Хейдарава Людміла

Князёўна Дарута, або Чалавечая кроў ліпучая [журнальный вариант]

Людміла ХЕЙДАРАВА

КНЯЗЁЎНА ДАРУТА, або Чалавечая кроў ліпучая

Раман-фэнтэзі

Слова аўтара

Хаця падзеі, якія разгортваюцца ў рамане, прыпадаюць на сярэдзіну XVII стагоддзя падчас вайны з Масковіяй і геаграфічна адпавядаюць беларускай зямлі ў басейне ракі Бярэзіны і яе прытока Свіслачы, - гэтая гісторыя магла здарыцца дзе заўгодна і калі заўгодна. Таму не варта гартаць энцыклапедыі ў пошуках імёнаў, пададзеных у рамане, ды строга судзіць храналогію гістарычных падзей, у якія трапляюць героі. Але - хто ўзыходзіў на круты замкавы курган, што высіцца над сутокам дзвюх маляўнічых рэк каля мястэчка Свіслач, якое ў мінулым мелася быць цэнтрам удзельнага княства, слынным горадам, хто ступаў па сцёртым бруку ягонага падножжа, хто падняўся да векапомных волатаў-камянёў, пакладзеных у падмурак аднаго з былых гмахаў замчышча, - той адчуе веліч гэтай зямлі, якую нішчылі і рабавалі на працягу шматлікіх стагоддзяў ворагі і часовыя гаспадары, суайчыннікі і заваёўнікі, і ўсё-ткі не здолелі адабраць яе моц, зруйнаваць яе памяць, пазбавіць яе гонару. А я - жыла на гэтай зямлі, жыла яе хараством, ласкай і веліччу, жыла яе гнеўнымі і смешнымі, жорст-кімі і рамантычнымі паданнямі - такімі, як і самі людзі, якія адвеку сяліліся тут або пакідалі яе ў пошуках лепшай долі, прыходзілі сюды са зброяй або паміралі за яе і на ёй. Гэтыя паданні, як і колішняе падлеткавае ўяўленне, шчодрае на прыдумку, крыніцамі жывілі плынь майго расповеду. Мая праца - не даніна зямлі, якая гадавала мяне, бо даніну плацяць паднявольныя, не ўдзячнасць ёй, бо па аддзяцы чалавек лічыць сябе нічым не абавязаным. Гэты сказ - прызнанне ў любові, якую яна адкрыла мне ў гэтым свеце, з якой вучыла мяне сваёй мудрасці, моцы і слову - прызнанне ў любові зямлі, што ўвасобіла маё запаветнае Белаводдзе, зямлі, на якой жыла і жыве нашая сапраўдная Літва, нашая Белая Русь.

ЧАСТКА I

УЛОННЕ ЖЫЦЦЯ

1

Знадворку чуліся бязладныя, кароткія ўдары.

Дарута ведала, што маці сячэ ламачча, назбіранае імі ранкам у лесе. Нізкі высахлых зёлак, развешаныя пад бэлькай у запечку, напаўнялі іхнюю маленькую хатку водарам кветак, сонечных лугавінаў, угрэтага палыну Нават святочная апратка, якую дзяўчына парадкавала ў куфар, перакладаючы торбачкамі з рабінкавай травой, здавалася навобмацак цёплай. У хатнім прыцемку Дарута не адразу пазнала новы андарак^1, які маці каторы год збіралася апрануць на сустрэчу з князем. Тыя сустрэчы кожны раз чамусьці не адбываліся, і дзяўчына ўпотай лічыла іх прыдумкай, незразумелай матчынай прыхамаццю.

"Вось і ўчора казала, што ў нядзелю пабачыцца з князем. Напэўна, таму і андарак дастала, - здагадалася Дарута. - Добра яшчэ, што князь сапраўдны, а не прывід які!" - дзяўчына ажно адмахнулася ад нечаканага ўспаміну. Раптам ёй захацелася прымерыць гэты ўпарта ненадзяваны андарак.

Дарута адступілася да вакна, каб падзівіцца на вішнёвыя ў срэбна-белых росах ружы, вышытыя палосамі па чорнай ваўнянай тканіне. Цьмяная плямка ранішняга святла, якое прапускала акенца, зацягнутае бычынай плеўкай, дазваляла разгледзець хіба што колеры. Дзяўчына расчаравана ўздыхнула і асцярожна праціснулася ў дзябёлую тканіну андарака.

- Еду-у-уць! - нечакана ўварваўся, каб тут жа захлынуцца, жахлівы, пранізлівы крык маці.

"Няўжо не хлусіў Ходзька…" - Дарута ажно скаланулася ад нязвыклага холаду ў сваім целе…

…Не дужа тады паверыла яна сябруку. Думала, што жартам страшыць яе. Ходзька сцвярджаў, што свіслоцкі пан не толькі даў яму дазвол на шлюб, а нават вырашыў, не адкладаючы, ажаніць яго з Дарутай увосень! Але днямі Ходзька прыйшоў дужа ўстрывожаны, паведаміў, што неўзабаве яна можа чакаць гасцей ад пана. Ён чуў, як дзядзька пана падахвоціўся прывезці Даруту ў маёнтак, каб засведчыла сваю згоду на шлюб. Ходзьку здалося, што насмейваюцца паны, быццам нядобрае задумалі. І калі раней Дарута не лічыла вартым распавядаць што-небудзь маці, дык тут не вытрымала, на ўсякі выпадак пераказала Ходзькавы звесткі.

"Мы з табой вольныя людзі! Ды ты яшчэ ў дзявоцтва не ўвайшла! Во-оой, што надумалі-і-і-і… - загаласіла Марухна, але спахапілася. - Ходзьку пакліч да нас, можа, сам усё і прыдумаў. Вунь і бацька ягоны быў вядомы на вёсцы прыдумшчык ды баюн!"

Увечары Ходзька паўтарыў Марухне ўсе навіны. Жанчына, нягледзячы на хваляванне, якое адбілася белымі плямамі на яе счырванелым твары, рашуча сказала, што будзе шукаць заступніцтва ў князя.

Ходзька не спадзяваўся на князя і прапанаваў уцякаць…

…"А, можа, насамрэч, уцячы?.. Калі зараз пабегчы гародам да Рэгулянкі, а там кустамі да лесу - шукай ветру ў полі!" - яна памкнулася зняць з сябе святочны андарак, што прымервала, але перадумала. Усё ж такі ёй хацелася на свае вочы пабачыць тое, што мае адбыцца. Ды і страху перад невядомым не было. Наадварот, гэтае невядомае зманліва слала звілістую, поўную прыгод дарогу. Дарута не тое што любіла дарогу, з дзяцінства яна ўспрымала яе як свой дом, як сваё жыццё.

- Чаго стаіш!? - Марухна ўбегла ў хату з сякерай у руках.

Дарута няспешна прыладзіла на куфар накрыўку.

- Ты што, з лёсам барукацца надумалася? - крыкнула Марухна, кідаючы сякеру за дзверы ў сенцы. Жанчыну ажно калаціла ад узрушання.

Дарута ўважліва глядзела на маці. Яна не памятала, каб тая калі-небудзь крычала на яе.

- Ач-чом-майся! Б-бяжы! - заікаючыся ад перапуду, выгукнула Марухна.

- Ад мядзведзя не бегала! - адпрэчыла Дарута. Але трывога маці пера-далася ёй, працяла, авінула, блытаючы адчуванні, як бывае, калі плывеш па крынічным возеры, дзе цёплая, угрэтая на паверхні вада нечакана змешваецца са сцюдзёным струменем. Дарута здрыганулася.

Марухна пільна сачыла за дзяўчынай. "Нічога ёй не давядзеш, не ўкладзеш у галаву! Ну, рашайся хутчэй! Коннікі вось-вось будуць на падворку. Можна яшчэ схавацца. Рашайся! - крычала ў думках Марухна. - Як жа так? Слава, а не ганьба належыць ёй на гэтай зямлі. I Зара тое ж наваражыла. Як зберагчы яе? Божухна, падкажы, уратуй, утаймуй неразумную!.."

Дарута вагалася. Нешта як хапала яе за ногі, поўзала каля іх, шаптала: "Не думай… Не пашкадуеш… Хіба тут тваё жыццё?.. Едзь! Гэта шанец! Магчыма, адзіны!.."

Даруце раптам здалося, што яна аддаляецца сама ад сябе. "Не! Сама да сябе!" - нечакана ўзнікла старонняя, як бы чужая, думка. Яна адчула, што губляе Марухну, Ходзьку, нават сябе, што ўсё, на чым стаяла раней ейнае жыццё, канчаецца ў гэтае самае імгненне, і рванулася да дзвярэй.

- А-ёй! Кідаецца ў мае абдымкі! - зарагатаў рыжы цівун Халей, ступаючы на парог хаты. - Не спяшайся! Цябе чакае лепшая доля! Ды ты прыбралася, дзеўка! - Халей разгледзеў святочны андарак на Даруце. - Добра! Хоць пан і гідзіцца вашай грубай апраткі, але ўпадабае тваю стараннасць, - каб надаць значнасць сваім словам і стрымаць новы прыступ рогату, Халей узвёў свае вочы ледзьве не на лоб. Здаецца, менавіта ад гэтага ў грудзях Халея зрабілася незнаёма тужліва. Халей здагадваўся, што пан рыхтуе здзек з дзеўкі і яе маткі, якія насмеліліся без дазволу яго, гаспадара гэтых земляў, прасіцца ў двор старога князя. "Хоць яны і вольныя людзі, але ж не ў такой ступені, каб рабіць гэтым прыкрасць пану. Ды і чортава хатка на ўзлеску, хоць і занядбаная праз сваю ліхую славу, на панскай зямлі стаіць", - апраўдваў сябе ў думках цівун. Спалохаўся, схлусіў ён пану, што не самохаць Марухна з дачкой аселі на панскай зямлі. Падабраў іх неяк пад зіму на паштовым шляху, дапытаўся, што ў Свіслачы да князя ідуць, і дзеля пацехі пасяліў тут. Нагаварыў, што ніхто не пусціць іх, простых, брудных вандроўнікаў да таго здзічэлага, звераватага князя. Яшчэ ў скляпенні кінуць, а тое і ў раку на спажыву ракам. А ў гэтую хатку князь нядаўна заязджаў падчас палявання. Вядома заязджаў, але даўно, калі зямля разам з леснічоўкай была яшчэ ягонай. Не адзін год дурыў іх Халей сваімі абяцанкамі. "Дзеўка, вунь, паднялася. А тут, бач, што атрымліваецца! Можа, павярнуць адсюль, пакуль Тамаш не прыйшоў? Скажу, што не заспелі…" - Халей краем вока ўбачыў, што дзяўчына адступіла за гэты час да печы, і яму раптам зрабілася весела ад яе страху, захацелася нават дадаць яго.

- Пан выказаў табе пашану, паслаў брычку, а не так, як Жданку - везлі кулем. Гонар, бач, табе! Не марудзь, дзеўка!

Не ведаючы, што рабіць, Дарута агледзелася і ўбачыла цэбар з пойлам, якое не паспела аднесці карове. Ад разгубленасці яна ледзьве ўтрымала цяжкі цэбар. Пераступаючы нагамі, каб захаваць раўнавагу, Дарута зачапіла нагой стары ўслон з каванымі ножкамі, адна з якіх канчалася вастрыём і чамусьці была завязаная ў вузел. Ён дастаўся ім гэткім разам з хатай і неяк прыжыўся. Марухна даўно менавала кульгавы ўслон бядой за здоль-насць куляцца і пры гэтым рабіць ёй шкоду. Абдзіраючы дзявочае калена, услон перакуліўся і нават задрыжаў. Даруту ажно перакрывіла ад болю.

- Куды! Пастаў на месца! - заступіў ёй дарогу Халей.

- Аднясу пойла карове, - Дарута апусціла вочы. З калена струмень-чыкам цякла кроў.

- Не здохне твая карова! А здохне… - Халей нахіліўся, каб ухапіцца за цэбар.

- Ды каб ты сам здох! - Дарута нечакана для сябе абрынула цэбар з пойлам на ненавісную рудую патыліцу.

Цівун бокам ціха асеў ёй пад ногі.

Марухна, якая гэты час не магла ні думаць, ні слова мовіць, апамяталася, падбегла да вакенца. Два вершнікі з нецярплівасцю паглядаючы на хатку, пакінулі сёдлы. У брычцы, здаецца, нікога не было. Мужчыны былі незнаёмыя.

Марухна ў роспачы агледзелася. На вочы трапілася мужчынская апратка, якая знайшлася некалі на гарышчы і з таго часу без патрэбы вісела каля дзвярэй.

- Апранайся! - загадала яна Даруце, зрываючы з цвіка апратку. Хуценька зашчапіла дзверы, схапіла нажніцы з падваконня. Надрэзала ручнік, каб адарваць палоску.

За дзвярыма пачулася лаянка.

Дарута перавязвала калена, як дзве тоўстыя касы засталіся ў руках Марухны. Медны абруч перахапіў валоссе на галаве дзяўчыны, якая цяпер у зрэбнай кашулі і штанах, нагадвала поўнага моцы юнака.

- Князь-дзеўка… - прашаптала ўражаная Марухна, абачліва кідаючы адрэзаныя косы на тлеючае вуголле пячнога ўлоння. Валоссе пачало курчыцца, дымець, і жанчына, каб перабіць пах паленых валасоў, кінула ў печ нейкае рыззё, што трапілася пад руку. Пацягнула смуродам.

Дзверы ажно выгіналіся, трашчалі пад моцнымі ўдарамі раз’юшаных людзей і нарэшце не вытрымалі, выстралілі, ашчэрыліся вострым ашчэп’ем абапал пралому, у якім злавесна выбліснула лязо сякеры.

- Злітуйцеся, паночкі, - залямантавала Марухна, пераступаючы цівуна. Яна знарок доўга корпалася з засаўкай, каб дакрычаць, давесці тое, што было вельмі важна, што магло ўратаваць Даруту. - Пашкадуйце, мяне, старую! Падслепаватая! Дурная матка трапілася хлопцу! Сіратой пакіну яго на гэтым свеце! Здалося, разбойнік нейкі! Не пазнала я, паночкі, ціву-на, а сынок і ўцяміць не паспеў нічога. Цёмна ў хатачцы нашай, паночкі любыл, як і на душы! Злітуйцеся над старой!

У наступны момант Марухна разам з дзвярыма вылецела ў сенцы. Падаючы, яна паспела яшчэ ўхапіцца за нечы пыльны бот.

Дранцвеючы ад жаху, Дарута ўсім сваім целам адчула, як мякка хруснуў пад сякерай матчын хрыбетнік.

- Пся-крэў! Цівун мёртвы! - вылаяўся пісклявым голасам адзін з нападнікаў.

- Сабаку і смерць сабачая, - абыякава азваўся другі, падчапляючы ботам руку цівуна. Рука торгнулася. Глядзі, і жывучы, як сабака! - дадаў ён гідліва, павяртаючыся ў бок Даруты. - Дзеўка дзе? Тамаш, папытайся ў яго! Толькі блізка не падыходзь, мабыць, у штаны наклаў, не варушыцца нават. Ну і смярдзіць тут! Што за прыхамаць у Эдварда!

Дарута няўцямна глядзела на матчыны парэпаныя ступні, нязграбна раскінутыя ногі, на ейныя вылузаныя з рукавоў рукі, абсыпаныя вяснян-камі, і старанна абмінала поглядам тое месца, дзе глыбока, па самае дзяр-жанне, сядзела сякера - варожая, чужая ў цёплым, жывым целе Марухны. У гэтым было нешта ненатуральнае, прыкрае, непраўдлівае…

- Не скажаш, дзе схавалася дзеўка, ляжаш разам з маткай! - прагучаў зноў пісклявы голас. Насупраць Даруты ўжо стаяў таўстун з вывернутымі пад нос вуснамі на бліскучым ад тлушчу твары.

I раптам Дарута адчула, як гарачая кроў разліваецца па ейных жылах, напаўняе гудкай зямной сілай, як тады, на бабруйскім тандзеце, калі нечакана для сябе яна ўсур’ёз адгукнулася на выклік мясцовага асілка…

…Ад смеху людзі хіба што не качаліся па траве. Марухна, саромеючыся за сваё прастадушнае дзяўчо, схавала твар у поняўку. І толькі асілак уважліва зірнуў у прагныя вочы Даруты і салодка працадзіў скрозь зубы:

- Не тут, мая харошая…

- Чаму не тут? - шчыра здзівілася Дарута, чым выклікала перуновы запал весялосці ў разявакаў. - Не верыш? - яна ўмомант апынулася побач з асілкам. Горда загаліла рукаў, напружыла руку. - Памацай!

Асілак карцінна паставіў вочы ў неба, затым адтапырыў мезенец і асцярожна крануў ім плячо дзяўчыны. Хуценька, нібы апёкся, сунуў мезенец у свой рот.

- Ды я колькі Ходзьку валіла! - Дарута пачынала ўжо злавацца.

- А! - асілак зрабіў выгляд, што напалохаўся, чым таксама пацешыў людзей.

І Дарута не вытрымала, наскочыла на блазнюка, з усяе моцы ўчапілася за ягоную шыю з надзьмутымі жыламі. Нібы жывы ківач, боўтаючыся на бакі, яна вагой свайго цела імкнулася выбіць сусціжніка з раўнавагі. Асілак спрабаваў выкруціцца, адарваць яе ад сябе, і ў той момант, калі Дарута разгублена зразумела, што бываюць людзі больш дужыя, чым ейныя сябрукі, нечакана абрынуўся на калені.

Віскат, улюлюканне, якія да гэтага чуліся ў натоўпе, адразу сціхлі. Не разумеючы, што здарылася, Дарута адпусціла шыю асілка, які абмякла ссунуўся на дол. Горла асілка выдавала нейкія жудасныя хрыпы. Людзі ўжо не весела, а нядобра глядзелі на яе, як хрыпы сціхлі і моцны храп скалануў варожую цішыню натоўпа. Дарута незнарок націснула на яго шыі кропку Зары…

- Ты што, нямы? - пісклявы таўстун прыўзняў падбародак дзяўчыны.

Дарута перахапіла ягоную руку і штомоцы пацягнула на сябе, адначасна саступаючы ўбок. Гэта была яе ўлюбёная хітрасць, якой Дарута яшчэ ў дзяцінстве карысталася ў шматлікіх бойках з мальчукамі. Хаця яна ўжо вырасла з тых боек і часам адно дзеля смеху паказвала Ходзьку сваю сілу, пісклявы таўстун праляцеў паўз ейны бок і тварам бразнуўся на гліняную падлогу, паказваючы неадпаведныя сваім таўшчэзным нагам маленькія чырвоныя чаравікі.

- Сам нямы! - кінула наўздагон Дарута і азірнулася.

Высокі, незвычайнай худзізны мужчына з прыкметнай сівізной на скронях і абыякавым поглядам халодных, што рыбіных, вачэй, крывіў рот у грэблівай усмешцы. Здавалася, тое, што ён бачыць, не адпавядае ягонаму разуменню, але ўсё ж такі забаўляе.

- Ідзі сюды! - раптам загадаў мужчына. - Ты! - ён тыцнуў у напрамку дзяўчыны пальцам, лянуючыся нават разагнуць яго.

Дарута было памкнулася да гэтага чалавека, але адразу апамяталася і схапіла кульгавы ўслон, пагрозліва ўзнімаючы яго на паскуднага крыўляку. У той жа момант цвёрдыя, моцныя пальцы перахапілі яе прыцэўкі^2. Выпушчаны з рук услон ляснуўся на падлогу. Немалады, лянотны на выгляд чалавек перамяшчаўся як маланка! Вострае, нібы жалезнае, калена ўдарам пад пахвіну ледзь не зваліла Даруту з ног. Ейная галава тузанулася так, што валасы адкінуліся на патыліцу, адкрываючы гарачы погляд цёмных, шызых з водбліскамі зялёнага полымя вачэй. Медны абруч бразнуўся аб нешта на падлозе і меладычна зазвінеў. Імгненная разгубленасць, нават, хутчэй, здзіўленне, ажывіла вочы мужчыны і дала Даруце магчымасць сабрацца з сілай. Яна штомоцы тузанула даўгалыгага на сябе за ўчэпістыя рукі, якія ўсё яшчэ трымалі ейныя прыцэўкі, і, калі ягонае цела прытулілася да яе, рэзка адштурхнула, адначасна, як вучыў Ходзька, выкруціла свае захопленыя рукі ў бок вялікіх пальцаў нападніка.

Незнаёмец, выгінаючыся, марудна валіўся на спіну, утароплена гледзячы на Даруту, нібыта высільваўся нешта ўбачыць, разгадаць, у той, каго палічыў было за юнака. У апошні момант ён апамятаўся, павярнуў галаву, каб упасці на бок, як трапіў скронню на вастрыё завязанай у вузел ножкі ўслону. Ягоныя шырока расплюшчаныя вочы заторгаліся, нібыта чалавек яшчэ высільваўся дагледзець штосьці неверагоднае ў сваім жыцці.

- Дароціца… - прашаптаў мужчына і раптам усміхнуўся, выскаляючы доўгія моцныя зубы.

Даруце здалося, што яна бачыць вялізную змяю, якая разявіла сваю пашчу перад укусам. Яна скаланулася ад агіды і жаху.

- Княгіня… - мужчына паспрабаваў падняць галаву, але яна, быццам падсечаная, глуха грукнулася на падлогу…

Дарута аглядзелася вакол. Яна не магла зразумець - што далей рабіць ёй тут, у нечакана ціхай і страшнай хаце? Яна зусім не шкадавала зня-вечанага жытла, пра якое Ходзька распавядаў і не такія жахі з мінулага. Наадварот, хацелася хутчэй пакінуць гэтае месца. Дарута прыслухалася да сябе, да сваіх адчуванняў. Дык вось якая яна атрымалася - невядомасць! Сцюдзёна і велічна, нібыта ў заснежаную бездань, абрывалася ў будучыню яе ўражаная душа. Але нешта яшчэ трымала яе тут, самае апошняе, самае лёгкае, самае неверагоднае з яе зусім маладога жыцця.

- Дарута… - пачулася ў дзяўчыны за спінай.

- Марухна! - Дарута забылася на ўсе свае думкі. - Жывая! Я тут, матулька!

Але адразу зразумела, што маці паклікала яе амаль з таго свету.

Вейкі Марухны здрыгануліся і неяк дзіўна прахлюпала ў ейных грудзях:

- Дарута… - Марухна торгнулася і шырока вытарашчыла вочы. - Не маці я… табе… хуста… князь… - прасіпела жанчына і аціхла.

Дарута паклала свае далоні ёй на вочы і апусціла матчыны павекі. Назаўсёды.

Цівун застагнаў і гэта выбавіла Даруту ад здранцвення.

У хаце пахла крывёй, якая сцякаючы па няроўнай падлозе, назбіралася ў лужыну крыху воддаль галавы Тамаша. Над гэтай лужынай віліся мухі. Яны падалі ў яе і тут жа ўзляталі, з цяжкасцю адрываючы лапкі з ліпкай чалавечай крыві.

Дарута накіравалася да печы, разгрэбла вуголле пад яшчэ тлеючай, смярдзючай анучай. Некалькі сухіх лучынак, прыхаваных на растопку, хутка заняліся, калі яна падзьмула на вуголле. Прасмоленае пакулле, наматанае на чапялу, успыхнула чырвоным д’ябальскім святлом, выпускаючы рогі чорнага смуроднага дыму. Цяпер убогая хата падалася Даруце нават злавеснай.

Дарута, як заварожаная, глядзела на агонь, што ахвотна слаўся па старых, пачарнелых бярвёнах, праканапачаных паміж сабой высахлым мохам.

3 лужка на беразе Рэгулянкі данеслася трывожнае мыканне.

"Куды з ёй схавацца? Збяруцца людзі на пажар, забяруць карову, не прападзе, - вырашыла яна. - Трэба хутчэй адсюль!"

Дарута ўзняла на рукі Марухну і аднесла ў брычку. Яна прывязала за брычкай двух коней і асцярожна кранула лейцы.

"Хуста!" - нечакана ўзгадаўся наказ Марухны…

…Дарута ведала пра якую хусту казала маці. Марухна хавала яе на саменькім донцы куфра, не дазваляючы нават дакранацца да гэтай каштоўнасці - зеленавата-блакітнай танюсенькай ваўнянай тканінцы, аздобленай срэбнымі ніткамі ды расшытай у кветкі, пялёсткі якіх складаў жомчуг, а сярэдзіну залатыя пацеркі, мела форму расцягнутага кола, нагадваючы рамонкавую паляну, дзе кветкі разам павярнулі свае галоўкі да ранішняга мяккага сонца. Даруце часам здавалася, што яна памятае гэтую хусту ўсё сваё жыццё.

- Пасаг твой! - мовіла Марухна аднойчы. І заўсёды маўчала на пытанні малой аб паходжанні гэтай незвычайнай рэчы ў іхняй сям’і. Часам дзяўчынка чаплялася дужа моцна і маці жартавала, што дзяўчаты пра ўсё даведваюцца на сваім вяселллі. І, калі раней Дарута адразу пачынала распытваць Марухну пра вяселле, дык аднойчы адступілася назаўсёды. Вяселле пачало здавацца ёй страшнай падзеяй у жыцці і набліжаць яго сваёй цікаўнасцю яна не хацела. Дарута нікому, нават Войцеху не распавядала пра тое, што неўспадзеў давялося ёй ўбачыць у лесе.

Яна пабегла тады ў лес на саменькім золку. Шлях быў не блізкі. Нягледзячы на познюю восеньскую пару, Дарута спадзявалася знайсці познацвет - незвычайна прыгожую вялізную кветку, што вырастае з цёмнай, халоднай, сырой зямлі тады, калі ўжо нават дрэвы амаль страцілі сваю лістоту і цвіце, не зважаючы на першыя прымаразкі, падымаючы штодня новую пяшчотнаружовую галоўку.

Дарута бачыла іх залетась каля паштовага шляху, вяртаючыся з Брыцалавіцкіх балотаў з поўным кошыкам журавінаў. На гэты раз яна вярталася, трымаючы ў руцэ букецік ружовых кветак, перавязаных маленечкай ліянай цёмназялёнага плюшчу. Дарута хацела ахвяраваць гэтыя дзівосныя кветкі самай прыгожай, самай чароўнай дзяўчыне, на якую не маглі надзівіцца вочы кожнага, хто спы-няў на ёй погляд. Жданка і Войцех павінны былі ў той дзень пабрацца. Праз нейкую пошасць, што выкасіла ў свой час палову Шэйпічаў, Жданка засталася сіратой, і ў маленстве жыла па суседзях. Цяпер усёй вёскай сабралі ёй пасаг, каб праводзіць у хату Войцеха.

Дзень пачаўся добра, сонца, хаця і нізкае гэтай парой, стварала ўражанне святочнага настрою і нават цеплыні. Дарута радасна бегла якраз насустрач сонцу, калі да яе даляцелі гукі не тое палявання, не тое пагоні. Яна ўжо чула як невядомы звер ломіцца праз нізкарослы гушчар на ўзгорку і саступіла з ледзь прыкметнай сцежкі да сасны, каб на ўсякі выпадак схавацца за ёй. Зямля правалілася пад Дарутай роўна ў той момант, калі яна ўбачыла Жданку, якая выбегла з гушчара. Скрываўлены белы твар са страшэнна вырачанымі вачыма - над букецікам дзівосных кветак у ашчадна ўзнятай пад час падзення руцэ Даруты. Спрабуючы нажом, з якім яшчэ малечай ніколі не расставалася, зачапіцца за край ямы, Дарута чула жудасныя крыкі Жданкі, лаянку невядомых ёй паляўнічых. Толькі ўвечары па прыступках, выдзеўбаных нажом у рыхлай лясной глебе, што абвальвалася пры кожнай спробе выбрацца, дзяўчына пакінула звярыную пастку.

Ад бездапаможнасці і жалю да Жданкі Дарута праплакала на лаве ўсю ноч. Маці моўчкі атуляла яе, давала піць нейкія ўзвары.

…Нават цяпер, у гэты дзень, поўны смерці, крыві і агню, Дарута скла-нулася ад жахлівага ўспаміну. Яна спыніла коней і хуценька вярнулася ў хату. Ад дыму і гарачыні было цяжка дыхаць. Стараючыся не думаць пра яшчэ жывога цівуна і двух другіх, цераз якіх ёй давялося пераступіць, Да-рута імгненна вывернула долу змесціва куфра. Берасцянка з хустай цяпер апынулася на самым версе. Дзяўчына засунула яе за пазуху і прыхапіла яшчэ два скруткі палатна на пахаванне Марухны.

Ад’язджаючы, Дарута не азірнулася на палаючае знявечанае жытло.

2

Адразу ад хліпкага мастка праз Рэгулянку пачынаўся густы лес. Колы брычкі падскоквалі на тоўстых, вылезлых з зямлі каранях магутных сос-наў, што раслі абапал вузкай лясной дарогі, якой карысталіся тут падчас нарыхтоўкі драўніны - на будоўлю, або на дровы. Дарута праязджала бліз таго месца, дзе два гады таму прама на яе выбегла скрываўленая Жданка. "Калі б не нож, падараваны Азай, ці выбралася б са звярынай пасткі? -Дарута намацала на шыі матузок і дастала навязаны на ім свой нож. - Дзіўна, але пад час бойкі ў хаце нават не ўзгадала пра яго…"

…Аднойчы напачатку лета да іх з Марухнай неўспадзеў далучылася цыганка Зара. За некалькі гадоў сумеснай вандроўкі Зара навучыла маленькую Даруту разбірацца ў зёлках, мовячы, што гэта будзе яе ключом ад замкоў мінулага і будучыні. Дзеля таго, маўляў, Зара і пайшла з імі. Цыганка вучыла Даруту слухаць зямлю, ваду, паветра, а таксама размаўляць з птушкамі, звярамі. Яна казала, што, каб разумелі цябе, трэба выразна ўяўляць самому тое, што гаворыш. А каб самому зразумець іншага, неабходна забыць пра сябе і асабліва тое, што ты не ведаеш мову, бо ў адрозненне ад зёлак, усе мовы маюць адно карэнне. Толькі ў дрэваў яно ў зямлі, а ў моваў у небе. Разумець чалавеку замінае не чужая мова, а тое, што ён жадае слухаць толькі сябе самога. Вось жа цыганы і дзеці разумеюць!

Неяк увесну яна прывяла з сабой дзяўчынку, галава якой, уся ў бліскучых цёмных кудзерках, што вятрак, круцілася на тоненькай шыі.

- Аза, ідзі, пакажы Даруце, што ў цябе ёсць, - Зара злёгку падштурхнула дзяўчо.

На парозе хаты, гаспадары якой далі Марухне зімовы прытулак, Зара азірнулася.

Здавалася, абедзве дзяўчынкі не дужа імкнуліся да новага знаёмства. Насупленыя тварыкі, на адным з якіх гарэлі ўпартасцю зялёныя, а на другім задзірыстым выклікам чорныя вочы, не абяцалі ўзаемнай прыязнасці. Зара вярнулася.

- Ты ж ведаеш, Аза! Аднойчы яна можа ўратаваць тваё жыццё. Але нічога не атрымаецца, калі вы не пазнаеце адна другую праз гады.

- Лепш памру… - прашаптала Аза.

- Чаму раптам? Мы ж дамаўляліся! - здзівілася Зара.

Дзяўчынка маўчала.

- Добра, пайшлі, скажаш мне, - Зара павяла малую за браму.

Даруце было прыемна чуць, што яна можа паспрыяць у будучыні жыццю незнаёмай, няхай і вяртлявай дзяўчынкі. І яшчэ яе дужа цікавіла, што такое можа паведаміць Аза, чаго не ведае Зара. Але як ні прыслухоўвалася, з хуткай гаворкі абедзвюх вылучыла толькі адно слова, якое Аза горача выкрыкнула некалькі разоў: "Гаджэ!"

- Як хочаш, гэта, урэшце, тваё жыццё, - сярдзіта закончыла перамовы Зара і пайшла да хаты.

Аза прысела на кукішкі па другі бок брамы і пачала нервова драпаць невялікім нажом злёгку ўбраную ранішняй шэранню зямлю. Яна памалу паскарала свае рухі і хутка ўжо вакол яе пачала ўтварацца яміна.

Дарута не магла зразумець, што хоча зрабіць Аза.

"Які незвычайны нож у яе руцэ!" - Дарута нават не заўважыла, што ўжо стаіць каля брамы. У той момант, калі яна збіралася выйсці з двара, нож Азы ўтыркнуўся роўна перад чаравікам Даруты.

- Вось гэта рэч! - узрадавалася Дарута, міжволі выхопліваючы з зямлі маленькі нож з вузкім кароткім лязом і дзяржальнам, зробленым з незнаёмага ёй каляровага рога. Там, дзе злучаўся з клінком, рог меў белы колер, сярэдзіна яго, нібы залапле-ная, выглядала чорнай, а самае вастрыё палала ярка-чырвоным полымем. Да таго ж дзяржальна, паволі звужаючыся, рабіла нож зручным нават у ейнай маленькай далоні.

І не проста зручным, а амаль прыліпала да яе. Дарута пераклала нож у другую руку Ледзь прыкметны выгін рога не перашкаджаў яму ёмка класціся і ў правую далонь.

- Аддай! Не тваё! - гнеўна зыркнула сваімі чорнымі вачыма Аза, нават не падымаючыся з кукішак.

- Дык чаму тады шпурляешся ім? - азвалася Дарута, неахвотна аддаючы нож зыр-катай, вяртлявай Азе. - І чаго капаешся тут?

- Ты не гаспадыня мне, каб я табе адказвала!

- А ты проста злая крыўляка!

- І нічога я не злая! - ускочыла Аза, страсаючы са спадніцы чэпкія былінкі высахлай леташняй травы.

- Злая-злая! - не здавалася Дарута.

- Сама ты злая! - знайшлася Аза.

Дарута не жадала адказваць на такое нахабства.

- Не хачу ратаваць табе жыццё! - заявіла яна, павяртаючы ў двор.

- А я і не прасіла! Падумаеш, князёўна знайшлася! Дзе, дзе тваё княства? - здзекліва закрычала Аза. - Дзе яно, дзе?

Дарута павярнулася да сваёй непрыяцелькі.

- А ты, а ты… - ад крыўды, ці ад слова "князёўна", якое чамусьці прыпляла Аза і якое не стасавалася на яе думку з абразай, Дарута не знайшлася, што сказаць.

- А я сабе магілу капала, - нечакана самотна прамовіла Аза, гледзячы проста ў вочы Даруце.

Дарута адчула сябе зусім збітай з панталыку. За спінай Азы сапраўды чарнела яміна.

Рухавая, задзірыстая Аза з бліскучымі чорнымі кудзеркамі і яшчэ болей бліскучымі вачыма таксама не стасавалася з ямінай нават на не-дабразычлівы позірк Даруты.

- Бяры, - прапанавала ёй Аза свой ножык.

Дарута адвярнулася. Канечне, яна б з задавальненнем узяла гэтакі скарб, але ж не ад ворага.

- Бяры, - усё адно з сабой туды не забяру, азірнулася Аза на яміну.

- Пакінь сабе, - раптам пашкадавала яе Дарута. - Я цябе ўратую. Толькі пакуль не ведаю як. Але абавязкова ўратую цябе, не хвалюйся. Таму пакінь нож сабе, ён табе спатрэбіцца.

- Не-а, Зара сказала, што без клінка ты можаш забыцца на мяне.

- Не забудуся! - горача заявіла Дарута. - Чаму гэта раптам забудуся?

- Гады пройдуць, пакуль мы зноў сустрэнемся, мы вырасцем і будзем ужо інакш выглядаць.

- А ты нагадаеш мне сваё імя, Аза, я ўспомню і ўратую!

- Не-а, Зара сказала, трэба, каб ты мяне заўсёды памятала, бо не будзе часу ўспамінаць.

- А, можа…

- Бяры! - Аза хуценька ўклала нож у далонь Даруты.

- А ты як? Вазьмі, я, праўда, не забуду пра цябе! - Дарута рашуча вярнула нож дзяўчынцы.

Аза патрымала крыху нож, палюбавалася на яго, прылашчыла, паца-лавала і паклала на зямлю перад Дарутай.

- Ён - твой! Я проста берагла яго для цябе. Ён заўсёды быў тваім - так сказала Зара. Сёння я павінна была аддаць яго табе са словамі "князёўна, я вярнула табе твой клінок". Гэтыя ж словы я павінна буду паўтарыць пры нашай наступнай сустрэчы.

Дарута ледзь разумела тое, што казала Аза. Як можа належаць ёй нож, які яна бачыць упершыню? Чаму "князёўна"? Так часам называла яе ў калыханках Марухна. Гэтак толькі што дражнілася Аза. Хто ж тут можа зразумець? Дзяўчынка старалася ўспомніць хоць якую падказку са свайго жыцця, але нічога не атрымлівалася ў яе, нейкая хуткая чорная плынь праносілася перад вачыма, засцілаючы вочы. І раптам…

Дарута магла паклясціся, што бачыла, няхай гэта нічога не тлумачыла, але яна бачыла, як да яе цягнецца белая жаночая рука, на сярэднім пальцы якой раптоўна сляпуча бліснуў пярсцёнак. Яе сэрца, здавалася, сціснулася ў кропку, а пасля закалацілася так, што Дарута зразумела - яна б аддала ўсё, што мела, толькі за тое, каб белая рука дакранулася да яе зараз…

- Князёўна, я вярнула табе твой клінок!

Аза дзвюма рукамі ўрачыста падала ёй нож.

Дарута пагладзіла сталь, рогавае дзяржальна, падняла вочы на Азу. Гэта не было жартам. І яна паверыла - Азе, князёўне, клінку, белай жаночай руцэ са сляпучым пярсцёнкам на сярэднім пальцы, паверыла нават хуткай чорнай плыні, няхай усё гэта будзе існаваць толькі адно імгненне, яна не сквапная, яна застанецца ўдзячнай гэтаму імгненню назаўсёды…

Але імгненне доўжылася. Толькі вочы Азы блішчалі ўжо цікаўнасцю і, здаецца, разуменнем.

Дарута моўчкі ўзяла шчодры дар. Вольнай рукой яна зняла са сваёй шыі скураны матузок, на якім знаходзіўся адзіны ейны скарб, нядаўна падабраны каля каплічкі. Гэта была цяжкая срэбраная завушніца ў форме кола. На дне кола ляжаў месяц, а з верху на тоненькіх цэпках звісалі зоркі.

- Мне хочацца, каб ты на мяне таксама ніколі не забылася. Гэта належыць табе. Я проста берагла яго да нашай сустрэчы. Вазьмі, цыганская князёўна! - Дарута пастаралася абладзіць свой дар гэтак жа ўрачыста, як і Аза.

Але Аза не варушылася. Яе тварык пабялеў, а гарачыя вочы, якімі яна ўтаропілася на завушніцу, здавалася, маглі расплавіць яе.

- Што з табой? - спалохался Дарута.

Аза, не адрываючы погляд ад завушніцы, зняла са сваёй шыі цэпку з роўна такой жа.

- Адкуль гэта ў цябе? - запыталася Дарута.

- Гэта завушніца Ружаніцы, яе маці, - адказала Зара, якая незаўважна падышла да дзяўчынак. - Ружаніца ўлетку прапала з табару. Мы толькі і знайшлі тую завушніцу, што Аза табе паказала. Іх зрабіў бацька Азы, іншых такіх няма. Ты памятаеш, дзе знайшла сваю?

- Ды непадалёк тут, каля каплічкі…

- Ты нават не ведаеш, колькі ўжо сёння зрабіла для Азы! - мовіла Зара. - Нам пара, - яна ўважліва, як дарослай, зазірнула ў вочы Даруце. - Развітвайцеся.

Дзяўчынкі не хацелі развітвацца. Яны глядзелі адна на адну, пакуль у іх адначасова не паліліся слёзы…

Зара зноў прыйшла да іх у той жа дзень. Яна загадала Даруце нікому не гаварыць пра нож і не хваліцца ім. Растлумачыла, што гэты нож не звычайны, што ён заўсёды вяртаецца да свайго гаспадара, і абавязкова прывядзе Даруту на радзіму.

- Зара, а з чыйго рога дзяржальна гэта? - Дарута, слухаючы цыганку, не выпускала нож са сваёй рукі.

- З конскага.

- Зара, не смейся!

- Паглядзі на мяне, хіба ж я смяюся?

Выгляд у Зары быў сур’ёзным і Дарута разгубілася.

- Хіба ж бываюць коні рагатымі?

- Ну, можа, і не зусім рагатымі, а вось аднарогімі бываюць.

- А ты сама бачыла аднарогага каня?

- Не, Дарута, я не бачыла, а вось дзед Азы - баро шэро Бэнг - князь Бэнг па-вашаму, бачыў аднарога. Паслухай, што я чула пра гэта.

- Зара, пачакай! Што такое "баро шэро"?

- Гэта вялікая галава, Дарута! Князь цыганскі. Але слухай…

…Паляваў неяк на сваіх землях малады князь. А зямлі ў яго было - не абскачаш за тры дні і на кані. Гэты князь быў дужа смелы і сілу меў не-бывалую, каня падняць пад пуза, мядзведзя мог задушыць голымі рукамі. Таму часта на паляванне выпраўляўся адзін, калі не лічыць яго любімага сабаку Зыра, з якім і ноччу не расставаўся. Забавіўся князь, палюючы на аленя, і заехаў у такую глыб пушчы, куды, напэўна, ніхто з людзей ніколі не залазіў. Надышла ноч і хаця з неба свяціла поўня, у пушчы было даволі цёмна. Вырашыў князь заначаваць на маленькай прагалінцы, дзе спыніўся разам са сваім канём і сабакам. Але не паспеў ён і вогнішча раскласці, як нечакана конь ягоны стаў на дыбы ды ірвануўся з прывязі так, што адбіў рала^3, да якога быў прывязаны і, ламаючы кустоўе, знік у гушчары. Зыр, скавытаючы, туліўся да ног князя. І тут амаль нячутна з кустоў на прагалінку выйшаў чалавек. Зыр было кінуўся на незнаёмца, але па яго поўсці пачалі бегаць тонкімі змейкамі маланкі і стала яна дыбам. Зыр упершыню за сваё сабачае жыццё схаваўся за гаспадара.

- Стой, дзе стаіш! - загадаў князь незнаёмцу. - Хто ты і што робіш тут?

Чалавек спакойна спыніўся.

- Бэнг я. Быў цыганскім важаком у сваім племені.

- Чаму быў? Я чуў пра такога баро. А што зараз?

- Не прыспешвай, князь! У нас з табой не так шмат часу, каб…

- Як ты пазнаў мяне? - перапыніў цыгана князь. - Ці, можа, сачыў за мной? - У голасе князя прагучала пагроза.

- Зараз я ведаю, што пажадаю, князь!І бываю там, дзе пажадаю!

Чалавек нецярпліва зварухнуўся і князю падалося, што ён убачыў кусты скрозь постаць незнаёмца і нават лёгкія адбіткі святла поўні на тых кустах. Ён страсянуў галавой, каб пазбыцца гэтага наслання.

- Не бойся мяне, князь!

- Як ты насмеліўся…

- Не задзірайся, прашу цябе! - перапыніў яго Бэнг. - Не абраза гэта! Зараз ты ўсё зразумееш. Не ты да мяне, я да цябе прыйшоў, бо не маю інакшага выйсця, таму прашу цябе, выслухай мяне!

- А калі я не пажадаю слухаць цябе?

- Твой род можа спыніцца.

- Не кажы лухту, Бэнг!

- Не да таго мне зараз, каб лухтой займацца.

- Чаму я павінен верыць табе? Чаму я павінен верыць таму, што ты збіраешся мовіць мне?

- Добра. Я толькі пачну. Ты сам вырашыш працягваць мне, або не. А каб ты верыў, скажу табе адну тваю таямніцу - падземны ход, што вядзе ад замчышча за раку…

- За раку?! Спыніся! - князь азірнуўся, каб упэўніцца, што ніхто не чуе іх. - Ты гэтага не можаш ведаць! Пра гэта не ведаюць нават мае продкі, якія вывелі адно да ракі ход. Сляпцоў, што рабілі яго пад ракой, я падабраў на дарозе, калі вяртаўся з вайны пасля вызвалення Смаленску. Мяркую, не ведалі сляпцы, што рабілі, бо працаваў з імі толькі я і дзядзька Затко, карміў іх толькі дзядзька Затко і я…

- Твой дзядзька Затко і адвёз іх да Дняпра, дзе паказаў ім шлях у цёплы край…

- Ты адзін з іх?

- Не.

- Ты сустрэўся з адным з іх і выявілася, што не такія ўжо і сляпцы яны былі? - занепакоіўся князь.

- Не хвалюйся! На жаль, зямны зрок не вярнуўся да іх. І ход падземны твой уратуе двойчы тваю сям’ю. Але, калі ты зараз не выслухаеш мяне, жыццё развее тваё семя без следу імя твайго на зямлі.

- Кажы, Бэнг! - узрушана прамовіў князь.

- У нас з табой застаецца зусім мала часу, таму толькі самае галоўнае! - Бэнг час ад часу занепакоена пазіраў на поўню ў чорным небе. - Слухай, князь! Два гады таму, калі памерла ад родаў мая жонка, я абраў сабе самую прыгожую маладую цыганку з іншага табару. Але яна паставіла ўмову - прывесці ёй небывалага каня - аднарога, тады будзе маёй жонкай.

- Аднарога? - перапытаў здзіўлена князь. - Цыганы вераць у адна-рогаў? Праўда, тутэйшыя людзі кажуць, што вадзіліся ў пушчы, але чулі тое ад дзядоў сваіх, якім іхнія дзяды баілі.

- Не спяшайся, князь. Не ўсё і не ўсе людзі бачаць, што існуе на гэтым свеце. На тваіх землях, менавіта ў гэтай пушчы год таму я высачыў аднарога. З вясны да глыбокай восені я вывучаў нораў і звычкі гэтага каня, каб падабрацца да яго. Але ўзяць яго немагчыма было ні сілай, ні хітрасцю. Вяртаючыся ні з чым да сваёй нявесты, я набрыў на лясную зямлянку. Старому, які ляжаў у ёй на хваёвай падсцілцы, закіданай імхом, нядоўга заставалася жыць. Ён адмовіўся падзяліць са мной ежу, але папрасіў вады. На раніцу стары закончыў свой зямны шлях, але ён паспеў расказаць мне, што скарыць аднарога можа толькі нявінніца, некранутая мужчынам дзяўчына. Калі яна падыдзе да каня, прылашчыць яго і пацалуе ў рог -той будзе служыць ёй да скону. Падмануць аднарога нельга. Жанчыну, якая намерыцца завалодаць ім, конь нанізвае на свой рог.

- Чакай, Бэнг! Твая казка вартая, каб выслухаць яе не на пусты жывот, перамінаючыся з нагі на нагу. Давай, раскладзем вогнішча і засмажым зайца. Добра, што я з каня майго паспеў зняць сядло з паклажай!

- Спыніся, князь, прашу цябе, - журботна прамовіў Бэнг. - Ужо амаль канец і ты ўсё зразумееш. Я хутка. Дык вось. Стары прасіў мяне аб адным - каб я дачакаўся ягонай смерці і потым спаліў цела, бо так яму належала канчаткова развітацца з гэтым светам. За той клопат стары абяцаў падараваць мне свой нож. Я не стаў дапытвацца, каб не саграшыць часам, а зрабіў, як моўлена было.

- Вось гэты нож, князь, - у руцэ Бэнга раптоўна з’явіўся невялікі клі-нок з каляровым рогавым дзяржальнам. - Ён з конскім рогам. Гэты рог здольны зрабіць любую ваду, нават атручаную самім змеем, жывой. Калі ў цябе застаецца яшчэ крыху цярпення, каб даслухаць мяне, князь, гэты нож сёння будзе тваім. Ён мяняе гаспадара свайго толькі тады, калі яго дабраахвотна даруюць і заўсёды вяртаецца да гаспадара, калі згублены, або скрадзены. Але таму, з кім вернецца гэты нож, трэба выказаць самую вялікую павагу, на якую толькі здольны, іначай…

- Кажы, - перапыніў Бэнга князь, які пачаў здагадвацца, што за чалавека, які баіцца агню, не хоча есці, а самога палохаюцца конь і сабака, ён бачыць перад сабой.

- Вядома, што лепш за ўсё было б, каб мая нявеста сама прыручыла аднарога і ён, натуральна, служыў бы ёй. Таму пасля пахавання старога я нават не наведаў свой табар, а адразу пайшоў да яе. Яна згадзілася, і мы прыехалі сюды.

- Дзе яна? Ты згубіў яе ў пушчы?

- Князь! Яна аказалася жанчынай! Больш таго. За намі ўпотай ішлі яе супляменнікі. Яны вырашылі, што я падстроіў усё гэта, і забілі мяне. Нават не пахавалі. Маю вялікую просьбу да цябе, князь! Калі развіднее, прайдзі крыху ў тым напрамку, у якім я пайду зараз. Там ты знойдзеш мае косці і свайго каня. Не пашкадуй тваёй скураной торбы для маіх касцей. Збяры іх і ўбачыш пад імі нож, які я паказаў табе. Ён твой цяпер. Пахавай мае косці, прывядзі на магілу мой табар і святара, каб адпелі мяне. А каб ніхто не падумаў, што мяне забіў ты, я скажу табе такое, што ведаем толькі я і мая дачка Ружаніца. Ружаніца гэта пацвердзіць. Бывай, князь! Куды б ні трапіла мая душа, яна будзе маліцца за цябе, калі выканаеш маю просьбу.

Бэнг ціха, але так, каб пачуў князь, прашаптаў два патаемныя словы і знік у гушчары…

- І што далей? - запыталася Дарута, калі Зара замоўкла.

- Князь усё так і зрабіў, як прасіў баро Бэнг.

- У мяне зараз той самы нож? - крыху раскосыя вочы Даруты акруглелі ад захаплення. - Нож старога, нож Бэнга, нож князя? - удакладніла дзяўчынка.

- Чула нават, што роўна такім рогам валодала Лізавета Першая, ангельская каралева.

- Зара, а якія патаемныя словы шапнуў Бэнг таму князю?

- Магу сказаць, бо гэта ўжо не таямніца, хаця тады ніхто ў табары нават не здагадваўся пра яе. У жаночым жыцці, Дарута, шмат таямніц, якімі яны не дзеляцца ні з кім да пары, а тое і забіраюць з сабой у магілу. "Ружаніца цяжарная" - былі тыя два словы.

У Даруты ажно круцілася ў галаве ад ведаў, што шчодра сыпаліся на яе ў той дзень. Яна хацела яшчэ распытаць цыганку пра многае, але тая змоўніцкі прыклала палец да вуснаў.

Зара навучыла дзяўчынку трапна кідаць нож. Дарута кідала нож з левай рукі, але гэта не замінала ёй. Яна магла трапна зрэзаць ім шышку на вершаліне сасны. І не прамахнулася нават у ястраба, які на яе вачах ледзь не ўчапіўся сваімі кіпцюрамі ў лясную галубку. Пасля яна плакала над скалечаным ястрабам, ужо шкадуючы яго. Зара параіла вылечыць птушку. З дапамогай зёлак, якімі Дарута лекавала птушку, ястраб загаілася крыло і ён суправаджаў іх, часам адлятаючы па сваіх птушыных справах. Цяпер Дарута не толькі не ратавала ад яго галубоў але іншым разам і ласавалася птушкай, засмажанай маці або Зарай са здабычы, ахвяраванай ім ястрабам Рабі.

Калі шляхі вандроўнікаў скрыжоўваліся са знаёмым ці родным табарам Зары, дзяўчынка з радасцю вучылася ездзіць верхам на кані. Яшчэ Зара паказала Даруце кропку на шыі, якую варта прыціснуць, каб чалавек заснуў. Дарута ад-разу паспрабавала выпрабаваць гэтую кропку на сабе, але прага да жыцця, з якога націснутая кропка выкідвала яе нібыта ляльку, не дазваляла змірыцца з падобным здзекам над сабой.

Аднойчы Марухна паказала Зары свой скарб - дзівосную рамонкавую хус-ту. Зара доўга разглядала яе, пасля ласкава правяла па хусце рукой, нібыта сустрэлася з даўняй знаёмай і асцярожна аддала Марухне. Яны аб нечым ціхенька гаварылі цэлы вечар. Дарута так і заснула пад іхні шэпт. На раніцу Зара знікла. Болей яны не бачылі яе і нават нічога пра яе не чулі. Дарута яшчэ доўга сумавала па Зары, бо Марухна, занятая працай, зазвычай пакідала яе на догляд і клопат цыганкі.

Напэўна, маці дужа давярала Зары…

…"Не маці…" - скаланулася Дарута ад непараўнальна вялікай пустэчы, якая раптоўна ўтварылася ў ейным жыцці. Затрэсліся плечы, перахапіла дыханне. Дарута падняла вочы, шукаючы падказкі неба. Бліскучыя гронкі арабіны над ейнай галавой здаваліся чырвонымі ў касых промнях вечаровага сонца. Абкружаная старымі ляснымі дрэвамі, арабіна знайшла выйсце да святла, выбавілася з цемры і нават песціць ужо свае ягады. Дарута не адчула ні гарачыні слёз, ні дравяністага смаку здобраных імі зялёных арабінавых ягад.

"Трэба спяшацца, хутка сцямнее", - нечакана зразумела яна.

Заставалася яшчэ шмат клопату на рэшту гэтага жахлівага дня. Дарута выпрагла каня, прывязала разам з іншымі да дрэва.

Брычка лёгка скацілася ў яміну, парослую абапал густым размаітым кустоўем.

Коні палахліва касілі вачамі на Марухну, пакладзеную ўпоперак сядла аднаго з іх, белая пляма на ілбе якога нагадвала зорку, стрыглі вушамі, але слухаліся. Дарута кіравалася на абрубель^4. Там, на паляне, паблізу лукавіны Бярэзіны, яна пахавае Марухну, прачытае над ёй апошнюю малітву. А далей? Дарута ўжо ведала, што будзе рабіць далей.

На небе ледзь бачна праступіў маладзік, калі Дарута сякерай, якую яна дастала з Марухны, выкапала апошнюю сховань незразуметай ёю, заўсёды ціхай, палахлівай, але гэтакай рашучай, адданай і адважнай у ра-шаючую хвіліну жанчыне. Зямля на палянцы каля абрыва была мяккая, сыпучая, сухая, Марухна будзе задаволена. І Дарута зможа прыходзіць да яе штодзень. Яна, уласна кажучы, і не развітвалася, бо таямніца, якая легла паміж імі з апошнімі словамі Марухны, звязала іх мацней ад роднай крыві на гэтай зямлі.

Дарута па зацененым схіле абрыву асцярожна спусцілася да Бярэзіны. Хуткая чорная вада, віравала, прыцягвала, заварожвала. Напэўна, Дарута не рашылася б зайсці ў яе другім разам, але не ў гэтую ноч. Дзяўчына нецярпліва зняла апратку і кінулася ў ваду. Глыбіня пачыналася ад берага і плынь адразу падхапіла, панесла яе. Дарута не супраціўлялася. Над ёй дрыжалі зоркі, а бязважкасць, якую адчувала цела, пакрысе напаўняла лёгкасцю ўсю ейную істоту.

Летам на іхнім шляху часта трапляліся цыганскія табары. Звычайна цыганскія шатры былі раскінутыя на беразе якой ракі. Аднойчы Дарута з Марухнай спынілася адпачыць паблізу нейкага табара. Дарута, як рабіла гэта заўсёды, зайшла па калена ў ваду, астуджаючы натруджаныя дарогай ногі. Ёй падабалася ісці супраць цячэння, адольваючы пругкі націск плыні. Дзяўчынка не заўважыла, як да яе далучылася маленькая цыганачка. Ды і што заўважаць, калі тая проста моўчкі прыладзілася ісці разам з Дарутай. Так дайшлі да лукавіны ракі. Дарута ўжо хацела павярнуць назад, да Марухны, калі нечаканым наскокам маўклівая цыганачка спіхнула яе на глыбіню, што падступалася ў тым месцы да самага берага. Дарута не ўмела плаваць і, спалохана б’ючы рукамі па вадзе, трымалася з усёй сілы. Калі ейная непрыяцелька падплыла, ушчэнт стомленая Дарута, не жадаючы скарацца ёй, вырашыла - лепш на дно. І тут раптам яна зразумела, што гэта не так проста. Вада ўпарта трымала расслабленае цела. Дзяўчынку пачало ўжо зносіць уніз па цячэнні ракі і крыху на сярэдзіну, дзе плынь была мацнейшай, калі побач вынырнула чорная бліскучая галоўка.

- Рабі, як я! - весела загадала непрыяцелька, паказваючы, як рухае рукамі. - Бі нагамі!

Марухна жахліва баялася вады. Яна ніколі і не вучылася плаваць, хоць і правяла палову жыцця разам з братам на ягоным ветразніку. Жанчына бегла берагам следам за Дарутай і галасіла так гучна, што каля ракі сабралася ледзьве не палова табара. Калі Дарута выбралася з плыні да маці, цыганы са ўзбуджа-най гаманой абкружылі яе з маці. Дарута і Марухна з цяжкасцю зразумелі, што іх запрашаюць быць дарагімі гасцямі ў табары і не крыўдаваць на неразумную дзяўчынку. Яны пражылі ў тым табары да канца лета. Даруце дужа спадабалася плаваць. Але яшчэ болей яе захапілі цыганскія коні, дакладней, язда на іх.

Настаўніцай новага занятку Даруты сталася для яе Зема, тая самая дзяўчынка, якая спіхнула яе ў ваду. Пад восень Дарута годна трымалася ў сядле, але часцей за ўсё абедзьве дзяўчынкі не абцяжарвалі сябе клопатам пра конскую вупраж. Трымаючыся за грывы коней ды сціскаючы пяткамі конскія бакі, загарэлыя да чарнаты, яны з гіканнем насіліся па наваколі проста так, бяздумна, ад радасці жыцця, ад асалоды хуткасці, ад гарачыні маладой крыві, выклікаючы ў рэдкіх сустрэчных самыя розныя пачуцці - ад здзіўлення да зайздрасці і страху. Цыганы з разуменнем перасміхаліся між сабой.

Дзякуючы вандроўнаму жыццю Дарута не прывыкала да сваіх сяброў, яна з лёгкасцю развітвалася з імі, ніколі не сумавала па іх і, можа, таму дзеці адразу патраплялі пад уплыў яе незалежнай натуры. Ва ўсякім разе адстойваць сябе ёй давялося толькі некалькі разоў - і тое часцей з мальчукамі, якія сілай, дакладней, у бойцы спрабавалі ўзяць верх над Дарутай. Бойкі звычайна завяршаліся часовым прымірэннем, або гэткім жа часовым сяброўствам. Сяброўства з Земай атрымалася без вяршэнства і на гэты раз Дарута ледзьве стрымлівала слёзы, каб не выказаць сваю разгубленасць пад час развітання з ёй. Дзяўчынкі моўчкі стаялі адна насупраць другой, стараючыся не сустракацца вачамі, калі Зема раптоўна крутанулася і пабегла ў табар…

...Дарута выйшла з ракі толькі тады, калі адчула, што ёй зрабілася холадна. Неба пачынала шарэць, калі яна пешшу вярнулася па апратку, пакінутую на беразе. Заставалася прайсці да Каменкі, якая ўпадала непадалёк у Бярэзіну, а там - падняцца па ёй да мядзведжага логава - пячоры, на якую неўспадзеў натрапіла Дарута, калі бегала на Бярэзіну пабачыць першыя караваны купецкіх стругаў, што падымаліся да Свіслачаў…

…Не зважаючы на цвёрдую і, здаецца, адзіную забарону Марухны не хадзіць да княскага замка, Дарута ўсё-ткі не аднойчы любавалася ім, прабіраючыся бездарожжам адна ці з Ходзькам уздоўж Бярэзіны да сутоку. Там, на зліцці наравістай, мажнай прыгажуні Бярэзіны і легкаплыннай Свіслачы, на высокім кургане, ці не тысячу гадоў таму назад насыпаным палоннымі даўнішніх князёў, проста на касцях гэтых палонных, што даўно струхлелі ў высцюдзенай вятрамі зямлі, стаяў волат-замак. Шэсць радоў аканіц-байніц пільна сачылі за нава-коллем. Нягледзячы на велічнасць замка, складзенага з цэглы ўперамешку з валунамі, здавалася, што ён вось-вось усім сваім гмахам зрушыць і падымецца ў неба. Гэтае ўражанне ствараў вятрак, усталяваны на самай макаўцы муроў. Яго шырокія, пакручастыя крылы амаль ніколі не ведалі спакою і сыпалася, сыпалася з-пад жорнаў пахкая хлебная мука. Калі раней багацце замка выклікала зайздрасць і менскага ваяводы, то цяпер у князя, які болей не хадзіў у паходы, апусцела казна. Большасць навакольных земляў хутка перайшла ў маёмасць да польскага графа, які даўно паклаў вока і на сам замак…

…"Не меў князь шчасця загінуць на вайне", - пашкадаваў яго неяк Ходзька, распавядаючы Даруце тое, што пашчасціла яму пабачыць там і пачуць ад людзей.

"Дзе зараз сам той шкадавальнік?" - падумала Дарута. Яна, як тое рабіла тут заўсёды, плюхнула сабе ў твар сцюдзёнай, крынічнай вады Каменкі і атрэсла рукі. Разам з гэтым Даруце здалося, што яна канчаткова атрэсла ўсё, што было з ёй раней. Лёгкі павеў ветру прынёс нечаканы ў гэтай дзікай мясціне, але дужа знаёмы і жаданы пах - пах дыму, да якога прымешвалася ўсё тое, што складае пах жытла. Па другі бок Каменкі, насупраць, у адным са схілаў камяністага пагорку, парослага рэдкалессем і густым кустоўем, знаходзілася пячора, да якой трымала свой шлях Да-рута. Яна прывязала да нейкай лясіны коней і асцярожна перабралася па камянях на другі бок рэчкі.

Адразу бачылася, што былая мядзведжая пячора не пуставала апошнім часам. Подступы да лазу ў яе былі заваленыя вялізнымі камянямі і Даруце давялося караскацца ўгору па схіле, каб зазірнуць за гэтую нечаканую сцяну. Здавалася, што тут абжываліся надоўга. Дарута яшчэ не паспела вырашыць - ісці ёй да людзей, што, як і яна, шукалі схову ў лесе, або адступіцца, як моцны ўдар па галаве зваліў яе з ног.

Зенка, а гэта менавіта ён упільнаваў няпрошанага госця, агледзеўся.

- Здаецца, адзін. І што яму ў гэтакую рань спатрэбілася тут? - незадаволена прамармытаў ён. Але яму здалося, што юнак ведаў, куды ішоў. Чаму тады не падаў сігнал? Зенка не асабліва любіў думаць, таму тут жа вырашыў, што ўсё зрабіў ладам, а там - няхай Войцех разбіраецца. Зенка заўважыў нож, які, трымаючыся на матузку за шыю прышлага юнака, вываліўся з-пад кашулі. Такога нажа ён ніколі не бачыў!

- Вось гэта здабыча! - уголас абрадваўся маладзён, чапляючы нечаканую здабычу сабе на шыю.

Па хуткім часе Зенка ўжо адчыняў плеценыя з лазы, шчыльна прака-напачаныя мохам дзверы, за імі яшчэ адны, адхінаў скураны полаг. Каля агменю ён цяжка скінуў са свае спіны непрытомнае абмяклае цела.

- Хадзіў тут, нібы нешта вышукваў… - патлумачыў Зенка мужчынам, якія, хто неахвотна, а хто з цікавасцю падымаліся з насцілу, зробленага з бярвёнаў, накрытых паверх саломы звярынымі скурамі, мешкавінай, кавалкамі пушніны.

У агмені, абкладзеным каменнем, цьмела шызачырвонае вуголле. Зенка падкінуў палена. Пячора асвяцілася і Дарута, якая на гэтую пару, паціраючы на галаве мокры вялізны гузак, спрабавала стаць на ногі, са здзіўленнем аглядала абкладзеныя бярвёнамі сцены, на якіх вісела размаітая зброя гэтага часу: дзіды, арбалеты, лукі, тулы са стрэламі, шаблі, мячы, мушке-ты… Яна раптам засмялася, настолькі неверагодным здавалася гэта ўсё ў мядзведжым логаве.

Зенка адразу ж заступіў выхад з пячоры. Па мужчынскіх постацях, якія заварушыліся каля сцен, скакалі водбліскі полымя. Барадатыя твары разам павярнуліся ў бок Даруты. Людзі ад дурнаватага смеху Даруты канчаткова прачнуліся і ўважліва сачылі за ёй..

- Ты хто і пашто тут? - запытаўся нізкарослы, паўнацелы мужчына, абмінаючы агмень. Выраз яго твару быў строгі, нават суровы, але цёплыя, лагодныя вочы абяцалі Даруце спакой і спагаду. Яна ўжо хацела мовіць, як уцяміла, што тут апроч гэтага ласкавага чалавека ёсць і іншыя, глуха насцярожаныя да яе, чужака. Хто яны, гэтыя лясныя людзі? Па наваколлі хадзілі чуткі, што недзе пад Сычкавам на езжым шляху абрабавалі паш-товую карэту. І купцы, якія прыйшлі па Бярэзіне ў Свіслачы, сцвярджалі, што ў гэтым краі ёсць мытныя канторы проста на рацэ.

- А ты хто, каб дакладаць табе? - азвалася Дарута.

- Гляньце! Яшчэ і выскаляецца, дрэнь! - падхапіўся нехта зласліва ў цёмным куце логава.

Цяпер ужо зарагаталі мужчыны.

- Што ты чапляешся са сваёй мянушкай да ўсіх? - пакпіў адзін з іх.

- Не бойся, дзіця маё, - працягваў мяккі голас, - добрага чалавека дабром сустрэнем. А благі - сам сябе пакарае. Што прывяло цябе ў гэты час, у гэтае месца?

Дарута ўжо не слухала яго. Яна ўглядалася ў кут, адкуль весела і хітра блішчэлі нібыта знаёмыя вочы. "Войцех!" - ледзь не ўсклікнула яна. Але вочы незразумелым ёй чынам загадалі маўчаць. Дарута адвяла вочы. Ёй не было чаго тут баяцца. Яна сама і расказала Войцеху пра мядзведзя з пячоры, якога выратавала ад магчымай смерці…

…Вясна залетась была хуткая, імклівая. Даруце вельме хацелася ўбачыць першы караван купцоў, які павінен быў прайсці адразу пасля крыгаходу. Гэта перадалося ёй ад Марухны, якая часта вадзіла дзяўчынку сустракаць караваны. Аднойчы Марухна сустрэла знаёмага купца - і болей не хадзіла да ракі. Але Дарута ведала сама дарогу і гэтага было дастаткова. Яна бегала туды без Марухны. І тады, увесну, па дарозе на абрубель яна павярнула да Каменкі, каб накапаць для Марухны карэння валяр’яну, які нагледзела там яшчэ ў грыбную восень. Навокал было вельмі прыгожа - маленькія плямкі-лужкі здаваліся залатымі ад кураслепу, у лясных закутках яшчэ трапляліся пралескі, а на сонечных прагалінах прачыналася кветка-сон. Стаяла вясновая ўрачыстая лясная гамана. Жалобная нотка, якая раптам прагучала на гэтым свяце жыцця, выклікала ў Даруты ледзь не абурэнне. Хто сваёй несувымернай жадобай насмеліўся ісці супраць, скардзіцца на самую багіню вясны Лялю?

Скарга ішла з-пад зямлі. Дарута аблазіла ўвесь пагорак, пакуль зразумела, што вялізны камень, які трымалі на схіле карані старой сасны, абрынуўся разам з векавым дрэвам і заваліў уваход у логава звера. Той, напэўна, здыхаў ад смагі і голаду, бо толькі ціхае сіпенне, якое час ад часу перабівалася слабым стогнам, чулася з маленькай шчылінкі між камянямі. Дарута намачыла ў рэчцы хлеб, які заставаўся ў яе на дарогу і, абдзіраючы руку, прасунула ў шчыліну. Мокры хлеб чмякнуўся недзе побач са зверам, але не было чутна, каб той варухнуўся. Дарута ўзялася за працу. Дзяўчына разабрала завал, падкапала з верхняга краю валун і падсунула пад яго адбітае пры падзенні сасны рала. Спатрэбілася парадкам часу, пакуль яна ўсё-ткі разгайдала камень і скінула яго са схілу.

То быў мядзведзь. Ён ужо не сіпеў, толькі худыя, апалыя, са звалянай поўсцю бакі час ад часу дробна ўздрыгвалі. Распухлы язык не ўмяшчаўся ў пашчы. Не зважаючы на смурод, які ішоў з пячоры і ад мядзведзя, Дарута паспрабавала запіхнуць у ягоную пашчу хлеб, але не змагла. Тады прыгаршчамі і ў роце яна пачала насіць ваду з Каменкі і выплюхваць на мядведжую морду. Напэўна, вада ўсё ж такі дабралася да горла звера, бо сутаргава заторгаўся ягоны язык, засмоктваючы гаючую вільгаць, расплюшчыліся нагноеныя, напаўзацягнутыя плеўкай, маленькія, круглыя вочы. Праз нейкі час Даруце ўдалося скарміць яму яшчэ і некалькі кавалачкаў хлеба.

Наступнага дня Дарута зноў прыбегла да мядзведзя. Звер сустрэў яе варожым сіплым рыкам. Калі дзяўчына загаварыла з ім, мядзведзь прыпадняў пярэднія лапы і смешна асеў, хітаючы галавой то на адзін, то на другі бок. Дарута паклала свой пачастунак за крок перад ім і стала крыху воддаль.Мядзведзь рушыў было ў наступ - не зразумела толькі да хлеба, размочанага ў малацэ з мёдам, ці на дзяўчыну, але без сілы ўпаў і расцягнуўся на жываце.

Дарута не вытрымала.

- Ну, хопіць артачыцца, нябога! - яна па-гаспадарску падышла да звера, паклала ежу перад ягонай мордай. - Еш!

Мядзведзь яшчэ раз паспрабаваў зрабіць варожы выгляд, але абмяк ад упэў-ненасці дзяўчыны, з якой яна запіхнула ў разяўленую пашчу салодкую спажыву.

Той вясной Марухна займалася гаспадаркай адна. Дарута знікала з хаты на зары і вярталася толькі поцемкам. Ёй вельмі хацелася, каб сімпатыя, якую выклікаў у яе лясны асілак, была ўзаемнай. Мядзведзь ужо ведаў, якой сцяжы-най прыходзіць ягоная сяброўка і часам сустракаў яе далёка ад логава, куды не залазіў болей, не зважаючы на тое, як рабіла гэта Дарута. Дзе ён абраў сабе жытло ў наступную зіму, Дарута не ведала…

…- Фр-р-р! - нечаканы выгук, пагардлівы і насмешлівы, пачуўся злева ад Даруты. Дзяўчына хутка азірнулася ў той бок. Пячора там разгаліноўвалася.

- Коні! - здзівілася яна ўслых і ўспомніла пра тых, што пакінула на другім беразе Каменкі. - Прывядзі маіх! Знойдзеш іх за Каменкай! - загадала яна праз плячо Зенку.

Мужчыны прыкметна ажывіліся.

- Паўтары! Ты прывёў коней? - пасур"ёзнеў адразу Войцех. Ён падышоў да дзяўчыны. - Колькі? Чые?

- Тры. Са стайні свіслоцкага пана.

- Прывядзі! - Войцех зірнуў на Зенку, які нецярпліва таптаўся на месцы. З коньмі ў іх было цяжка. Сялянскія не падыходзілі да іхняга ладу жыцця, ды і не забярэш каняку ў такога ж знядоленага, як і самі яны, аратая! Два кані, здабытыя на паштовым тракце - гэта было ўсё, што мелася на восем чалавек.

- У мяне і брычка схаваная ў гушчары! - пахвалілася Дарута, бо ад-чула, што гэтыя людзі ўжо радуюцца ёй.

Мужчыны зарагаталі.

- Давядзецца дарогу насыпаць сюды!

- Ну, зух!

- Можа ты і пана захапіў з сабой? - чулася з усіх бакоў.

- З панам у мяне свае рахункі! - сказала Дарута.

"Даверлівая Дарута, над якой часцяком падсмейвалася іхняя вёска ў трыццаць дымоў, стала на шлях ваяра?" - Войцеху не дужа верылася ў гэта, хаця сіла яе выклікала зусім не смех.

Яны з маткай аселі наводшыбе, у лесе, якраз тады, калі палова вёскі вымерла ад чумы. Марухна казала, што іхнія родзічы загінулі ад той жа пошасці. Цівун быў рады дадатковым рукам, ды яшчэ і за сялібу, у якую ніхто і за грошы не пайшоў бы жыць, бо ўсе ў ёй неўзабаве паміралі ад той ці іншай трасцы, прызначыў падымны падатак, ды талаку.

Працавітая, маўклівая Марухна і прастадушная Дарута спадабаліся вяскоўцам. Ад аседлага жыцця дзяўчынка хутка падрасла, выцягнулася. Неўзабаве ўсе пачалі заўважаць яе не зусім звычайную сілу. Гэтая сіла была не столькі патрэбная ў гаспадарцы, колькі служыла падставай для вясковых баек. Войцех неяк пераказаў ёй, як выскаляюцца мужыкі пра яе.

- Аднойчы Дарута палезла да мужыкоў на млын… - Войцех пільна сачыў за тварам Даруты. - Было такое, Дарута?

- А хто не лазіў на той млын? - шчыра здівілася Дарута.

- Тады слухай далей… Мужыкі мяшкі з мукой цягалі. Яны па два - на адзін мех, а Дарута адна - мех на спіну і нясе. Пабіліся мужыкі аб заклад і ўклалі ёй цішком у мех двухпудовую гіру. Дарута - як і не заўважыла. Млынар тую гіру шукаць, важыць трэба, а гіры няма! Тут усё і выкрылася.

Войцех убачыў, што Дарута ўсміхаецца.

- Ты ведаеш, дзе я пачуў гэтую байку? У Свіслачах на кірмашы!

- Ну і што? - не зразумела Дарута.

- Няўжо табе не крыўдна?

- А што тут крыўднага?

- Не, ты скажы, было гэта ці не было?

- Ну, было.

- Мех з двухпудовай гірай?

- Ды выцягнуў яе Ходзька з меху таго! Пасля зноў засунуў у мех, калі мы аднеслі, вось і пайшла гуляць байка.

- Дык ты з Ходзькам цягала мяхі?

- А то ж!

- А чаму кажуць, што ты адна?

- Дык яны ж знарок!

- Чаму?

- А што ты ўсё ў мяне пытаешся? Запытайся ў Ходзькі.

Хіба магла яна сказаць Войцеху, што мужыкі рабілі выгляд, што забыліся на Ходзьку, бо хацелі раззлаваць маладзёна. Ды і не палез бы Ходзька на той млын, каб не Дарута. І што ён даўся ім! Вольнаму - воля! Падумаеш, ад зямлі - і раптам захацеў конюхам да пана! Дык на гэта яго два гады падбівала Дарута, выхваляючыся цыганскімі скакунамі, на якіх насілася некалі разам з чарнавокай Земай.

- І ты зусім не крыўдуеш?

- Не-а! - шчасліва ўсміхнулася дзяўчына.

- Ну, глядзі!

- А што мне глядзець? Хіба сіла - загана?

- Будуць жаніхі баяцца цябе. Хто ж з табой ажэніцца?

- А ты?

- Ты гэта сур’ёзна?

- Войцех, няўжо і ты баішся мяне?

- Жданка ў мяне, ты ж ведаеш!..

На хвіліну склалася няёмкае маўчанне.

- Ты пакрыўдзілася? - зажурыўся Войцех.

- Яшчэ што прыдумаеш…

Дарута проста збегла ад яго тады. Войцех так і не зразумеў - ці то на ім дзяўчына вучылася жартаваць з маладзёнамі, бо апроч яго не засталося тут, напэўна, ніводнага, з кім бы яшчэ падлеткамі яна не пабілася, хутчэй мовіць, не адшкумятала добра, ці то… Войцех не хацеў нават дадумваць сваю думку. У яго ёсць адна любая і другой не будзе ніколі. Ён гэта ведаў дакладна…

…Войцех уважліва паглядзеў на Даруту. Адвага і боль, рашучасць і спа-койная ўпэўненасць, моц і даверлівасць - усё гэта, змяняючы адно другое, адбівалася на твары дзяўчыны. Войцех здагадаўся, што яна перажыла ў апошні час нешта вельмі значнае.

- Вось як? - весела прамовіў Войцех. - Тады мы - браты! А цяпер? Адпачні крыху з дарогі.

На насціле каля сцяны мужчыны заварушыліся, вызваляючы месца Даруце.

3

Дарута прачнулася ад ютрані, якую, стоячы на каленях перад абразом Божай Маці, служыў той лагодны чалавек, які ноччу пачаў яе допыт. Ён адразу нагадаў Даруце святара, але яна не мела часу абдумаць гэта. Астатнія мужчыны шапталі за ім словы малітвы.

"Няўжо тут, у звярыным логаве, прытулку лясных уцекачоў, можа гу-чаць Божае Слова?" - не паверыла Дарута. Яна цішком пакінула насціл. І, хаця Зенка азірнуўся, ніхто не затрымаў яе.

Дарута прабіралася ляснымі сцежкамі да абрубелю, дзе ў магілцы, пад ледзь прыкметным, абкладзеным дзірваном грудком, яна пахавала Марухну. Там жа, пад саменькі дзірван Дарута паклала акрываўленую сякеру і берасцянку з каштоўнай хустай. Ёй патрэбна было ўзважыць усё, што адбылося апошнім часам, перабраць у памяці тое, што яна калі-небудзь чула ад маці і чужых людзей.

"Не маці я… табе… хуста… князь…" - прыгадала дзяўчына апошнія словы Марухны, спрабуючы зразумець, якую таямніцу высільвалася тая выкрыць ёй у апошнія імгненні свайго жыцця.

Дарута не памятала, каб Марухна калі сварылася на яе, або распытвала пра ейныя вандроўкі. Здаецца, проста радавалася ёй, засцерагала ды служыла, як умела. Даруце заўсёды здавалася, што Марухна нібыта пабойваецца сварыцца на яе. Яна іншым разам знарок рабіла так, каб праверыць мяжу матчынай цярплівасці.

"Не маці…" Але ж Дарута не ведала другой маці. І хаця людзі казалі, што ўжо вельмі яны непадобныя, яе гэта ніколькі не засмучала. Надаючы мала ўвагі адносінам з маці, Дарута звычайна менавала яе звычайна па-таварыскі - Марухнай. Толькі яшчэ дзіцём, прачынаючыся на раніцы, Да-рута клікала яе са сну мамай і Марухна ляцела да яе з усіх ног, лашчыла, мілавала. Але спадаў сон і яна зноў рабілася Марухнай.

...Адкуль яны прыйшлі з Марухнай у гэты край, Дарута не ведала. Маці казала, што праз нейкую сваю хваробу не памятае таго. У маці былі застуджаныя ногі, яны часта непакоілі яе, асабліва з халадамі. Напэўна таму Марухна з Дарутай звычайна зімавалі на якім падворку, а не ў дарозе. Спыняліся, як правіла, на заможным двары, куды Марухна часта паступала хатняй настаўніцай граматы і рукадзелля для дзяцей гаспадароў. Зразумела, што Дарута вучылася разам з імі. Марухна была добрай швачкай і, калі патрэбы ў настаўніках не было, зазвычай цэлую зіму абшывала сям’ю гаспадароў. Бялізна і апратка, вырабленыя ёю, не толькі мелі прыстойны, ахайны выгляд, але былі да таго ж аздобленыя карункамі, узорамі, вышыўкай, што яна таксама рабіла па-майстэрску. Дарута спачатку цікавілася ўмельствамі маці і нават пры неабходнасці магла сабе тое-сёе сшыць-вышыць, але доўга сядзець на месцы ў яе не атрымлівалася. Значна болей дзяўчынку вабілі заснежаны лес, заінелыя сады, белыя курганы, абрывістыя пагоркі, заледзянелыя ручаі і рэчкі, нізкія, бухматыя, як бы ўважлівыя, задуменныя зімовыя нябёсы. Велічнае царства прыроды нагадвала ёй казачныя краіны, пра якія іншым разам маляўніча распавядала Марухна.

Яшчэ да першай сваёй сапраўднай школы ў Кіеве Дарута добра лічыла, умела чытаць літары. Вандроўнае жыццё спрыяла разуменню розных гаворак ад габрэйскай да цыганскіх, ужо не кажучы пра польскую. З пісьмом было не так проста. Дарута ніяк не магла замірыцца з драпаннем маленькіх літар на вошчанай дашчэчцы. Яе натура патрабавала размаху. Да таго ж ёй належалі цэлыя прасторы некранутага снегу. Літары на цаліку атрымліваліся жывымі, зіхоткімі, уражлівымі, асабліва, калі вытоптваць іх нагамі. З прыходам цяпла разам са снегам чэзнуў і спакой маці. Колькі б ні прасілі яе гаспадары застацца хаця б яшчэ на які год-другі, затрымаць Марухну было немагчыма, як птушку, што ўвесну ляціць з выраю на радзіму.

Пасля той апошняй размовы з Зарай Марухна пачала клапаціцца, каб Дарута атрымала добрую адукацыю. Дзеля гэтага яны два гады запар пражылі ў Кіеве пры дзявочым Флораўскім манастыры на Падоле. Марухна баялася, што праз свавольства Даруты, дзяўчынцы адмовяць у навучанні. Так бы і сталася, калі аднойчы пад раніцу Дарута без дазволу сышла з манастыра на цэлы дзень. Яна вярнулася з вузельчыкам зёлак, назбіраных для хворай на вушы матухны ігуменні. Даруце вымавілі і папярэдзілі, што ў наступны раз не даруюць падобныя паводзіны. Дзяўчынка нават маці не сказала, што правяла гэты сонечны дзень на Дняпры, праўда, пасля таго ўжо, як пазнаходзіла на лугавінах патрэбныя зёлкі. Неўзабаве настаяцелька падлячыла тымі зёлкамі свае вушы і Дарута зрабілася запатрабаванай асобай у манастыры. Яе тамтэйшае жыццё магло стаць амаль вольным, але Даруце раптоўна спадабалася вучыцца, хаця да ву-чонай жанчыны навакольныя ставіліся насцярожана. Можна было пачуць, што тая, якая чытае, спявае і грае, - наўрад ці будзе дабрачыннай. Дарута не дужа зважала на гэта, а прагнула перамогі над ганарлівымі гарадскімі таварышкамі па вучобе, якія не планавалі зрабіцца манашкамі і не вельмі абцяжарвалі сябе ні тэалогіяй, ні навукамі. Адзіным, ад чаго катэгарычна адмовілася Дарута, было рукадзелле. Зноў жа, дзякуючы здольнасці да лекавання зёлкамі, якія прыносіла Дарута, ёй прабачылі гэтакую вольнасць, але за манастырскую браму выпускалі толькі разам з маладой манашкай, якая вучылася ў Даруты зёлкам. За вучобай дні праляталі імгненна. Чытанне духоўнай літаратуры, пісьмо, логіка, гісторыя, музыка, асновы філасофіі… Гэта былі не сістэматызаваныя веды, проста манашкі дзяліліся тым, чым валодалі самі. Дзякуючы Марухне, якая дапамагала адной з манашак у шыцці адзення для насельніц манастыра, а таксама царкоўных харугваў і богаслужэбных рызаў для кіеўскіх святароў, дзяўчынка атрымала ад гэтай манашкі пачатковыя звесткі па геаметрыі і нават астраноміі, хаця пра астраномію моўлена было не казаць нікому. Па хуткім часе настаўніцы пачалі вылучаць Даруту не толькі за стараннасць, але і за веды. Хаця жылося ім з Марухнай сярод добрых манашак няблага, на трэцім годзе манастырскай жыткі Марухна пачала збірацца ў дарогу. Калі знаходзілася якая школа на месцы іхняй зімоўкі, Дарута абавязкова хадзіла на ўрокі. Часцей ад усяго гэта былі школы пры каталіцкіх касцёлах. І ў любым выпадку Марухна яшчэ сама працягвала навучаць Даруту. Яна проста распавядала што-небудзь з таго, што вывучала раней сама, што чула ад брата, людзей, з якімі зводзіла яе жыццё. Такім чынам Даруце выпала даведацца шмат цікавага з гісторыі зямлі, па якой яны хадзілі, і чаго яна не пачула б у школе. Ёй падабалася ўяўляць сябе то гордай князёўнай Рагнедай, якая не пажадала ісці за сына рабыні, то ейным праўнукам князем-ваўкалакам Усяславам Чарадзеем… Дзяўчынка слухала тыя расповеды маці, нібы казкі на ноч…

…Вось і грудок. Дарута апусцілася на калені.

- Марухна, як надзейна было мне з табой і як пуста цяпер! Даруй мне, што падсмейвалася над тваім клопатам, перасцярогамі, тваёй уважлівай дабрынёй! Даруй, што зрэдзь называла маці, хаця не ведала іншай. Даруй, што не заслужыла ў тваіх вачах даверу на таямніцу, якую табе давялося забраць з сабой і праз якую не маеш там спакою. І што мне рабіць з тым аскалабкам, які ты пакінула ў маім сэрцы? А, можа, не дарма таілася ты да апошняга ўздыху? Хто мне падкажа зараз? Якое гора звяло нашы жыцці? Што шукаць мне ў князя? Чаму ты не жадала гаварыць пра яго, колькі я цябе ні распытвала! Я не ведаю, адкуль прыйшла і куды мне ісці мне, Марухна? - дзяўчына ўпала тварам на траву і нешта яшчэ доўга шаптала, нібыта хацела, каб гэты гарачы шэпт працяў зямлю, што легла на адзіна блізкую ёй жанчыну разам з яе нечаканай, недамоўленай таямніцай жыцця Даруты.

Войцех, які цішком прасачыў шлях дзяўчыны ад логава, бачыў, як яна падняла перад сабой сякеру і паліраваная сталь, што паспытала чалавечай крыві і плоці, злавеснай чырванню бліснула ў ранішніх промнях сонца. Дарута гаварыла з металам. Так размаўляюць з рабом. Так размаўляюць з Богам. Так размаўляюць з братам. Войцех скалануўся. Замова, праклён або клятва, што безаглядна горача і шчыра клаліся на халодную сталь, рабілі яе жывой, разумнай і непераможнай у руках гаспадара. Войцех дачакаўся, калі Дарута загарнула сякеру ў нейкую адзежыну, з асцярожлівай павагай паклала яе на грудок і зноў накрыла дзірваном. Рашучым крокам, знарок наступаючы на сухія галінкі, каб дзяўчына пачула яго і не спалохалася, ён выйшаў на прагал па другі бок паляны. Войцех пабываў ужо ў Шэйпічах. Там ад вернага чалавека ён уведаў не толькі тое, што адбылося з Дарутай, але мог шмат чаго паведаміць і ёй.

- Добрага табе, Дарута! - павітаўся Войцех.

- І табе!

- Забяры, - Войцех перш чым аддаць нож дзяўчыне, палюбаваўся на яго. Ён ведаў гэты нож столькі ж, колькі і Даруту, якая кожную вольную хвіліну бавілася з гэтай штуковінай, не выпускаючы з рук.

- Дзякуй!

- А чаму ўчора не паскардзілася, што Зенка адабраў?

- Сама б забрала сёння ў яго, калі б убачыла, - абыякава засведчыла Дарута. Яе думкі яшчэ не маглі адарвацца ад Марухны, падзей учарашняга дня.

- Давай дамовімся, што ў нашым атрадзе не кожны сам па сабе, а ёсць парадак, - прапанаваў Войцех.

- А што гэта за парадак, каб у мяне нож мой забіраць?

- Дарута, а калі б гэта не ты была, а вораг?

- Прабач, зусім забылася, што тут войска, лічы!

- Таму, як толькі ўзнікне пытанне - адразу да мяне. Пасля, як абвыкнеш-ся, будзеш пачуваць сябе больш вольна, а зараз прызвычайся ўзгадняць са мной свае дзеянні і цалкам жыццё ў атрадзе. Згода?

- Няма куды мне пайсці, Войцех, апроч гэтай мядзведжай пячоры, дзе ты галоўны мядзведзь.

- Галоўнае, каб ты на гэта не забылася…

Нейкі час яны ішлі моўчкі.

- Я быў у Шэйпічах. - Войцех прамовіў гэта ціха, каб празмерна не ўзрушыць дзяўчыну, але тая ажно пабялела з твару.

- Чаго ж ты маўчыш! - усклікнула Дарута.

- Супакойся спачатку. Не ўсё, напэўна, атрымалася так, як ты думаеш.

- Не цягні з мяне жылы, Войцех! Хаця… Марухну ўсё адно не вернеш да жыцця…

- Так, Дарута. Але слухай… Ходзька працаваў з коньмі на грэблі, не чуў, як па цябе прыехалі. Ён прыімчаўся на пажар, калі дах ужо бокам ледзьве ліпеў на кроквах. Ходзька ўскочыў у хатку, баючыся, што ты з маткай там гібееце. Ён паспеў выцягнуць з полымя цівуна ды белага ад страты крыві слугу пана, Тамаша.

- Жывыя? - запыталася Дарута.

- Так, цівун дык зусім, як і не быў у полымі.

- Шчасце ягонае, што цэбар з пойлам на яго выкуліла!

- Вось яно што! А людзі казалі, што, мабыць, моцны вядзьмак, калі агонь яго не бярэ.

- А Тамаш?

- Абгарэў месцамі, але не страшна. Адзіна, што язык свой страціў.

- Як гэта страціў?

- Ну. Няма языка, можа быць, як падаў, адкусіў сам сабе.

Як ні дзіўна, але Дарута абрадвалася. Не таму, што Тамаш застаўся без языка, а што жывы. І цівун кляты няхай жыве.

- Няхай Бог іх судзіць! Я толькі бараніла сябе! - Даруце зрабілася нават крыху лягчэй.

- Дарэчы, цівун сцвярджаў, што гэта вы з Марухнай адрэзалі язык Тамашу і спаліць іх хацелі, каб украсці коней з брычкай. А вось трэцяга абгарэлага чалавека не пазнаў ніхто. Ды і як пазнаць… - Войцех памаўчаў. - Мала што ад яго засталося. Відаць, ён быў важным панам, бо, кажуць, цівун - то маўчаў, то ўздыхаў, то кляў усіх, пагражаючы, што яны ўсе яшчэ атрымаюць за гэта.

- А дзе Ходзька? Ты бачыў яго?!

- Не, Дарута. Ходзьку цівун загадаў запрэгчы каня ў які панарад^5 і адвезці іх у маёнтак. Адтуль яго і на раніцу не дачакаліся.

Дарута выслухала ўсё гэта па дарозе да пячоры. Яна ў сваю чаргу рас-сказала Войцеху тое, пра што ён не мог даведацца ад старонніх.

Войцеха не здзівілі вясковыя падзеі. Але тое, што дзяўчына выйшла жывой з такога лупу… было дзівам.

…Войцех быў абавязаны ёй жыццём, якім, папраўдзе, тады ўжо і не вельмі даражыў. Дарута ведала толькі, што тры гады таму назад Войцех, пасля таго, як цівун з дворняй па загадзе пана прымусілі мужыкоў заараць закінуты, яшчэ паганскіх часоў пагост з рэшткамі дамавінаў над пахаваннямі, падпаліў панскі маёнтак. Але няўдала. Палац уратавалі. Згарэла тролькі летняя прыбудова. У той страшны дзень, калі прапала Жданка, Войцех зноў падпаліў маёнтак. На гэты раз яго бачылі і пазналі. Калі б не пячора, пра якую апавяла яму Дарута, знайшлі б Войцеха ў лесе. У гэтую пячору і сабраў ён пакрысе сваё маленькае войска.

Айцец Стахор, пасля таго, як зачынілі ягоную царкву і разагналі вернікаў з абразамі, некалькі гадоў блукаў, шукаючы прытулку. Узімку знясілены і ага-ладалы, з падмерзлымі нагамі святы айцец, як ні дзіўна, сам знайшоў пячору. Войцех заспеў яго якраз у той момант, калі святар схіліўся над казаном, услых вырашаючы вельмі важнае для сябе і веры пытанне.

- Сыну Божы, ты паслаў мне збавенне і хлеб надзённы - або гэта спакуса д’ябла, каб парушыў я запавет твой "не ўкрадзі" і трапіў у пекла? Ты, Чалаве-калюбца, прыгатаваў мне, грэшнаму, салодкі спачын каля цяпла агменю - або гэтае полымя ёсць водбліск таго, што чакае мяне, акаяннага? Падай мне знак, Збавіцель, што гэта Твая Рука прывяла мяне ў гэтае самотнае месца, а не хітрыкі нячысціка. Не дазволь аддаць душу маю, што Табе належыць, да Твайго Святла імкнецца з лапаў цемры паганай. Дай лепш моцы загінуць вартым, угодным Табе!

Войцех асцярожна выйшаў з-за ласінай скуры, якая завешвала тады ўваход у пячору.

- Частуйся, святы айцец! Падзялі са мной, што Бог нам паслаў на дваіх, бо нездарма сягоння ў сіло маё трапілі дзве курапакі. Нездарма на стале маім ляжыць бохан свежага хлеба, а ў дзежцы - мядовая брага. Грэх аднаму спажываць такое багацце. Дык не дай мне ўпасці ў такі грэх, сядай са мной да стала, святы айцец!

Айцец Стахор, не паварочваючыся да Войцеха, узнёс малітву ўдзячнасці, якую закончыў такімі словамі:

- Слава Табе, Госпадзі! Дзякуй табе, шчодрая рука твая! - апошняе несумненна тычылася Войцеха.

Стахор так і застаўся з Войцехам, мяркуючы, што, калі Гасподзь прывёў яго туды, дзе ён мае паству і ёсць патрэба ў ім, то грэх пакідаць іх без Слова Божа-га. Праўда, гэта было ўжо ўвесну, калі да іх далучыліся тры беглыя катаржнікі.

Агей, Сяргушка і Захар’я былі браты - і гэта ўсё, што Войцех ведаў пра іх. Яны спавядаліся айцу Стахору і той наклаў на іх дзіўную епітым’ю: год маўчаць, не спажываць мяса і маліцца - што яны бездакорна выконвалі. Парушаць маўчанне дазвалялася толькі на споведзі. Тады святар і браты знікалі ў лесе. Агей, Сяргушка і Захар’я абзавяліся казой, з якой разам зыходзілі на ранку з пячорнага лагера, даследуючы наваколле.

Усціжане Пратас і Хадор за тыдзень да Зялёных святак дралі ў лесе лыка, калі іх заспелі за крадзяжом ляснічы са сваім братам. Дзецюкі распавядалі гэта жартам. Маўляў, усціжане заўсёды ездзілі ў гэты лес драць лыка. Бывала, што і разам запрагаюць усё цягла, якое ёсць - і едуць. А Піліп, ляснічы, сказаў пану, што лыка дзяруць. Ну, пан і загадаў пільнаваць ноччу. Страшна Піліпу аднаму поначы за такую справу брацца, дык і пачаў прасіць свайго брата Гаўрылу, каб з ім пайшоў. А каго яшчэ прасіць? У Гаўрылы ёсцека і самапалка пішчальная, сапраўдная, ад Міхайлы маскоўскага засталася, як уцякаў з нашых земляў. Але ж Гаўрыла ўпарты, наадрэз адмаўляецца.

- Не, заб’юць нас яны! Яны, усціжане, такія! Ды яшчэ і самапал забяруць!

Піліп упрошвае.

Гаўрыла сядзіць на лаве, то абуе пасталы, то здыме. Але пайшоў пішчалю сваю начыняць.

Як сцямнелася, выправіліся. Піліп наперадзе. Гаўрыла следам за ім з піш-чалькай напагатоў. І тут Піліп убачыў злодзеяў, ды як закрычыць страшным голасам! Гаўрыла следам як пальне, ды не ўтрымаўся на нагах і плюхнуўся долу.

Піліп азірнуўся, а Гаўрыла ўжо ляжыць. Ну ён і вырашыў, што гэта ўсціжане яго забілі. Ад жаху так прыпусціў у вёску бегма, сабака б не здагнаў. Маркоціўся Піліп да ранку дома, не ведаў, што рабіць яму, што бацькам, што жонцы брата казаць. Ды што зробіш…

Прыйшоў да Гаўрыліхі, плача:

- Забілі ўсціжане твайго Гаўрылу.

А Гаўрыла на печы ляжыць, з пастала палец тырчыць, падрыгвае ад смеху…

Гаўрыла тады не толькі жывым вярнуўся, але і цягло^6 іхняе разам з лубам забраў. Сорамна было Пратасу з Хадорам перад бацькам, што гаспадарку разбурылі. Так і засталіся ў лесе. А чалавек у лесе, як і звер - чужынца на сваім абшары адразу ўчуе. Неўзабаве і прывёў іх да сябе Войцех. Вясёлыя, кемлівыя браты падабаліся яму. Гэта яны здабылі паштовых коней і скураны мех дынарыяў. Войцех прапанаваў ім пакінуць дынарыі сабе, але Пратас і Хадор пароўну падзялілі сваю здабычу на ўсіх. Толькі айцец Стахор адмовіўся ўзяць грошы - і цяпер ягоная частка ляжала ў Войцеха.

Ісай быў з купцоў, якія праз свае габрэйскае паходжанне і веру паводле за-мірэння Яна Казіміра і Багдана Хмяльніцкага былі пазбаўленыя права не толькі гандляваць, але і жыць у Кіеўскім і іншых ваяводствах чаркасаў. Мала таго, што неаднойчы рабавалі іх на дняпроўскай вадзе, дык і з зямлі сагналі. Ішоў разам з такімі ж выгнаннікамі, як сам, на поўнач, спадзеючыся знайсці прытулак і працу ў літве, дзе бываў раней у свае маладыя гады. Але, здавалася, гвалтам, пагромамі, забойствамі поўніла ўся зямля. Ён стараўся абмінаць любыя селішчы, але часам ад голаду губляў розум і тады ішоў да людзей. Бывала, нехта карміў. Бывала, краў. Бывала, білі. Яго, кудлатага, у лахманах ад адзежы, а дзе-нідзе і скуры, амаль што бяспамятнага, здзічэлага ад страху і доўгага бязлюдства напаткалі айцец Стахор разам з Сяргушкам і Захар’ям.

Яцку-цыгана Войцех адкупіў на тандзеце, калі таго ледзь не забіў гаспадар украдзенага цыганам каня.

Зенка не ведаў змалку ні сваіх бацькоў, ні месца, дзе нарадзіўся. Падлеткам прыйшоў у Свіслачы разам са сляпымі. Жыў пры свіслоцкім князі, але вечна галадаў там і збег ад яго. Быў на пабягушках у пана, але звыклы да волі і востры на язык хутка нажыў сабе ворагаў сярод пыхлівай панскай дворні і розных мясцовых падпанкаў. Зенка сцвярджаў, што бачыў, як Войцех краўся да панскага маёнтку, але не перашкодзіў яму. Гэтаму можна было даць веры. Калі пайшлі чуткі аб лясных разбойніках, Зенка, німала не шкадуючы свайго быцця пры панах, выправіўся шукаць атамана. Войцех тады вяртаўся ў лагер з хлебам, які выпякалі для яго ў Шэйпічах, калі з высокага дуба на ўскрайку абрубеля нехта весела прысвіснуў:

- Войцех!

- Злазь! - загадаў Войцех у гушчу кроны, адкуль паміж босымі пяткамі звешва-лася кудлатая ў ільняных кудзерках галава з блішчастымі нецярплівымі вачыма.

- Не-а! - пачулася адтуль. - У атрад возьмеш?

- Злазь, пагаворым.

- Не-а, абяцай наперад! - У юначым голасе чуўся адчай.

- Хто ты? - запытаўся Войцех, не ведаючы, як сябе паводзіць з нахабнікам.

- Чалавек, - пакрыўджана азваўся Зенка.

- Ну, а калі чалавек - чаму сядзіш, нібы цецярук на суку? - вырашыў пад-смяяцца з яго Войцех.

- Зенкам мянуй, як і ўсе! - юнак стаяў навыцяжку перад Войцехам. На выгляд яму было гадоў шаснаццаць. Шырокатвары, лапавухі, плячысты юнак з блакітным поглядам вачэй, што ажно торгаліся ад напружанасці моманту і жадання спадабацца, спадабаўся Войцеху.

- Адкуль ведаеш мяне? - падзівіўся Войцех.

- Бачыў з крэсівам у маёнтку.

- А што табе ў атрадзе?

- Між паноў не прыжыўся, на зямлі не журыўся, над нівай не гібеў - у самы раз паспеў!..

…Цяпер Дарута ведала ўсіх у атрадзе. Але ці знойдзецца ёй там месца?

Войцех, нібы чытаючы яе думкі, прапанаваў:

- Табе трэба мужчынскае імя, Дарута. Няхай будзеш Міткам, добра? Так лепей для ўсіх.

- Міткам, дык Міткам, - Даруце было ўсё адно.

Учарашні дзень, які разбурыў ранейшае быццё Даруты, здаваўся ёй цяпер далёкім-далёкім, нават несапраўдным праз сваю далеч. "Ну што ж, новае імя - законны чынш, які трэба плаціць лёсу за новае жыццё," - вырашыла Дарута.

Нараўлівая Каменка была той мяжой, якую пераступаў малады, паў-наваты, але грацыёзны Мітка. Апушаныя цёмнымі густымі вейкамі, раскосыя зялёныя вочы дзяўчыны, якая хавалася за гэтым імем, былі такімі цяжкімі і гарачымі, што, здавалася, западалі ў душу Войцеха, прапяка-ючы да дна. Войцех злавіў сябе на думцы, што гатовы служыць Даруце, столькі адчувалася ў ёй жыццёвай моцы, чысціні навароджанай страсці і полымя разняволенага духу. Ён не змог зразумець, адкуль узнікла гэтая думка і апусціў вочы долу. Босыя, па-дзіцячы пухлыя, зусім не сялянскія ногі Даруты з маленькай ступнёй і тонкай шчыкалаткай, лёгка ступалі па мяккай імшанай сцежцы. "Да халадоў патрэбна справіць ёй боты," -падумаў Войцех.

Лагер сустрэў іх навіной.

4

За магутным сталом, стальніцу якога складалі абчасаныя доўгія бярвёны, замацаваныя на зрубе, сабралася маленькае лясное брацтва. Каржакаваты мужчына з выбеленымі скронямі і пасмачкамі сівізны ў барадзе быў у асяродку ўвагі. І не толькі таму, што госць. І не таму, што Пратас і Хадор даводзіліся яму сынамі. Ды і не з таго, што амаль два месяцы, як Даніла застаўся ўдаўцом. Навіна была болей значная і тычылася лёсу, як кожнага з іх, так і грамады ў цэлым. Гэтага чакалі, але навіна ўсё адно прагучала, як нечаканы стрэл гарматы.

Поначы ў Свіслачы ўвайшло маскоўскае войска.

За гэтую ноч горад ператрэсла не горш ад габрэйскіх пагромаў. Войт, каб дагадзіць пану і даняць князя, параіў размясціць царскую залогу на тэрыторыі замчышча. Маўляў, князь, які раней, мабыць, выспавядаў паганства, а цяпер дажывае свой век праваслаўным, не здолее адмовіць братам па веры. А потым, як кароль выганіць войска лапатнікаў, канец і гэтаму здзічэламу, абрыдламу тутэйшай шляхце князю. Кароль, хоць і стараецца паказаць, што аднолькава ставіцца да ўсіх сваіх падданых і нават выдаў указ у абарону іншаверцаў, але ўсё і не зусім так, а здраду кароне, дакладна, не даруе.

Зарана радаваўся войт. Князь замураваўся ў замчышчы, як у каменнай труне, быццам бы, сапраўды, памёр там.

- Ну і папацелі ў гэту ноч пан з падпанкамі, каб дагадзіць новай ула-дзе! - апавядаў Даніла. - Войска разбіла свой лагер на лугавіне, па гэты бок Свіслачы. Царская слабада^7 пазбавіла пана значнай часткі пашы. Пан локці кусае.

Дарута азірнулася на нейкі рух за спінай. У логава ціха, нібы крадком, праслізнуў Сяргушка. Яна паспела перахапіць хуткія позіркі, якімі, сяда-ючы да стала каля Агея і Захар’і, абмяняўся ён з айцом Стахорам. Дарута заўважыла, што гэта выклікала некаторае здзіўленне ў Войцеха, хаця ў адрозненне ад яе атаман не тое што галавой не круціў, але і брывом не павёў.

- Той, хто любіць, каб перад ім на задніх лапках стаялі, сам і поўзаць гатовы перад больш магутным за сябе. Гэта ўжо закон! - заўважыў Войцех.

- Няхай паны між сабой разбіраюцца, але чым гэта закончыцца для нашых сялянаў? - запытаўся Даніла. - Пан сябе не абрэжа. Прымусіць нас гнуць хрыбціну ўдвая. І што за доля такая! Кармілі нашых паноў, а цяпер яшчэ і маскоўскіх! - Даніла ўдарыў кулаком па стале. - Не бываць гэтаму!

- Ну, мы хрыбціну на іх не гнём і шапку перад імі не ламаем. Хутчэй, наадварот! - запярэчыў Зенка.

- Колькі вас тут? - горка ўсміхнуўся Даніла. - І воля ваша - да пер-шай шыбеніцы. У лес усіх не перацягнеш.

Гэта было праўдай. Усе, нават Зенка, раптам прыціхлі. Кожны ведаў, што свет ім не перарабіць. Так было заўсёды - каралі і іх падданыя, паны і аратаі, генералы і салдаты. Той, хто жадаў жыць уласнай воляй, вымушаны быў ісці ў лес, як яны, збівацца ў атрады гэткіх жа самых няшчасных беглякоў. Казалі, маскоўцы больш за Урал бягуць. Там лясы, што нашыя пушчы некранутыя, і балоты бясконцыя. Аратай сябе не пракорміць, але хто ўмее звера біць - не прападзе, ды і рыба там, кажуць, шго коні ў табунах. Праўда, і значна бліжэй, на востраве Дняпра, ёсць казацкая вольніца, але ж і ў іх атаман. Распавядалі купцы яшчэ пра вольныя землі на далёкім поўдні, каля самага мора, там цэлыя паселішчы ўтварыліся з людзей, якія пакінулі раздзіму ў пошуках ле-пшай долі. Як яны жывуць? Няўжо зусім без прыгону? А цар - дзе? І хто абараняе іх? І хаця дых займала ад уяўлення волі на зямлі, як ад дыхання супраць ветру, але жыццё на чужыне здавалася ім варожым у сваёй незразумеласці. Нават "маўчальнікам" не хацелася зрывацца з наседжанага месца. Ну, хіба што ўжо, калі зусім ніяк. Нарэшце кожны прыйшоў да згоды з самім сабой, дакладней да таго, што прамаўляецца, як "хай будзе, што будзе", мужчынскія твары разняволіліся, цяжкая задуменная адсутнасць перайшла ў некаторую робленую зухаватасць, якая нагадвала выклік лёсу.

Напэўна, адну Даруту не зачапіла заўвага Данілы. Ёй увесь час карцела распытаць старога пра тое, што сталася з князем. "Не маці я… табе… хуста… князь…" - пульсавалі ў галаве словы Марухны.

- Трэба да князя пагоню слаць! - рашыўся Войцех. - На гэтай зямлі спрадвеку разам жылі і бараніліся разам ягоныя і нашыя продкі. Няхай думае, што рабіць? Можа быць, збярэ сваю старую дружыну, тады і ў нас ёсць шанец далучыцца да яе. Будзем прасіць князя.

Усе раптам зразумелі, што гэта можа не толькі ўратаваць іх зараз ад маскоўцаў, але і даць магчымасць наладзіць пад рукой князя нармальнае жыццё ў будучыні, калі, вядома, пашчасціць застацца жывымі.

Зенка, ведаючы ўсе хады-выхады ў замчышчы, адразу ж вызваўся на ганца.

- Войцех! Даручы мне! - усхвалявана выгукнуў ён.

Даруту ажно захлынула жаданне трапіць у княжы замак.

- І мне! - ускочыла яна з-за стала.

Войцех убачыў, якой рашучасцю ўспыхнулі вочы Даруты. Ён ведаў упартасць дзяўчыны. І вырашыў не адказваць на яе выкрык. "Няўжо давядзецца звязаць яе, каб не выпускаць з лагера? - усміхнуўся ён сваім думкам. - Калі ўдасца!"

І тут нечаканую прапанову ўнёс айцец Стахор.

- Я пайду, - спакойна абвясціў ён, як нешта вырашанае.

- Стахор, ты ж нікога і нічога не ведаеш тут, - здзівіўся Войцех.

- Я быў у князя, сын мой.

- Ты? - усклікнулі тут ужо ўсе разам, апроч "маўчальнікаў".

- Я гаварыў з князем у ягоным замку, - цвёрда паўтарыў айцец Стахор.

Мяркуючы па адведзеных некуда на сцены логава позірках, можна было засведчыць, што Агей, Сяргушка і Захар’я пра гэта ведаюць даўно.

- Пра што? - з’едліва пацікавіўся Зенка, самалюбства якога пакутавала. Ён сам сабе пыжыўся, што быў тут адзіным, хто меў калісьці такі гонар.

- Я не даверыў бы табе і тваю таямніцу… сын мой, - лагодна прамовіў да Зенкі айцец Стахор, - а слова споведзі - слова да Бога. Я ж толькі самы нікчэмны яго слуга. Князь ужо, магчыма, пакінуў нас, - сумна дадаў ён.

- Як гэта пакінуў? - не стрывала Дарута.

- Так, - айцец Стахор узняў рукі ўгору.

- І ты маўчаў?! - Дарута памкнулася да святара.

Войцех з цікавасцю сачыў за дзяўчынай. Ён не мог зразумець, што за справа была ў яе да князя, але нецярплівасць і трывога Даруты былі відавочнымі.

- Сын мой, на ўсё воля… - Айцец Стахор нечакана задумаўся, як бы прыслухоўваючыся да самога сябе. І ўсё-ткі Дарута ўбачыла, як Сяргушка злёгку пакланіўся яму. - Так, сын мой… Магчыма і не… - філасофскі вызначыў айцец Стахор, - бо хто б тады адпяваў князя? - Здавалася, ён, і сапраўды, задумаўся над сваім пытаннем.

- Пойдуць Зенка і святар! - загадаў Войцех. - Праводзяць і чакаюць іх… - Войцех абвёў поглядам сваё маленькае войска. Агей, Сяргушка і Захар’я выцягнуліся перад ім у струнку. - Праводзяць Агей, Сяргушка і Захар’я!

Браты-катаржнікі моўчкі рушылі да коней.

Войцех убачыў Даруту і зразумеў, што яшчэ крыху і яму давядзецца абараняць свой атаманскі аўтарытэт. Дзяўчына, здавалася, страціла галаву праз магчымасць трапіць да князя. Яна ажно торгалася ад нецярпення. У той момант, калі Дарута ўжо ўставала з-за стала, каб заявіць уголас пра сваё жаданне, Войцех рашыўся.

- Мітка, ты казаў, што валодаеш таямніцамі зёлак? - запытаўся ён, каб перашкодзіць дзяўчыне выказацца.

- Так, - здагадалася Дарута.

- Тады давядзецца і табе выправіцца ў паход, - з непадробным шка-даваннем сказаў Войцех. - Магчыма, князю болей да спадобы твае зёлкі, чымся прычасце, - упэўнена дадаў ён.

Ужо добра сцямнела, калі ганцы пакінулі лагер. Пажадана было давідна прабрацца ў замак.

Даруце дастаўся той самы скакун, які нёс Марухну да яе апошняга прытулку. Гэта быў чорны, як смоль, жарабец з белым трохкутнікам, востры вугал якога выцягваўся паміж маленькіх чуйных вушэй.

Святар, пасаджаны ўсёй грамадой ззаду Зенкі, ехаў, аберуч трымаючыся за світку юнака. Айцец Стахор не прыціснуўся да яго і таму складалася ўражанне, што святар кіруе Зенкам, а той у сваю чаргу кабылай.

Каб абмінуць царскую слабаду і пазбегнуць цікаўных вачэй свіслоцкіх гараджанаў, ганцы меліся двойчы ўтаймаваць Бярэзіну. Першая пераправа адбылася непадалёк ад іх лагера, там, дзе перад паваротам Бярэзіна, не змяшчаючыся ў новае вузкае лагво, утварала вялікія пясчаныя мелі. Тут можна было і не злазіць з коней. Другая - мелася адбыцца вышэй ад су-току Бярэзіны і Свіслачы каля старажытнага габрэйскага пагосту. Зенка сцвярджаў, што бачыў там камень, датаваны адна тысяча трохсотым годам. Наўрад ці хто-небудзь можа перашкодзіць ім у месцы, якое і ўдзень людзі без патрэбы не наведваюць. Другая пераправа ў значнай меры залежала ад моцы коней, інакш магутная, вірлівая плынь пагражала падхапіць іх і вынесці да слабады, проста ў рукі маскоўцаў.

Войцех прадбачыў такі выпадак, таму Агей, Сяргушка і Захар’я везлі скруткі пяньковай вяроўкі, прытарочаныя да сёдлаў.

Княскі замак, абліты няпэўным святлом месяца, высіўся на кургане па другі бок ракі, захутанай у нізкі, рэдзенькі туман. Лёгкія подыхі ветру, якому нібыта ўжо не спалася пад раніцу, пагражалі развеяць і гэты не-надзейны шчыт начных ганцоў.

Адзін канец вяроўкі Агей прывязаў да бярозы, якая падступілася ў гэтым месцы да самай вады. З другім канцом, навязаным на руку, пера-праўлялася Дарута.

Чорны жарабец лёгка зайшоў у ваду і, моцна перабіраючы тонкімі нагамі, упэўнена трымаўся ўпоперак плыні. Па хуткім часе мокрая Дарута, якую калаціла ад холаду, надзейна замацавала свой канец вяроўкі да каменя, што зваліўся ў ваду з падмытага на павароце ракі берага, і тройчы торгнула за нацягнутую вяроўку. Гэта быў сігнал да пераправы Зенкі і айца Стахора. Агей, Сяргушка і Захар’я заставаліся па другі бок, вартуючы пераправу.

Ужо можна было разгледзець Зенку. Ён плыў сціскаючы ў руцэ аброць, нібыта цягнучы за сабой каня разам з айцом Стахорам. Дарута не паспела ўсміхнуцца гэтаму, як убачыла, што яе чорны жарабец узбуджана раздзімае свае ноздры. Дзяўчына разгубілася, бо толькі цяпер згадала, што конь са Свіслачаў і, напэўна, пачуў родныя пахі. Яна не паспела спахапіцца, як жарабец наровіста выгнуў шыю і з распушчанай аброццю ўпэўнена паімчаў да горада, кіруючыся, напэўна, да сваёй стайні.

- Белазор! - нечакана выгукнула Дарута ўслед каню, даючы яму імя. Конь запаволіў бег і ў нерашучасці спыніўся, заторгаў вушамі. - Ідзі сюды, ідзі да мяне, Белазор! - ціха паклікала яна.

Конь, здаецца, выбіраў - і не спяшаўся з выбарам. Дарута прысела на кукішкі, развяла ў бакі раскрытыя далоні і адчула, што вочы яе робяцца безданню, з якой падымаецца, разгінаючы агністыя кольцы спіралі, белая светлавая змяя. І гэтая змяя шаптала:

- Памажы мне, Белазор! Заклінаю крывёй Марухны, якая сцякала па тваіх баках! Заклінаю тваім конскім богам! Мне служы, Белазор! - Дарута паволі ўставала, не спускаючы вачэй з каня.

Айцу Стахору і Зенку, якія на гэты час з трывогай сачылі за незвычай-ным паядынкам, здалося на момант, што конь знік у дзівосным светлавым кольчатым кумчаку, што працягнуўся ад Міткі. Святар жагнуўся, бязгучна прамаўляючы словы нейкай малітвы. Але ўсё ўжо скончылася. Жарабец перабіраючы нагамі, нібыта песцячыся, бокам падышоў да Міткі і нават ласкава пацёрся пысай аб ягонае плячо. Зенка баяўся сустрэцца вачамі з тым, каго зусім нядаўна з цяжкасцю прыцягнуў на сваіх плячах у лагер.

- Сын мой, - прашаптаў айцец Стахор, падступаючыся да Даруты. -Хто даў табе такую ўладу? Пакайся, сын мой!

- Зямля, неба, вада, паветра, агонь, - пачала Дарута, але ўбачыла, як цяжэе погляд айца Стахора і перадумала. - Вера, айцец! - Яна прывязала аброць да канца вяроўкі, падвяла каня да вады і ласкава падштурхнула. - Ідзі на той бок, Белазор! Чакай мяне там!

Айцец Стахор перахрысціў спіну Міткі сваім крыжам, якім не аднойчы выганяў нячысцікаў са сваёй былой паствы і калі той нават не азірнуўся на гэта, святар уздыхнуў і супакоіўся - ён верыў у свой крыж. А не верыць у зямлю, неба, паветра і агонь ён таксама не мог, бо, што ў іх верыць -вунь яны! Але ж усё - з ласкі Божай!..

Пакуль айцец Стахор разважаў сам з сабой, Агей і яго браты перанялі Белазора на другім баку Бярэзіны.

Дарута нецярпліва торгнулася:

- Пайшлі!

Берагам ракі, парослым бярозамі і вербалозам яны хутка дайшлі да замкавага кургана, абкружанага з гэтага боку радамі завостраных дубовых бярвёнаў, якія надзейна мацавалі курган, не даючы рацэ пад час вясновага разводдзя падмываць яго.

- Давай, Зенка! Вядзі! - прашаптала Дарута.

Заўсёды блазлівы юнак злёгку ўздрыгнуў і моўчкі рушыў да вострых бярвёнаў, што заступалі дарогу. Аднолькавыя на выгляд, яны былі добрыя знаёмыя Зенку. Ён упэўнена штурхнуў адно з іх. Бервяно нібыта зварух-нулася, але не падалося.

- Іржа! - ахнуў Зенка, у абавязкі якога калісьці ўваходзіла дапамога старому наглядчыку патаемнай механікі княжага замчышча.

- Дай! - Дарута плячом навалілася на бервяно.

- Ніжэй бяры, - падказаў Зенка, становячыся побач.

І праўда, бервяно з’ехала ўбок, адкрываючы невялічкі праход над рудымі ад іржы палазамі. Зенка юркнуў у гэты праход і нечакана праваліўся пад зямлю разам з пляцоўкай зубчастых бярвёнаў.

- Ідзіце сюды! - з лазу высунуліся рогі драўляных крокваў.

Дарута і айцец Стахор па чарзе спусціліся па кроквах у цёмную каменную клетку.

- Адступіцеся да сцяны! - загадаў Зенка. Гэта было ягонае імгненне.

Тут жа пляцоўка з бярвення ўзляцела ўгору, шчыльна перакрываючы адзіную крыніцу святла. Даруце зрабілася страшнавата ў каменным палоне, асабліва калі з-пад рукі яе, якой яна абаперлася на сцяну, папоўз камень.

Зенка вёў іх некуды ўверх па прыступках, якія Дарута і святар намац-валі нагамі. Неўзабаве яны апынуліся на роўнай каменнай пляцоўцы. Зноў Зенка паштукаваў з камянямі і перад ім адкрыўся доўгі, вузкі праход, асветлены знадворку за кошт маленькіх байніц, раскіданых па левы бок.

У калідоры гуляў знаёмы рачны вецер, які прыносіў з берагоў Бярэзіны і Свіслачы пах рыбы, хвоі, туману. Можа таму на нейкі момант Даруце здалося, што яна ўжо была тут. Яна міжволі затрымалася на апошняй прыступцы. "Глупства! - адмахнулася Дарута ад свайго адчування. - Ніколі не ступала на каменны дол гэтых муроў! Нават у сне! Хаця… Не, якраз адзін такі сон быў! - раптам згадала яна. - Так. Але тады святло падала па правы бок і байніцы мільгалі вельмі хутка, нават хутчэй, чым цяпер!"

…Маленькія пухлыя рукі дзяўчынкі моцна трымаліся за шыю мужчыны з тонкімі чорнымі вусамі. Галава мужчыны і частка твару хаваліся пад высокім шаломам. А скрозь мяккую срэбраную кальчугу дзяўчынка чула моцныя, роўныя ўдары сэрца. Побач, каля сцяны асветленай байніцамі, подбегам ішла свет-лавалосая, станістая жанчына, на плячах якой срэбрам і золатам успыхвала ў сонечных промнях зеленавата-блакітная накідка, абсыпаная жамчужнымі рамонкамі. Гэтая накідка з закругленымі канцамі нагадвала рамонкавую паля-ну, дзе кветкі разам павярнулі свае галоўкі да ранішняга сонца. Празрыстыя ў бакавым святле байніц зялёныя вочы прыгажуні амаль не адрываліся ад мужчыны з дзяўчынкай. Рачны вецер, час ад часу забіраўся пад рамонкавую накідку і раздзімаў яе, што крылы за плячамі жанчыны. У нейкі момант яна ўскінула руку, каб прытрымаць сваю накідку і сонечны бляск каменьчыка ў пярсцёнку на сярэднім пальцы асляпіў дзяўчынку. Жанчына заўважыла гэта і наблізілася. Яе вочы выпраменьвалі такую пяшчоту, трывогу, любоў і покліч, што дзяўчынка не вытрымала, ірванулася да яе…

- Ма-а-ма! - нечакана ўголас закрычала Дарута. Ад свайго няўцямнага крыку яна спатыкнулася і, нязграбна куляючыся, паляцела ў цёмную каменную яміну са сцертымі ад часу краямі прыступак.

5

Ноч была навальнічная. У лагеры ніхто не клаўся. Чакалі ганцоў. Бавілі час за байкамі, успамінамі.

…У Данілы было чатыры сыны. Калі два ажаніліся, Даніла аддзяліў іх на ўласную гасподу. Жыў ён раней заможна. І сыноў змалку прывучаў да сялянскай працы. Бо як інакш? Калі мужчына нічога не ўмее рабіць - ні страху паправіць, ні малаціць, ні кош сплесці, ні каня дагледзець - якая ў яго можа быць гаспадарка? Зайздросцілі Данілу вяскоўцы. Ну, ад замож-нага жыцця каму не весела на душы? І пачаў Даніла жарты рабіць. Днём з сынамі добра высплюцца, а светлая ноч - ідуць малаціць. Наступны дзень - носяць. Вяскоўцы дзівяцца:

- Калі ты паспеў, Даніла?

Даніла толькі рукамі развядзе:

- Дык хіба ж гэта я?

Рашылі ўсціжане падпільнаваць Данілу. А ён, як ішоў да току, угледзеў гэта і крычыць:

- Ну, глядзіце, чэрці, каб не так як учора - адзін пралёт змалацілі! Тады вам будзе латушка мёду! А ў гумно я сам перанясу!

І пайшоў дахаты. Павячэраў. Як месяц устаў, малаціў усю ноч. А раніцай крычыць на падворку:

- Баба! Нясі чарцям латушку мёду! Змалацілі ўжо!

Супакоіліся тады ўсціжане:

- Чаму б не жыць Данілу, калі ў яго чэрці ў памагатых!..

Войцех слухаў гэта ў паўвуха. Самым жаданым для яго было б пачуць тупат коней. Мужчыны бачылі, што Войцех трывожыцца і, каб падняць яму настрой, прыгадвалі адну смешную згадку за другой.

…Жыла на Ўсціжы дзеўка-векавуха. Даўно б ёй час дзяцей нарадзіць, ды і час той мінуўся, а ніхто вока не кладзе. Непрыгожая была - нос дужа доўгі. А праз гэтае - злая, як той сабака на ланцугу. Перасварылася з усімі бабамі. Так яе і клікалі ўжо - Гора Бабіна. Вырашылі неяк за медавухай мужчыны ўратаваць сваіх баб. Пусцілі па кругу шапку - ёй на пасаг. Знайшоўся на яго жаніх з Таценкі. Селі. П’юць. І раптам жаніх пытаецца:

- Зірнуць бы на нявехну!

Спалохаліся мужыкі. Параіліся, ну, і грошы - на абрус:

- Глядзі!

Так і запілі маладую…

- А ты ведаеш, як у Вязычыне бровар будавалі? - паспрабаваў уцяг-нуць Войцеха ў размову Даніла?

Войцех толькі галавой крутнуў. Паміж ударамі перуна яму здалося… Не, гэта, сапраўды, коні! Войцех нырнуў у лаз, праз які адразу апынуўся на вяршыні кургана.

У мокрым старым, што вёў натарочаных коней, Войцех пазнаў дзеда Мікулу - свайго вернага чалавека з Шэйпічаў. Ён адмахнуўся ад нядо-брага прадчування.

Пакуль Ісай і Даніла з сынамі цягалі мяхі, дзед Мікула паведаміў, што ўдзень вёску абрабавалі маскавіты - разабралі бурт з хлебам. Гэта быў агульны запас зерня на ўсе выпадкі жыцця. З тым запасам яны не трашыліся ні засухі, ні мокрадзі, ні агню. Так рабілі тут спрадвеку. Зерня хапіла б вяскоўцам не толькі есці, але і засяваць палі на некалькі гадоў. Да таго ж у гумне Мікулы стаяла паштовая карэта, захопленая людзьмі Войцеха, і ён, баючыся, што яе раптам знойдуць, падпаліў увечары ўласнае гумно разам з зімовым запасам зерня і крупаў. Мяхі, якія Мікула прывёз у лагер - уласна, усё, што маглі павезці коні.

- Калі ты не супраць, у наступную ноч нашы звязуць сюды сваё дабро, - мовіў Мікула.

- Абмяркуем, дзед Мікула, - адказаў Войцех, уяўляючы ўва што можа пераўтварыцца іхні схоў. - Ноччу буду ў вёсцы.

На дасвецці, калі навальніца даўно адышла на захад, вярнуліся ганцы. Сярод іх не ставала Даруты.

Хворы князь даваў зброю, але на чале паўстання стаць не мог.

А Мітка?..

Чаго тут толькі не верзлі Зенка і святар!

- Ваўкалака! - запэўніваў Зенка. - Немаведама чаго як закрычыць страшэзным голасам "А-ама-а-а-ма!" А пасля як бразнецца вобзем - і ў дзеўку пераўтварыўся. Айцец Стахор - паслухаць - ці сэрца б’ецца, а яно - дзеўка! Далібог, дзеўка!

- Ведзьма? - з сумненнем у голасе і страхам у вачах пытаўся ва ўсіх айцец Стахор, згадваючы яшчэ і нагоду з канем і светлавым змеем. -Дарэчы, конь той вырваўся ад іх, калі яны вярталіся ў лагер і наўскач - без конніка! - паімчаў назад у Свіслачы. Мабыць да яе! Прываражыла! - цяпер амаль упэўнена зазначыў святар і перахрысціўся.

Мітку - ці як цяпер клікаць ведзьму? - яны пакінулі ў замку на догляд дзвюх жанчын, адна з якіх падалася ім…

- Не ў сабе, - паспяшыў вызначыць святар, пакуль Зенка вылупліваў вочы і круціў пальцам каля скроні.

Войцех у душы пасмейваўся над іх расповедам і страхам. Ну, што ж, калі адкрылася, што Мітка дзяўчына, дык і лепей ёй цяпер пабыць воддаль, а там - будзе бачна! Яго чамусьці зацікавіла згадка пра другую.

- А што гэтая … не ў сабе? Што яна робіць у князя. Я не чуў, каб там жыла такая.

- А… нічога! Уцеха Князева - кажуць пра яе дворныя. Яшчэ кажуць, што знайшлі яе ў лесе, прывязанай да асіны. Хацелі да войта весці. А пасля пабаяліся, бо як растлумачыць, што княскія людзі ў панскім лесе рабілі? Ды хто слухаць будзе? Кінуць у астрог і ўсё тут. Вось і прыцягнулі яе ў замчышча. А тут сам князь! Дзеўка без памяці была і раптам вочы расплюшчыла, нешта лапоча весела…

- Дык яна маладая?

- Ну, кажу ж, дзеўка!

- А што далей? - Войцех пашкадаваў, што перапыніў Зенку.

- Далей?.. Нічога, - Зенка страціў свой запал. Гэтая дзеўка не цікавіла яго. - Прыхамаць князя! Пакінуў у замку. Наняў жанчыну, каб даглядала яе. І гэта князь! Цень ад былога, а не князь! З тае пары, як знікла кудысьці, кажуць, яго жонка - ніводнай жанчыне не было месца ў яго пакоях А тут ласкавы нейкі да гэтай блажэннай… Цьфу! - не вытрымаў Зенка.

- Яшчэ і дачкой да таго ж кліча! Князёўна на галаву нашу знайшлася!

- Сын мой, князь робіць добрую справу, што ўзяў на сябе клопат пра божага чалавека, - умяшаўся ў размову айцец Стахор.

- А я - хто па-твойму?

Войцех не вытрымаў, засмяяўся, бо гэты хлопец, відавочна, раўнаваў убогую да сваёй былой прыдворнай жыткі.

Зенка зразумеў, што гамонка пайшла не ў зручны яму бок і перавёў усё на жарт.

- З галавой парадак - раз! - Зенка загнуў адзін палец. - Нікому не слуга - два! Сам сабе князь - тры! І чхаў на ўсё з гары!

- Ну, пра "чхаў", дык дарма ты гэта, - перапыніў агульны смех Вой-цех. - Хоць мы і лясныя князі, ды без людзей лясным зверам зробімся.

- Лясныя князі, кажаш? Вось гэта па мне? - усклікнуў ганарліва Зенка. - Але што за князі без дворні? Дзе ж нашыя падданыя? - занепакоіўся ўсур’ёз хлопец.

- Паны! - азваўся Даніла.

- І падпанкі розныя! - падтрымалі яго сыны.

- І мытнікі, - няўпэўнена прашаптаў Ісай.

Дзед Мікула, пераводзячы позірк з аднаго прамоўцы на другога, недаверліва ківаў галавой. Бач ты іх! Ускладалі спадзяванні на Багдана з Галотай! Дзе яны зараз? Галоту зямля паглынула. Багдан маскве служыць

- Вось ужо хто ваўкалака! Душыць цяпер сваіх, п’е кроў родную…

Увечары ў лагеры заставаліся толькі Стахор і Зенка. Атрад на чале з Войцехам прабіраўся глухімі ляснымі сцежкамі ў Шэйпічы. Задача была не натыкнуцца на які чужынскі патруль і выйсці ў тыл вёскі да спаленага бурта.

Ваколіцы Шэйпічаў пахлі спаленым хлебам. Гэта быў пах голаду.

Капой, скліканай у Мікулавай хаце, вырашылі хаваць сваё дабро -лепшую адзежыну, посуд, хлеб - у зямлю, як рабілі даўней тут дзяды іхнія, на выпадак татарскіх набегаў. Ніхто яшчэ не мог узяць у толк, як новая ўлада паладзіць са старой, і чым гэта адгукнецца на іхнім жыцці. Мяркуючы па тым, як завіхаўся каля маскавітаў цівун, ды войт наклаў цяпер царскую стацыю^8 на агнішчан - чакаць добрага не выпадала. Яшчэ добра, што дзякуючы навальніцы, пажар, які знішчыў дабро Мікулы разам з клятай карэтай, прыпісалі навальніцы. Жалеззе ад карэты расцягнулі па сваіх падворках вяскоўцы.

Казалі тут і пра тое, што ў Свіслачах апроч станавога і прыстава ды іншых новых уладаў з’явіўся нейкі царскі камісар, якога народ тут жа ахрысціў чорным камісарам - не толькі за ягоную чорную апратку, але і за тое, што ён умешваўся ў кожную тамтэйшую справу. Слова чорнага камісара было апошнім. Усе свае слухаліся яго, а панства непакоілася і дужа баялася. Дайшла да Шэйпічаў і чутка, што напрыканцы месяца мясцовая шляхта ладзіць баль у гонар новых уладаў.

Яшчэ не світала, калі атрад падыходзіў да свайго лагера.

ЧАСТКА ІІ

У ПАЛОНЕ СУТАРЭННЯЎ

1

Дарута прачнулася ад дзіўнага шчабятання. Здавалася, што гэтае шчабятанне ўтвараў чалавечы голас, але яна не змагла разабраць ніводнага слова. У галаве нешта стагнала, скавытала, падсвіствала, нібыта вецер гуў у падстрэшшы. Дарута хацела прыпадняцца, але нават не паспела, як нешта варам разлілося ў галаве, і дзяўчына абмякла. Праз нейкі час яна зноў апрытомнела і паспрабавала хаця б расплюшчыць вочы. Гэта было балюча, але тое, што ўбачыла Дарута, прымусіла яе нават крыху прыўзняцца на ложку.

Каля акна скляпеністага пакоя стаяла напаўпаварота амаль празрыстая дзявочая постаць у строі колеру вясновай кіпені бэзу з язмінам, доўгія белыя валасы вольна клаліся на плечы, спадаючы з іх над згінастым станам.

Дарута заплюшчыла вочы. Яна ўспомніла сваё падзенне ў пашчу каменнай яміны з прыступкамі і зразумела, што апынулася ўжо на другім свеце. "Няўжо анёлы бываюць такімі? - здзівілася Дарута. Яна не дужа задумвалася, якімі бываюць анёлы, але ўсё ж такі ўяўляла іх крыху інакшымі. - Але тады і Марухна павінна быць тут!" - Апошняя думка так ускалыхнула дзяўчыну, што яна зноў прыўзнялася на ложку, каб агледзецца.

Марухны не было бачна. Дарута не зводзіла вачэй з анёльскай постаці, якая раптам напаўпаварота нахілілася, каб нешта падняць за падлогі. Белыя валасы яе ўпалі, закрываючы твар, а глыбокі выраз сукенкі неўспадзеў выкрыў слабыя маленькія грудзі.

"Не. Дзяўчына ўсё-ткі!" - з палёгкай вырашыла Дарута. Яна зусім не ведала, як трэба паводзіць сябе з анёламі.

Дзяўчына ў вясновым строі выпрасталася, трымаючы ў танюткай руцэ белую стужку і раптоўна зашчабятала нешта стужцы.

Дарута страсянула галавой, баючыся, што гэта ўсё-ткі жарты Мары, за якія жорстка расплочваюцца людзі. Востры боль апёк скронь. Дзяўчына, сціскаючы штомоцы зубы, трывала яго, каб толькі зноў не страціць прытомнасць. Цела пакрылася лёгкім потам, але боль адступіўся.

- Эй, - ціха паклікала Дарута дзяўчыну.

Незнаёмка, як бы нехаця павярнула свой твар, перапыніла шчабятанне.

У наступнае імгненне Дарута з усяе сілы памкнулася з ложка і тут жа звалілася на падлогу, прыбраную мяккім блакітным дываном.

- Жданка, - прашаптала яна, высільваючыся стаць на ногі.

Што было далей - ява, сон, трызненне, Дарута не магла зразумець. Яна была маленькай дзяўчынкай, якая коўзалася па гэтым блакітным дывану і чыесьці клапатлівыя рукі, не даючы ёй выпаўзці за ягоныя межы на каменную падлогу, мякка і настойліва вярталі яе да сярэдзіны пакоя. Нехта браў яе, ужо дзяўчыну цяпер, на рукі і клаў на ложак.

- Жданка, - часам жаласліва клікала яна. - А чаму не прыйшла Марухна? Пабудзь са мной. Дзе ты?..

…Яна зноў поўзала па блакітным дыване, куляючыся на ім, спрабуючы абхітрыць клапатлівыя рукі. Ёй давалі нешта піць - то невыносна брыдкае, то незнаёма смачнае. Калі яна была маленькай дзяўчынкай, то біла ручкамі па шклянцы, адпіхваючы яе ад сябе на выпадак брыдкага пітва. Калі яна была той, якой апошняй памятала сябе, у яе не было ніякай моцы ні адхінуць ад сябе конаўку з незразумелым пітвом, ні нават проста падняць руку. Некалькі разоў яна зноў чула ўжо знаёмае шчабятанне, але цяпер ніяк не магла ўспомніць імя той дзяўчыны…

Колькі прайшло так часу, Дарута не ведала. Аднойчы яна прачнулася. Галава была нечакана лёгкай. Дарута адразу паспрабавала сесці на ложку. Перад вачамі паплыў, закруціўся знаёмы ёй пакой з вялікім празрыстым акном, пабітым на белыя плямкі святла, і блакітным дываном. Калі яна здолела засяродзіць свой позірк на адной кропцы, адразу паспрабавала ўважліва агледзецца. Гэта не дужа атрымлівалася і Дарута наважылася стаць на ногі, упэўненая, што болей не дазволіць сабе ўпасці. Каб здзейсніць апошняе, давялося зноў апусціцца на ложак. Але імгнення, якое яна прастаяла на нагах, хапіла, каб убачыць велічны суток Свіслачы з Бярэзінай, вярнуць памяць і ўсвядоміць сябе на гэтым свеце

"Жывая! У замку самога князя!" - Дарута апусцілася на ложак, прылег-ла, каб сцішыць празмернае біццё сэрца.

Ранішняе сонца стала ў небе насупраць акна, якое складалася з пласцінак слюды ў свінцовых пераплётах. Промні, быццам чакалі гэтага моманту ўсё сваё жыццё, уварваліся ў пакой, асляпляючы Даруту, забіраючыся праз вочы ў самыя патаемныя куткі душы. Але не было ў гэтых кутках такога, чаго б яна баялася зараз.

- Жданка! - шчасліва прашаптала яна, калі дзверы адчыніліся і ў пакой увайшла тая, якую яна гукала нават у сваім цяжкім забыцці.

Так. Цяпер Дарута не сумнявалася. Гэта была Жданка. Самае незямное стварэнне, якое бачылі калі тутэйшыя жыхары. Жданка, якую прама з возу па дарозе з царквы перахапілі служкі пана. Жданка, якую даўно аплакалі вяскоўцы. Мілая суперніца!..

…Дарута не магла дужацца з ёй за Войцеха, але вырашыла адстаяць сваё права на Ходзьку, бо той, што смала, заліпаў на Жданку вачыма, часам зася-роджваючы свой погляд і на другіх дзяўчатах. Дарута раптам падумала, што Ходзька ўвайшоў у пару, калі маладзёны звычайна прыглядаюць сабе нявесту. Яна не толькі не кахала Ходзьку, але і не думала нават пра ўсялякія пачуцці да яго. Дык што з таго? Губляць задарма адзінага вернага сябра? Яна і не збіралася кахацца з ім. Часам Даруце рабілася нават смешна, калі яна ўпотай сачыла за ім, углядалася, шукаючы хоць якой прывабнасці. Ходзька не раз лавіў яе за гэтым заняткам і заўсёды бянтэжыўся. Ён не вельмі давяраў нечаканай увазе Даруты да сваёй асобы, але неяк у лесе, куды яны выбраліся за галінкамі на Зелянцы, насмеліўся і прыабняў яе. Не на жарт агаломшаная адчуваннем, якое выклікалі ў яе нецярплівыя, гарачыя, нечакана пяшчотныя рукі і вусны сябра, дзяўчына знянацку пагадзілася каб той прасіў у пана дазволу на шлюб з ёй. Ужо наступнага дня Дарута не ведала, як сказаць Ходзьку, што гэта няпраўда, што ў яе проста закруцілася ў галаве і яна не разумела тады, што прамармытала яму, карацей - атрымалася поўнае глупства. З таго вечара Дарута не тое што абдымацца, але і дакрануцца б да сябе не дазволіла. Яна не рашалася пакрыўдзіць сябра, але Ходзька ніякіх захадаў на абдымкі не паўтараў і Дарута была ўпэўненая, што ейны сябра даўно выкінуў з галавы дурную прыгоду з пацалункам. Вядома, што Дарута і не падумала казаць маці пра той выпадак у лесе. Так мінулася лета, надышла восень…

...Далей Дарута не адважылася ўспамінаць.

"Але Жданка! Не пазнае? Няўжо я так змянілася? Не можа быць, каб не пазнала! Вунь, сама, што цень выцвілы, а я адразу пазнала яе! Ды хоць бы зірнула на мяне! Туляецца, туляецца… Чаго яна?.. Але як Жданка трапіла сюды? І што яна робіць тут, у замку?" - думала Дарута, назіраючы за дзяўчынай, якая гуляла па пакоі, нібыта ў голым полі, зусім не зважаючы на сваю былую сяброўку.

"Божухна! Я ж - Мітка!" - раптам успомніла Дарута.

Яе падман, несумненна, быў раскрыты. Доўгая кашуля на голым целе яскрава сведчыла пра гэта. Дзяўчына расплакалася. Лясная сям’я, што прыняла яе да свайго агменю - ці не адвернецца, ці даруе гэты падман?

- Жданка! - гукнула Дарута.

Жданка лёгка падбегла да ложку, нахілілася над Дарутай, нешта журботна і ласкава прашчабятала.

- Як добра, што ты жывая! А Войцех не ведае, гаротны! - Дарута паспрабавала абняць дарагую сяброўку.

Жданка лёгка ўхілілася ад абдоймаў, але засталася на месцы. Яе погляд прабягаў па Даруце, па сценах, абцягнутых жоўтай парчой з тканымі золатам райскімі птушкамі, зноў па Даруце, па блакітнаму дывану, зноў па сценах, не спыняючыся, не затрымліваючыся ні на адзін момант і ні на чым. Здавалася, яна не чула, што ёй гавораць.

- Жданка! - скаланула дзяўчыну Дарута.

І раптам Жданка пачула. Яна імгненна адхінулася, адбегла да сцяны. Вочы яе і рот зрабіліся круглымі ад жаху. Здавалася, яна зараз закрычыць.

Даруце зрабілася не па сабе.

- Жданка, не бойся, гэта ж я, Дарута, - ціха паклікала яна.

Але Жданка прыціснулася спінай да сцяны і, не адводзячы свайго страшнага погляду, слізганула паўз сцяну да дзвярэй.

Праз хвіліну ў пакой увайшла высокая, ахайная, зграбная жанчына.

- Што тут надарылася? - строга запыталася яна, аглядаючы пакой.

- Хто гэта? - пытаннем на пытанне адказала Дарута, паказваючы кіўком галавы на дзверы, адначасна ўхіляючыся ад сонечных промняў.

- Не твая справа! Як стала на ногі азнаёмлю князя, - жанчына павярнулася выйсці з пакоя.

- Чакай! Я ведаю яе! - усклікнула Дарута.

Жанчына адразу ж вярнулася. Яна так блізка падсунула свой твар, што Дарута адчула пах вяндліны і кіслага малака. Напэўна, жанчына ела іх нядаўна.

- Ведаеш? - прашыпела жанчына. - Дык і ведай сабе адна! Лепш бы табе не прыходзіць сюды!

- Чаму? - шчыра здзівілася Дарута нечаканай варожасці зусім незнаёмага ёй чалавека.

- Таму! Не твая справа! - паўтарыла, злосна ўсміхаючыся кабета. - І што ён знайшоў у гэтай вар’ятцы? - дадала яна, як бы сама сабе. - Ён сам… - яна ўсё-ткі ўтрымалася, каб не прамовіць нядобрае, і хуткай хадой накіравалася ў дальні кут пакоя, дзе знікла за шырмай.

Дарута, нягледзячы на пагардлівасць кабеты, канчаткова зразумела, што мае справу з прыслужніцай.

Падчас вандровак з Марухнай ім выпадала зімаваць у розных сяд-зібах, якія часта належалі і высакародным гаспадарам. Дзякуючы сваім умельствам, працавітасці і выхаванню ў заможнай сям’і, Марухна хутка наладжвала добрыя адносіны з гаспадарамі. Даруце дазвалялі не толькі гуляць з іхнімі дзецьмі, але і вучыцца разам у хатніх настаўнікаў. Апроч навучання ў царкоўна-парафіяльных, ці манастырскіх школы, дзяўчынка, дзякуючы свецкай адукацыі, пераймала ў зносінах і высакародныя манеры. Яшчэ тады Дарута заўважыла, што чым болей пыхі выказвае чалавек, тым ніжэйшы ягоны статус у асяродку, дзе ён сцвярджае сябе. Неразлучнай сяброўкай пыхі была зласлівасць, адсутнасць павагі да каго б то ні было. Такія людзі часцей ад усяго падпарадкоўваліся толькі страху, які ставіў іх на месца. Праўда некаторых страх, рабіў ужо зусім невыноснымі і тады яны хутка некуды знікалі і тут жа забываліся ўсімі, калі не ўчынілі раптам чаго вельмі незвычайнага.

За думкамі Дарута не заўважыла, што жанчына зноў стаіць побач і з цікавасцю глядзіць на яе. Сонца прайшло ўжо нейкі шлях па небу і бо-лей не сляпіла Даруту. Яна таксама ўтаропілася на прыслужніцу. Нешта непрыемнае і нават варожае было ў сухаватым твары з вострым падбароддзем і настолькі нізкім ілбом, што нават налобнік чырвонага каптура на галаве прыслужніцы не хаваў пасмачкі рудых валасоў, у якія , здавалася, адразу пераходзілі бровы.

- Лепш бы табе тут не з’яўляцца! - раздражнёна прамовіла прыслужніца. - Хочаш, я выведу цябе з замчышча? - нечакана прапанавала яна. - Ты можаш ісці?

- Скажы, ты ўжо двойчы мовіла, што лепш бы я сюды не хадзіла! Што пагражае мне тут? Дзе людзі, з якімі я прыйшла?

Прыслужніца крывавата пасміхнулася. Як бы нешта згадваючы, яна з цікавасцю зірнула на апратку, якую трымала ў руках, калі вярнулася з-за шырмы. Зноў задуменнасць на яе твары змяніла ранейшая крывая ўсмешка. Хаця і не зусім так, бо ўсмешкі, уласна, і не было, проста падцягваліся да звужаных вачэй шчокі, губы, наадварот, не расплываліся, а выпіналіся пад саменькі зморшчаны нос. Вочы пры гэтым успыхвалі нейкай вострай думкай, якая падабалася жанчыне, але не абяцала Даруце нічога добрага.

- Чаму ты маўчыш! Адказвай! - абурылася Дарута.

- Апранайся! - жанчына кінула ёй шэрую шаўковую сукенку, аздобленую па ліфу срэбным шаўронам і шыза-зялёным аксамітам.

Дарута, нібыта баючыся апёку, схавала рукі за спіну. Сукенка мякка легла ёй на калені.

- Я хачу гаварыць з князем! - заявіла Дарута.

- Так, у нацельнай кашулі пойдзеш да князя? - з’едліва пацікавілася кабета.

- Дай маю апратку!

- Мужчынскую? Спалілі даўно бруд той смярдзючы! Нават святар твой жахнуўся падману! А што, страшна зрабілася бандыту Мітку ад шоўку з аксамітам? - жанчына сіпла хіхікнула.

- Ты ведаеш…

- Ведаю-ведаю, не сумнявайся! Хто жадае ведаць - ведае! Чула, як і памешаную называла Жданкай і сябе Дарутай…

- Што ты хочаш…

- Апранайся, кажу! Сама княгіня гэтае насіла некалі. І пакой яе. Жданка твая не захацела тут жыць! А ўжо як князь стараўся дзеля яе! Уга-га! - рагатнула жанчына. - Хіба ж ён мог ведаць, што я шчацінне свіное нарэзала ёй пад просціну!

- Чаму ты мне гэта кажаш? - Дарута зразумела, што жанчына выскаляецца, каб зачапіць яе і, магчыма, нешта даведацца. - Ты не баішся, што я распавяду пра гэта князю?

- А чаму б табе не запытацца па якому такому праву сама знаходзішся ў адным з лепшых пакояў замка?

Гэтае пытанне збіла Даруту з панталыку. Ёй уяўлялася, што ў замку ўсе пакоі не меней прыгожыя, чым гэты. Яна вырашыла прамаўчаць, каб прыслужніца сама як мага болей выказала ў запале.

- Я магу дапамагчы табе, калі ты адкажаш, дзе ўзяла нож князя, - жанчына наблізіла свой чырвоны ўзбуджаны твар настолькі, што Дарута зноў згадала яе сняданак.

- Гэта мой нож!

- Твой, кажаш? Уга-га! - Яна знарок доўга смяялася, каб раззлаваць Даруту. - А князь кажа, што ягоны!

- Вядзі мяне да князя! - Дарута ўсхапілася з ложку.

Галава зноў закружылася, але дзяўчына хутка справілася з раптоўнай млявасцю.

- У кашульцы сваёй да князя пойдзеш? - запыталася прыслужніца. -Не хочаш гэтую сукенку, выберы сабе іншую за шырмай. Князь загадаў, што пакуль ты тут, табе належыць усё самае лепшае, што толькі знойдзецца ў замку. Карыстайся дурасцю тых, хто выжыў з розуму!

Дарута нічога не магла зразумець і толькі з недаверам глядзела на цяжкі шызы шоўк з зялёным аксамітам на яе ложку.

- Бач ты, лепшае, што ёсць у замку! - з абурэннем прадоўжыла свой сказ жанчына. - Адкуль толькі бяруцца такія, як ты! Так бы я і паслухалася! Маёй дачцэ належалі б гэтыя шаты, каб не ты і не твая Жданка! Князь ужо старога веку і апошні са свайго роду. Пакуль якія родзічы знойдуцца, можна няблага разжыцца тут!.. - раптам жанчына схамянулася, апамяталася. Яна дапытліва зірнула на Даруту, якая заварожана разглядала сукенку на ложку. Жанчына з палёгкай уздыхнула. - Ты мяне чуеш? Апранайся, а там - пажадае цябе выслухаць князь, дык выслухае, захоча выгнаць адсюль, дык выганіць, надумае ў яму пасадзіць, дык пасадзіць…

- Паслухай! - абарвала гэтыя злавесныя прадказанні Дарута. - А ты б не магла мне даць якую сваю апратку!

- Вывалішся з майго! - са шкадаваннем адмовіла прыслужніца, нібыта ўжо мела такі намер сама. - Ды і моўлена - лепшае, што знойдзецца! Але горшага і няма тут. - Яна павярнулася ісці да дзвярэй, на парозе прыпынілася, з нейкай вясёлай думкай азірнулася на Даруту. - Будзеш гатовая да сустрэчы з князем, пагрукай у дзверы, а пакуль я зачыню цябе, каб зноў не спалохала гэтую, як ты кажаш, Жданку, за яе князь галаву тут ссячэ любому. - Жанчына хутка зачыніла за сабой дзверы. Скрыгатнуў нейкі механізм у дзвярным замку.

Дарута скаланулася ад непрыемнага адчування, што пазбаўлена свабоды.

"Не прыдумвай! - загадала яна сама сабе, як часам рабіла раней Марухна. - Валялася тут непрытомная колькі - і нічога! А гэта горш ад палону! Але што яна сказала? Нібыта вывалюся з яе адзежыны?"

Дарута ўважліва паглядзела на свае рукі, загаліла ногі з-пад доўгай кашулі. Несумненна, яна моцна схуднела, але ж колькі тады часу мінула з таго, як яна трапіла ў замак? Дарута не магла гэтага нават уявіць.

Касы прамень сонца бліскуча адбіваўся ад адной са сцен на другую, ствараючы ўражанне яшчэ аднаго акна ў пакоі.

Гэта было вялікае люстра ў цёмнай, даўно не чышчанай латуннай апра-ве, аздобленай рысоўнай палівай. Праўда, з люстра на Даруту глядзела не яна. Тая шызагаловая зялёнавокая дзяўчына з запалымі шчокамі, ярка ружовымі пульхнымі вуснамі, крыху раздвоеным падбароддзем не магла быць Дарутай не таму, што ўжо так дужа выглядала непадобнай да яе. Проста яна была занадта прыгожай, каб быць ёю. Яна была амаль такой жа прыгожай, як і Жданка! Дарута саромелася гэтай прыгажосці, нават сваіх думак аб гэтай прыгажосці, але не магла адвесці вачэй ад чароўнай дзяўчыны, распушаныя попельныя валасы якой зіхацелі ў сонечным святле срэбна-залатым німбам. Дарута скінула долу кашулю.

- Божа! - міжволі сарвалася з яе вуснаў.

Дарута ніколі не бачыла сябе голай у люстры. Хіба што адзін раз ноччу, калі пасля купання выходзіла на бераг з ціхай затокі, парослай з трох бакоў вербалозамі, дзе можна было неўпрыкмет распрануцца. Яе здзівіў дакладны, выразны ў святле поўні адбітак постаці ў нерухомай, што люстра, вадзе. Ва ўсім астатнім гэты адбітак не выклікаў тады ў яе ніякай цікавасці.

- Божа, - паўтарыла яна больш мякка.

Несумненна, яна моцна схуднела за час, праведзены ў замку, але маладая скура вытрымала гэтае выпрабаванне і гожа трымалася, абмалёўваючы маленькія грудзі, якія выступалі цвёрдымі купінкамі, увенчанымі вішнёвымі кружкамі з маленькімі пупырынкамі па краях і набрынялымі, як спелая вішня сокам, саскамі. Дзяўчына ў здзіўленні дакранулася да аднаго - і салодкі боль працяў яе, ударыў у ніз улоння. Закружылася галава. Да-рута ўхапілася аберуч за аправу люстра, не жадаючы падпарадкоўвацца нечаканай соннай млявасці. Яна прагла даследаваць свае цела, на якое дагэтуль мала звяртала ўвагі.

Мяккая лінія жывата прыгожа закруглялася над блакітнай крэсай, што аддзяляла жывот ад ледзь прыкметнага цёмнага пушка, што прабіваўся ўнізе. Дарута не вытрымала, абвяла далонню гэтае сваё нечаканае багацце. І зноў ударыў салодкі боль, раздзіраючы нешта, напаўняючы цяжарам улонне. Дарута не хацела болей гэтых выпрабаванняў сябе. Яна памкнулася адысці ад люстра, як убачыла тоненькі чырвоны струменьчык, што сцякаў па ўнутраным баку яе нагі. Дарута дакранулася да яго пальцам.

"Яно! - раптам бліснула радасная згадка. - Тое, што гэтак хвалявала Марухну!"

Цяпер Марухна магла б супакоіцца. Дарута сталася сапраўднай дзяўчынай.

- Яно, яно, яно, яно! - закруцілася Дарута на месцы…

…Марухна часам распытвала Даруту аб рэгулах, асабліва, калі яны мыліся ў лазні. І кожны раз з недаверам аглядала дзяўчыну. Дарута злавалася тады. І аднойчы, калі Марухна зноў прычапілася са сваім, пацікавілася:

- А ў мальчукоў такое бывае?

- Чаго? - сумелася Марухна.

- Ну, крыві, рэгулаў, як ты кажаш у дзяўчат бывае?

- Не. - Марухна падціснула вусны, не ведаючы, куды хіліць небяспечную размову Дарута.

- Тады буду лепей мальчуком! - адпрэчыла Дарута , чым выклікала божы страх у Марухны. Яна пырскала на Даруту святой вадой, хрысціла, клала на сябе крыж, але дзяўчынка ўпарта сцвярджала:

- Буду! Мальчуком!

З тае пары Марухна адчапілася і нават у лазні старалася не глядзець на яе…

...Дарута падхапіла сукенку.

- Бедны Мітка! - пашкадавала яна са смехам.

Сукенка дужа пасавала да яе зялёных вачэй і русых з попельным адценнем валасоў. Даруце трапілася на вочы белая стужка на маленькім століку і дзяўчына перахапіла ёю свае кароткія непаслухмяныя валасы. Прадчуванне жыцця закончылася.

- Пачынаецца сапраўднае жыццё! - усклікнула яна ў захапленні. - І што ёй чакаць запрашэння? Дарута сама рушыць настрач свайму жыццю!

Цяжкія дубовы дзверы аказаліся замкнёнымі. Дарута біла ў іх кулакамі, але безвынікова. Тады яна кінулася да акна. Яшчэ ніхто, ніколі не адбіраў у яе свабоду! Што-што, а куды ісці - яна заўсёды мела.

Без штучнага, падчас пыхлівага і пустога шляхетнага выхавання, як і без рабскай прыніжанасці зацуглянага паншчынай ды барствам прыгоннага -Дарута расла, магчыма, самым свабодным чалавекам у гэтым гаспадарстве. Свабода вызначала яе думкі, жаданні і моц, якія, здавалася, былі разліты ў здаровай, блізкай і зразумелай ёй прыродзе - толькі даверся ім, чэрпай іх, не адрынай, убірай у сябе. У прыроды ўсё было надзвычай проста і разумна - толькі глядзі, вучыся, не прыдумляй нічога, бо розум, там, дзе не здольны спасцігнуць, будуе свае пачварныя стварэнні, разбураючы сугалоснасць і прыгажосць…

За акном, далёка ўнізе, паважна і лянотна цякла Бярэзіна, гатовая ўвабраць у сваё ўлонне ўсе воды, якія сабраў ёй на сваім шляху настром-лены прыток, каб прынесці ёй гэты шчодры дар.

Дарута расчыніла акно, перагнулася праз яго.

Не! Абрывісты схіл замчышча быў не настолькі зручным, каб Дарута, мінуючы вострае бярвенне, натырканае ў яго, магла скочыць з акна ўніз. Адвесная сцяна замка, хаця і складзеная з асобных цаглін уперамешку з камянямі, выклікала ў Даруты прыступ слабасці. Пасля кароткага адпачынку дзяўчына яшчэ шмат разоў спрабавала знайсці спосаб адчыніць дзверы пакоя.

Ужо цямнела, калі Дарута зразумела, што гэты замак па сіле не саступае ёй. Яна супакоілася, бо ведала - перамагае той, хто ўмее чакаць памылкі супраціўніка.

Стомленая, знясіленая дзяўчына моцна спала, калі дзверы ў пакой адчыніліся і каржакаваты мужчына разам з той, каго ў думках Дарута ахрысціла чапялой, паднеслі да яе твару палахлівае полымя свечкі. А, можа быць, дрыжала жаночая рука, якая трымала свечку? Хто ведае?

Мужчына зняў з шыі залаты медальён і націснуў спружынку. Ён узяў у жанчыны свечку і ўважліва разгледзеў мініяцюрны жаночы партрэт, укладзены ў медальён, хаця за тыя гады, што разглядаў дагэтуль, мог бы, здаецца, ужо сам намаляваць яго. Каб не страціць свежы вобраз, які толькі што аднавіўся ў яго памяці, мужчына хуценька нахіліўся да лож-ка. Рэдкае, абвіслае валоссе неўспадзеў дакранулася да вуснаў дзяўчыны. Дарута расплюшчыла вочы.

- Копія княгіні! - з жахам усклікнуў мужчына, хаваючы медальён.

Свечка патухла і ў той жа міг на Даруту абрынуўся цяжкі мот^9. На яе наваліліся, нечым заткнулі рот, скруцілі, пацягнулі па каменных падлогах і прыступках доўгіх цёмных пераходаў…

2

- Пан Змога просіцца! - у дзвярах кабінета стаяў стары слуга, прыве-зены графам Пржэвіцкім з Варшавы.

Твар графа паморшчыўся.

"Грошы, грошы, грошы - усё, што ім патрэбнае ад мяне. Адно ў іх слова - "дай". Я сам набыў гэтую зямлю, каб выцягнуць з яе ўсё, што можна. Хто з гэтых новаспечаных смярдзючых паноў, гэтых мужыцкіх выскачак служыць мне праўдай, як хаця б сабе, гэты стары? - падумаў граф, узмахам рукі адпускаючы слугу. Упершыню ў жыцці ён усвядоміў, што нават не ведае імя старога, якога памятае каля сябе змалку. Гэтая нечаканая, пустая згадка выклікала толькі новы прыступ раздражнення. - А навошта халопу імя? Дастаткова пляснуць у ладкі, хлоп-хлоп - і на парозе табе халоп! Напэўна, халопам самім гэта падабаецца, калі сыноў сваіх хлопчыкамі клічуць! " - падсумаваў ён нечаканыя думкі.

Пайшоў пяты год, як граф пакінуў караля, Варшаву, сям’ю. Ён думаў, што едзе сюды на адзін-другі месяц, каб завесці тут свой парадак, які б адчыніў заслону грашовай плыні ў ягонае жыццё.

"Так бы і сталася, калі б не гэты кляты князь! І што ён чапляецца за сваё нікчэмнае жыццё? Які можа быць сэнс жыцця разумнага чалавека, замураванага ў сцены? І што мне цяпер той каморны суд? - прыгадаў граф няўдалую спробу падкупіць судзейства. - Нічога не атрымаецца ў князя! Цяпер мае паперы падпісаны самім каралём, а з іх вынікае, што гэтыя землі былі набытыя маімі продкамі яшчэ ў мінулым стагоддзі. Добра, што каралю не абавязкова самому чытаць тое, што ён падпісвае, пасміхнуўся сам сабе граф. - А, можа, кароль не захацеў чытаць менавіта мае паперы. Мужыцкі ваявода са сваім логовам - што фальшывы камень у аправе каталіцкай кароны. І гэты халоп! Стаіць, што слуп верставы!"

- Кліч! - раздражнёна крыкнуў граф.

Слуга падняў галаву, і, як навучаў яшчэ ягоны бацька ў Варшаве, з годнасцю павярнуўся і выйшаў. Навука гэтая была простай: чым болей пыхі ў слугі, тым болей павінны баяцца і паважаць ягонага пана.

Дзверы цяпер хуценька адчыніліся і амаль подбегам да графа кінуўся пан Змога.

- Пан граф! - твар Змогі імкнуўся выказаць як раз тыя пачуцці, якіх ён ніколі не меў у дачыненні да графа.

Графу здалося, што гэты прайдзісвет зараз кінецца яму на шыю. Ён ажно сцяўся ад злосці.

Пан Змога, прэтэндуючы на звышдалікатнасць, паддыгваў па паркеце, пакідаючы брудныя сляды ад сваіх ботаў.

- Прэч! - гыркнуў граф, хапаючы са стала званочак.

- Князь… пан Змога знарок прыпыніўся на гэтым магічным для графа слове.

- Прэч! - цяпер ужо граф крычаў на слугу, які спаважна зайшоў у кабінет.

- Гавары! - граф пастараўся гэта сказаць ласкава і нават прыпадняў-ся з-за стала насустрач пану Змогу, хаця апошні рух вынікаў хутчэй ад нецярплівасці.

- Я ўжо казаў пану графу пра лясную банду. - пачаў пан Змога.

- Якая мне зараз справа да банды! Пляваў я на банду! Ты, здаецца, мовіў "князь"? - нагадаў граф.

Пан Змога адчуваў, што граф ужо трапіў у расстаўленыя ім моты і не спяшаў. Ён нетаропка рассеўся ў вольным крэсле, дастаў люльку. Вопыт падказваў, што чым болей маланак будзе ў вачах графа, тым болей веры ён дасць навіне, якую прынёс пан Змога і якой сам ён, па-шчырасці, не зусім даваў веры. А хто б даў той веры на гэтакія рэчы небывалыя? Але як і не паверыць, калі Марфа на свае вочы бачыла партрэт гэтай дзеўкі ў княжай спальні.

- Ты, здаецца, мовіў "князь"? - у голасе графа прагучала пагроза.

- Я пра князя, - на ўсякі выпадак запэўніў пан Змога. - Дык вось, я ўжо казаў пану графу пра лясную банду…

Граф ашалела абрынуўся ў крэсла.

- Дык вось… - пан Змога па-гаспадарску набіваў сваю люльку графскім тытунём, - бандыты на гэтым тыдні былі ў князя.

- Напалі? - ажывіўся граф.

- Не, у госці хадзілі.

- Тады і казаць было трэба! - графа не займалі разбойнікі.

- Яны прывялі з сабой… - спакойна прадоўжыў пан Змога і зацягнуўся дымам, - …дачку князя!

Граф з недаверам зірнуў на пана Змогу. Той некалі распавядаў яму што ў князя былі жонка і дачка, якія даўно не то прапалі, не то загінулі. Знайшліся людзі, якія сцвярджалі, што князь адправіў іх не то ў Львоў, не то ў Варшаву.

Навіна, калі гэта праўда, заслугоўвала ўвагі. Але якая карысць ад яе графу?

- Ну і што? - граф хацеў выцягнуць з пана Змогі ўсё, што мелася за ягонай блудлівай душой.

- Я падумаў, што пану графу гэта цікава будзе, - пан Змога ззяў ад задавальнення. Удача, несумненна зважала на яго.

- Цікава, канечне. Але не сёння-заўтра, я б сам даведаўся пра гэта.

Пан Змога не быў упэўнены ў тым, што сцвярджаў граф, але выказваць гэта не збіраўся.

- Я падумаў, што пану графу было б цікава пазнаёміцца з князёўнай.

- Знаёміцца з мужычкай! - абурыўся граф.

- Калісьці князя прымаў сам кароль, - асадзіў графа пан Змога. - А мужычкамі, кажуць, пан граф нібыта зрэдзь цікавіцца… - Ён пастараўся сказаць апошняе як мага абыякава.

Граф пранікліва паглядзеў на пана Змогу, які зусім не імкнуўся сустракацца з ім вачамі.

"Ад такога можна ўсяго чакаць! - зрабіў граф выснову свайму на-зіранню. - І графіні - цыдульку. І пра паперу спадчынную тое-сёе мог вынюхаць. Нюхаўка ў яго, вунь, што трэба! Так і ходзіць, так і ходзіць! Аж кропля, што ў сабакі з языка звісае! А вочкі! Вочкі, хоць і ваўчыныя, а бегаюць, бегаюць, што ў лісы шалёнай! Трэба з ім асцярожней!" - граф сумна ўсміхнуўся.

- Чаго людзі ні напрыдумваюць! Мой дзязька па маці, нябожчык ужо, сам ведаеш. Адкажуць мне вінаватыя ў пагібелі ягонай!.. - граф спыніўся, сціснуў кулакі, збіраючыся з духам.

У свой час матчын брат, якім граф апекаваўся пасля смерці сваіх бацькоў, і падбіў яго набыць тутэйшыя землі, нібыта ўпадабаныя ім пад час нейкага ваеннага паходу.

"Упадабаў пацеху на сваю галаву! Бывалы ваяка! І як такое магло надарыцца з ім? І што, наогул, там надарылася? Цівун хутчэй ад усяго брэша, каб выказаць сябе з лепшага боку. Але хто ведае? У каго запытацца? Дзеўка знікла некуды. Тамаш без языка застаўся. Жаніх той няўдалы? На тым свеце. Мабыць, дзядзьку майму там служыць. Вяскоўцы, як адзін, сцвярджаюць, што бачылі, як вершнікі і брычка праімчаліся. А потым збегліся на пажар ужо. Не, не дарма кажуць, што лёс вядзе чалавека! Бедны дзядзька! - пранеслася ў думках графа. Апошні эпітэт скіраваў ягоныя думкі ў інакшым напрамку. - Так, сапраўды, бедны! Спадчыны ад яго не засталося. Хіба што медальён той з жаночым партрэтам, што знайшлі пад абгарэлай рукой на сэрцы. Глянь ты, аднак каханку меў, а ніхто не чуў, не ведаў пра тое! А, можа, і не каханка зусім? Каханкі часу і грошай патрабуюць. У дзязькі на ягонай памяці не было ні таго, ні другога. Усё спусціў на нейкія раз’езды па свеце, росшукі-вышукі, таямніцы. Можа, у якім тайным ордэне быў? Хто яго ведае, куды знікаў? А вось дарадца быў варты. І ход з паперамі ён прыдумаў. Сам і быў на прыёме ў караля…" - граф уздыхнуў, упершыню за свае жыццё адчуваючы сябе сіратой.

- Дзядзька мой, калі гасцяваў тут, можна сказаць, цікавіўся. - прадоўжыў граф перапыненую размову. - Але дзеля пацехі адной. Мы паспрачаліся неяк, хто хутчэй упалюе - я зайца, ці ён дзеўку. Іх разам і выпусцілі на ўзмежку леса. Дзеўка тая не горш ад зайца скакала на бакі. Нарагаталіся мы, пакуль іх гналі… - развесяліўся граф, але ўспомніў пра тое, чым закончылася апошняя пацеха і зноў сціснуў кулакі. - Адкажуць за пагібель, пся крэў! Няшчасны! Казаў мне, што хацеў пасля тую дзеўку нават пакаёўкай да сябе ўзяць, нібыта прыгожай падалася яму. А як зірнуў у вочы - дык жагнуўся, нечысць нейкая, не чалавечыя вочы, нібыта не ў сабе яна. Пашкадаваў, думаў, спалохалася ўсё-ткі, загадаў прывязаць да дрэва ў лесе - раптам адыдзе, схлыне з яе нячыстае. А потым і не знайшлі яе. Куды падзелася? Нават следу не засталося. Ведзьма, няйнакш! Вось было з кім ледзь не звязаўся! Не гляджу нават у іхні бок!

Пан Змога насцярожана слухаў графа.

"Вось яно што! Ці не тая паланянка графа, якую даглядае Марфа? Князева Уцеха - казала яна! Ох, няма часу абдумаць! Дзязька графа ўжо нябожчык. Каму яна зараз можа быць патрэбная? - разважаў пан Змога, прыслухоўваючыся да ўласных думак. - Пуста. Нічога вартага не ідзе ў галаву. Ну і не трэба! Не ўсё адразу. Падумаю пазней. А цяпер - маўчок пра яе!" - загадаў ён сабе.

- Але ж я пану графу пра князёўну казаў, а не мужычку…

- Слухай, што ты да мяне прычапіўся з ёй! Нават, калі б я хацеў пабачыцца з ёй, то ў замак нам не трапіць.

- А навошта ў замак хадзіць? - нібыта прастадушна пацікавіўся пан Змога.

Граф, не разумеючы напрамку гаворкі, зноў дапытліва ўтаропіўся на пана Змогу.

- А калі б князёўна сама прыйшла?

Ад нечаканасці граф ажно адхінуўся ад пана Змогі. Але такая думка спадабалася яму.

"Князёўна ў маіх руках! З такім козырам любую партыю ў князя вый-граю! Ды з такім козырам… у нагах маіх валяцца будзе! Матка Боска! Тады і гэтай паперы не трэба будзе даваць ходу! - разважаў граф, захоплены празорам, які нечакана адкрыўся яму. - Кароль, як гнеў на міласць, так і наадварот - мяняе хутка! Князь цяпер сам усё падпіша!"

- А… - апамятаўся граф. - А як зрабіць гэта?

- З панам Змогам - можна зрабіць усё! - запэўніў госць.

Граф трасянуў званочкам.

Неўзабаве на стале разам з вінамі, якія графу пастаўляліся з Францыі, з’явіліся самыя лепшыя тутэйшыя прысмакі для госця.

Граф так завіхаўся вакол пана Змогі, што той вырашыў не адкрываць свае карты ў гэтай гульні ў дурня.

Князёўна, ці проста дзеўка, як дзве кроплі вады падобная да княгіні, якой яе памятаў пан Змога, звязаная, валялася ў сутарэннях замчышча. Князь нават не бачыў яе і шукаць не будзе. Марфа, стрыечная сястра пана Змогі, якая падлеткам разам са сваёй маці служыла княгіні, а зараз даглядала Уцеху, скажа князю, што забраў новую дзеўку адзін з тых, хто прывёў яе ў замак.

"Няхай паспрабуе знайсці тых бандытаў! - падсумаваў свае думкі пан Змога. - А навіну пра Уцеху я прадам графу асобна. Болей будзе! Ды і не ўсе радасці яму разам!"

Граф тым часам не зводзіў натхнёных вачэй з пана Змогі. Яны адзін за другім шукалі празору, як заманіць, або выкрасці князёўну. І кожны раз, калі ўсё, здавалася, было ўзважана, прадумана, пан Змога незадаволена моршчыўся і знаходзіў памылкі ў гэтых празорах, ушчэнт разбураючы ўласныя пабудовы. Перашкоды, якія ён паслужліва прапаноўваў уяўленню графа, да таго распалілі апошняга, што ён хацеў мець князёўну ўжо сёння, зараз, бо неўзабаве даваў баль у гонар новай улады..

"О, як бы мне балявалася, маючы такую палонніцу!" - думаў граф, паціраючы вільготныя ад узрушання рукі.

- Папярэджваю пана графа, каб не закахаўся! - пан Змога вырашыў падкінуць паліва ў раскладзенае ім вогнішча ўяўлення графа.

- А што? Прыгожая? Не верыцца, што ў тым звярыным логаве магло нарадзіцца нейкае хараство!

- Якое ж яно звярынае логава? Яшчэ гадоў пятнаццаць таму мінскі ваявода лічыў за гонар гасцяваць у князя! А прыгажосць княгіні, магчыма, і паслужыла яе гібелі. Князь вымушаны быў выправіць яе з дачкой перад нападам на замак.

- А што за напад? На маёй памяці тут нічога такога не было, - заціка-віўся граф. Ён не аднойчы прыкідваў, як можна захапіць замак. Дзядзька, цяпер ужо нябожчык, чамусьці страшыўся яго намераў. І раіў не чапаць замак, бо сам нібыта спрабаваў захапіць яго з дапамогай наймітаў. Граф, вядома, распытваў дзядзьку, але зразумеў адзіна - быццам замак зачара-ваны і жорстка помсціць ворагу, забіраючы калі не жыццё, дык шчасце ўсяго жыцця. Логіка графа слаба арыентавалася ў такіх катэгорыях, як чараванне і шчасце, таму размова з родзічам заўсёды заходзіла ў тупік. Праўда тут толькі тое, што дзядзька ніколі не выдаваў на шчаслівага. Ды, калі азірнуцца зараз на яго жыццё, дык што там? Вучоба ў Францыі. Дыпламатыя. Пяць гадоў Кітая. Войска. А вынік? Бязлюдным жыў, ні гнязда свайго, ні маетнасці, ні славы. Калі б усе так жылі, дык што б на зямлі засталося? - Ні-чо-га, - падсумаваў граф плынь сваіх думак.

- Ну, на памяці пана графа і не было нічога такога, мабыць, а, наогул, было, - пан Змога перавёў дых, дзівячыся прамоўленаму ім набору сло-ваў, з якіх вынікаў усё-ткі нейкі сэнс. - Даўно, праўда. Ды вось, гадоў пад пятнаццаць таму і будзе, - пан Змога ўжо двойчы згадваў у размове гэтае "пятнаццаць", яму захацелася дзеля большай праўдзівасці назваць які інакшы лік, але граф не даў часу выправіць гэтую прыкрую памылку.

- На тваей памяці?

- На маёй!

- І што ты памятаеш? - дамагаўся граф, усведамляючы, што зараз можа выкрыцца таямніца жыцця ягонага дзядзькі.

- А нічога!

- Вось дык памяць!

- Памяць тут ні да чаго. Гэта князь ведаў, што нехта рыхтуе напад. Мы ж даведаліся толькі, калі стрэлы ды выбухі грымнулі. На ранак з бярвёнаў, што шчэрацца з боку ракі, паздымалі княскія людзі пабітых ды параненых. Сваіх сярод іх, здаецца, не было. Чужых - яшчэ жывых і мёртвых, кажуць, пабралі ў мяхі з каменнем, ды на дно. Я тады маладым зусім быў, хадзіў на лугавіну перад Свіслаччу, дзе зараз слабада, войска стаіць, шмат чаго ад бойкі там засталося. Але самае дзіўнае - падабраў там медальён з партрэтам княгіні - можа, яна сама насіла на сабе і згубіла пад час бегства, а, можа быць… нехта з нападаючых згубіў. Толькі адкуль у іх той партрэт узяцца мог? Напэўна не здарма хадзіў почут, што бойка праз княгіню была. Хто на гэта зараз адкажа? Але і адказ той цяпер ужо нікому не патрэбны.

- А медальён сабе пакінуў, так?

- А каму я павінен быў дакладаць пра гэта? Князю? А калі княгіня той медальён на сабе насіла, ці не падумалі б што благое на мяне?

- І дзе партрэт той прыгажуні, як ты кажаш? - пацікавіўся граф. -Ахвота ж людзям тыя цацкі на шыі цягаць!

- Няхай пан граф не здзіўляецца, але я прынёс яго, каб не было сумненняў. Дачка - копія сваёй маці.

- Давай сюды!

- Пан граф!

- Што такое?

- Я баяўся залаты аклад аддаць у пераплаўку, або прадаць, бо раптам князь дазнаецца пра гэтую рэч! Вось і захаваўся медальён з партрэтам, але ж ён каштуе добрых грошай!

- Калі ён мне спадабаецца або спатрэбіцца - заплачу колькі каштуе.

- Пан граф абяцае?

- Слухай, пан Змога, можа, у цябе няма нічога вартага і ты мяне тлуміш?

- Няхай пан граф паглядзіць, - пан Змога зняў з шыі медальён, замацаваны вузлом на тонкім скураным пасаку.

Ад аднаго позірку на медальён у графа затрымцела сэрца. Жаночы партрэт, схаваны пад вечкам, цяпер ужо выкрываў канчаткова таямніцу былога апекуна. І медальён, і патрэт у ім былі дакладанай копіяй прыціс-нутага дзядзькам да сэрца ў апошнія імгненні зямнога жыцця. Дзіўна, але сваім целам ён выратаваў маленькі партрэцік ад полымя. "Навошта яму было два аднолькавыя медальёны? А, можа, адзін з іх усё-ткі не належаў апекуну? А, можа ён як раз і зрабіў сабе копію, калі гэты медальён ней-кім чынам трапіў да яго? Ці падкупіў каго? Ці нават забіў?.." - графу зрабілася страшнавата.

- Ну, што я казаў! Магічнае ўздзеянне! - выхваляўся тым часам пан Змога.

З партрэта на графа глядзела маладая жанчына. Яе прыбраная карункамі

галоўка была павернутая да акна, ад чаго адно вока на прасвет пабралася зялёным полымем у той час, як другое, заварожваючы цьмяным бляскам, пазірала з ценю. Стваралася ўражанне, што перад ім маленькае люстэрка, якое схапіла ў акне постаць жывой жанчыны. Граф ажно азірнуўся на акно, шукаючы там незнаёмку.

- Вось-вось, я таксама заўсёды азіраўся, - падсмяяўся пан Змога.

Графу быў непатрэбны другі экземпляр медальёна. Але гэты медальён ніяк не стасаваўся ў яго разуменні ні з рудым валоссем, што вызірала з прарэхі расшпіленай кашулі, ні з тлустымі чырвонымі пальцамі, на ніжніх фалангах якіх таксама шчацініўся руды параснік, ні з ліслівым выразам твару, ні з буйным чуйным носам са звісаючай кропляй, карацей, ні з чым, што ён бы жадаў бачыць у крэсле насупраць сябе.

Пан Змога пакідаў маёнтак у поўным задавальненні. Медальён каштаваў графу добрага каня. І гэта за копію! Пан Змога нават уявіць сабе не мог, колькі запатрабуе ад графа за жывы арыгінал! Апошняя думка крыху псавала настрой. Яны з графам разышліся на тым, што ўвесь далейшы клопат з князёўнай бярэ на сябе пан Змога. Князёўна павінна быць у маёнтку да наступнай раніцы. Клопат, папраўдзе, быў не такі і просты - выцягнуць дзеўку з сутарэнняў за межы замчышча, каб ні адна душа пра гэта не ўведала.

3

"…Багдан! Я адпускаў да цябе разам з маімі баярамі^10 непахожых^11 людзей і нават ваяроў. Дзе яны зараз? Масква чыніць ворап^12 на нашых землях, у нашых гарадах і сялібах. Ці не дзеля таго ты паслаў свайго кума пабіць Януша Радзівіла, каб расчысціць шлях маскавітам? Ты назваўся гетманам, а зрабіўся маскавіцкім халопам!.." - Князь перачытаў апошні абзац свайго ліста і адкінуўся ў крэсле. Ён хацеў спыніць руку гетмана, якую той занёс на сваіх жа братоў. Але адчуваў, што варожасць ягонага паслання зусім не адпавядае такой задуме.

"Бачна, дыпламат з мяне так і не атрымаецца!" - з горыччу падумаў князь, ламаючы, камечачы ў руцэ пяро.

Праўда, князь ніколі не палітыкаваў, бо не вылучаўся глыбокай прад-бачлівасцю, а іншым разам і простай абачлівасцю. Папера з пячаткай самога караля была таму яскравым сведчаннем…

…Ужо цямнелася, калі вартавыя пад рукі прыцягнулі ў замак знясіленага, ледзьве жывога чалавека, якога падабралі каля загнанага ім каня ў ваколіцы Свіслачаў. Чалавек, хістаючыся, дастаў з-пад кунтуша пакет і працягнуў яго князю. Па выявае на пячатцы манаграмы "РМ" з каронай над літарай "Р" князь адразу прыгадаў Уладзіслава IV - "Рех МЫізІа^з". Так. Г эта было ліст ад караля. "Уладзіслаў Чацвёрты, з ласкі Божай Кароль Польскі, Вялікі Князь Літоўскі, Рускі, Прускі, Мазавецкі, Жамойцкі, Інфлянцкі, Смаленскі, Чарнігаўскі, а Шведскі, Гоцкі, Вандальскі спадчынны Кароль… - князь хутка прабег вачыма па лісту. Кароль папярэджваў, што на Свіслоцкі замак неўзабаве мае адбыцца напад. Падмога можа не паспець. Калі князь не ўпэнены ў абарончай моцы крэпасці, кароль раіў яму неадкладна адправіць у Варшаву сваю сям’ю і вартыя бяспекі каштоўнасці. -Дадзены з Варшавы дня 3, месяца ліпеня. - жахнуўся князь. Было шостае ліпеня.

Ад ганца болей нічога не дазналіся, бо той неўспадзеў нязручна ўпаў на калені перад князем і адкінуўся на спіну. Князь нахіліўся, каб упэўніцца, што жыццё яшчэ не пакінула ганца, але ў таго, як і ў загнанага каня, з рота біла пена. Белы твар з вылупленымі, як бывае ў чалавека ад здзіўлення, вачамі разам абмяк.

Было зразумела, што справа надзвычай сур’ёзная, калі ёю апякуецца сам кароль. Раздумваць не было часу, бо напад мог адбыцца ў любую хвіліну. Тым болей, што ўвесну нейкія рабаўнікі ўжо спрабавалі ўзяць замак сілай, але ў апош-ні момант адступілі. Магчыма, гэта была разведка. Князь ад хвалявання не мог толкам абдумаць ні паведамленне караля, ні заняцца абаронай.

Гаспадар аднаго з гандлёвых караблёў каравана, які павінен быў ісці да Дняпра і далей, быў раней у княскай дружыне. Князь цалкам давяраў яму, таму скарыстаўся нагодай, каб выправіць княгіню з дачкой у дарогу…

"Даруй нам, Божа," - перахрысціўся князь, як і тады. За столькі гадоў ён не атрымаў не толькі медальёна Дароціцы, які б сведчыў, што яна з з дачкой дабраліся да Варшавы, але і ніводнай весткі ні ад іх, ні ад слуг і вояў, якіх выправіў суправаджаць сваю сям’ю. Вядома, ён ужо не спадзяваўся, што ўбачыць каго-небудзь з іх жывымі…

… Замак атакавалі ў тую ж ноч. Але ўсё адбылося, як і ў мінулы раз. Князь нічога не разумеў. Нападнікі нешта ваяўніча пакрычалі, пастралялі і адступілі ў лес. Тое, што папера ад караля была фальшывай і, калі б не прыцемак ды на-стойлівая парада караля дзейнічаць неадкладна, князь заўважыў бы гэта. Праз чатыры тыдні, чакаючы пасыльнага ад княгіні, як было з ёю дамоўлена, князь зноў узяў у рукі ліст ад караля. Ліст быў сапраўдным, пячатка і подпіс караля -таксама. Але… князь усё зразумеў, калі ўбачыў сляды ад неахайна выведзенага папярэдняга паслання, паверх якога быў зроблены злачынны допіс. Спяшаліся…

…Гарачыя тонкія рукі абхапілі шыю князя.

Князь скалануўся.

Уцеха заўсёды нячутна, быццам скрозь сцены праходзіла па замку.

Князь шкадаваў дзяўчыну. Тады яшчэ, калі яе прывялі з лесу ягоныя людзі, князь адчуў, што душа яе збегла ад ліха гэтае зямлі, але не пакінула яе назусім, павісла паміж небам і зямлёй, чакае, мабыць, верыць, спадзяецца на лепшае ў долі. Князь чамусьці таксама верыў, што нешта шчаснае прыпасла доля і для яго. Не можа ж быць, каб чалавек жыў на свеце тады, калі ўжо нічога добрага свет прапанаваць яму не можа. Бог літасцівы. А ён з Уцехай, што брат і сястра перад Богам, перад верай у дабрыню гэтага света.

"Сястра…" Злавіў сябе на думцы князь. Але не, па-шчырасці, дзяўчына была яму болей чым сястра. Ён не хацеў прызнавацца сабе ў гэтым.

Князь асцярожна зняў з шыі гарачыя далоні Уцехі і міжволі перавёў погляд туды, дзе над шырокім ложкам вісеў, займаючы палову сцяны, партрэт русавалосай, спакусавуснай прыгажуні, зялёныя вочы якой нагадвалі гэткія ж цёмныя смарагды, як і ў каралях на ейнай шыі. Яна, здавалася, вабіла яго сваёй непрыступнасцю і разам з тым выразным поклічам кахання. Нават з гэтага - мёртвага палатна! Як ён мог адпусціць яе?!

"Лепш бы забіў сам!" - нечакана падумаў князь, хаця дакладна ведаў, што ніколі не здолеў бы не тое што забіць, а нават параніць Дароціцу нядобрым словам.

Белыя галава і вусы, глыбокія зморшчыны ілба над затуманенымі выцвілымі вачамі, нягледзячы на прамую, дзякуючы ваеннай выпраўцы, постаць - усё гэта наводзіла на думку, што князь дажывае свой век у глыбокай старасці. На самой справе ён не так даўно разам з сямнаццатым летапісным векам ад нараджэння Хрыстова пераваліў на другую палову свайго стагоддзя.

Уцеха абышла крэсла князя і таксама запыніла погляд на жаночым партрэце. Князю на момант здалося, што ў яе поглядзе прамільгнула думка. Але дзяўчына раптам весела залапатала, як малое дзіця, якое яшчэ не навучылася прамаўляць словы. Князь адвярнуўся.

Уцеха, не перапыняючы сваёй неразумнай гамонкі, пачала кружыцца вакол яго, тузаючы за рукаў, крысо скураной камізэлькі, потым слізганула да дзвярэй, зноў вярнулася, прабягаючы няўцямнымі вачамі то па партрэту, то па князю. Бачна было, што нешта хвалюе яе.

Калі князь падняўся з крэсла, каб супакоіць гэтае жаласнае стварэнне, дзяўчына зноў памкнулася да дзвярэй. У яе ўчынках была нейкая паслядоўнасць - князь яшчэ не мог вырашыць якая, але рушыў за дзяўчынай.

Уцеха, трымаючыся ўздоўж сцяны калідора, на замацаваных круках якой вісела старадаўняя зброя і даспехі прашчураў князя, нібы празрысты цень слізгала, калыхаючы полымя рэдкіх свечак, зацепленых увечары самім князем у памяць сваіх продкаў. Былі асяніны.

Дзяўчына ўпэўнена бегла, мінаючы пераходы і лесвічкі. Князь ледзьве паспяваў за ёй. Ён ужо хацеў пакінуць гэтую бессэнсоўную пагоню за прывідным ценем, як Уцеха спынілася каля нізкіх дубовых дзвярэй, што вялі ў адзін з дальніх гасцявых пакояў замку. Яна застыла каля іх, насцярожана ўслухоўваючыся, пастаяла некаторы час і адступіла са звычайным для яе абыякавым выразам твару.

Князь ледзьве не раззлаваўся на самога сябе за тое, што даверыўся Уцесе, яе неразумнаму памкненню. Але ўспомніў, што гэты пакой прызначыў быў для нейкага непрытомнага юнака, які прыйшоў разам з ляснымі людзьмі. Потым высветлілася, што гэта зусім не юнак, а дзяўчына. Калі ж на целе яе знайшлі княжы нож, згублены ім, а, можа быць, і скрадзены кім-небудзь падчас аднаго з паходаў, ён загадаў перавесці тую дзяўчыну ў самы лепшы пакой замка, якім, несумненна, быў для яго пакой княгіні. Князь добра памятаў наказ старога - каб не страціць свой добры лёс, трэба аддаць усё самае лепшае таму, хто прынясе згублены нож адзінарога.

На ўсякі выпадак князь адчыніў дзверы ў пакой для гасцей. Уцеха адразу ж праслізнула туды і ўпала каля ложка на калені. Яна прабегла па пасцелі дрогкімі неўтаймоўнымі рукамі, нібыта аблашчыла там каго-сьці. Гэта было неверагодна. Дзяўчына, якая дзічылася ўсіх, апроч князя, аддавала сваю ласку той, што была тут раней!

Князь успомніў пра Марфу. Ліслівая прыслужніца звычайна імкнулася трапіць на вочы, але ён, здаецца, не бачыў яе з мінулага дня, калі Марфа паведаміла князю, што ягоная шаноўная госця апрытомнела. Князь сказаў тады, што, калі дзяўчына будзе пачуваць сябе здаровай, пакліча яе да сябе.

Каб суняць узрушанасць, што нарастала ў крыві, князь вырашыў сам зазірнуць у пакой княгіні.

Уцеха бегла наперадзе, нібыта чытала ягоныя думкі.

Перад дзвярыма князь на нейкі час прыпыніўся. Яму не хацелася бачыць там чужую жанчыну, а сэрца тым часам замірала, нібыта зараз адчыняцца дзверы, а там…

Князь далікатна пастукаўся. Ніхто не азваўся і, мяркуючы, што дзяўчына можа моцна спаць пасля страты здароўя, ён хацеў павярнуць да бібліятэкі, як Уцеха сама прашмыгнула за дзверы, адкуль адразу пачуліся гукі плачу. Князь усхвалявана кінуўся ў пакой.

І гэты пакой быў пустым, але цяпер Уцеха не тое плакала, не тое скавытала, стоячы на кленях перад раскіданым, як у бойцы ложкам.

Князь не любіў нечаканасцей у сваім замку. Апошнім часам яны на-дарваліся тут усе часцей. Гэта нараджала прадчуванне трывожных падзей.

Слугі апавядалі, што мінулай ноччу нібыта нехта хадзіў па пераходах замку. Чулі нават ускрыкі, нейкую валтузню. Князю падумалася, што гэта незадаволеныя людкі, душы ягоных продкаў збіраюцца на асеннія дзяды. Ён вырашыў ушанаваць памяць сваіх продкаў па тутэйшым звычаі.

Стары дзядзька Затко - з маленства князя ягоны настаўнік у вайско-вых ды іншых навуках - быў адзіным, апроч Уцехі, каго князь пакінуў на гэтую ноч у замку. Затко не ведаў, куды падзеліся Марфа з госцяй, але мовіў цікавую рэч.

- Не варта, князь, у такую ноч падымаць гаману, - ён перахрысціўся і шэптам дадаў, мне здаецца, яны ўжо тут. - Затко агледзеўся. - Я абыходзіў на ноч сутарэнні, расчыняў усе дзверы, каб душы тваіх прашчураў маглі агледзець свае ўладанні, упэўніцца, што іх тут помняць, паважаюць, чакаюць і вітаюць. І ў адным месцы ўбачыў здань маладой княгіні. - Затко ўспомніў, як святло факела выхапіла ў куце падзямелля маладую прыгожую жанчыну. У яе твары не было ні крывіначкі. Гэта, безумоўна, была здань.

"Але чаму яна падалася звязанай? Можа, такім быў канец яе жыцця?" - падумаў Затко, але вырашыў не турбаваць князя такімі здагадкамі.

- Чаму ты падумаў, што гэта была яна? - Голас князя дрыжаў.

- О! Я пазнаў бы яе сярод усіх жанчын свету! - усклікнуў Затко. Але ён тут жа зразумеў, што гэта не довад князю. - Ды яна была ў сваёй любімай шэра-зялёнай сукенцы, якая так пасавала да колеру яе вачэй і валасоў! - прыгадаў Затко…

…У князя загуло, закруцілася ў галаве, ён, быццам бы гэта адбывалася ця-пер на ягоных вачах, убачыў мякка рассыпаныя па круглых плячах попельныя валасы Дароціцы, якая схілілася над дарожнай скрыняй .

Жанчына падняла галаву. Яе чаруючыя вочы глядзелі на князя ласкава, але хітра.

- Не, гэтую сукенку я апрану, калі вярнуся да цябе. Я не хачу быць прыгожай без цябе, - яна дастала са скрыні свае каштоўныя ўпрыгожванні. - І гэта няхай чакае мяне тут…

… - Вядзі! - загадаў князь дзядзьку.

Затко яшчэ раз перахрысціўся і зашпіліў на худых грудзях ваўняную камізэльку - у сутарэннях было халодна.

Падзямелле мела складаныя заблытаныя шмат’ярусныя пераходы. Князь ад нецярплівасці ледзь не наступаў сам сабе на ногі. Затко, па-старэчы пакрэктваючы, нетаропка вёў князя. З кожным годам абходы замка рабіліся для яго ўсё цяжэйшымі. Нарэшце яны спыніліся. Каля расчыненых у глухую камору дзвярэй Затко саступіў убок, прапускаючы наперад князя.

Лучнік асвяціў белыя каменныя сцены. Падзямелле, дзякуючы вышыні кургана, на якім знаходзілася замчышча, было сухім, але ад настылых камянёў цягнула магільным холадам. Князь нервова павярнуўся да дзядзькі Затко. Ужо другі раз ён сёння паверыў трызненням!

Нечакана паміж князем і лучнікам узнікла чорная жаночая постаць. Канечне, гэта была Уцеха. Яны пакінулі яе наверсе адну і, мабыць, дзяўчына цішком увязалася за князем. Гэта было за ёй, і князь не пярэчыў. Уцеха нейкім чынам заўсёды чуйная да яго настрою бывала то непрыкметнай побач з ім, то вясёлай і ласкавай, але як раз такой, як у гэты момант было яму прыемна.

Дзяўчына хуценька прайшла ў дальні цёмны закутак і застыла як бы да нечага прыслухоўваючыся.

Затко зноў жагнуўся. Менавіта там, дзе стаяла Уцеха, ён бачыў прывіда.

Князь, па-шчырасці, не верыў у прывідаў, бо ніколі не сустракаў іх за сваё жыццё. Ён узяў лучнік з рукі Златко і рушыў у цёмны закутак. Ануча, паднятая ім з рыззя наваленага ў кут не была пыльнай. Князь падчапіў наском бота астатняе рыззё. Чырвоны яблык, што выкаціўся з-пад ануч быў надкусаны з аднаго боку. Нехта ласаваўся гэтым яблыкам не так даўно, можна сказаць нават, што зусім нядаўна, бо месца адкусу было абсалютна свежым.

- Твой? - запытаўся князь, працягваючы дзяўчыне яблык.

Уцеха не разумела пытанне. Яна не магла засяродзіцца на словах, але яблык не забрала з рук князя.

"Хто ж апроч яе мог толькі што кінуць гэты недакусак? Хіба хто чуў, каб здані грызлі яблыкі? Хопіць займацца пагоняй за ветрам!" - князь на расстанне яшчэ раз паддаў нагой рыззё. Уцеха тут жа нахілілася і, быццам які штукар, выцягнула да святла кавалак хлеба. Князь панюхаў хлеб. Такі хлеб з водарам кмену, мёду, зёлак пяклі толькі ў ягоным замку. Рэцэпт гэтага хлеба даўным-даўно стаўся рэліквіяй княжага роду, і князь сам клаў у замес тое, што надавала хлебу адметны водар. Да таго ж выпечаны тут хлеб ніколі не пакрываўся цвіллю і захоўваў свежасць напрацягу месяца пасля таго, як пакідаў печ. Бясспрэчна, гэта быў ягоны хлеб.

"Ну што ж, ужо лягчэй", - падумаў князь, працягваючы скарынку дзядзьку.

Затко ўмомант зразумеў князя.

- Але ж тут быў і ейны прывід! - упарта сцвердзіў дзядзька.

Князю было невыносна ад уласных перажыванняў, ад бязглуздых пошу—

каў немаведама чаго, ад усёй гэтай блытаніны разам з яе таямніцамі. Яму здалося, што ўсе яны тут звар’яцелыя, настолькі неверагодныя карціны малявала ўяўленне. Ён моўчкі павярнуўся і пайшоў прэч.

Калі б князь вырашыў прайсці ўсяго некалькі крокаў убок, дзе праход пад прамым вуглом мяняў свой напрамак, магчыма, што не адной таямніцай зрабілася б меней у ягоным жыцці…

4

Там, куды ледзьве далятала рэха крокаў князя і дзядзькі Затко, прыціскаючы сваім целам да каменнага долу звязаную Даруту, ляжаў пан Змога.

Пот, сцякаючы з-пад рэдкай чупрыны, еў вочы. Яму карцела выцерці пот рукавом, але было страшна, што дзеўка скарыстае гэты момант, каб вызваліцца. Яна была незвычайна дужая і калі б Марфа не прыдушвала яе за шыю, пан Змога наўрад ці справіўся б з гэтай дзеўкай. Хаця…

Чуў пан Змога ад людзей - ды хто ў Свіслачах і не чуў таго? - што і стары князь, дзед цяперашняга, быў самым магутным асілкам у тутэйшых мясцінах. Аднойчы, калі ён вяртаўся з Кракава са сваёй світай, пад Бабруйскам на іх напалі бандыты. Князь і з месца не зрушыўся, каб не пэцкаць свой меч крывёй нявартых мяча людзей. Світа памалу радзела ў бойцы і, калі да князя ўтварыўся праход у яе радах, ён вырашыў, што гэта знак і рушыў у наступ. Некалькі мяхоў чалавечых галоў прывёз тады валадар у сваё замчышча. У ветранае надвор’е, уздзетыя на калы вакол умацаванняў замка, яны яшчэ доўга страшылі наваколле посвістам голых чарапоў, у якія пераўтварыліся з цягам часу.

…"Можа, і праўда, князёўна, - падумалася раптам пану Змогу, на якога час ад часу нападалі сумненні. Ад гэтага зрабілася непрыемна, страшнавата. - Князь яшчэ мае такую-сякую сілу і ўладу. А калі даведаецца, што я ўчыніў з ягонай дачкой… - пан Змога не стаў паглыбляцца ў гэтую думку, паколькі яна не абяцала яму нічога добрага. - Ды ці мала бывае падобных людзей? Вунь, з бандытамі ляснымі прыйшла дзеўка, хіба ж так прыходзяць князёўны?" - вырашыў ён.

- Пранесла… - прашаптала Марфа. - Гэта іх прывяла тая Уцеха-Жданка, каб ёй…

- Чаму не падсыпала ёй зелля якога, каб спала? Князь з дзядзькам, кажуць людзі, добра валодаюць зброяй. Пазабівалі б нас тут і на дно без следу.

- Не думала, што яна ў гэтых сутарэннях бадзяцца будзе ў такую ноч.

- Не думала… - са злосцю прасіпеў Змога.

Марфа не разважала. Яна крыху шкадавала Даруту, якую сама ратавала пад час хваробы, але прага, што вяла свіслоцкую мяшчанку па жыцці, была значна мацнейшая за любыя шкадаванні. Марфа марыла мець го-нар шляхцянкі. Пан Змога ведаў прагу сваёй стрыечнай сястры і ўсяляк запэўніваў яе, што за грошы можна ўсё атрымаць, нават індульгенцыю. Такія грошы яны і заробяць, калі ўсё ў іх атрымаецца. Пан на свае прыхамаці не шкадуе выдаткаў.

…Дзякуючы аднаму зручнаму выпадку пан Змога даўно ўжо займеў у замку свайго чалавека, які баяўся яго і іншым разам даваў некаторыя звесткі. Гэта быў стары лоўчы князя. Неяк, аб’язджаючы ў лесе пасткі, лоўчы заўважыў у зарасцях касулю. У пагоні за ёй стары апынуўся ва ўладаннях графа Пржэвіцкага. І трэба ж так, каб на гэты час Змога, які аказваў графу самыя розныя паслугі, разам з былым цівуном вершнікамі праставалі лесам, каб выканаць далікатнае даручэнне ў Шэйпічах. Яны меліся перасекчы ўладанні князя, але мала турбаваліся з тае прычыны. З княжымі леснікамі пан Змога добра ладзіў і, трэба сказаць, абодва бакі мелі ад гэтага ўзаемныя выгоды, калі не лічыць стратаў князя. Не даязджаючы мяжы ўладанняў цівун і ўгледзеў лоўчага, які з нажом у руцэ схіліўся над параненай касуляй, каб дабіць яе. Цівун пагнаў свайго каня прама на лоўчага. Бізун з налёту апусціўся на плечы старога. Цівун не спяшаўся валіць з ног сваю ахвяру, мабыць, хацеў паказаць сваё майстэрства і стараннасць уплывоваму пану Змогу. Бізун свістаў у паветры, то вырываючы кавалкі адзежыны лоўчага, то ўзрываючы мох і кустоўе буякоў абапал старога, не даючы яму выйсці з кола, якое ўтваралі хуткія ўдары. Астатнія лахманы на плячах лоўчага былі ўжо ў чырвоных плямах крыві, калі, даведзены да адчаю, ён злаўчыўся паднырнуць пад каня цівуна і, адным махам выха-пленага нажа, па-ранейшаму заціснутага ў руцэ, паласнуў па раменьныку над дужкай страмёнаў. Цівун, які прыўстаў у страмёнах, каб патрапіць бізуном па лоўным, страціў апірышна і выкуліўся з сядла на нож у руках старога. Пан Змога ўсё гэта назіраў крыху воддаль, гатовы не прапусціць момант уданы, каб раздзяліць перамогу, або той момант калі яшнэ не позна прышпорыць свайго каня. Ён ужо і хацеў зрабіць апошняе, як убаныў што лоўны ў разгубленасці апусціўся побан з цівуном і занепакоена перакуліў яго на спіну У шыі цівуна тырнэў нож.

- Так… забойства свабоднага! - Грозна, але па-ранейшаму здалёк, засведныў пан Змога.

Лоўны быў не ў сабе - узяць такі грэх на старасці! Ад роспаны ён абхапіў сваю сівую галаву скрываўленымі рукамі. Седзяны побан з цівуном, ён, хістаўся на месцы, нібыта хацеў закалыхаць усё, што надарылася тут

Змога імгненна скеміў што можа мець пэўныя выгоды ад налавека, якому давярае князь.

- Шчыра шкадую, што ўсё так атрымалася. Але гэты цівун - не касуля, а звер, драпеж-ны звер! Не шкадуй яго. Вось толькі што будзе, як даведаюцца? І забойства, і паляванне ў графскім лесе… - пранікліва панаў пан Змога і замаўнаў, каб лоўны пачуў усвядоміў усё да рэшты, зразумеў што нябеснаму пакаранню папярэднінае зямное.

Лоўчы памалу вяртаўся свядомасцю на вільготную ад блізкага балота зямлю, раскве-чаную расплывістымі плямамі крыві.

- Шкада цябе… - Змога падбіраўся накінуць захлыску, якую спланаваў ужо ў думках. - Плюнь на гэтую падлу! Ніхто апроч нас не ведае, што тут адбылося. - Змога ўважліва сачыў за старым, які, здавалася, ужо слухаў яго. - І што, калі прыгадаць, адбылося такога? Ну выправіліся мы з цівуном у Шэйпічы. Я крыху адстаў па патрэбе. Неўзабаве чую нібыта бойка ідзе на мяжы ўладанняў, прышпорыў каня свайго. Калі даскакаў да гэтага месца, дык толькі і ўбачыў яго з дзіркай у шыі, аленя зарэзанага, зямлю ўздзёртую ды кроў абапал. Ворагаў у цівуна шмат…

Лоўчы не верыў яму, але глядзеў з надзеяй.

- Не такі пан Змога, каб шкоду каму рабіць! Так што, ідзі, чалавеча, з мірам! Ідзі, ідзі адсюль хутчэй! - больш дакладна патлумачыў сваю думку Змога.

Лоўчы разгублена азірнуўся.

- Ды ты, не бойся! - падахвоціў яго Змога.

Калі непрыкметным, як бы слізкім, рухам лоўчы знік у бліжэйшым кустоўі, пан Змога наступіў на шыю цівуна і з цяжкасцю выцягнуў за рабрыстае дубовае дзяржальна шырокае акрываўленае лязо, якое тут жа старанна выцер аб адзежыну загінулага. На чыстым лязе выступілі напаўсцёртыя выявы выгравіраваных па ім качак.

"Прыкметная рэч, - задаволена адзначыў сабе пан Змога, хаваючы нож у скураную торбу, прымацаваную да сядла, - выкрые лоўчага адразу", - ён вырашыў не лавіць каня цівуна, каб хутчэй дабрацца да маёнтка з навіной.

Узмылены конь хістаўся,, калі пан Змога саскочыў з яго на падворку маёнтка.

Граф, якому былі даспадобы вострыя перажыванні, прымусіў пана Змогу некалькі разоў паўтарыць свой расповед. Урэшце з няўцямнага, блытанага на пачатку пераказу лясной падзеі атрымалася красамоўная гісторыя бойкі пана Змогі з бандытамі і гераічнай гібелі цівуна.

Імя лоўчага не было моўлена.

Зазіраючы наперад, можна ўбачыць няшчаснага старога, які шчыра служыў на сваім вяку ўжо другому князю, але пасля гэтага здарэння заплаціў спакоем сумлення на ўсю кароткую рэшту свайго жыцця. Пан Змога не гвалціў яго ніякімі даручэннямі, нават не прыгадваў таго, што адбылося на лясной прагаліне. Ён проста, нібыта па-сяброўску, заходзіў наведаць лоўчага, хаціна якога месцілася на пад’ездзе да замчышча, хоць і бачыў, што той ненавідзеў гэтыя візіты, падчас якіх за гаворкай выкрывалася тое-сёе з жыцця княжага двара.

Па настойлівай просьбе пана Змогі лоўчаму давялося параіць для догляду за Уцехай цыбатую Марфу, сваячку пана Змогі, якая з юначых гадоў служыла ў плябана. Там яна паводле вострых языкоў свіслачанаў выконвала ўсе жаночыя абавязкі, што тычылася як гаспадаркі, так і самога плябана, ад чаго каталіцкі святар зусім не зрабіўся бліжэйшым да святасці. Калі плябан сканаў, Марфа каменем павісла на шыі пана Змогі. Але ж цяпер, пільнуючы неспакойную Уцеху, жанчына ўжо няблага арыентаваўся ў хітраскладзеных мурах замка. Падаць сігнал у горад было вельмі проста, дастаткова Марфе апоўначы запаліць якое цяпельца ў яе каморы, што выходзіла акном да брамы, каб Змога ведаў: у ім пільная патрэба…

…Пасля размовы з графам Пржэвіцкім пан Змога ледзьве дачакаўся цёмнай пары, каб накіравацца да лоўчага. На ўсякі выпадак, каб прыстра-шыць старога, ён нават прыхапіў з сабой нож лоўчага, выцягнуты з шьті папярэдняга цівуна. Пан Змога трымаў каня збоч ад брукаванкі, каб той у цемнаце не паслізнуўся раптам на слізкай ад дажджу і апалай лістоты брукаванцы. Нечакана загрымелі абкладзеныя металам колы падводы, якая ўз’ехала на дарогу. Змога стаіўся. Калі падвода параўнялася з ім, радасна пацёр рукі. Змога пазнаў лоўчага і скіраваў свайго каня да падводы.

- Пан Змога! - жахнуўся стары.

- Не чакаў мяне, бачна!

- Ды спяць ужо ўсе, каго тут чакаць?

- Мы вось з табой не спім і ў замку, мяркуючы па агнях, што запалілі там, не спяць. Цябе чакаюць?

Стары стамлёна ўздыхнуў. Ён не мог уцяміць, што поначы патрэбна тут гэтаму чалавеку, які наровіць заступіць яму дарогу.

- Дзіка вязу. Праз некалькі гадзін прыйдуць кухары, адразу і разбяруць яго.

- Выбачай, бачу натаміўся за дзень. Мне ў замчышча трэба. Марфу забраць, каб паспела заўтра апоўдні ў Бабруйск на пахаванне родзіча свайго, можа, якая спадчына перападзе ёй, сіраце, на жыццё. - Змогу не палохала ягоная хлусня, бо не ведаў ён ніякіх родзічаў Марфы, а, калі, дзякуючы графу, з’явяцца ў яго з Марфай якія грошы, дык лоўчы можа прыгадаць цікаўным свіслачанам, адкуль тое ўзялося.

- Уночы? - здзівіўся лоўчы. - Князь ведае?

- Адкуль ён можа ведаць, калі я сам толькі што ўведаў? Ды і Марфе тое навіна.

- Добра, я праз кухара перадам Марфе, няхай просіць дазволу, князь позна кладзецца.

- А раптам спалохаецца? Ды і хто князю засведчыць, калі пытанні буду-ць? Правядзі мяне на кухню, там і яе пачакаю, і князю, як што, адказ дам.

Лоўчы адчуў, што трапіў у пастку. Ён не давяраў пану Змогу. Але па-чалавечы, як тут не дапамагчы? Сам пасівеў ужо, ці знойдзецца хто, каб праводзіць яго ў апошні шлях? Жонка апярэдзіла, сыны служаць менскаму ваяводу… На кухню? Чаму б і не?..

Па дарозе Змога прадбачліва, каб не прыцягваць да сябе ўвагі напрасіўся навязаць свайго каня каля былога гумна наводшыбе сядзібы лоўчага, мяркуючы, што прымусіць старога дапамагчы яму вывезці дзеўку з замчышча. Хаваючы позірк, ён нацягнуў на лоб лямцавую магерку, ды, нібыта з нагоды халаднечы, прыхапіў з-пад стрэшкі гумна шэрую ваўняную світку. Ён некалькі разоў бываў у замчышчы, але тады сваёй звычайнай апраткай болей адпавядаў шляхціцу. Наўрад ці яго там памятаюць. Ды, папраўдзе, свіслачанаў ён не цікавіў. Ціхі, утойлівы бабыль, які зрабіўся шляхціцам і атрымаў чын харунжага, дзякуючы таму, што некалі падаўся ў войска. Амаль адразу пасля кантузіі быў вызвалены ад службовых абавязкаў. Пра кантузію ён тут нікому не апавядаў. Ды і што апавядаць? Проста бачыў кантужанага і хапіла розуму падрабіцца.

- Беражонага Бог беражэ, - прашаптаў сабе Змога, нацягваючы паверх свайго куцага жупана сялянскую світку.

…На раніцу, калі кухары возьмуцца за працу, лоўчага знойдуць у самай вялікай печы.

Марфа перахрысцілася, мінаючы гэтую печ. Вернага служаку ні пагрозамі, ні за ўзнагароды не здолелі яны прымусіць дапамагаць ім. Напэўна, яны і забілі б яго, каб не падняў трывогу ў замку, але стары нечакана памёр сам.

У прасмаленай торбе, якую сцягнулі з забітага дзіка, скурчаная, пераця-тая вяроўкамі, з кляпам у роце ляжала Дарута. Ад гэткага гвалту над ёй, ад аглушальных удараў крыві, што з цяжкасцю прабівалася сваімі шляхамі ў целе, ад задушша і немагчымасці паварушыцца дзяўчына ледзьве не губляла прытомнасць. І толькі намаганнем волі старалася не прапусціць нічога з таго, што рабілася навокал. Па колькіх словах, якімі перакінуліся яе гвалтаўнікі, Дарута зразумела, што гэта ўсё дзеецца без ведама князя.

Змогу на гэты час хвалявала іншае: як часта мяняецца пароль у замчышчы. Ён пачуў той, што мовіў варце лоўчы. Ад таго часу прайшло, мабыць, крыху болей за гадзіну.

"Як часта мяняюць тут пароль? Раней было ранкам ды на ноч, казала Марфа. Цяпер, у ваенны час, несумненна. часцей.." - Змога ўздыхнуў. Заставалася спадзявацца.

Падвода, на якой яны з лоўчым прывезлі маладога дзіка, стаяла на падворку. Змога скінуў з плячэй на падводу смярдзючую торбу. Марфа адразу села на задок падводы і на ўсякі выпадак навалілася целам на мех.

- Не ўзялі дзічыну? Што надарылася? Дзе лоўчы? - падзівіліся на варце, не зважаючы на правільны пароль.

- Ці не зашмат пытанняў да мяне? Задайце іх князю! І давайце хутчэй, бо адказваць будзеце перад ім! - Змога ішоў напралом.

- А жанчына?

- Я сказаў - пытанні да князя! - штомоцы гыркнуў Змога, вылупляючы вочы.

Начальнік варты вагаўся. Турбаваць князя ў такую ноч было страшнавата. Затрымаць да раніцы яшчэ страшней, калі нейкія планы князя ад таго парушацца. Ды і пароль ведае чалавек. Невядома якое рашэнне прыйшло б яму ў галаву, калі б, устаючы на дыбы, б’ючы капытамі ў браму, не ўсчыніў вэрхал нейкі чорны д’ябальскі конь.

- Прапусціць! - рашыўся начальнік варты, спадзеючыся займець вы-датнага каня, які сам просіцца ў рукі.

Браму хутка адчынілі, спусцілі мост.

Конь, які шалёна ўварваўся на падворак, раптоўна сцішыўся каля падводы, толькі пераходзіў з аднаго яе боку на другі, каб не дацца вартаўнікам.

Змога пазнаў Чарлі з графскай стайні і не мог даўмецца, што трэба тут гэтаму каню. Але было не да роздумаў. Ён у думках падзячыў каню і падвода імкліва знялася з месца. І тут ад жаху ў Змогі перахапіла дых - Чарлі наўскач паляцеў следам за імі. Варта, незадаволеная такім паваротам падзей, узняла крык.

Змога, не шкадаваў упрэжанага каня лоўчага. Падвода цудам не пера-кулілася на першым павароце брукаванкі. А з княжага двара з гіканнем ужо імчала пагоня.

"Толькі б не зламала гэтае быдла ногі! - бязлітасна паганяючы каня, маліўся Змога. - Толькі паспець бы да касцёла! - Жахаўся ён блізкай пагоні. Там, пад сценамі касцёла, яго чакала панская дворня. Напэўна, гэта ўваходзіла і ў планы пана Бога, бо хутка Змога ўгледзеў цені вершнікаў, якія аддзяліліся насустрач ім ад муроў касцёла.

- Сюды! Памажы-ы-ы-ыце! - загаласіла Марфа, ускладаючы апошняе спадзяванне на людзей графа. Конскі тупат ужо наганяў іх, калі скрыжаваліся шаблі двух атрадаў. Відавочная перавага была на баку людзей графа: дванаццаць вершнікаў супраць сямі бывалых ваякаў князя.

Княскія ваяры нічога не разумелі: людзі графа абаранялі падводу і, суправаджаючы яе, зусім не прагнулі бойкі, якая мела б усе шанцы пакінуць перамогу за праціўнікам.

Ваяры спыніліся. Ад маёнтка аддзяліўся яшчэ адзін атрад. Заставалася ў апошнім запале адзіна праводзіць позіркамі падводу, абрысы якой паступова размываліся ў імжы.

5

Граф сам сустрэў атрад уцекачоў. Яму карцела зірнуць на здабычу, але Змога запатрабаваў плату. Іншым часам можна было б і адтэрмінаваць яе, каб не дворня, якая, што ваўчыная гайня на важака, дапытліва цікавала за ім. Граф не верыў у адданасць сваіх людзей ды і ўсіх астатніх таксама, але ад шчодрасці, якую зараз ён выкажа, залежала іхняя стараннасць. Усё-ткі гэта была чужая зямля і чужыя людзі.

Граф ацаніў момант і паволі сцягнуў са свайго пальца сыгнет^13.

- Пан Змога! Я прызначаю цябе маім аконамам^14! Лічы, казнакрадам, сам возьмеш, што табе належыць, - жартам, але са злосцю дадаў граф. Ён прыехаў сюды выправіць свае грашовыя справы, а ўсе прагнулі грошай якраз ад яго.

Дворня дружна зарагатала. Людзі разумелі адно другога, чаго ж таіцца!

Граф хутка прайшоў у кабінет, куды следам за ім зацягнулі торбу з Дарутай.

Тое зліплае, з заткалам у роце, што выкулілася на падлогу са смярдзючай торбы, глыбока расчаравала графа, бо ніяк не стасавалася з яго ўяўленнем пра князёўну і яшчэ меней з малюнкам у медальёне. Ён нават хацеў загадаць аднесці гэтае стварэнне ў склеп. Але ў ім азваўся выхаваны каралеўскім дваром прыдворны.

- Развязаць! Віна ёй!

Слугі імгненна выканалі загад. Змога адступіўся да дзвярэй. Ён з жахам чакаў, што дзеўка зараз кінецца на іх, а яе недзявочая сіла была яму ўжо вядомая. "Але не мая справа ўмешвацца зараз. Што абяцаўся выканаў, сваё атрымаў. Нават лепей, каб яна цяпер вырвалася адсюль! - падумалася рап-там. - Ніякага клопату даказваць, што князёўна, - пазіраючы на Даруту, якая кулём ляжала пад нагамі слуг, на ейную, калісьці гожую, а цяпер падраную, заплямленую скарэлай крывёю сукенку, пан Змога ўжо не верыў у "князёўну". - І дзе толькі паранілася, гэтая падла? Стараліся ж з Марфай не пашкодзіць, а тут… Рэгулы! Марфа ж казала, што рэгулы ў яе!" - згадаў ён.

Дарута радавалася вольнаму дыханню, глытку віна, якое нехта ўліў ёй у рот. Яна расплюшчыла свае вялізныя, крыху раскосыя зялёныя вочы і першае, што сустрэла, насмешлівы, зацікаўлены погляд высокага, худар-лявага чалавека, на лоб якога падалі саламяныя кудзеркі, напэўна, рэдкіх валасоў. Штосьці ў постаці і насмешлівасці чалавека здалося ёй знаёмым, але яна не дадумала тое.

- Прашу, паненка! - граф падаў ёй руку, дапамагаючы падняцца. Другой рукой ён заціснуў свой нос карункавай хусцінкай.

Ад хусцінкі, якая апынулася побач з яе тварам, сыходзіў незнаёмы Даруце, але прыемны пах.

Граф клапатліва пасунуў да дзяўчыны крэсла, якая з цяжкасцю паднялася на ногі, спакойна і ўважліва аглядаючы пакой па-над галовамі прысутных. У яе ўпэўненасці графу пачулася прыроджаная веліч. Можа быць, ён сустракаў яе ў Варшаве? Вавелі? Ці Львове? Празе?.. Перабіраючы ў памяці жанчын, якія трапляліся яму ў яго прыдворным жыцці, ён не знаходзіў там падобных да гэтай зялёнавокай дзяўчыны, якую паспеў разгледзець у атачэнні яе раскудлачанага шызага валосся, і, разумеючы жаночае хараство, быў цяпер прыемна ўражаны. Ён нават не падумаў, што на пару ягонага прыдворнага жыцця яна была яшчэ маленькай дзяўчынкай. Але, Матка Боска, які смурод ішоў ад яе!

- Вы што, пан Змога, трымалі князёўну сярод падлы? - з’едліва і раздражнёна запытаўся граф, якому смурод замінаў наблізіцца да дзяўчыны.

- Пан граф!.. - пакрыўджана выгукнуў Змога, не рашаючыся пярэчыць, але ж і не адчуваючы сваёй віны.

Дарута не магла паверыць у тое, што пачула. "Князёўна? Ды вось чаму яе выкралі ў князя! Палічылі за князёўну!" - яна гучна засмяялася, бо вельмі недарэчна і нават бязмозгла было ўсё гэта ў дачыненні да яе.

Граф ажно скалануўся ад нечаканага смеху Даруты. Жахлівы крык і раптоўны смех прыгоннай, на якую яны з дзядзькам зладзілі вясельнае паляванне, часам урываўся ў ягоныя сны і нават мроіўся, звінеў увушшу сярод белага дня. Граф пільна ўгледзеўся ў вочы князёўны. Яны свяціліся розумам, гумарам, адчуваннем перавагі над ім, усімі прысутнымі і нават спачуваннем да іх. Граф з палёгкай уздыхнуў.

"Чыста князёўна!" - падумаў Змога, ніякавеючы ад погляду сваёй нядаўняй паланянкі.

У графа іншага і ў думках не было.

- Прабачце, што вымушаны быў выкарыстаць сілу, каб убачыць вас, каб зазірнуць у вашыя вочы і ў сваё сэрца. Прабачце, князёўна. Але вы хутка ўпэўніцеся, што гаспадыня тут вы, а я ўсяго толькі ваш слуга. Вы не пашкадуеце, паверце мне, - граф прыпыніў дыханне, асцярожна цалуючы руку Даруты, якая ледзьве стрымала сябе, каб не азірнуцца на гэтае "вы"…

...Дарута ўжо амаль забылася на тую пару, калі яшчэ дзяўчынкай, зімуючы з Марухнай у высакародных гаспадароў прызвычаілася было да "выкання". Але гэта было даўно. Апошнія гады яна не памятала, каб хто з чужых людзей гэтак звяртаўся да яе. Хіба што Марухна. І тое, калі яны заставаліся адны. Маці так важна ўмела часам дапякаць яе за якую правіну: "Вы ўжо не маленькая, Дарута, але яшчэ не навучыліся стрымліваць сябе. Вашыя ўчынкі не адпавядаюць вашаму гонару…" Гэтыя вымовы не столькі палохалі, ко-лькі насцярожвалі Даруту. Ёй здавалася, што маці тоіцца, нешта не дагаворвае. Марухна часам, жартуючы, называла яе "вы мая маленькая князёўна", ці падхвальвала - "мая вы каралеўна", але тое было як бы жартам, гульнёй, ды і "каралеўны" тыя гучалі больш у калыханках і, вядома, ад матчынай любові…

…"Матчынай… Не маці…" - скаланулася яна ад відовішча сваёй памяці.

Дарута не слухала графа. Вось ужо што-што, але яшчэ ніхто ніколі не цалаваў ёй рукі.

Граф, які адразу выклікаў у яе гідлівасць сваёй нервовай гаворкай з пырсканнем сліны, сваім прыкметна аблыселым чэрапам і тонкімі, няў-стойлівымі нагамі ў жаночых панчохах, хаця і ўпаў гэтым цалаваннем яшчэ ніжэй у ейных вачах, але выклікаў нечаканы прыліў цеплыні. Магчыма, віной таму былі ягоныя па-дзіцячы мяккія, рэдкія, духмяныя кудзеркі, якія ласкава крануліся яе твару, калі ён схіліўся над рукой Даруты.

- Ці жадае паненка князёўна перамяніць туалет, узяць ванну? - граф злавіў вокамгненную цеплыню і пагарду ў вачах князёўны. Але ж тут ён мае французскую ванну Левеля - зайздрасць усяго тутэйшага панства з іхнімі драўлянымі чорнымі лазнямі! А яна і не падзівілася нават! Дзева Марыя! Ён гатовы быў падпарадкавацца гэтай незразумелай, незвычайнай, спакойнай і смяшлівай дзяўчыне! І не так, як жонцы, баючыся яе слёз ці гневу, а проста таму, што інакш не мог, не жадаў.

Дарута раптам успомніла, што ўсё гэта няпраўда, што ніякая яна не князёўна. Яшчэ яна ўспомніла, што, казалі, нібыта гэты пан меў звычку памыць дзеўку, прыгожа апрануць, а потым цешыцца з ёю паперад маладога мужа. Яна спахмурнела.

- Паклічце пакаёўку Паляну! - таропка загадаў граф і ласкава звярнуўся да дзяўчыны. - Князёўна, выбачайце! У гэтай глухмені я нават забыўся прызначыць вам пакаёўку! - ён зноў нахіліўся да яе рукі, але Дарута прыціснула яе да сваіх грудзей і паднялася.

- Ды вось, мая сваячка, яна даглядала князёўну ў замку! Навошта яшчэ каго! - уклініўся Змога, выпіхваючы наперад Марфу, якая хавалася за ягонай спінай.

У гэты момант у дзверы кабінета асцярожна зазірнула сонная дзяўчына, якую толькі што паднялі з пасцелі графа.

Паляна, паціраючы вочы, нясмела наблізілася.

- Служы князёўне! - загадаў граф, пакідаючы без адказу прапанову Змогі. - Калі паскардзіцца, жывот пакладзеш. - прашыпеў ён у здзіўле-ныя вочы прыслужніцы, якая ніяк не магла даўмецца, што князёўнай пан мянуе нейкае скамечанае, незразумелае, стварэнне побач з ім..

Вымытая, расцертая пульхнымі далонькамі маладой жанчыны, Дарута дзівілася той лёгкасці, з якой прымала паслугі пакаёўкі. Апранутая на ноч у батыставую з атласнымі стужкамі і тонкімі карункамі кашулю, яна засынала на пуховай пасцелі з думкай, што ўсё гэта было раней у яе жыцці, хутчэй нават не ў жыцці, а яшчэ да яго, у тым святым раі, пра які вечарамі апавядала ёй Марухна.

"Не маці… князь…" - пачулася над вухам. Дарута ўсхапілася. Ёй неабходна быць у князя!

Але пасцель была такая ўтульная, а княжы замак сустрэў яе так не-прыветна.

"Заўтра… потым…" - прамармытала сабе Дарута, падаючы адначасова ў сон і ў ложак.

ЧАСТКА III

ВЭЛЮМ ПРЫШЛАСЦІ

1

Князь не клаўся спаць у гэтую ноч, спрабуючы сабраць з неспалучальныіх на першы погляд рэчаў хоць якую разумную карціну.

"Пагоня за Уцехай. Знікненне дзяўчыны, якая прыйшла ў замак з людзьмі Войцеха. Нож, падараваны яму Бэнгам, знойдзены на грудзях той дзяўчыны. Здань Дароціцы, якая нейкім чынам спажывала хлеб і яблыкі. Начныя злодзеі, якія, здавалася, нічога не ўкралі ў замку. Уцёкі Марфы з Заканчэнне. нейкім селянінам. Страта вернага лоўчага. Столькі падзей

Пачатак не назбіраецца і за цэлы год, як за гэтую ноч…" - падсумаваў князь. Карціна не жадала складацца, распаўзалася, што гнілое рыззё. Князь каторы раз спрабаваў зноў сабраць яе, калі ў замак прыйшла яшчэ адна неверагодная вестка: гэтай ноччу продкаў тутэйшы граф скраў у князя ягоную дачку - князёўну Даруту.

Уцеха, якая цяпер без дагляду Марфы зусім не адыходзіла ад князя, раптам паказала на партрэт Дароціцы і выразна вымавіла:

- Дарута.

Князь думаў, што яго пакіне розум. Ён абхапіў рукамі галаву, сціскаючы яе штомоцы. Дарута! Гэта тлумачыла ўсё. Карціна склалася. Князь усхапіўся з крэсла. Яму хацелася дзейнічаць, крычаць, нішчыць ворагаў, якія пасмелі другім разам адабраць у яго дачку. Цяпер ён адчайна верыў у тое, што дагэтуль нават баяўся дапускаць у свае думкі.

- Ты кажаш, Дарута? - перапытаў ён дзяўчыну.

Але Уцеха ўжо зноў упала ў сваё забыццё на яве, калі яна як бы ад-сутнічае ў гэты час, і не зразумець, што яна там думае, перажывае і ці думае, перажывае наогул. Погляд яе рабіўся як бы нетутэйшым, часам яна ўсміхалася пры гэтым, часам нешта мармытала або шчабятала, як птушка.

Князь апусціўся ў крэсла.

"Атрымліваецца, адна з маіх жанчын усё-ткі выжыла! Выжыла і нават знайшла сваё радавое гняздо, была зусім побач. А я не адчуў гэтага! Так мне і трэба! Верыў у гора сваё, а не ў міласэрнасць і літасць Божую!.." Князь раптоўна ўсвядоміў, што менавіта гэтага дамагаецца ад яго нячысты. Так салодка апусціцца туды, на самае дно адчаю, дзе нібыта калматыя водарасці, ахоплівае забыццё і ўсе буры нягоды праносяцца там, над галавой. Так соладка! А водарасці цягнуць свае космы, абвіваюць. І гэта ўжо не водарасці, а прысоскі, скрозь якія нячысты смокча ўсю сілу, без астачы, каб потым звесці яшчэ глыбей, яшчэ ніжэй дна - у сваё смуроднае падземнае гаспадарства…

- І зноў я думаю толькі пра сябе! - раптоўна ўголас абурыўся князь. Уцеха трывожна ўскрыкнула. Князь азірнуўся. Дзяўчына спала на вузкім дубовым лежаку, які служыў яму прыстанкам на трывожныя кароткія ночы. - Ну вось. А Марфа казала, што Уцеха не ўмее спаць, - шэптам прамовіў князь. - Трэба дзяўчыну даручыць дзядзьку.

- Войцех, - даклаў з парога слуга, з-за спіны якога выглядваў Зенка.

Раптоўна моцныя рукі раскідалі ў бакі і слугу, і Зенку. Да Уцехі кінуўся Войцех.

- Жданка! Жданка! - Ён схапіў дзяўчыну на рукі, трэс, але яна не прачыналася. Войцех цалаваў дзявочы тварык, лавіў вуснамі яе пушыстыя валасы. - Жданка! - яшчэ раз паклікаў Войцех і асцярожна паклаў сваю каштоўную ношу на ляжак.

- Князь! Што робіць у цябе на ложку мая нявеста?! - Войцех пагрозліва наблізіўся да князя.

Князь маўчаў.

Зенка ірвануўся напярэймы Войцеху, але тут жа адляцеў ад яго ў кут. Усхапіўшыся на каленкі, ён крыкнуў:

- Гэта ж вар’ятка! Я табе казаў!

Войцех у разгубленасці спыніўся, азірнуўся на Жданку.

- Яна, магчыма, упершыню заснула ў час сваёй хваробы, - ціха прамовіў князь.

- А што…

- Яе знайшлі ў лесе мае людзі, - перапыніў Войцеха князь. - Прывя-заную да дрэва. Яна ўжо была… такой. Я падумаў, што мая дачка, пэўна, была б такіх гадоў. І такой жа прыгожай, - упершыню прызнаўся ён гэтым людзям у сваёй незагойнай ране. - Цяпер, калі я ведаю жаніха, можаш яе забраць, Войцех.

- Куды? - Войцех усклікнуў з такім адчаем, нібыта ў ім нешта абры-нулася ці адарвалася.

- Сапраўды… Што ж, няхай пакуль застаецца ў мяне. Ёй тут лепей будзе, - ціха прамовіў князь. У голасе яго пачулася палёгка.

- Але… - Войцех не ведаў, што казаць далей. Сустрэць сваю згубленую нявесту, каб адразу пакінуць яе? Супярэчлівыя думкі не давалі яму засяродзіцца, годна адказаць князю. Намаганнем волі ён забараніў сабе гэтыя прыкрыя думкі. - Прабач, князь! Мне казалі, што Жданку скралі па загадзе тутэйшага пана. І болей пра яе я нічога не ведаў, колькі ні распытваў людзей. І ў пана яе дакладна не было. Дзе ж тады яна магла быць, як не прыкрытая зямелькай недзе? І раптам - тут, жывая, у цябе! Галава кругам!

- Калі твае людзі прабраліся ў замак патайным ходам, хіба я загадаў кінуць іх у скляпенні? Я быў упэўнены ў тым, каму аднойчы даверыў патаемны ўваход, - князь нават не азірнуўся на Зенку.

- Ніхто з тых, каго я прыводзіў сюды, не ведае таямніцы ўваходу і не здолее самастойна прабрацца ў замак. Я захаваў тваю таямніцу! - голас Зенкі гучаў упэўнена, хаця крыху і задзірыста.

- Так і павінна быць, - адказаў князь, падыходзячы да акна, у якім можна было бачыць палову Свіслачаў. - Сёння ў маёнтку баль. Мне патрэбна быць там, каб забраць у графа маю дачку.

Войцех і Зенка пераглянуліся. Кожны з іх некалі чуў, што ў князя была дачка. Як казалі людзі, была ды сплыла. Але ніхто з іх і ўявіць не мог, што яна знаходзіцца тут, побач.

- Відаць, што нядаўна яна там, бо ведаў бы пра такое, - вырашыў Зенка.

Але ўвага Войцеха была цалкам падпарадкавана партрэту, з якога

глядзела на яго знаёмая жанчына. Канечне, ён не ведаў гэтую жанчыну і ўсё-ткі…

- Дарута? - нечакана прамовіў Войцех.

- Ты ведаеш яе? - хуткае пытанне князя прагучала, як стрэл.

Войцех і сам не ведаў, чаму ўсплыло гэтае імя. Паміж вытанчанай,

гордай, багата апранутай прыгажуняй на карціне і Дарутай-Міткам ля-жала бездань. Але падабенства ўражвала. Найперш вочы - не столькі ярка-зялёным колерам, колькі прамым поглядам, які выдаваў цвёрды характар, сілу духа і чысціню душы. "Рэдкая з’ява… і не толькі ў жанчын", - зазначыў сам сабе ён.

- Так, - неахвотна адгукнуўся Войцех на пытанне князя.

Уся гісторыя Даруты з вуснаў Войцеха ўклалася ў некалькі хвілін і хутчэй нагадвала скорагаворку. Войцех спяшаўся, бо прыйшоў да князя зусім не дзеля ўспамінаў.

Князь, здаецца не заўважаў нецярплівасць Войцеха. З пачутага яго асабліва ўразіла сіла Даруты.

- У мяне дзед быў неймавернай сілы! І яго дзед таксама. Гэта перада-ецца праз пакаленне ў нашым родзе, - упэўненасць, што дачка знайшлася, перапаўняла князя.

Зенка, здаецца, пачынаў разумець, пра што, дакладней, пра каго ідзе гаворка. Але якраз гэтае разуменне прывяло да таго, што ягоныя пачуцці і думкі зайшлі ў тупік. "Мітка-ваўкалак і Мітка-князёўна! Страшнейшага і ў снах не бачыў! Ну і ну! - Зенка раптам прыгадаў, як лупянуў Мітку па галаве, калі той прыйшоў у іхні лагер. - Капец! Лепш пра гэта не ўспамінаць, глядзіш, і яны не ўспомняць…"

- Пра баль мы ведаем, князь. Прыйшлі да цябе прасіць падмогі, каб ісці на маёнтак, - працягнуў Войцех гаворку, пачатак якой Зенка прапусціў за сваімі думкамі. - Мае людзі ноччу будуць чакаць сігналу пад мастом. Шэйпіцкія і чучэнскія абяцаліся таксама быць. Як мяркуеш?

Раптам у пакоі пачуўся плач. Усе разам азірнуліся. Жданка па-раней-шаму спала, але ўсхліпвала ў сне, час ад часу скаланаючыся.

- Пойдзем адсюль, няхай выспіцца твая нявеста.

Князь і Войцех адправіліся ў бібліятэку абмеркаваць план нападу на маёнтак, распрацаваны загадзя Войцехам.

Зенка, якога пакінулі пільнаваць Жданку з загадам, каб паклікаў адразу, калі яна раптам прачнецца, адчуваў сябе на раздарожжы. Патаемна, недзе глыбока ў душы ён не мог пажадаць поспеху плану Войцеха. Хаця ў яго не было ніякай прыязнасці да графа, але і нянавісці да яго таксама не меў, як не меў яе ні да каго на гэтым свеце. Ён вырашыў па-простаму: не ягоная гэта задума, а служыць трэба шчыра таму, каму зараз служыш. "На двух гаспадароў хіба што разарвацца можна", - падсумаваў юнак свае развагі.

План, прапанаваны Войцехам з некаторымі дапаўненнямі князя, меў добры шанец на тое, што гэты баль увойдзе ў памяць людскую як выклік усім ворагам, якія прыходзяць рабаваць гэтую зямлю, усім вылюдкам гэтае зямлі, якія адцураліся яе. Замнога назбіралася крыўды ў людскіх душах, і крыўда гэтая патрабавала выйсця. На мэце, уласна, стаяла адно: паказаць, хто тут сапраўдны гаспадар. Для гэтага патрэбна знішчыць маёнтак, каб граф, калі яму пашанцуе выжыць падчас нападу, з’ехаў адсюль назаўсёды. Пойдзе ўсё ладам, тады і царскае войска пазбавіцца галавы, бо ў маёнтку мае быць усё вайсковае начальства. Войцех не казаў князю, што штурхала яго на гэтае нападзенне і асабістая прага помсты за Жданку. Тое, што ў першую чаргу кіравала князем, было зразумелым без тлумачэння. Найперш трэба вызваліць Даруту. Пасля гэтага можна пачынаць наступ. Калі ж не атрымаецца вызваліць яе мірам, хто-небудзь са сваіх дабярэцца з маёнтка да бліжэйшага паста і перадасць загад князя, каб наступалі. Сам князь будзе знаходзіцца ў маёнтку і ў час бойкі з дапамогай ваяроў адаб’е Даруту ў графа. Тады адразу трэба будзе падпаліць маёнтак, каб тым, хто застанецца там жывы, быў занятак тушыць пажар, а не даганяць іх. І ў любым выпадку пастарацца не пакінуць якіх слядоў пасля сябе…

Усё, здавалася, было ўлічана, абмеркавана, узгоднена і праверана логі-кай. Адзінага, чаго ніяк не маглі ўлічыць князь і Войцех, дык гэта таго, што добра занаёмы ім абодвум чалавек сядзіць цяпер у царскім гарнізоне. Праз якую гадзіну ўсе подступы да Свіслачаў будуць перакрытыя заса-дамі. Царскія салдаты баявым строем ужо выходзілі на абарону маёнтка.

2

Пад выглядам выгану ў ноч некалькі ваяроў прыцемкам вывелі коней з замчышча на бліжні луг. Амаль што адначасна патаемным ходам пакінулі замчышча два пешыя атрады. Не паспелі яны дабрацца да маста, як прыйшла благая вестка: шэйпіцкія і чучэнскія людзі трапілі на засады. З людзей Войцеха прарваліся Ісай і Яцка. Ісай быў кепскім вершнікам, таму адстаў ад атрада. Па дарозе ён увесь час блытаў сцяжыны і шчасліва аб’ехаў засады. Яцка прабіраўся пад пузам свайго скакуна, як быццам той згубіў вершніка.

Слухаць купца і цыгана не ставала часу. Неабходна было затрымаць свае атрады і паслаць старожу на ўсе шляхі і подступы да маёнтка, бо ніхто не мог ведаць, што іх чакае там.

Старожа вярнулася панылая. Не паспелі княжыя людзі дабрацца нават да касцёла, як былі атакаваныя і ўзятыя ў палон царскімі салда-тамі. Адзіным, што давала на першы погляд надзею, што граф не будзе затрымліваць Даруту, было тое, што ён нечакана заступіўся за палонных і нават перадаў з імі прыгожы канверт з лістом да князя.

Ліст быў звычайным дасціпным запрашэннем на баль, з прыпіскай: "Прашу прабачыць, што не папярэдзіў загадзя, але абставіны змяніліся нечакана для мяне самога, - пісаў граф. - Да мяне трапіла Вашая дачка. Як дваранін і слуга каралю маю гонар вярнуць князёўну Вам, яе бацьку. Мяркую, што тыя фармальнасці, якія нам дзеля гэтага давядзецца выканаць, не зашкодзяць Вам весела бавіць час у маім маёнтку, сярод высакародных людзей, якія болей пасуюць прадстаўніку княжага роду, чым тыя, якімі ён абкружаны цяпер. Можа стацца толькі адна перашкода. Князёўне вельмі спадабалася гасцяваць у мяне. Самі ведаеце, што выганяць прыгожую жанчыну не ў маіх правілах…"

Князь уздыхнуў так глыбока, што неўспадзеў задзьмуў свечку.

- Што там? - пацікавіўся Войцех, дастаючы крэмень і крэсіва са скураной торбачкі, падвешанай на раменным пасаку.

Князь маўчаў. Ён, здавалася, не заўважаў, што патухла свечка, і па-ранейшаму трымаў ліст.

Цяпельца зноў занялося. Войцех чакаў, пакуль князь дадумае сваю думу.

І, праўда, князь рашуча падняўся з крэсла.

- Я еду! - заявіў ён Войцеху.

У бібліятэку, шумна дыхаючы, увайшоў дзядзька Затко.

- Князь, я хацеў пабудзіць Уцеху, каб пакарміць. Але яна ніяк не прачынаецца!

- Не Уцеха, а Жданка, - паправіў яго Войцех.

- Ды што мне з таго, няхай будзе Жданка, калі так вырашылі тут. Што з ёй, хто ведае?

- Нічога тут не вырашалі, - адпрэчыў Войцех, - Жданка яна ад нараджэння.

- Няхай, - пагадзіўся дзядзька Затко, - але што рабіць мне? Яна і так адныя косці, трэба неяк накарміць.

- Будзе добра ўсё, прывязем ёй доктара, а пакуль не чапай. Можа быць, яна гэтым забыццём якраз лекуецца, - умяшаўся ў нечаканую спрэчку князь і адразу ж, ледзьве не подбегам, пакінуў бібліятэку.

- Куды гэта ён? То быў сам, як у сне, марудлівы ды абыякавы да ўсяго, а тут - быццам хорт перад паляваннем!

- Не ведаю, - адказаў Войцех. - Атрымаў ад графа тутэйшага ліст і вырашыў ехаць да яго. - Войцех хітнуў галавой на ліст, што ляжаў на стале.

Затко асцярожна наблізіўся, выцягнуў галаву і далікатна зазірнуў у ліст. Твар яго спахмурнеў.

- Што там? - устрывожыўся Войцех.

- Запрашэнне ад графа на баль. Ён хоча там на нейкіх умовах аддаць князю ягоную дачку, - пераказаў Затко. Ён зноўку перачытаў пасланне. - Якую дачку? "Вашую дачку", моўлена ў допісе. Ён што, хоча ажаніць князя на сваёй дачцэ? Але чаму тады "Вашую дачку?" - дзядзька Затко недаўменна ўтаропіўся на Войцеха выцвілымі, што адцвітаючыя валошкі, падслепаватымі вачыма.

Войцех не меў часу тлумачыць. Ён толькі на хадзе крыкнуў:

- Даруту! Ягоная дачка знайшлася!

Пасярэдзіне пляца, што знаходзіўся перад брамай замчышча, злёгку калыхалася полымя невялікага вогнішча, каля якога грэліся некалькі чалавек. Амаль круглы месяц даваў дастаткова святла, каб на пляцы можна было пазнаваць адно аднаго, але цень ад сцяны замчышча і двух кутніх вежаў хаваў ад цікаўных вачэй два атрады, якія вярнуліся з ранейшай вылазкі і зараз былі гатовыя ісці на маёнтак.

- Мае мужныя ваяры! Мае паплечнікі, сябры мае! Мае дзеці! На гэты раз я не раю вам ісці с а мной, бо маю асабісты клопат у маёнтку. Я на-ват не ведаю, што буду рабіць там, але магу запэўніць вас, што гэта не параніць гонар майго роду. Наадварот, я хачу, каб імя князёў Свіслоцкіх жыло на нашай зямлі ў памяці маіх нашчадкаў, у рэху гэтых каменных муроў, у пашане нашых дзяцей і ўнукаў да ўсіх нас!

- За цябе і загінуць - гонар! - зашумелі ваяры.

- Чакайце! - уладарным рухам узнятай рукі князь імгненна перапыніў хваляванне. - Я ведаю, што кожны з вас неаднойчы выказаў сваю валечнасць^15 на справе! Вы даказалі і пацвердзілі гэта ў шматлікіх нашых валках^16! Але вы маеце яшчэ і бачнасць^17. Хто з вас босай нагой наступіць на змяю? Так і мы сягоння. Мы ўжо не маем сумненняў на будучыню, бо ўведалі, мяркуючы па мінулых і нядаўніх падзеях, што масква не прынясе нам паратунак ад тых, хто смокча апошнія сокі нашай зямлі, б’е нашага звера, палюе на нашых жанок і нявест, лютуе над парабкамі, адбірае ўсё здабытае крывёй і потам, гадамі цяжкай працы і мужнасці не аднаго пакалення нашых продкаў. Сёння нахлебнікі тыя пацясніліся за адным сталом, але ад гэтага жадоба іхняя толькі павялічыцца. На жаль, яны яднаюць часам не толькі свае раты, але і зброю. Гетман Багдан пакінуў нас на паўдарозе ды падаўся пад руку Масквы. Трэба збіраць зараз сілу, а не траціць дарма свае жыцці. Яшчэ прыйдзе наш час! - князь перавёў дых, агледзеўся. Ваяры чакалі.

- А сёння?! - выразна прагучаў нечы слабы голас у напружанай цішыні.

- Цяпер! Цяпер што рабіць?! - загулі разам ваяры.

- Вядзі нас! Што чакаць?! - падступаліся людзі.

- Што сёння? Сёння я павінен туды ісці адзін. Гэта справа майго асабістага жыцця, крыві маіх продкаў. Але… - князь абвёў нетаропкім поглядам пляц, - калі знойдзецца дванаццаць чалавек, гатовых пакласці свае жыцці, суправаджаючы мяне, як належыць князю, мой гонар будзе падтрыманы. Са свайго боку я зраблю ўсё, каб вы жывымі вярнуліся дадому.

Ваяры заварушыліся, і хутка вакол князя ўтварылася шчыльная сцяна.

- Вас усё адно зашмат, - мовіў князь, - таму, не крыўдуйце, я выберу сам.

Войцех, які бачыў усё, што адбывалася на пляцы, адклікаў свой атрад

да бліжэйшай вежы замка.

- Слухайце, людзі, што будзе, - амаль шэптам пачаў ён. - Мужыцкую світу князя ў маёнтак не пусцяць. Так?

- Ну… - няўпэўнена пацвердзіў нехта.

- І князь будзе там адзін. - Войцех памаўчаў крыху. - Сярод ворагаў. Так?

- І што? - весела прагучала з ценю вежы.

Войцех строга зірнуў у цень. Вядома, гэта быў Зенка.

- А ты як думаеш? - запытаўся Войцех.

- Думаю, што я там павінен быць першым, каб выведаць, што там робіцца, пакуль прыедзе князь.

- Талкова, - зазначыў Войцех. Мала таго, што Зенку не ў цяжар было прабрацца ў маёнтак, ён яшчэ неяк апавядаў пра ключніцу ў маёнтку, якая паклала на яго адно вока. "Чаму адно вока? Другое было патрэбным ёй, каб неадступна сачыць за ўсім, што робіцца ў маёнтку", - казаў Зенка.

- І я пайду! - падаў голас Яцка.

- А ты што? - падзівіўся Войцех.

- А тое, што калі ў пана знойдзецца скрыпачка, то буду ў самай гушчы падзей, куды Зенку не прабрацца.

- Тады не губляйце часу, прабірайцеся ў маёнтак разам! Як раптам хто з тамтэйшых перастрэне, няхай Зенка тлумачыць, што праводзіў Яцку, бо ходзяць чуткі пра баль, а цыган - першы музыка на розных святах.

- Так, мы спыніліся на тым, што князь у маёнтку адзін сярод ворагаў. Цяпер нашая задача. Нам належыць непрыкметна рассяродзіцца вакол маёнтка на адлегласці стрэлу, схавацца, каб не ўгледзелі, - тлумачыў атраду Войцех. - Па маім сігнале разам урываемся з усіх бакоў, каб спаліць, сцерці, знішчыць гэтае логава назаўжды… - Войцеха ажно калаціла ад нянавісці. Гэтую нянавісць зусім нядаўна распаліла тая, знявечаная, амаль без прыкметаў жыцця, бязважкая, што былінка, дзяўчына, якую ён сёння трымаў на сваіх руках, якую ведаў Жданкай. Ён прагнуў помсты. Ён прагнуў бы нават загінуць там, каб пераследаваць свайго ворага і на тым свеце. Але… Жданка! Раптам яна памятае яго, у трызненні свайго розуму і ў пакутах сваёй душы, шукае, чакае яго… Гэта было невыносна - заставацца жывым са сваёй нянавісцю! А гэтыя людзі, якія даверыліся яму! Няўжо і іх ён гатовы ахвяраваць сваёй нянавісці?! Войцех жахнуўся цямрэчы, якая паўстала перад ягоным поглядам, жахнуўся і раптоўна супакоіўся. Ён бачыў твар свайго сапраўднага ворага, ён вытрымаў варожы погляд!

Войцех аддаваў апошнія распараджэнні сваім людзям, калі Затко ў сваю чаргу сабраў ваяроў князя з тых, хто застаўся ў замчышчы. Ён падзяліў іх на два невялікія атрады. Першы з іх павінен быў пры зброі і конях пад сёдламі чакаць вяртання князя ці, крый Божа, благой весткі. Пры неабходнасці атраду належала ісці насустрач князю, калі будзе бачна, што патрабуецца падмога. Другі атрад атрымаў найменне фарпосту, які павінен быў сачыць за падзеямі на сярэдзіне шляху ад маёнтка да замчышча. На ролю размяшчэння фарпосту вельмі падыходзіў тутэйшы млын на павароце Свіслачы, схаваны паміж пахілымі вербамі, якія звешваліся над плынню з крутога, падмытага схілу. Млынару скажуць, што ў замчышчы зламаўся вятрак. Няхай бы той вятрак нават гуў на ўсё наваколле, млынар поначы не адмовіць узброеным людзям змалоць некалькі мяхоў зерня. Мяхі з зернем давядзецца цягнуць з сабой на выпадак, калі раптам натрапяць на патруль. Начную вылазку можна апраўдаць адзіна тым, што апроч па-ламанага ветрака яшчэ і скончыўся хлеб, які замак абавязалі пастаўляць ранкам у царскую слабаду3. Фарпост разам з атрадам Войцеха павінен будзе ісці ў наступ на маёнтак. На чале фарпосту быў пастаўлены Сіла, начальнік варты замчышча. Дарадцам і пры неабходнасці каардынатарам усіх атрадаў у адсутнасць князя заставаўся дзядзька Затко.

Князь пад сцягам, на якім быў вышыты золатам ягоны родавы герб, выехаў на чале сваёй світы праз адзіную браму замчышча.

3

Князя і ягоную світу панскі двор сустрэў варожа, але не ваяўніча. Гэта была тая глухая варожасць, якая ўсталёўвалася на сойме, калі нехта з упартых шляхціцаў накладаў сваё вета, парой перакрэсліваючы ўсю працу сойма. Князь у іх вачах быў жывым і неразумным увасабленнем таго вета, накладзенага на астатак тутэйшай зямлі, дзе яшчэ не перавёўся звер ды радзіла самае буйнае збожжа, бачанае імі на зямлі.

"І каму належыць тая рэшта зямлі? - пыталіся адзін у аднаго падпанкі. - Чалавеку, якому яна зусім і непатрэбная!"

Яны б зразумелі князя, лічыліся з ім, а то і спагадалі, калі б той сціснуў гэтую зямлю ў сваім кулаку так, каб залаты дождж абрынуўся ў ягоныя кішэні. А там, глядзіш, і ім бы перапала - неба над галавой адно. А гэты дзікун браў ад зямлі роўна столькі, колькі яму было патрэбна, каб падтрымліваць сваё нікчэмнае, пустое на іхнюю думку жыццё ў каменным логаве. Каму ён сам тут патрэбны? Жменьцы былых ваяроў, каб напамі-налі пра былую славу! А сам? Каго ён тут робіць багатым або славутым? І хіба можна параўнаць гэтага занядбанага, няйнакш, яшчэ і паганскага, князя з графам? На графа зірнуць, дык усцешышся - што цацка замеж-ная. Вытанчаны што ў слове, што ў апратцы, што ў забаве. Ах! Якія балі дае граф! А якіх хортаў трымае на псярні! А чыстапародныя коні на стайні! А паляванні, якія збіраюць гасцей нават з іншых ваяводстваў! А гэты? Так і не выбіўся ў паны! Тутэйшая дробная шляхта распальвала сябе падобнымі думкамі, каб узвысіцца ва ўласных вачах. Але нікому б не прыйшло ў галаву выказаць гэтыя думкі ўголас. І не таму, што яшчэ пабойваліся князя. Ён быў тут безабароннейшы ад апошняга. кацяняці. Але ж чаму? Ніхто са шляхцічаў не разважаў над гэтым. Проста кожны адчуваў, што ў прысутнасці князя выдаць свае думкі - тое ж самае, што зрабіць непрыстойны гук у гасцях. Іх распірала ад злосці на гэтага чалавека, тым болей, што яны не знаходзілі таму якое разумнае апраўданне.

Князь не зважаў на іх. Кароткім паклонам галавы ён адказаў на квя-цістае прывітанне графа і запытаўся:

- Граф, дзе маю гонар перамовіцца з вамі сам-насам?

Граф Пржэвіцкі ўпершыню чуў журботны і цвёрды голас князя. Ён быў прыемна ўражаны свецкімі манерамі свайго ворага, ад якога, начуты пра адзінотнае жыццё былога магната тутэйшых земляў, не чакаў нават звычайнай далікатнасці. Ён адчуў павагу да князя і нават гонар, што апошні прадстаўнік старажытнага роду не выказвае сябе больш высакародным, чым ён. "Хаця, канечне, князь ведае і этыкет каралеўскага двара!" - падумаў ён.

Граф па-прыяцельску ўзяў князя пад руку, падвёў да гасцей.

- Знаёмцеся, панове, князь Баляслаў Свіслоцкі! Гэта і ёсць наш зна-каміты пустэльнік з каменнага замку!

Прысутныя, начутыя пра князя, уважліва, але непрыкметна разглядалі яго. У адным з іх князь адразу пазнаў "чорнага камісара", як ахрысцілі яго свіслачане за нязменна чорную апратку. Іхнія позіркі на момант скрыжаваліся.

- Дабраверны князь, гэта праўда, што вы ўпершыню сягоння дзеля нас пакінулі свой замак? - пацікавіўся камісар. Хаця моўлена тое было з павагай і нават лёгкім паклонам, князю пачулася ў маладым голасе некаторая задзірыстасць і нават правакацыя. Магчыма, гэта было і не зусім так, бо князь проста адвык ад маладых мужчынскіх галасоў, але ён затрымаўся з адказам.

Граф, баючыся сапсаваць настрой гасцям, гулліва прамовіў:

- О! Чаго мне каштавала прывабіць князя на баль!

- Прывабіць? - з’едліва перапытаў князь.

- Князь, не варта непакоіцца. Абяцаны сюрпрыз хутка будзе прадстаўлены вам.

- Князя чакае сюрпрыз? - падзівіўся камісар. - Дарагі князь, калі б я ведаў, што, дзякуючы сюрпрызу, можна заслужыць ваш давер, не прымусіў бы вас чакаць ні адной хвілі! - не чакаючы адказу, ён павярнуўся да гра-фа. - Вы маеце жорсткае сэрца, граф!

Камісар ведаў, які сюрпрыз падрыхтаваў граф, але, як і зазвычай, без патрэбы не выказваў сваю дасведчанасць.

- Мой сюрпрыз патрабуе адпаведных дэкарацый, няхай князь Баляслаў не крыўдуе.

Граф бачыў нецярплівасць князя і разумеў, што ўжо атрымаў перамогу ў дуэлі на словах. "Галоўнае - дарэшты вывесці яго з раўнавагі, і тады можна спакойна адмовіцца аддаваць яму Даруту. Да таго ж, хто засведчыць, што гэта ягоная дачка? Не па-рыцарску аддаваць паненку неўраўнаважанаму чалавеку, які не мае належнага доказу, што з‘яўляецца ёй бацькам!"- граф нават пасміхнуўся такой выгоднай думцы.

"Падобна, граф не спяшаецца выконваць сваё абяцанне. Які сюрпрыз, калі я прыйшоў забраць маю дачку? - князь правільна зразумеў усмеш-ку графа. Ён болей давяраў сваёй зброі, чым гульні ў словы. Што ж, у такім выпадку яму давядзецца скрыжаваць са мной мячы! Але спачатку - Дарута!.." - ад гэтага імя шалёна забілася сэрца. І ўсё ж такі граф не выклікаў у яго агіды, нягледзячы на тое, што князь ведаў пра яго нямала прыкрага. Гэты капрызны, але нечым абаяльны чалавек увабраў у сябе як усё лепшае, так і брыдкае свайго асяродку. Ён прыйшоў на чужую зямлю забраць яе плён. Што ж, яго можна яшчэ зразумець. Але як зразумець тутэйшых хуткаспелых шляхціцаў, якія дапамагаюць яму ў гэтым? Як зразумець, што яны адразу паладзілі з тымі, хто наогул прыйшоў пры-свойтваць самую зямлю гэтую?.." - за думкамі князь не заўважыў, што за ім пільна сачылі дзве пары вачэй - графа і камісара.

Раптоўна граф нецярпліва пляснуў у ладкі:

- Але сюрпрыз сягоння чакае не толькі князя, а і ўсіх нас, панове!

- граф напышліва абвёў позіркам прысутных і двойчы пляснуў у ладкі.

З-за шырмы імгненна выскачыў Яцка. Ён так нізка схіліўся перад публікай, што скрыпка і смык утварылі падабенства крылаў за ягонай спіной, і адразу перакуліўся праз галаву, каб тут жа стаць на ногі і прай-сціся смыкам па струнах.

Што рабіла скрыпка ў ягоных руках! Як пярэвярцень, плакала немаўлём, раўла мядзведзем, каўкала, стагнала, скавытала, ціўкала, пішчала - ўсё гэта пад такія выкрунтасы ног і цела скрыпача, што гледачы, якім Яцка прапанаваў падрабляцца пад гукі скрыпкі, хапаліся за бакі ад смеху. Калі ўсе стаміліся ад гэтага прадстаўлення, граф махнуў рукой і Яцка знік за шырмай.

- Не шкадуйце, панове, ён яшчэ пацешыць вас фокусамі! - граф ганарыўся, што дагадзіў гасцям. "Трэба дараваць Зенку за гэтакі падарунак!" - прыгадаў ён свайго былога служку.

"Няўжо так здрабнеў чалавек!" - падумаў князь, якому гэтая пацеха здалася болей да месца на вядзьмарскім шабашы.

- Магу паспрачацца, князь, што вы падумалі зараз: няўжо так людзі здрабнелі? - прашаптаў камісар, які ў гэты момант апусціўся ў суседняе крэсла.

Князь быў непрыемна ўражаны: "Няўжо ў мяне, як у апошняга недарэкі, усё люструецца на твары?"

- Не, я чытаю на большай глыбіні.

Князь рэзка павярнуўся.

- Не ведаю, дзячыць вам або… Ведаеце, я няблага валодаю шаблямі, мячамі, шпагамі…

- Памілуйце. Мне хацелася.

- Пакіньце вашыя жаданні сабе!

- Прабачце за няўдалую спробу заслужыць ваш давер, князь.

- Навошта ён вам?

- Хто?

- Давер.

- Як шчыра, дык не магу патлумачыць таго і сам сабе.

- Не падумаў бы такога пра вас. Чужыя думкі, што кніжка разгорнутая, а свае - поцемкі?

- А вам ніколі не хацелася зрабіць прыемнае чалавеку?

- Вам? Не смяшыце мяне.

- Я не пра сябе, наогул, проста так, незнаёмаму?

- Не хацелася.

- Мне таксама да сённяшняга. дня. Кар’ера, абавязкі, прынцыповасць…

- Пакіньце мяне, калі ласка. Я тут не дзеля забавы ці адпачынку.

- Чым магу служыць?

- У вас ёсць каму служыць.

- І ўсё-ткі…

- Крый Божа ад захопнікаў!

- Я служу маёй айчыне, што ў гэтым благога? Але ж я наперш проста чалавек.

- І як вы да гэтага даўмеліся?

- Проста, гледзячы на вас, - камісар шчыра засмяяўся. - Але чаму "захопнікаў"? Просты люд паспаліты, а тое і збяднелыя шляхцічы бягуць да нас. Няўжо вы не бачыце пакутаў на вашай зямлі? Вашыя ж людзі стогнуць, просяць цара абараніць іх ад мясцовых паноў. Вашыя гарады самі адкрываюць свае брамы, каб сустрэць нас, як вызваліцеляў, а вось знайшоўся адзін, які гаворыць "захопнікі". Вы сапраўды ніколі не пакідаеце замак?

- Дарэмныя кпіны, камісар. Калі зверху агонь, людзі кінуцца ў ваду, нават не ўмеючы плаваць.

- Князь вывучаў рыторыку?

- Я вымушаны быў перапыніць вучобу ў Сарбоне з прычыны смерці майго бацькі.

- А па дарозе заехалі ў Варшаву, адкуль і прывезлі маладую княгіню Дароціцу, адну з самых шматабяцаючых прыдворных дам каралевы, -працягнуў за князя камісар.

Князь здрыгануўся.

- Ты ведаеш, што з ёй?! Выбачайце, дужа нечакана! У вас ёсць нейкія звесткі?

- У нас на "ты" не крыўдуюць, - усміхнуўся камісар. - Нават цар.

- Але…

- Гэта была жанчына своеасаблівай прыгажосці, да таго ж славілася рашучым характарам.

- О-о-о… Як вы гэта можаце ведаць?!

- Па адпору, які яна, тады яшчэ зусім маладая і нявопытаная, дала польскаму графу, чалавеку сталых гадоў, улюбёнцу і ў некаторай ступені дарадцу самога караля.

- Вы малады яшчэ, каб ведаць гэта!

- Я ведаю гэта з успамінаў таго самага графа, з якім звёў мяне лёс.

- Буду ўдзячны, калі вы распавядзеце мне пра гэта.

- Я неспрактыкаваны апавядальнік.

- Нічога, я пастараюся зразумець.

- Тады, каб не надакучыць вам, паспрабую сцісла.

- Уважліва слухаю…

- Гэта надарылася на шляху ў Індыю. Трапіць туды я марыў з дзяцінства. Мне дазволілі далучыцца да першай пасольскай місіі, якая выпраўлялася ў гэтую краіну дзеля ўсталявання дыпламатычных адносінаў. Дзяржава была зацікаўленая ў гандлі з Індыяй. Але гэта іншая тэма…

- І ўсё-ткі…

- Місія была няўдалай, мы не дабралася нават да мяжы Індыі.

- А той чалавек?

- Якраз тады і з’явіўся ён у маім жыцці. Граф ужо вяртаўся з Індыі. А мяне на той час прыхапіла нейкая азіяцкая хвароба ў глыбіні Кызылбаш-скай дзяржавы. Паколькі гэта была тамтэйшая пошасць, паслы вымушаныя былі пакінуць мяне на догляд доктара з персаў, дакладней, пакінуць таму доктару грошы на маё пахаванне, бо пошасць была няшчадная.

- І граф выручыў вас, так?

- Можна сказаць так. І выручыў, і вылечыў. Амаль што паўгода ён апекаваўся мной там і потым, па дарозе дадому, пакуль нашыя шляхі не разышліся. Граф бачыў ува мне юнака, якога, мабыць, лічыў неабходным павучаць на прыкладах з уласнага жыцця. Адным з прыкладаў было яго пакутлівае каханне да польскай графіні Дароціцы. Кожны раз, калі ён згадваў гэтае імя, насмешлівы выраз ягонага твару змяняўся на разгублены. Неўзабаве графа пачынала ажно трэсці ад узрушання, на месца якога амаль заўсёды прыходзіла злосць. Ён раіў мне ніколі не дазваляць сабе кахання. Як шчыра, дык лепшы прыклад, каб зарачыся ад гэтага пачуцця, цяжка ўявіць сабе.

- А што, што яшчэ ён апавядаў вам пра Дароціцу?

- Казаў, што сабраў сабе атрад, каб выкрасці яе. Але яго папярэдзілі, што княгіня адплыла з купцамі. Нібыта на караван напалі нейкія бандыты, і княгіня, мабыць, загінула ў тым лупе. Хаця… я не зусім паверыў яму…

- Яго імя?! - не стрымаў сваёй нецярплівасці князь.

- Пакуль што я не магу вам назваць яго. І гэтае імя ўжо нічога не вырашае. Яго няма сярод жывых.

- Камісар! Даруйце мне, што перапыніў вас. Чаму вы, як мовілі, не зусім паверылі графу?

- Гэта хутчэй псіхалагічнае ўспрыняцце.

- Прашу вас, падзяліцеся са мной сваім меркаваннем.

- Нічога асаблівага. Проста пасля папярэдняга красамоўства канец успамінаў прагучаў неяк скамечана, нават абыякава.

- Магчыма, калі граф сапраўды быў настолькі закаханы, ён такім чынам не дазваляў сабе канчаткова абрынуцца ў пакуту?

- Магчыма, - пацвердзіў камісар, не жадаючы спрачацца на тэму, якая загадзя ўяўлялася бясплённай.

- Вы потым яшчэ сустракаліся з ім?

- Не. А вас сустрэў. Мне цікава было, чаму жанчына, якая выклікала магутнае, нязбыўнае пачуццё ў неардынарнага чалавека, аддала перавагу вам.

- Спыніцеся.

- Разумею. Прабачце за прамое пытанне, князь, але… вы ўпэўнены, што тут вашая дачка? Я на самой справе хачу памагчы вам, бо не думаю, што граф вырашыў аддаць яе. Хутчэй за ўсё тут нейкі падман. Кажуць, што ён стварыў сваёй паланянцы каралеўскія ўмовы і выказвае ёй каралеўскую пашану.

Князь скалануўся на слове"падман".

- Вымушаны прызнацца, што я не бачыў яе цяпер, хаця яна была ў маім замку. Я не ведаў, хто гэтая дзяўчына, ды і не цікавіўся. Яна хварэла, ёй быў забяспечаны добры догляд. Несумненна, што я ў хуткім часе ўбачыў бы яе. Але. ворагі апярэдзілі. - князь спахмурнеў, стараючыся справіцца

3 хваляваннем і гневам, якія пабілі ягоны твар на белыя і чырвоныя плямы. Неўзабаве ён супакоіўся. - Я памятаю Даруту трохгадовай дзяўчынкай. Але пазнаю адразу, не сумнявайцеся!

- Гм… - камісар быў упэўнены, што размаўляе з разумным чалавекам, і ўсё ж такі прастадушша князя не толькі пачынала раздражняць яго, але і насцярожыла. Ён не палічыў патрэбным разгортваць перад гэтым чалавекам звівы сваіх думак, якім было дадзена спасцігаць крывадушнасць чалавечага свету. Камісар прамаўчаў.

У суседняй зале абвясцілі пачатак балю.

4

Князь нудзіўся ўжо другую гадзіну. Наўслед нецярплівасці прыйшла невыносная напруга чакання. Камісар даўно перабраўся да гасцей і, зда-вался, бесклапотна бавіў сярод іх час за няспыннымі гаворкамі. У гасцёўні стаяў шчыльны гоман, перакрываючы нават музыку падчас танцаў у бальнай зале.

Госці, якія апроч Змогі ведалі толькі тое, што граф нейкім чынам знайшоў згубленую дачку князя, прагнулі меладрамы. Начутыя пра хараство князёўны, яны прыдзірліва аглядалі тутэйшых шляхцянак. Танцы пакрысе заглухлі. Музыкі яшчэ нешта вяла ігралі, калі граф зразумеў, што прыйшла пара прадставіць князёўну публіцы.

Князь памятаў гэтыя танцы. Нічога фактычна не змянілася з яго юнацтва. Баль, як і заўсёды, пачаўся з "Танца Вялікага", які хутчэй нагадваў урачыстае шэсце, чым танец. Модны менуэт, барабанная сарабанда, сялянская мазурка, амаль забыты карагод гавотаў… "І як ён зацягнуў усё гэта ў нашую глушэ-чу? - падумаў князь, здзіўляючыся неўтаймоўнай свецкасці графа. Пасля знікнення Дароціцы з дачкой ён не тое што не танчыў, але не бачыў і нават не ўспамінаў пра танцы. - Як я мог забыцца на той, першы танец з Даро-ціцай на балі ў гонар абрання на польскі трон Уладзіслава ІV!"

Князь памятаў, як абвясцілі прыход караля.

…- Уладзіслаў IV, ласкай Божай Кароль польскі, Вялікі Князь літоўскі, рускі, прускі, мазавецкі, жамойцкі, лівонскі, а таксама спадчынны Кароль шведаў, готаў, вэндаў, абраны Вялікі Князь маскоўскі…

…"Як усё хліпка ў нашым жыцці! Я мог не трапіць на той баль, і Дароціца магла б закахацца ў каго-небудзь іншага. Хаця б сабе ў караля! Горды каталік з уважлівым разумным поглядам пэўна ж ацаніў незвычайную прыгажосць Дароціцы. Нездарма ж апекаваўся мастакамі і музыкамі! Дароціца магла б закахацца ў яго! - князь раптоўна адчуў, як закалацілася ад нязгоды сэрца. - Няўжо рэўнасць, як і каханне, не зважае на час і нават на самую смерць?" - падумаў ён, упершыню прызнаючыся сабе, што жыве з гэтым пачуццём ад перахопленага ім позірку караля на юнае зялёнавокае стварэнне ў рамонкавых карунках, якое князь вёў у танцы.

…Князь і ганарыўся каралём, і шкадаваў яго, і ўявіць сабе не мог, як бы ўсё склалася, калі б той, у свае 15 год з дапамогай войска ягонага бацькі Жыгімонта абраны маскоўскімі баярамі рускім царом, не адмовіўся змяніць каталіцтва на праваслаўе. Гэта было жорсткай умовай каранавання, на якую Жыгімонт не даў згоды сыну. На рускі трон быў пасаджаны Міхаіл Раманавіч. Уладзіслаў з Хадкевічам ледзь што не ўзялі потым Маскву сілай. На жаль, Сейм адмаўляўся далей фінансаваць кампанію і давялося павярнуць назад ад Арбатскай брамы. Не было, мабыць, інакшага выйсця, як пагадзіцца на мір. Праўда, гэты шведскі паляк умудрыўся прадаць свае правы на рускі трон за 20 000 рублёў і, як ні дзіўна, пры гэтым менаваўся тытулам Вялікага Князя маскоўскага, пакуль не атрымаў у спадчыну трон пасля смерці свайго бацькі. Кароль быў не толькі няўдачлівым рускім царом ды гэткім жа непрызнаным каралём шведаў. Яму не шанцавала і з абранымі жанчынамі. З першай не атрымалася ажаніцца. Ад другой дзеці паміралі малымі. Ад трэцяй зусім не меў дзяцей, а пасля смерці дык і жонка разам з тронам перайшлі да стрыечнага брата…

…- Пан граф Эдвард Пржэвіцкі і паненка князёўна Дарута Свіслоцкая!

Гучная абвестка вырвала князя з роздуму так, што ён ажно скалануўся, баючыся падняць вочы.

- Што марудзіце, пан князь! - пачуўся насмешлівы вокліч графа.

Князь адчуў, як ягоны лоб раптоўна ўрасеў халодным потам. У гэты момант ён не меў моцы паверыць, што зараз убачыць сваё адзінае крэўнае дзіця.

Усе вочы былі скіраваныя на князёўну, якую ганарліва трымаў пад руку граф. Твар князёўны быў шчыльна захінуты белым вэлюмам. Яны нагадвалі жаніха і нявесту.

Госці разам зашумелі.

- Вэлюм!

- Адкіньце вэлюм! - патрабавальна загулі мужчыны.

- Пакажыце князёўну!

- Чаму хаваеце?

- Не таміце, пан Эдвард! - працяў гасцёўню капрызны жаночы голас.

- Я пакідаю права прадставіць князёўну вам, яе бацьку, пану князю Баляславу Свіслоцкаму! - граф адступіў на крок ад дзяўчыны.

Князь пастараўся суцішыць сваё хваляванне, каб не зрабіцца камедыян-там для гэтай публікі, якая, несумненна, пераключыла ўжо сваю ўвагу на яго. Ён рашуча падняўся з крэсла і накіраваўся да дзяўчыны.

- Вы дазваляеце мне адхінуць вэлюм? - ціха запытаўся князь у дзяўчыны.

У знак згоды дзяўчына проста хітнула галавой.

Асцярожна, нібыта голае птушаня, князь прыпадняў вэлюм.

Два спалоханыя, але смяшлівыя, хітраватыя вочкі выбліснулі на круглым дзявочым тварыку.

Тыя, хто мог разгледзець дзяўчыну праз галовы гасцей, пераглянуліся. Нехта знарочыста пазяхнуў. Князёўна была, бясспрэчна, прыгожая, але такіх тут знойдзецца з тузін.

Князь гэтак жа асцярожна, як падымаў, апусціў вэлюм.

- Вас падманулі, граф. Я не прэтэндую на гэтую мілую дзяўчыну, -сціснутым ад перажытага хвалявання голасам паведаміў князь. - Гэта не мая дачка. Я разумею жарты, але хацеў бы хутчэй абняць маё дзіця, - ён быў удзячны камісару, які своечасова падрыхтаваў яго да падобнага здзеку. Князь сустрэўся з ім вачыма, але камісар чамусьці адвёў свае на сцяну.

Граф нервова засмяяўся.

- Я спадзяюся, пан князь не забыўся, што жарты ўпрыгожваюць нашае жыццё?

Усе зразумелі, што адбылася падмена, і дружным смехам падтрымалі графа.

- Падрыхтуй паненку князёўну! - загадаў граф Паляне, якая тут жа адкінула з твару вэлюм і кінулася выконваць даручэнне.

Шляхта, якая колькі хвілінаў таму імкнулася не прапусціць ні слова, сустракаючы дзяўчыну, цяпер хіба што не свістала ёй услед.

Граф, перш чым пакінуць гасцёўню, махнуў рукой у бок шырмы, з-за якой зноў з’явіўся Яцка з корабам розных прыладаў для свайго штукарства. Цяпер ён займаў гасцей фокусамі на картах, штукамі з вадой і яйкамі. Але цікаўнасць гледачоў абуджалася толькі тады, калі ён выкрываў свае фокусы. Яцка не стаў бы тлумачыць свае фокусы, калі б не быў упэўнены, што ўсе ягоныя тлумачэнні імгненна пакідаюць сп’янелы, рассяроджаны розум шляхцюкоў. Царскім ваенным начальнікам не часта выпадалі забавы ды балі, і яны складалі адзіную публіку, на якой трымаўся Яцка.

"Божа, я болей не вытрымаю!" - узмаліўся ў думках князь, калі слуга, адчыняючы бакавыя дзверы, абвясціў прыход князёўны.

Да дзвярнога праёма з ледзьве асветленага калідора хутка, нават вельмі хутка, набліжалася дзявочая постаць у белым лятучым адзенні. Можна было падумаць, што гэта здань, калі б не граф, які ледзьве паспяваў за ёй, стараючыся падтрымліваць пад руку, каб выказаць сябе кавалерам.

Амаль што ў дзвярах дзяўчына прыпынілася і, захінаючыся ад яркага святла, ускінула перад тварам рукі, нагадваючы цяпер дзівосную белую птушку. Гэтае ўражанне дапаўнялі трапяткія белыя пёры ў дыядэме над купай бліскучых попельных валасоў, якія вольна падалі ёй на плечы. Граф занепакоена прыабняў дзяўчыну, але яна павяла плячыма, вызваляючы сябе, і асцярожна глянула з-пад паднятага локця. У гаманлівай да гэтага часу гасцёўні цішыня нагадвала тую, якая стаіць у лесе на дасвецці, чакаючы першай ноты, якую возьме нехта смелы з птушынага царства, прабіваючы шкарлупіну цемры, каб вылупілася да жыцця сонца.

Дзяўчына, мабыць, звыклася са святлом і паволі апусціла рукі.

- Дароціца! - нечаканы крык князя, не даў прысутным перавесці дыханне.

Дарута нічога не разумела. Яна пашукала позіркам таго, хто гэтак горка ўсклікнуў, але ўсё ўтаропіліся на яе, як у царкве на цудатворны абраз.

"Напэўна, той, белагаловы!" - здагадалася яна, загіпнатызаваная запа-ленымі прыцягальным агнём вачыма, і міжволі зрабіла крок да чалавека, які месціўся ў крэсле каля сцяны гасцёўні.

І князь апамятаўся. Ён хацеў падняццца з крэсла насустрач дзяўчыне, але ногі раптоўна не паслухаліся.

- Дарута! Ідзі да мяне! Дачка мая! - у роспачы паклікаў ён.

Дарута ад нечаканасці спынілася. "Божухна! Хто гэты чалавек? Чаму назваў дачкой? Мяне, якая ніколі не мела бацькі? Мяне, якая страціла нават тую, каго ведала за маці!" - яна ў разгубленасці азірнулася на графа.

Граф зразумеў гэта па-свойму.

- Пан князь! Вашая дачка выбірае мяне!

"Князь! - перад вачыма Даруты паплылі, закруціліся ўзбуджаныя, чырвоныя твары прысутных, утвараючы шчыльнае кола, дзе ўжо нельга бачыць некага асобна. У цэнтры гэтага кола, адрэзаныя ім ад свету, засталіся адзіна Дарута і князь. - Князь!.." - Даруце здалося, што яна зноў падае ў недагледжаны некалі дзіўны, глыбокі, сапраўдны сон.

…Маленькую дзяўчынку, якая ганарыцца сваёй блакітнай карункавай сукенач-кай, нясе на руках белавусы мужчына. Яны вельмі спяшаюцца - на карабель. Дзяўчынка ведае, што такое карабель. Ёй падабаюцца караблі. Яна бачыла іх неаднойчы скрозь гэтыя вузкія аканіцы, што мільгаюць падчас хуткай хады. Але дзяўчынка не жадае плыць на спакуслівым караблі без маці, якая ледзь паспявае за імі.

- Ма-а-амааа! - крычыць дзяўчынка і цягнецца да яе.

- Асцярожна! - кідаецца да іх захутаная ў рамонкі казачная жанчына з попель-нымі валасамі. - Дарута выкуліцца! - жанчына паспявае падхапіць дзяўчынку. - Вы ледзьве не страцілі дачку, князь!..

- Вы ледзьве не страцілі дачку, князь. - паўтарыла Дарута, падаючы некуды яшчэ глыбей ад гэтага сну…

У поўным зняменні, якое ахапіла сведак гэтай сустрэчы, апошнія словы князёўны чулі ўсе. Але толькі граф паспеў падхапіць дзяўчыну на рукі. Ён упершыню і, можа стацца, у апошні раз трымаў яе так блізка да сэрца, што ні за якія выгоды свету не выпусціў бы цяпер са сваіх рук. Граф нёс яе скрозь пакоі палаца і шчыра жадаў, каб гэты шлях быў даўжынёй у ягонае жыццё.

Князь, якога страта прытомнасці Даруты імгненна паставіла на ногі, не паспеў падхапіць дзяўчыну і цяпер моўчкі ішоў за графам, не ведаючы, як падступіцца да сваёй дачкі, як растлумачыць ёй цяпер, што не ягоная віна ў такім доўгім расстанні. "А чыя ж тады віна?" - задаваў ён сабе жорсткае пытанне і не знаходзіў адказу.

Госці спачатку занепакоена рушылі следам за князем, але пакрысе адсталі і вярнуліся ў залу. Хмель пакінуў іх. Яны і цвярозымі не вельмі выразна ўяўлялі сабе, што адбылося на іхніх вачах. Але нечакана ў душы, нібыта з імглы, паднялося нешта мяккае, шчымлівае, не абцяжаранае пралітай крывёй і прагай золата, лютасцю ад цяжкасцяў жыцця і зай-здрасцю. Магчыма, бацькоўская любоў і мужчынскае каханне зачапілі іх сваімі крыламі. Калі праз нейкі час вярнуўся граф, яны па-ранейшаму перашэптваліся між сабой.

- Прашу прабачыць! Князёўна з дзяцінства не бачыла свайго бацьку і атрымала моцны ўдар ад нервовага напружання пры сустрэчы, якую вы бачылі, - паведаміў граф гасцям. - Мае слугі зараз скачуць да ўсіх вядомых тутэйшых лекараў. Патрабуецца кансіліум. А пакуль што мой лекар прыкладае ўсе намаганні, каб прывесці князёўну ў прытомнасць. Калі хто ведае, прывядзіце святара, яна. праваслаўнай веры. - граф ледзьве не сказаў "мужыцкай", чым, несумненна, пакрыўдзіў бы маскавітаў. - Прывядзіце. Яе жыццё ў небяспецы. Князь выказаў жаданне застацца ў мяне, пакуль тут князёўна.

Граф саманадзейна спадзяваўся на тое, што страта прытомнасці не-сапраўдная, што гэта ўсяго хітрыкі князёўны, якая не жадае пакідаць яго і вяртацца ў каменнае логава, свой мужыцкі замак на кургане. Калі разыдуцца госці, ён выдаліць князя з маёнтка і, можа быць, гэтага будзе дастаткова, каб князёўна ачуняла.

Госці пачалі разыходзіцца, раз’язджацца, каб потым кожны ў сваім за-кутку дома і душы перажыць усё нанова, апавядаючы тым, хто не бачыў гэтага на свае вочы.

5

Князь не знаходзіў сабе прытулку ў замчышчы. Ён аддаваў нейкія за-гады, адказваў на пытанні, нават не ўсведамляючы іх сутнасці. Калі нешта потым усё ж такі ўсплывала ў свядомасці, шчыра здзіўляўся таму, што даваў разумныя адказы і загады, нібыта рабіў гэта хто іншы, а не сам ён.

Вярнуўся атрад з млына. На падворку разгружалі мяхі з вазоў. У паветры адчуваўся шчыльны, адначасна прэсны і крыху саладкаваты пах здаровай свежазмолатай мукі. Князь дакрануўся да меха з мукой. "Нават цеплаваты на дотык! Сухая мука!" - абрадваўся ён. - Можна адразу складаваць, каб спела."

Князь стараўся заняць сябе якой пільнай справай, каб жыць, як раней. І ён разумеў, што гэтак ужо не будзе ніколі. Ягонае жыццё, якім ён амаль гнёўся^18, раптам зрабілася важным - і не толькі для самога. Не дарма ж Да-рута вярнулася ў сваё гняздо з клінком аднарога. Колькі ёй выпрабаванняў выпала на шляху дадому! Калі б пакінуў нож каля яе, можа быць, абараніла б сябе тут сама? Забраў, не думаючы пра тое, што яна не перадавала яму клінок, як належыць, як казаў Бэнг. Проста забраў сваю рэч, і ўсё. Ён нават не выканаў другую ўмову перадачы клінка - забяспечыць чалавека ўсім неабходным. А ён даверыў свой найдарожшы на зямлі скарб догляду зладзейкі… Да самага вечара, выконваючы ўсе свае абавязкі, князь перабіраў у думках усё, што адбылося, надарылася з ім апошнім часам. Ён шукаў свае памылкі. Каб выправіць тое, што адбылося, яму найперш важна не паўтарыць іх.

Княжыл ваяры не пакідалі замак, хоць амаль што ўсе старыл паплечнікі князя ўжо даўно абжыліся ў месце і нават абзавяліся сем’ямі. Кухары паспелі добра падсілкаваць іх, але прыцемкам у замчышчы дзе-нідзе зноў загарэліся вогнішчы, каля якіх па паходнай звычцы людзям хацелася па-сядзець, пагрэцца, падзяліцца ўспамінамі, думкамі, навінамі. Яны згадвалі былыя прыгоды, меркавалі пра бясконцую навалу на тутэйшую зямлю, у часе якой гэтая зямля корміць і сваіх, і чужых, паглынае кроў і сваіх, і чужых, хавае ў сваім чэраве і сваіх, і чужых. А сейбіты сеюць і сеюць зер-не і свае жыцці. А ваяры сеюць і сеюць смерць і сваю кроў. А жанчыны нараджаюць і нараджаюць новых сейбітаў і ваяроў… І навошта ўсё гэтае робіцца? Дзеля чаго? Здаровы звер палюе і забівае адзіна тады, калі галодны. Ці такія галодныя былі там, на іхняй зямлі, колішнія і цяперашнія ворагі? Ці, можа, што зрабілі тутэйшыя людзі ворагам сваім, што прыйшлі сюды помсціць? Што ж за звер жыве ў чалавеку? Ён прывык забіваць, каб выжыць і не жадае разумець, што выжыванне здаровай людской супольнасці даўно забяспечваюць мірныя сейбіты, пастухі, рыбакі. Чаму ж гэты звер зноў і зноў разяўляе пашчу, якая яшчэ не высахла ад папярэдняй крыві?.. Ваяры не маглі знайсці адказаў на свае пытанні. Добра, што гэтыя пытанні іх не займалі ў маладыя гады. Цяпер іх і адказы не цікавілі. Бог адкажа.

"Бог адкажа." - паўтарыў сабе Войцех, колькі часу ўжо слухаючы ва-яроў. Ягоныя людзі разышліся пад раніцу, хто ў лясны схоў, хто па сваіх хатах. Сам Войцех з Яцкам засталіся ў замчышчы на той выпадак, калі раптам зменяцца абставіны і можна будзе неадкладна дзейнічаць часткова па ранейшым плане, або неяк зусім інакш. Войцех не мог ужо сысці, пакінуць у безнадзейнасці Жданку і не звесці рахункі з графам. Час ад часу ягоныя кулакі сціскаліся да сутаргаў, і ад безвыходнасці яму хацелася сварыцца, дакараць князя ў нерашучасці. "Які план сарваўся! - жалкаваў ён. - Ці надарыцца яшчэ такая выгодная магчымасць разам знесці галаву гэтай навале? Эх, каб я тады ў палацы быў! Пад пахі Дарутку, ды дзёру! 3 ёй толькі непрытомнай і можна так справіцца. Падумаеш, непрытомная! - Войцех зноў прыгадаў Жданку. - Не! Не стаў бы рызыкаваць ёй. Вой, князь-князь… Проста пошасць нейкая на дзяўчат нашых! І што рабіць зараз з імі, з намі? І што мы можам тут зрабіць?.. - Войцех абмяк, кулакі ягоныя пакрысе расціснуліся. - Бог адкажа…" - прыгадаў ён выснову некага з ваяроў, кіруючыся ў замак праведаць сваю няшчасную нявесту.

Князь не спаў другую ноч запар. Мінулай ноччу ён так і не аддаў загад атакаваць маёнтак. Здзейсніць напад было немагчыма. Дарута заставалася непрытомнай, і лекары, якіх пад раніцу стала ўжо чацвёра, у тым ліку і лекар з маскоўскага войска, не дазволілі перавозіць яе ў такім стане. Самога князя запрасілі выйсці на падворак, дзе ў сёдлах ужо чакала ягоная світа, якой нехта загадзя паведаміў пра ад’езд. Граф абяцаў адразу адправіць пасыльнага, як толькі Дарута ачуняе. Вядома, што нельга было даваць веры тым абяцанкам, і заставалася адзіна спадзявацца на Зенку. Граф пакінуў яго ў сябе на службе.

Хутка развіднела. Першы сонечны промень заўсёды клаўся на партрэт Дароціцы, ад якога князь не мог адвесці позірк. Цяпер ён бачыў на ім дачку - жывую, але такую ж недасягальную, як і раней…

...Князь праклінаў сваю зорку, якая так нязграбна і жорстка вяла яго па жыцці. Арабскі гвяздар пры двары Жыгімонта ІІІ Вазы, куды дзядзька Затко адвёз юнага Баляслава вучыцца прыдворнаму этыкету, наваражыў яму гэтую зорку. Кроў і адзінота, страты і пакуты - усё гэта клалася на рэдкія ўсплёскі радасці, накана-ваныя лёсам, каб даць перапачыць, перавесці дых перад новымі выпрабаваннямі. Яшчэ гвяздар сказаў, што князь перажыве трох каралёў. Даўно за Жыгімонтам ІІІ Вазам узышоў на польскі трон ягоны сын Уладзіслаў IV Ваза і нават паспеў таксама пакінуць гэты свет. Князь шчыра шкадаваў, што неаглядная любоў караля-бацькі да каталіцтва не дала Уладзіславу выкарыстаць вялікі шанец, падараваны Богам, якога раздзіралі паміж сабой царква і касцёл. Уладзіслава, абранага на маскоўскі сталец, хаця і менавалі доўгі час маскоўскім гаспадаром, але пасля адной няўдалай спробы захапіць Маскву не было зроблена нічога, каб спраўдзіць гэты сталец за будучым каралём…

"А Уладзіслаў шырокіх поглядаў быў! Не зацяты. Сеў бы на маскоўскі сталец, а там, глядзіш, маючы ўладу, можна было б і пазбегнуць войнаў між сабою. Ці здолее трэці на ягоным жыцці кароль Ян ІІ Казімір Ваза ваяваць з Аляксеем Міхайлавічам за гарады Літвы? Няўжо людзі не разумеюць, што сеючы ліха, ліха і пажнуць? Вось і Даруту, непрытомную, вымушаны быў пакінуць на міласэрнасць ворагаў…" - папраўдзе, князь меў вялікі сумнеў у іхняй міласэрнасці, але надзея не пакідала яго. Што ён мог зрабіць са жменькай старой дружыны ды колькіх лясных ваяроў?

Толькі чакаць і спадзявацца, што моц, дадзеная князёўне роднай зямлёй, не пакіне яе ў гэтым выпрабаванні. І тады… - князь ведаў, што здолее паслужыць ёй верай, праўдай і сваім жыццём. - Трэба толькі навучыцца разгадваць клюкі^19 ворагаў. Не так тых, каго сустракаеш са зброяй тварам у твар, як тых, хто за спінай пляце свае шматаблічныя моты, торгае за нябачныя нітачкі цэлыя народы, як камедыянт лялькі ў батлейцы…"

Князь раптам заўважыў, што, не зважаючы на цяжкія думкі, за той час, на які яго пакінулі жаль ды крыўда на самога сябе, ягоныя розум і дух не толькі адпачылі, але і напоўніліся новай свежай сілай.

- Бог дапамагае тым, на каго ўскладае спадзяванні, роўна як і выпра-боўвае! - нечакана ўголас усклікнуў князь, быццам бы вырашыў нейкую спрэчку з самім сабой. Падсумоўваючы тым свой роздум, князь вырашыў, што павінен дзейнічаць, ён мае ўсе правы бацькі і тутэйшага патомнага князя патрабаваць сваю дачку ў графа.

Князь пакланіўся партрэту Дароціцы і пакінуў спальню. Але хутка вярнуўся. У таемнай схованцы за партрэтам ляжалі спадчынныя жаночыя ўпрыгожванні ягонага роду, падараваныя ім маладой жонцы ў дзень прыезду ў замак, які на той час змяніў ужо не аднаго ўладальніка, але быў удала выкуплены князем. 3 той пары замак належаў яму, апошняму і адзінаму дзедзічу.

- Нічога, - зноў уголас прамовіў князь, звяртаючыся да мураваных сценаў, - цяпер у вас ёсць і дзедзічна!

- Гаспадар, за ірвом нейкі малы кідае каменьчыкамі ў браму і крычыць, што яго чакае князь, - нерашуча даклаў слуга.

Князь хутка засунуў каштоўнасці зноў у скураны кашэль і накіраваўся на падворак.

Па кладцы, перакінутай над ірвом, імгненна перабег рухавы, радасны мальчук. Ён назваўся пляменнікам ключніцы, 3енкавай сяброўкі.

Зенка паведамляў, што Дарута на раніцу ачуняла і пыталася пра князя. Граф узяў яе пад замок і нават прыставіў да пакоя варту. Падлетак ведаў, што аднаго з вартаўнікоў клічуць Тамашам.

Князь насцярожыўся. Вартуюць таго, каго абараняюць ад ворагаў, або таго, хто збіраецца ўцячы. У абодвух выпадках чакаць дабра не даводзілася, тым болей, што граф не выканаў свайго абяцання паведаміць яму, калі да князёўны вернецца прытомнасць.

Мальчук, якому было загадана перадаць Зенку, што князь выпраўляецца ў маёнтак, хутка знік за абрывам над Свіслаччу.

Князь ужо начуўся пра сквапнасць графа, разлічаная шчодрасць якога дорага абыходзілася таму, на каго была скіраваная. Можна было спадзявацца, што граф не адмовіць мяккаму, уедліваму бляску скіфскага золата і пранізліваму, сляпучаму ззянню вялікамагольскіх адамантаў і карундаў. Раней князю і не ўяўлялася нават, што ён здольны сам аддаць гэтыя скарбы ў рукі ворага. Але цяпер, не вагаючыся, ахвяраваў бы ўсім, чым валодаў, каб вызваліць сваю дачку. Вядома, ён паднясе гэта графу, як падарунак за клопат аб князёўне. Хто ж адмовіцца ад такога падарунка? Хіба што Радзівілы. Прыкра, але што яшчэ заставалася ў яго апроч замчышча і зямлі, што карміла князя і ягоных людзей, якія зараз сядлалі коней.

Нізкае, пабранае алавяным бляскам вока сонца журботна глядзела ў спіны княжай світы, што імчала наўскач па напоенай дажджамі, пабранай ледзяной коркай, бліскучай дарозе, прабіваючы тонкі лёд, рассыпаючы ў гразь адаманты пырскаў, што высякалі падкаваныя капыты буланых коней.

ЧАСТКА IV

НА АДЛЕГЛАСЦІ БЯСПЕКІ

1

Дарута не магла адразу ўцяміць, дзе яна знаходзіцца і як апынулася тут. Яна паспрабавала сесці на ложку, але гэта ў яе не атрымалася. Усё цела смылела, як пабітае, не даючы нават паварушыцца.

- А-а-а! - закрычала яна ад нясцерпнага болю.

"Пабітае… пабітае…" - насцярожылася Дарута, высільваючыся прыгадаць нешта вельмі важнае для яе, але ў гэты момант у пакой убегла ўсхваляваная Паляна.

- Ачомалася! Бач ты! Жывучая! Ужо ніхто і не спадзяваўся! Пан граф нават скуру пагражаў з мяне спусціць, калі не выцягну цябе з таго свету. Нейкая ж гадаўка шапнула яму пра мяне такую лухту, быццам я шапту-ха якая. Хіба ж я здольная вяртаць людзей з таго свету? Гэта бабка мая ведала ўсё пра гэты свет і пра той, а я што? Калі б мне такое ўмельства, табе б тут і не бываць… - Паляна зразумела, што сказала лішняе. - Пайду пану скажу! Толькі не ўставай з пасцелі, тры дні праляжала, - дадала яна ўжо выходзячы.

Пакуль Паляна зачыняла за сабой дзверы, у праём зазірнуў Тамаш. Дарута адразу пазнала яго, але не было моцы нават жахнуцца, ды, здавалася, апроч цікаўнасці нічога і не адбілася ў ягоным позірку.

Тамаш… Паляна… Дарута прыгадала, як яе ў смярдзючай торбе цягнулі па каменных прыступках княскага замка. Людзей, якія грэбліва пазіралі, калі выкулілі яе перад графам з паганай торбы.

- Князь!.. Божухна! Ён назваў мяне дачкой!.. - Дарута, высільваючыся асэнсаваць гэта, ледзьве зноў не ўпала ў забыццё. Бліжэй да вечара яна ўжо ўсведамляла ўсё, што адбылося з ёю апошнім часам.

Паляна запальвала свечкі, калі ў дзверы пакоя нехта грукнуў. Яна разгублена зірнула на Даруту.

- Гэта, мабыць, граф… - прашаптала служанка, падыходзячы да дзвярэй. Яна даставала прыхаваны ў кішэні ключ, калі ў адамкнёныя дзверы імкліва ўвайшоў граф.

- Маю гонар, - ён пакланіўся з парога сваёй паланянцы.

Паляна выслізнула за дзверы.

- Дзе князь? - запыталася Дарута ў адказ на прывітанне.

Граф змушана ўсміхнуўся.

- Не ведаю, мая прынцэса. Магчыма, князь проста забыўся на вас, - ён нібыта разгублена паціснуў плячыма.

- Дапусцім. Але чаму тады вы трымаеце мяне ў палоне? Гэтая варта, замкнёныя дзверы - навошта яны?

- Мілая князёўна, я не ведаю, адкуль вы ўзніклі на гэтай зямлі, але ве-даю, што вам ужо хапіла пакутаў на ёй. Пакуль жывы, я не магу дазволіць, каб вы, якая, нібы цудатворная ікона, так нечакана з’явіліся ў маім маёнтку, зноў пацярпелі трывогі, боль і здзек, як сталася з вамі зусім нядаўна.

- Вось і выпусціце мяне адсюль! - усклікнула Дарута.

- Няўжо вам так блага тут? - непадробна здзівіўся граф.

- У палоне? - таксама шчыра здзівілася Дарута.

- У палоне майго кахання, князёўна! Я не магу болей таіцца ад вас, стрымліваць сябе. Я даведаўся, што вы апрытомнелі. Гэтымі днямі я спрабаваў забыцца на вас, спадзеючыся, што вернецца спакой, які пакінуў мяне з першага імгнення, як вы з’явіліся ў маім маёнтку. Але я ўсё адно думаў пра вас, марыў аб вас, уяўляў вас штохвілі перад маімі вачыма! Вы не пакінеце мяне! Абяцайце, што не пакінеце, і я выпушчу гэтую чароўную птушку з яе залатой клеткі! Я прыйшоў сюды, бо не мог болей трываць, не мог іначай! Дзівіцца на вашае хараство, каралеўскі спакой і рашучасць, ды і проста быць побач з вамі - адзінае, чаго прагне мая душа і вочы! - граф прыкметна хваляваўся. Ягоныя рукі то ўзнімаліся ўгору, нібыта шукаючы там падтрымкі, то бязвольна апускаліся падчас таго, як ён спавядаўся ў сваіх пачуццях. - Я не магу, не маю права страціць вас, якую так шчасліва сам лёс прывёў сюды! І вы будзеце шчаслівай, Дарута! Я абяцаю вам! Толькі не адмаўляйце мне! Вы не ведаеце, што я перажыў за гэты час… - граф памаўчаў. - Я разумею, што ўсё гэта надзвычай сур’ёзна для вас, але, паверце, вы першая зямная жанчына, каго малю я сысці да мяне з вышыні, якую падаравалі вам вашыя род, таленты, прыгажосць. Прашу з заміраннем сэрца, якое не ажыве, калі вы адвернецеся ад мяне! Прашу са слязамі на вачах маіх! Прашу на каленях! - граф насамрэч прыпаў на калені перад Дарутай, якая, лежачы на канапе, цікавала шырока расплюшчанымі вачыма на гэты нястрымны націск, паток, які вабіў яе, зносіў яе ў невядомасць, кружыў галаву, перахопліваў дыханне. Яна не ўяўляла нават, што можна так гаварыць пра каханне. У графа, сапраўды, на вачах былі слёзы. Ён ужо палка цалаваў рукі Даруты.

"І калі толькі падабраўся! Ах, гэтыя мяккія пухнатыя кудзеркі! Як пяшчотна рассыпаліся яны па руках!" Дарута раптам падумала, што граф не бачыць яе, што калі б зараз падмяніла яе любая жанчына, хаця б сабе тая самая Паляна, граф не заўважыў бы падмены. Чаму ж пасля палкіх прызнанняў граф ніводнага разу не паглядзеў ёй у вочы і нават у твар? У гэтым было нешта прыкрае, нават несапраўднае. Дарута не ведала яшчэ, ніколі не назірала праяваў жарсці. Яе прыродная чысціня і шчырасць падказвалі, што граф у гэты час быў горай ад сляпога. Увесь ягоны выгляд, запаленыя вочы, апякаючыя вусны, запалыя шчокі, нястрымнае трызненне казалі пра тое, што чалавек гэты хворы.

- Досыць, - прашаптала яна, шкадуючы графа і памалу вызваляючы свае рукі з ягоных далоняў, - досыць.

- Не! - усклікнуў граф. - Абяцайце, што будзеце маёй. Дайце мне гэтае вялікае шчасце! Я выпакутаваў яго! Вы павінны даць мне тое, дзеля чаго я толькі што адмовіўся ад багацця, пашаны, абакраў маю сям’ю! Я злачынца, князёўна! - графа ажно калаціла ад перажывання. Ранкам, дзякуючы каштоўнасцям, прапанаваным яму князем у якасці падарунка за клопат аб князёўне, ён мог разам зрабіцца адным з самых багатых і ўплывовых асобаў Кароны, апраўдаць гады і сродкі ўкладзены ў тутэйшую зямлю, вырашыць усе свае грашовыя пытанні і спадзяванні. - І ў гэтым вінная вы!

- Я не разумею вас! - шчыра прызналася Дарута. Граф казаў, нібы трызніў, яна не магла прасачыць за ягонымі думкамі. - Калі вы маеце на ўвазе, што, мабыць, з вашай ласкі мяне скралі ў князя, то я зусім забудуся на гэта і нават буду ўдзячная вам за ўсё, калі вы адпусціце мяне. - Дарута не хлусіла. - Зразумейце, я зараз ні аб чым не магу думаць, апроч князя. Маё сэрца, як і думкі, належаць яму. І я не магу пазбавіцца гэтага, пакуль не ўбачу яго, пакуль ён сам не верне мне спакой.

- Вы яшчэ не ведаеце яго! - ускінуўся граф. - Гэта чалавек з магілы! Ён даўно завяршыў свой зямны шлях! Куды вы рвяцеся?! Да каменнай магілы з мерцвяком? Дарута! Вы гарачая, жывая! Вы пахаваеце сябе жыўцом замест таго, каб пражыць прыгожае жыццё разам са мной, упрыгожыць маё жыццё, мой палац! Дарута, гэты маёнтак, дзе я размаўляю зараз з вамі - хлеў у параўнанні з тым, што красуецца на маёй радзіме. Не, я не маю права адпусціць вас! Вашай маладосці не знаёмыя яшчэ чалавечыя падступствы і здрады. Я павязу вас у Варшаву! Вы будзеце самым бліскучым смарагдам каралеўскага двара! Там умеюць цаніць і шанаваць жаночую прыгажосць! Сам кароль будзе цалаваць вашыя дзіўныя рукі! А я… я буду вашым ценем, халопам, вартай, адно, каб вы не прагналі свайго маленькага графа ў вялікасці сваёй будучыні, якую я дам вам, князёўна! Я дам вам тое, на што ваш трухлявы князь не здольны. Я адчуваю вашую чароўную цнатлівасць, вашую жаночую моц, і я зраблю вас непераможнай! Я навучу вас кахаць! І дорага будзе каштаваць вашае каханне таму, хто насмеліцца прасіць яго ў вас! Я буду вашым добрым анёлам і паслухмяным д’яблам - як пажадаеце, князёўна! Я пакладу да вашых ног усё мае багацце, і, паверце, мала хто ў Еўропе не зайздросціць мне! У мяне моцныя сувязі. Са мной вы будзеце жыць, як Бог у Францыі. Гэты свет будзе скакаць вакол нас, я шмат зрабіў дзеля гэтага! Але мне патрэбная вашая падрымка, вашая моц, князёўна, і яна ў вашым каханні! Падарыце мне яго! - граф упаў тварам у далоні Даруты.

Палымяныя словы графа аднеслі Даруту кудысьці далёка-далёка, можа быць у тую казачную Варшаву, якую прыгадаў граф…

- Божа! - нечакана апамяталася дзяўчына. Гарачыя дрыжыкі разам з марозам пабеглі па ейным целе. Яна рэзка адштурхнула графа, які скрозь тонкую, амаль празрыстую карункавую сукенку ўжо лашчыў яе маленькія, але да болю адчувальныя грудзі. Ёй нават хацелася сарваць з сябе сукенку, якая, здавалася, гарэла на ёй. Напэўна, яна так бы і зрабіла, калі б ведала, што ўлетку граф набыў гэтую сукенку ў паўднёвых купцоў для сваёй жонкі…

Граф пакрыўдзіўся на Даруту. Ён не разумеў - калі жанчына дазваляе кавалеру так наблізіцца, навошта затым абараняцца? Граф з-пад ілба назіраў за дзяўчынай. Што гэта? Грубае какецтва? Але яно ўласцівае вопытным паненкам, а князёўна, якая толькі што гэтак натуральна азвалася ўсім сваім целам на ягоныя пяшчоты, ужо глядзела на яго ласкава, спакойна і нават са спачуваннем.

- Цяпер я не разумею вас, князёўна! - гняўліва прамовіў граф.

- Дайце мне магчымасць сустрэцца з бацькам! - Дарута ўпершыню назвала бацькам князя, і гэта ў яе прагучала выклікам.

- Ну што ж… Пакуль я пакідаю за вамі адну магчымасць: добра абдумаць маю. - граф не знаходзіў патрэбнага слова і таму проста закончыў сказ, - абдумаць тое, што я казаў вам тут! - ён імкліва пакінуў пакой Даруты.

3 гэтага дня ў Паляны адабралі ключ ад пакоя Даруты і цяпер служанку ўпускалі і выпускалі вартаўнікі.

2

Князь штодня назіраў за нечаканай новабудоўляй з акна сваёй бібліятэкі. Ён яшчэ не ведаў, што новая ўлада вырашыла ўзвесці побач з замчышчам будынак Разбойнай управы, каб заадно да пары трымаць пад кантролем уязную браму. "Надоўга збіраюцца тут застацца, - падумалася яму. У вершніку, які прыпыніўся каля будоўлі, князь пазнаў свайго новага знаёмага. - Бач ты, камісар прыехаў! Напэўна, цікавіцца справамі, у якія ўмешваецца паўсюдна".

У нейкі момант князю падалося, што іхнія погляды сустрэліся і ён нібыта зноў пачуў: "Тым болей у мяне падставаў заслужыць вашую ўдзячнасць…"

"Адкуль ён мог ведаць усё наперад? - падзівіўся ў думках князь. Ён ужо неаднойчы збіраўся да камісара па параду, але не мог пераадолець мяжу, якую ўзвёў у сваіх думках і сэрцы да новай улады. - І дзе цяпер шукаць свайго права, сваёй праўды? Карона і царства далёка. Зямлю, быццам нічыйную, дзеляць, рабуюць і свае, і чужынцы. " - думкі ні-чога не падказвалі, і князь рашыўся, хутка пакінуў бібліятэку і загадаў сядлаць каня.

Неўзабаве ўязная брама была адчыненая, пад рыпенне таўсцеразных ланцугоў апускаўся пад’ёмны мост. Князь толькі ад’ехаўся крыху ад замчышча, як убачыў, што камісар ужо скача на кані яму насустрач.

- Я спадзяюся, вы прадставіце мяне князёўне? - заміж прывітання пацікавіўся камісар.

- Не час мне таіцца прад вамі. Якраз пра гэта я меўся гаварыць з вамі, калі ўбачыў вас з акна. Мяркую, што нам лепш будзе перамовіцца ў замку.

- Рады, калі буду мець гонар саслужыць вам добрую службу, князь! -весела азваўся камісар. - Я гэтымі днямі быў у ад’ездзе і пакуль што не ведаю ўсіх апошніх навінаў.

- Не веру ў тое! - шчыра выгукнуў князь. - Вы ўсё ведаеце загадзя!

- Князь, вы робіце мне гонар, але перабольшваеце мае здольнасці! -насмешліва азваўся камісар, перапыняючы тым размову.

Мужчыны павярнулі коней да замчышча.

Ехалі моўчкі, стрэмя ў стрэмя, не спяшаючыся, як бы прымерваючыся адзін да другога. Цемнавокі, чорнабароды камісар, нягледзячы на моцныя цягліцы, што выпіналіся нават скрозь тоўстую апратку, здаваўся худар-лявым, гнуткім. Прыроджаная жвавасць, якую, ён імкнуўся стрымліваць, выдавала, што чалавек яшчэ не дасягнуў веку Хрыста. Князь адчуваў, што некаторая паблажлівасць у спалучэнні з вытанчаным выхаваннем нішто іншае, як шчыт, за якім знаходзіцца жывая, чулая душа. Не зважаючы на нечаканы парыў сімпатыі, ён памятаў, што побач з ім вораг.

Белагаловы, белавусы, з выцвілымі блакітнымі вачыма князь не ве-даў, што нечым нагадваў свайму спадарожніку рыцарскага праставатага героя з бабуліных казак. Шырокагруды, схуднелы, ён хоць і памаладзеў ад трывог за апошнім падзеямі, усё ж такі выглядаў чалавекам добра сталага веку. Болей ад таго, князь не мог здагадвацца, што камісару, які яшчэ ў маленстве страціў свайго бацьку, у душы было прыемна апе-кавацца ім. А, магчыма, яшчэ і таму, што адчуваў нерастрачаную сілу бацькоўства князя.

- Не ведаю чаму, але мне падабаецца ваш замак, - ціха мовіў камісар, калі на шляху ў бібліятэку яны міналі галерэю старажытнай зброі былых уладальнікаў гэтых мясцінаў.

- Замак, няхай і не ў такім выглядзе, але стаяў тут яшчэ ў паганскія часы. Таму і зброя тут ад дзіды, лука, драўлянага шчыта, мяча, кінжала, шаблі, панцыра, шлема да сучаснае з выкарыстаннем пораху. А сам замак проста лагічнае завяршэнне кургана, на якім стаіць, - адказаў князь. - А вы б хацелі жыць у такім замку? - нечакана пацікавіўся ён.

- Для гэтага трэба нарадзіцца свіслоцкім князем, а я ўсяго толькі збяднелы дваранін, які вырваўся сюды, каб не зайздросціць багатым, -камісар усміхнуўся сам сабе. - Але, здаецца мне, што з вамі я не пазбегну гэтага пачуцця

- Нам абодвум яно не пагражае, - адказаў князь, расчыняючы дзверы ў спальню.

- Князёўна! - ахнуў камісар. Ён з недаверам перавёў погляд з партрэта на князя. - Як мне вас разумець, князь? Вы казалі, што не бачылі дачку з трохгадовага ўзросту! Адкуль тады ейны партрэт у вас?

- Спыніцеся, інакш… - князь замаўчаў, каб стрымаць гнеў, які выклікаў у яго напор і недавер камісара. - Вы заўсёды гэтак спяшаецеся з высновамі?

- Прашу прабачыць маё гарачае здзіўленне! Але што я павінен думаць, калі мне кажуць адно, а бачу іншае? Не верыць сваім вачам? - у вачах камісара было шчырае недаўменне.

- Што ж… Ёсць тут вашая праўда… Ведаеце, гэта партрэт княгіні, маёй жонкі, маці Даруты.

- Яшчэ раз прашу прабачэння, князь! - камісар павярнуўся да партрэта. - Неверагоднае падабенства! На маім месцы ніхто б не сумняваўся, калі б аднойчы пабачыў вашую дачку, - ён не мог адвесці вачэй ад жоночай выявы на карціне. - Незвычайнай прыгажосці жанчына! І гэтыя зіхоткія зялёныя вочы! Іх можна параўнаць адзіна са смарагдамі на… - камісар разгублена замаўчаў, прыгадваючы вянчанне на царства Аляксея Міхайлавіча і чатыры смарагды на верхняй частцы шапкі Манамаха перад сваімі вачамі. Ён не хацеў выказваць князю сваю блізкасць да цара.

Князь, утрапёна пазіраючы на партрэт, маўчаў таксама. Здавалася, ён і не слухаў камісара.

- Адметнае хараство немагчыма зблытаць. Хто б мог падумаць, - ціхенька, каб схаваць разгубленасць, закончыў камісар сваю думку.

- Цяпер, маю спадзяванне, вы разумееце, чаму я гэтак упэўнены, што Дарута мая дачка, - нечакана зычна азваўся князь.

- Бясспрэчна, - пагадзіўся камісар.

- Бачу, што вас не адарваць ад партрэта, запрашаю ў бібліятэку, там нам ніхто не будзе замінаць, - пажартаваў князь.

У бібліятэцы камісар з цікавасцю агледзеўся. Пасля княжай спальні бібліятэчны пакой здаўся яму панылым, пазбаўленым цеплыні чалавечай прысутнасці, не зважаючы на паліцы з мноствам кніг, а, можа быць, якраз дзякуючы абыякавасці, з якой глядзелі іхнія цёмныя вокладкі на чалавечы свет. На адной сцяне месціліся карты, знаёмыя камісару з часоў ягонага дзяцінства. Увагу камісара прыцягнула адна, пакладзеная паверх іншых на вялікім стале.

- "Горад Смаленск, вызвалены Уладзіславам IV, Божай ласкай каралём Польшчы і Швецыі, непераможным васпанам, які аблажыў аблогу горада маскавітамі з саюзнікамі, перамог сілай зброі варожыя войскі і дараваў ім жыццё з нечуванай міласэрнасцю. Год 1634, - прачытаў камісар, ад-разу перакладаючы лацінскі надпіс уверсе ліста. - Доктарам Іяганам Плейтнерам ваенным архітэктарам Яго Каралелеўскай Вялікасці, на месцы вычарчанае, вымеранае і пазначанае ў 1634 годзе. Вілемам Хондзіусам, прывілеяваным халькографам, іканаграфам і перспектывістам на службе Яго Каралеўскай Вялікасці гравіраваныя. Гданьск, 1636…" - пераклаў з латыні камісар і надпіс унізе ліста. - Упэўнены, што вы, князь, асаджалі нас пад Смаленскам! - камісар азірнуўся на князя.

- Я казаў ужо, што вам усё наперад вядомае. Цяпер бачу, што ад вас няма таямніц і ў мінулым. Так, я быў пад Смаленскам з маёй дружынай. - князь замаўчаў. Ён не жадаў дзяліцца з камісарам успамінамі пра падзеі таго часу. На жаль, перамогі не бываюць вечнымі. - Але чаму вы перакладалі надпісы з латыні ўголас? Для мяне? - здзівіўся князь, адчуваючы нешта калі не дзіцячае, дык вучнёўскае ў перакладзе камісара.- Я добра бачу яшчэ…

- Ой, даруйце мне! Мушу прызнацца вам, што латынь з малых гадоў чамусьці не давалася мне. Я проста чытаў словы ў сказе. Нешта ўва мне супраціўлялася, не дазваляючы ўсведамляць сказ цалкам, хаця паасобку я ведаў усе словы. Мне цяжка гэта растлумачыць. Здаецца, што мяне гэта не займала, і, чытаючы сабе пад нос, я ў думках быў вельмі далёка. І тады настаўнік латыні прыдумаў, каб я чытаў уголас, адразу перакладаючы. Гэта патрабавала цалкам увагі і не дазваляла блукаць у думках. Так вось і сталася… - камісар раптам пачырванеў і разгублена развёў рукамі.

Князь адчуў, што пазірае на камісара з нечаканай для сябе цеплынёй і клапатлівай паблажлівасцю: "Можа быць, ён і хлусіць, але тое, што пачырванеў, апраўдвае яго ў любым выпадку".

- Калі вы не супраць, я адразу выкладу вам сутнасць справы, дзеля якой шукаў сустрэчы з вамі.

- Запэўніваю, князь, што слухаю вас уважліва.

- Пачну з моманту, калі ў той цяжкі вечар, я пачуваў сябе самым шчаслівым чалавекам на гэтай зямлі…

- Я так разумею, што вы пра сустрэчу з дачкой у пана Эдварда? - паспешліва пацікавіўся камісар.

- Так, у графа Пржэвіцкага, - сумна пацвердзіў князь.

- Мне нічога не вядома пра вяльможны род Пржэвіцкіх, хаця думаю, што пан Эдвард насамрэч вяльможа.

- Як так? - разгубіўся князь.

- Не ведаю. Магчыма, у яго ёсць падставы хавацца за гэтым прозвіш-чам. А, можа, нешта змянілася ў Рэчы з таго часу, як я вывучаў радаводы Еўропы. Я не бачыў ягоных папер, - абыякава канстантаваў камісар. - А чаму гэта ўсхвалявала Вас?

- Дарута!

- Нарэшце ўспомнілі! Дарэчы, дазвольце мне выказаць маю пашану і захапленне князёўне! Прадстаўце мяне, калі ласка, вашай дачцэ! - голас маладога мужчыны міжволі выкрыў хваляванне.

- Яе няма. - князь замаўчаў і, не маючы моцы прадоўжыць сказ, па-простаму развёў рукамі.

Камісар уважліва, з прытоеным здзіўленнем угледзеўся ў расшыраныя зрэнкі князя.

- Не разумею. Няўжо вас абурыла мая просьба? У любым выпадку прашу прабачыць мяне, калі яна здалася вам нетактоўнай.

- Як вашае імя, камісар? Мне хацелася б звяртацца да вас не так афіцыйна…

- Раман, - камісар падняўся з крэсла на ўвесь рост і пакланіўся князю.

- Дзякую… - князь павагаўся, не ведаючы, ці мае камісар які тытул, варты, каб паставіць перад ягоным імем.

- Я вас слухаю, князь Баляслаў! - камісар не хацеў тлумачыць князю гісторыю свайго роду, каб часам не выклікаць недаверу, або нечаканага суперніцтва. - Здаецца, так вашае імя гучыць у гэтых мясцінах? - весела дадаў ён, вяртаючыся ў крэсла.

- А! Я прыгадаў! Вы памятаеце маё імя з графскага балю! Адкуль граф, прышлы ў гэтых мясцінах, даведаўся, не разумею. Думаю, тут мала хто яшчэ памятае маё імя. Нават у дружыне амаль усе чальцы - дзеці маіх былых паплечнікаў-ваяроў. Для іх я проста князь… Былы…

- Чаму так сумна? У вас паважаны ўзрост, але ж не ўсе і дажываюць да яго, тым болей з такімі прыгодамі лёсу ды з вайны ў вайну…

- Жыў надзеяй дачакацца, знайсці, вярнуць маю жонку і дзіця.

- Дачку вярнулі, можна радавацца.

- Каб жа! - князь ажно скрыгатнуў зубамі.

- Ды кажыце, нарэшце, што надарылася тут! Яна жывая?

- Не магу сказаць…

- Ды што ў вас тут такое? Чаму? Яе сапраўды няма ў замку?

- Раман, я магу быць з вамі абсалютна шчырым?

- Спадзяюся, што вы ў любым выпадку не здольны хлусіць, хіба што з нагоды якой ваеннай хітрасці.

- Вось-вось, ваеннай хітрасці… - паўтарыў за камісарам князь. - Вы таксама памятаеце, што мы з вамі ўсё-ткі ворагі. Але я не да ворага, да чалавека хачу звярнуцца, чалавека, якому інстынктыўна давяраю. Ці магу я пакласціся на вашае слова гонару, што дапаможаце мне вызваліць дач-ку з логава злачынцы, які хаваецца пад чужым імем, бо, пэўна ж, робіць нешта прыкрае тут?

- Вы хочаце сказаць, што князёўна яшчэ ў маёнтку? - шчыра здзівіўся Раман.

- Так, гэты злодзей парушае ўсе ягоныя абяцанкі і чалавечыя абавязкі! Болей ад таго, ён не дазваляе мне нават пабачыцца з дачкой. Ён сцвярджае, што Дарута не жадае вяртацца ў замак, дзе ёй было непараўнальна горш, чым у яго. Раман, мне страшна! Упершыню ў жыцці мне страшна! Баюся, што ён можа вывезці адсюль маю Даруту і я болей ніколі яе не ўбачу. Мае людзі пільнуюць усе дарогі селішча, плыні Бярэзіны і Свіслачы, але ж гэта па адным-два чалавекі. Што яны ў такім выпадку могуць зрабіць атраду ягонай чэлядзі? Ісці на маёнтак з дружынай? Пакладзе маю дружыну вашае войска, і ўсё тут. Добра яшчэ, што да мяне не дабраліся. Малю вас, дапамажыце мне вызваліць дачку!

Раман асцярожна падышоў і крануўся пляча князя, які быў амаль што ў забыцці ад намаляваных ім страхоццяў.

- Даю слова гонару, што зраблю ўсё магчымае, каб вашая дачка апынулася з вамі. І… князь Баляслаў. Я разумею ваш стан, але не маю права адкладаць паведамленне нашага кіраўніцтва. Будзьце мужным. Атрыманы загад прапанаваць вам здачу вашай крэпасці. У такім разе вам абяцаюць магчымасць застацца тут. Пад кантролем. Зброя павінна быць здадзеная. Дружыну давядзецца распусціць. Дазваляецца пакінуць толькі слуг. На адказ вам даецца тры дні. Калі вы адмовіцеся, праз некалькі дзён крэпасць будзе ўзятая штурмам. Гэта ўсё, і нават болей за тое, што мне даручана перадаць вам.

"Так. Князь не толькі не страціў ваенную выправу, але і дух ваяра… -абрадваўся Раман, назіраючы за тым, як чырванню ўспыхнуў твар князя, нават выцвілыя вочы пацямнелі ад гневу, а шырокія далоні калісьці мо-цных рук сцяліся ў напружаныя кулакі. Камісар быў упэўнены, што князь з рэштай былой дружыны не здольны абараніць замак. Які ў тым сэнс, каб пакласці свае жыцці на абарону гэтых рамантычных, але дзікаватых муроў? Супраць войска яму не выстаяць і падмогі чакаць няма адкуль. Ягоных ганцоў да Януша Радзівіла мы перахапілі. А вось з гісторыяй князёўны трэба тэрмінова разбірацца…"

Князя навіна не столькі агаломшыла, колькі ажывіла. У яго абліччы з’явілася нават нешта хіжае. Пошук якога выйсця напружыў разам з думкамі і ўсю ягоную істоту. Ён ведаў, што безвыходнае становішча патрабуе неардынарнага выйсця, якое часам утвараецца і само па сабе, галоўнае - быць пільным, ні на хвілю не выпускаць з-пад сваёй увагі ўсе трыста шэсцьдзесят градусаў прасторы і трыста шэсцьдзясят секунд кожнай гадзіны.

- Бачу, што нават такая навіна не здольная зламаць ваш характар, да-рагі князь. А мяне вашая навіна пра Даруту вельмі ўзрушыла. Раскажыце, калі ласка, усё, што ведаеце. Што тады адбылося ў маёнтку пасля таго, як раз’ехаліся госці?

- Я так перажываў за маю непрытомную, цудам з’яўленую дачку, што быў горшы ад дурня. Мяне папросту выправадзілі з маёнтку. Наступнай раніцай я не мог дачакацца ад гэтага злодзея абяцанай весткі пра стан Даруты і паехаў да яго. Граф неахвотна сустрэў мяне і адразу паведаміў, што нельга турбаваць князёўну. Гэта пацвердзіў і ягоны лекар. Я кленчыў адно зірнуць на яе, хаця б здаля, абяцаючы не вымавіць ні слова. Граф быў загнаны ў кут маім наступам, але хутка знайшоў выйсце ў тым, што ні адзін бацька не можа адказваць за свае паводзіны ў такіх абставінах. Скажу шчыра. Мне да гэтага далі знаць, што на раніцу Дарута ўжо ачуняла, таму я не верыў графу, што і выказаў яму. Граф імгненна выкарыстаў маю памылку і сказаў, што калі б на ім не ляжаў абавязак гонару вярнуць мне маю дачку здаровай, ён бы зараз выклікаў мяне на дуэль. Я ў сваю чаргу запэўніў, што прымаю выклік і ў такой форме. Паколькі ён лічыць закранутым свой гонар, прапанаваў вызначыць умовы паядынку. Граф з радасцю пагадзіўся на гэта і сказаў, што болей не затрымлівае мяне. Я катэгарычна адмовіўся пакідаць маёнтак без князёўны і прапанаваў гра-фу ў якасці падарунка за клопат аб маёй дачцэ жаночыя ўпрыгожванні нашага роду. Паверце, за гэтыя каштоўнасці я мог вярнуць сабе ўсе ўладанні графа, якія ў свой час вымушаны быў прадаць. Зараз я шкадую, што раней мне такое не прыходзіла на розум. Тое, што адбылося далей, упэўніла мяне ў крывадушшы гэтага чалавека. Ён відавочна ўзрадаваўся каштоўнасцям і нават ухваліў іх, маўляў, гэтакі падарунак можна было б раздзяліць на ўсіх каралёў Еўропы. Скажу шчыра, я ніколі не ацэньваў іх як каштоўнасці. Для мяне яны былі знакам несупыннасці майго роду. І, вядома, я рашыўся на такі крок у крайнім выпадку. Граф, нібы дзіця свае цацкі, перабіраў дыяманты, цешыўся залатымі карункамі ўпрыгожванняў. Ён нават забыўся на мяне. Я нагадаў яму пра сваё жаданне забраць дачку. Граф зніякавеў ад гэтага, але выклікаў слугу і загадаў прывесці князёўну. Не паспеў слуга выйсці з пакоя, як у графа надарылася істэрыка. Не буду апавядаць вам тое. Калі чалавек не валодае сабой, дык хто ім тады валодае? Скончылася ўсё тым, што ён кінуў мне ў твар мае каштоўнасці і загадаў слугам, якія збегліся на крыкі, выправіць мяне і не пускаць болей у маёнтак. Мяне проста выгналі прэч. - князь з надзеяй зазірнуў у вочы Раману. - Скажыце, што б вы рабілі ў такіх абставінах?

- Я? - здзіўлена перапытаў Раман. У ягоных вачах бліснула кароткая смяшынка. - У такіх абставінах?

- Зразумейце мяне правільна!

- Звярнуўся б да сябе. Калі можна так сказаць.

- А на маім месцы?

- Да мяне. І вы ўжо звярнуліся, князь.

- Дапусцім. А што будзеце рабіць вы?

- Паспрабую сам высветліць вашае пытанне ў графа.

- А калі ён адмовіць і вам?

- Гэта будзе неразумна з ягонага боку.

- І ўсё-ткі?

- Далучу прыстава.

- Лічыце, што гэтае спрацуе ў часе ваеннага становішча? - недаверліва пацікавіўся князь.

- Улада на тое і дадзеная, каб парадак дазволіў нам знайсці праўду ў любых абставінах. І калі вы не можаце супрацьстаяць уладзе, дык мусіце хаця б фармальна падпарадкоўвацца ёй і тым болей выкарыстоўваць у сваіх мэтах.

- Што можна проціпаставіць, калі вашае войска прыйшло не з мір-най прапановай ці словам мудрасці, не з таварам ці вынаходніцтвам, а са зброяй? Толькі зброю! Я не ведаю прыкладу, каб зброя несла дабро на чужую зямлю. Чалавечая кроў ліпучая! Не адмыць… Да якога калена помсцяць на вашай зямлі?

- Магу ў такім пытанні адказваць толькі за сябе. Я хрысціянін, князь.

- І гэтаму навучае, ці хаця б сабе апраўдвае вашае маскавіцкае хрысціян-ства - ісці забіваць суседа, нішчыць ягоныя пасевы, рабаваць ягоную гаспадарку, руйнаваць не толькі сялібы, але і цэлыя селішчы…

- Пра гэта павінны былі думаць вашыя продкі, калі хадзілі на маскву, - гарачліва парыраваў Раман. - Дарэчы, Уладзіслаў мог сесці на маскоўскі трон мірам! Што паробіш, чалавек пачынае нешта разумець, калі сам трапляе ў абставіны, якія ствараў іншым, - прымірэнча дадаў ён.

Усталявалася няёмкая цішыня. Абодвум не хацелася сварыцца, рабіць балюча адзін другому. Першым рашыўся парушыць маўчанне Раман.

- Ведаеце, князь, мы тут адны. Калі дазволіце і калі гэта вас цікавіць, я магу падзяліцца з вамі некаторымі сваімі думкамі?

- Грэх не выслухаць разумнага чалавека. Нават і тады, калі ён вораг.

- Вы па-ранейшаму бачыце ўва мне ворага?

- Цяжкае пытанне, але тыя, ад каго вы сёння прыйшлі, хто стаіць за вамі, несумненна.

- Князь Баляслаў… Я сам напрасіўся ў парламентарыі да вас. Хацеў пабачыць князёўну, упэўніцца, што з ёй усе добра. Падумаць, што можна зрабіць у тых абставінах, якія зараз стварыла для вас вайна, зразумець, чым магу дапамагчы вам і вашай дачцэ.

- Дзякую, Раман. Разумею, адчуваю, што вы гаворыце праўду. Магчыма, я проста не магу прыйсці да згоды з самім сабой. Але вы збіраліся падзяліцца са мной думкамі?

- Так. Выкладу сцісла. Магчыма, гэта нейкім чынам падыме ваш дух. Складаецца ўсё так, што, напэўна, па хуткім часе нашае войска спатрэбіцца для вайны са шведамі. Магчыма, гэта дасць шанец паспольству адваяваць страчаныя пазіцыі. Тутэйшым беларусцам, літве, на жаль, за гэты час не падняцца, але яго будзе дастаткова, каб зразумець, што ні карона, ні мас-ква не вырашыць вашыя пытанні. Народ, які прагне быць самастойным, павінен не столькі валодаць зброяй, колькі мець мудрых палітыкаў. А ў астатнім… - Раман падумаў, што і так сказаў лішняе. - У астанім… Быў бы Сігізмунд ІІІ Ваза мудрым палітыкам, а не паслугачом езуітаў у іхніх намаганнях уплыву на ўсю Еўропу, маскоўскі трон належаў бы вам, ды і шведскую карону ён таксама страціў бязладна. Уяўляеце, якое магутнае гаспадарства мы ўтварылі б разам! Вынікам ягонай няпэўнасці і няўпэўненасці і маем зараз усе гэтыя войны…

- Зусім нядаўна ў мяне ўзнікалі падобныя думкі. Але ці ёсць сэнс у тым, каб абвінавачваць гісторыю, тым болей тых, хто робіць яе? Яны рабілі, як умелі. А мы. мы ведаем не ўсю іхнюю праўду. Я жадаў бы, каб адзінай палітыкай для ўсіх былі праўда і сумленне, - сумна зазначыў князь.

Раман з цікаўнасцю, добразычліва, але крыху насмешліва глядзеў на чалавека, здольнага ў сталых гадах і ў жорсткіх абставінах выказваць падобнае. Такія думкі можна падзяляць, але ніяк не кіравацца імі цалкам.

- Мы павінны рабіць высновы. Гэта задача, сапраўды, не паслугачоў, а разумных, шчырых даследчыкаў і палітыкаў. Іначай памылкі будуць паўтарацца. А што да праўды… - Раман апусціў вочы долу. Ён мог бы і не гаварыць зараз тое, што згадалася яму, але гэта зняло б ганьбу з чалавека, які яе зусім не заслугоўваў, бо кіраваўся якраз праўдай, сумленнем і да таго ж міласэрнасцю. - А што да праўды… - паўтарыў ён. - Так, праўда харошая і пачэсная палітыка пры ўмове, што трэба ведаць час, месца і таго, каму яе выказваеш. - Раман крыху памаўчаў, але вырашыў усё-ткі паведаміць, што ведаў. - Вы памятаеце гісторыю з нядаўнім нападзеннем лясных разбойнікаў? Здаецца, у вас называюць разбойныя групоўкі бандамі, так?

- Звычайна ляхі так называюць. Але народы сваім разбойнікам столькі найменняў даюць, не пералічыць. У нас мянуюць яшчэ і аргамакамі…

- Як коней? - здзівіўся камісар.

- Так, нашая ўлюбёная парода коней.

- А чаму раптам аргамакамі?

- Напэўна таму, што нагадваюць рысакоў. І коні, і разбойнікі. А, можа быць, што коні маюць знешняе падабенства з хортамі, і ў разбойнікаў нешта ёсць ад хортаў у характары. Дарэчы, роўны бег рыссю. - князь спыніўся на паўслове. - Ледзь не забыўся… дык што там у тутэйшых разбойнікаў надарылася? - князь пастараўся не выказаць зацікаўленасць.

- Проста за безаглядную праўду аднаго святара, які прыбіўся да лясных разбойнікаў, некалькі ягоных таварышаў расплаціліся сваімі жыццямі. Зразумейце мяне правільна, я зусім не шкадую іх, нават задаволены, што так атрымалася і мы здолелі захаваць тут парадак. Аднак мяне ўразіў сам факт, здольны паслужыць яскравым і сумным прыкладам таго, пра што мы з вамі гаварылі. Мяркуйце самі. А было так. У вёсцы Шэйпічы прыстаў затрымаў нетутэйшага чалавека, які выдаваў сябе за святара. Месца свайго прыходу і жытла ён не назваў, таму яго забралі на допыт. Гэты, бясспрэчна, сумленны і абавязковы чалавек, мяркуючы, што ягонаму жыццю прыйшоў канец, папрасіўся спавядацца якому хрысціянскаму святару, каб потым прыняць прычасце перад смерцю. Паклікалі вайсковага святара. Тое, у чым каяўся і што казаў гэты чалавек, пацвярджала хаця і не злачынства, але ўсё-ткі прыналежнасць яго да лясных разбойнікаў. Ён быў насамрэч святар. Напрыканцы споведзі гэты добры чалавек папрасіў свайго спавядальніка адслужыць памінальную службу па ягоных пры-хаджанах, калі раптам каторыя неўзабаве загінуць у бойцы, бо ў самога ўжо не будзе такой магчымасці. Вайсковы святар адпусціў яму грахі, але, шкадуючы і сваіх прыхаджанаў, паведаміў тое начальству. Зразумела, што баль, які даваў пан Пржэвіцкі, быў вельмі зручным момантам для нападу. Так атрады разбойнікаў трапілі ў засаду і былі часткова знішчаныя. Як высветлілася, сярод іх былі і вашыя людзі. Высновы рабіце самі, князь. А я шчыра спачуваю вашай прыгожай зямлі, вашаму замку, вам і вашай дачцэ. Можаце смела разлічваць на маю дапамогу ў вызваленні князёўны. Сёння ж я наведаю маёнтак, каб зразумець, што адбываецца там.

- Тады не буду вас затрымліваць, Раман! - абрадваўся князь. - Чакайце хвілінку! А што сталася з тым святаром?

- Ды нічога. Ён нікога не забіваў. Служыў набажэнствы там, куды яго прывялі абставіны. Адпусцілі з Богам.

Моцны поціск адкрытых далоняў завяршыў усяго другую сустрэчу ў жыцці нядаўніх ворагаў.

Князь выклікаў Войцеха, каб паведаміць яму сумную навіну пра спо-ведзь айца Стахора.

"Ды колькі ж мы будзем дзецьмі-сіротамі на сваёй зямлі! - у роспачы разважаў князь, прыгадваючы навіны Рамана, шукаючы хоць якое выйсце з варожых абставінаў. - Пара мужнець. Час мужнець…"

Князь не думаў пра юнацтва свайго народа, але і ўявіць не мог, што выблісне яно на які дзясятак гадоў амаль праз тры стагоддзі, каб зноў задыхнуцца ў цісках чарговай імперыі. Да сталасці было яшчэ далей…

3

Граф Пржэвіцкі быў злы. На самога сябе.

"Прыехаць у гэтую глухмень, каб павялічыць даход, падвысіць статус у Кароне, і раптам я - прыдворны караля! - выклікаю на дуэль нейкага тутэйшага дзікуна! І калі! У той час, калі ўсё маё багацце, славу і жыццё гатовы аддаць за каханне ўласнай паланянкі. Глупства нейкае атрымліваецца. Нават не распавесці нікому, каб хто зразумеў. Хіба што дзядзька б зразумеў. Той наогул у пагоні за каханай жыццё пражыў, так і не дакрануўся да яе. Дзядзька зразумеў бы. Ды няма ўжо дзядзькі майго, - граф як спатыкнуўся на думцы. Кожны раз, калі ён згадваў страту свайго дзядзькі, гэта агаломшвала яго, нібыта ўпершыню. - Знай-ду забойцу - лютай смерцю памрэ! Халей не бачыў, непрытомны быў, Тамаш ужо не скажа. І куды дзеўка тая, мярзотніца, падзелася? Трэба ж было, каб праз нейкую брыдкую мужычку роднага дзядзьку страціць! Пся крэў! Як у ваду з канцамі. І добра, калі ў ваду. Меней граху на мне будзе. Усё адно са свету зжыў бы!.. Але ж справа гонару вышэйшая ад усяго! - граф няблага валодаў шпагай і, паколькі не ўяўляў з ёю князя, менавіта на шпагах спыніў свой выбар. - Хаця не! Лепш пакінуць выбар за князем. Не хапала яшчэ, каб у Варшаве казалі, што я забіў старога князя! - графу заставалася запрасіць секундантаў, прызначыць дзень і час. - Але да гэтага дня і часу князёўна павінна стаць маёй жанчынай!" - нагадаў сабе ён.

- Пан камісар, - спаважна даклаў слуга.

- Пайшоў прэч! Запрашай, - імгненна апамятаўся граф. Здзіўлены і крыху напалоханы нечаканым візітам, ён сам рушыў насустрач госцю.

- Маю гонар бачыць вас, пан камісар!

- Вы добра выглядаеце, граф! - усклікнуў камісар. Ён не хлусіў. Узру-шаны стан пасаваў графу. Ягоныя шэрыя вочы ажно зіхацелі, падсвечаныя разлітым па шчоках румянцам.

- Не падумаў бы! Прашу, сядайце, майце ласку!

- Дзякую. Я не займу шмат вашага часу. Быў у ад’ездзе і, памятаючы трывожнае расстанне ў вашым гасцінным маёнтку, па вяртанні вырашыў даведацца, чым тады ўсё скончылася. Ці маеце якую патрэбу? Мой абавязак тут сачыць за парадкам, дапамагаць паважаным людзям у складаных абставінах ваеннага часу.

- О! Не! Удзячны вам за клопат. Усё добра! - Граф не ведаў, як пазбегнуць гэтай тэмы.

- Спадзяюся, што князёўна паправіла ўжо сваё здароўе?

- Так! Не! Не зусім! - Граф імкліва шукаў шчаслівай думкі.

- Яна тут?! - перапыніў камісар, не даючы апамятацца.

- Гэта допыт! Я не павінен вам адказваць!

- Ну што вы, граф, я не жадаў пакрыўдзіць вас. Прашу прабачыць. Але ж князёўна - не прыгонная і нават не мяшчанка! Шмат вачэй сачыла за тым, што адбывалася тут, і шмат з іх чакаюць працягу. Я ж у сваю чаргу адказваю перад царом за тое, каб ягоныя падданыя жылі ў згодзе і ў згодзе служылі яму.

- А я не раблю нічога такога, што магло б выклікаць няміласць цара.

- Гэта добра, але я жадаю засцерагчы вас ад неразумных дзеянняў…

- Дазвольце мне самому вызначаць, што лічыць разумным, а што не! -граф ужо, здавалася, гатовы быў лезці на ражон.

- Бясспрэчна! Але існуе парадак і закон божы…

- Вы думаеце? - імгненна падтрымаў граф новую тэму гаворкі.

У камісара быў годны праціўнік, вымуштраваны езуіцкім выхаваннем захаду, таму ён вырашыў не працягваць спрэчку.

- Выбачаюся, граф, мяне ўжо чакаюць справы. Ды я непакоюся, што, хутчэй ад усяго парушыў вашыя планы.

- Ні ў якім разе! Я адпушчу вас толькі пасля таго, як паабедаеце са мной! - граф разумеў, што, калі ёсць магчымасць не нажываць ворага, тым болей уплывовага, дык лепей пазбегнуць гэтага. - Дазвольце адысці на адну-другую хвілінку, каб даць пэўныя распараджэнні, - граф імкліва пакінуў кабінет.

Раман ведаў цяпер усё, дзеля чаго прыйшоў сюды. Заставацца не мела сэнсу. Гісторыя з князёўнай. якая так рамантычна пачалася на яго вачах, пагражала пераўтварыцца ў трагедыю. Граф адназначна не збіраецца адпускаць яе. Раман мог уявіць сабе, як будуць разгортвацца далейшыя падзеі, і яму не хацелася дзяліць хлеб з гэтым чалавекам. І ўсё ж такі адмовіцца ад запрашэння пасля вострай размовы было неразумна. Гэта адразу выкрывала асабістую зацікаўленасць, што з вялікай верагоднасцю магло пашкодзіць князёўне. Граф мог, сапраўды, паспяшыць з любымі намерамі ў адносінах да яе. Раман, здавалася, сам трапіў у моты, якія меркаваў накінуць на графа: ён стварыў сітуацыю, якой не валодаў і не ведаў, як з яе выбрацца. Але яшчэ болей яго трывожыла і цікавіла тое, што ён не мог вызначыць, якая памылка завяла яго ў гэтыя моты. І што сталася прычынай памылкі?..

Яшчэ юнаком, жорстка абсмеяны сябрамі за гарачнасць і прагу не столькі даказаць сваю праўду, колькі выказаць сябе, Раман вырашыў зрабіцца староннім назіральнікам чалавечых слабінаў. Гэта дазваляла не перажываць за іншых і нават не смяяцца з людскіх хібаў. За любой справай ён вучыўся заставацца як бы адасобленым. З цягам часу халодны разумовы разлік і спакойнае сэрца верна служылі Раману ў рашэннях і ўчынках. Пасля смерці маці ён ужо нікога не дапускаў да сваёй душы. Гэты непрабівальны для эмоцый панцыр рабіў яго недасягальным для праціўніка.

Раман павінен быў знайсці памылку, каб ніколі не паўтараць яе і тым болей не нарабіць новых. Розум? Логіка не здраджвала яму. Душа? Ягоная душа належала адзіна Богу. Заставалася сэрца. І Раман не знаходзіў яго спакойным! Яно пачало жыць нязвыкла незалежна ад душы і логікі і сягоння выкрыла ў ім зацікаўленую асобу. І прычынай таго магла стацца сімпатыя, якую адчуваў Раман да старога князя, а, можа быць, і…

- Чарлі ўзбунтаваўся! Зноў ломіць стайню! Усе коні ірвуцца на волю! - у кабінет з бізуном у руках уварваўся раз’юшаны стайнік, каб тут жа выскачыць за дзверы.

Раман у думках падзякаваў сваёй удачы, на якую ніколі не спадзяваўся, але і не пакідаў без увагі. На гэты раз удача мела аблічча каня. Ён накіраваўся да выхаду следам за стайнікам, як у пакой увайшоў узбуджаны граф.

- Прашу прабачэння! Я затрымаюся яшчэ на некаторы час. У маёй стайні конскі бунт! - паведаміў граф з парога і, не чакаючы адказу, адразу выйшаў.

- Я з вамі, граф! - кінуўся наўздагон камісар, радуючыся, што, магчыма, такім чынам яму ўдасца пазбегнуць прыкрай гасціннасці графа.

У стайні, сапраўды, стаяў вэрхал. Людзі бездапаможна мітусіліся. Коні тупацелі, іржалі, храплі, становячыся на дыбы ў сваіх стойлах.

- Я чуў, што ў вас добрыя коні, граф! Але, прызнаюся, не чакаў убачыць столькі чыстапародных рысакоў адразу! - уразіўся Раман на відовішча, што расхінулася перад ім.

- Збіраюся закласці конны завод! - з гонарам азваўся граф, які любіў хвалу столькі ж, колькі і людзей, якія ведалі коней. - Тут выдатныя ўмовы!

- Тут насамрэч прыдатнае асяроддзе, такія разлогі! - Раман шчыра любіў коней.

- Я пакажу вам потым маіх хартоў і выжлаў! - Граф ужо адчуваў сімпатыю да камісара. Коні і харты было адзіным, што ён трымаў для душы, а не для зыску.

- А дзе Чарлі? - пагрозліва ўсклікнуў граф, што дытычылася ўжо стайніка, які разгублена азіраўся наўкола.

- Не ведаю! Праз яго ўсё і пачалося! Раптоўна ў свечку стаў, парваў повязь і давай гойсаць пад вокнамі! Хітры, не злавіць! Зараз, мабыць, стаіўся недзе. Не конь, а кат на маю галаву! - прастагнаў стайнік.

- Няхай прывядуць варажэя! - загадаў граф. - А каня знайсці, не чапаць, не палохаць, тэрмінова будаваць загон, дзе ён зараз гуляе. Я сам выганю з яго бадзяжны дух!

Граф і камісар пакінулі стайню.

Раман цікавіўся паляўнічымі сабакамі, але ў сабакарні графа раптам упэўніўся, што недалюблівае іх. Можа быць таму, што яны працавалі на чалавека не ад пачуцця любові, а за кавалак ад сваёй здабычы. Чалавек для іх быў важаком зграі, галоўным сабакам. Раману не хацелася губляць статус чалавека нават у сабачых вачах. Ён усміхнуўся гэтай думцы, назіраючы за графам, які ў захапленні лашчыў сваіх улюбёнцаў.

- Бачу, вы павесялелі! Так, і ў мяне харты заўсёды выклікаюць добры настрой!

- Вы праніклівы чалавек, граф! Небяспечна праніклівы! Ад вас нічога не ўтоіцца. - Раман не кпіў, а проста скарыстаўся памылкай графа. - Напэўна вы таксама здагадаліся, што мяне ўжо клічуць службовыя абавязкі. Загадайце, калі ласка, падаць майго каня.

Калі б, ад’язджаючы, Раман азірнуўся, ён змог бы ўбачыць страшэзную адзіноту ў расчараваным позірку графа, які паныла глядзеў яму ўслед.

4

Дарога ад маёнтка разгаліноўвалася на павароце. Калі павярнуць у левы бок, можна было хутка выехаць на галоўную вуліцу Свіслачаў, а дарога ў правы бок, збягаючы са стромы над ракой, вяла да падножжа кургана з замчышчам. Менавіта па апошняй Раман пусціў трушком свайго рысака. Ён ведаў, што ў горадзе яго мянуюць чорным камісарам, і без патрэбы не хацеў мазоліць вочы мяшчанам. Няхай чорны, няхай няўлоўны, так нават лепей. Ён меў магчымасць пераканацца, што дабракоў ды тых, хто шукае ўвагі, людзі любяць скарыстоўваць ва ўласных інтарэсах. Раман жадаў каб яго баяліся, так было лягчэй і жыць, і служыць.

Каб быў час абдумаць далейшыя дзеянні, Раман сцішыў каня. ён вырашыў паведаміць князю пра тое, што адбылося ў маёнтку пераканаць яго скласці скаргу на графа, якой ён дасць афіцыйны ход. Няхай кожны выконвае свае абавязкі. Памылка, якую Раман дазволіў сабе ў маёнтку, насцярожыла яго. Хаця не так памылка, як прычына яе.

Бясспрэчна, Раману хацелася абараніць князя, прастадушнага, далікат-нага, разумнага чалавека, які шмат нацярпеўся са стратай дачкі і жонкі. Князь, несумненна, палюбіўся яму. Раман, як і абяцаўся, узяў бы яго пад сваё заступніцтва, каб не гэтая прычына. Выйсці з-пад уласнага кантролю было куды горш, чым страіць кантроль над абставінамі. Абставіны можна выправіць, змяніць, нарэшце, у той час. як выпраўляць, змяняць сябе -самая цяжкая здача на гэтым свеце.

Раману гэта нагадала той прыкры, няпэўны стан, калі губляеш прытомнасць, перад вачыма ўсё пачынае круціцца, сэрца абмірае, горла сціскаецца і млявыя, няўстойлівыя ногі падгінаюцца, дазвалючы целу завяршыць пакуту ў падзенні. Так было, калі ён нарэшце зразумеў, што маці ніколі не вернецца з той яміны, да якой прывялі яго. Тады амаль год прайшоў пасля смерці бацькі. Бацька, хаця і выводзіў свой род ад бранскага князя Рамана Міхайлавіча, але паперы, якія маглі б тое пацвердзіць, ці то згарэлі, ці то тое яшчэ неяк прапалі. За сталым векам ён так і не аднавіў іх, а ў гонар прародзіча назваў свайго запозненага сына Раманам. Уласна, гэтае імя і было адзінай спадчынай, пакінутай малому. Праз гады Раман высветліў, што ягоны прародзіч быў не толькі бранскім князем, але і вялікім кня-зем Чарнігаўскім, і нават смаленскім намеснікам Вітаўта, вялікага князя літоўскага. Гэта з гадамі выклікала ягоную цікаўнасць да Літвы, што і прывяло яго сюды. Але яшчэ падлеткам, які, уласна, і не меў сапраўднага бесклапотнага дзяцінства, апякуючыся чужымі людзьмі, Раман стараўся пазбегнуць становішча, дзе ён не здолее сустрэць небяспеку, цвёрда стоячы на нагах. Небяспекай для яго было само жыццё, якое з гадамі навучыла яго быць устойлівым у час удараў лёсу. Раман узненавідзеў падзенне, як у прамым, так і ў пераносным сэнсе. Чалавек, які дазваляе сабе ўпасці, вымушаны потым даганяць уласнае жыццё, але тады, часцей ад усяго, яго самога даганяюць няўдачы. Ён меркаваў, што нават самы лепшы разумнік можа не разлічыць момант удачы, але момант яе процілегласці прадба-чыць і вызначыць павінен. Становішча, у якое на гэты раз трапіў Раман у маёнтку графа, вярнула яму адчуванне рэчаіснасці. Цяпер, у спакойным стане, ён мог шчыра сказаць сабе, што дол нібыта хіснуўся пад ім самім, калі, падаючы на рукі графа, князёўна горка прашаптала: "Вы ледзь не страцілі дачку, князь…"

Кладучы руку на сваё зноў ураўнаважанае сэрца, Раман мог яшчэ дадаць, што асабліва непрыемнае ў тым моманце было тое. што нязвыклае, некранутае, як запаветная мара, дзявочае хараство ўпала ў дагледжаныя, далікатныя рукі, несумненна, спешчанага жаночай увагай графа. Непамер-насць таго выклікала нязгоду, абурэнне, пратэст, гнеў, якія тады ён не мог выказаць, і яны душылі яго ледзьве не да страты прытомнасці.

"Як там мовіў князь? А! "Чалавечая кроў ліпучая"! Цяпер я магу сказаць, што і непрытомнасць заразлівая!" - каб заглушыць неспакой, які зноў уз-няўся ў крыві ад намаляванай успамінам карціны, Раман прышпорыў каня.

Перад спускам са стромы камісар спыніўся. У далечы, якая прасціра-лася над ракой, лугавінамі, чорнымі палямі, аблямаванымі на даляглядзе цёмным краем лясоў, пад шызым небам на далоні кургана, ашчэранага на ўсе бакі завостраным бярвеннем і ражонамі, ляжала замчышча. Пахмурным днём яно здавалася казачным цмокам, які скруціўся ў кола, утвараючы між зубчастых вежаў магутнае наверша. Раман ведаў, што неўзабаве ўсё гэта будзе зруйнавана, знікне, каб застацца адзіна ў народных паданнях пра сівую даўніну.

"Шкада, не абароніць казачны цмок сваю зямлю!" - падумаў Раман, любуючыся даляглядам.

У замку яго адразу правялі да князя. Чалавек, якога камісар не ведаў, запыніўся на паўслове.

- Купец Ісай, - прадставіў князь незнаёмца Раману. - Сядайце да нас, калі ласка. Ісай, ты можаш паўтарыць свой аповед нашаму дарагому госцю? Я не маю сакрэтаў ад вас, Раман, - дадаў ён.

- Можна толькі пра самае галоўнае? - папрасіў былы купец, які і так ужо некалькі разоў ва ўсіх падрабязнасцях распавёў князю сваю гісторыю.

На днях Ісай даведаўся, што да князя раптоўна вярнулася дачка, якая згубілася яшчэ ў маленстве. Ісаю прыгадаўся адзін выпадак з ягонага даўняга купецкага жыцця, і ён вырашыў, што гэта можа мець дачыненне да князя…

…На тую пару Ісай закупляў у гэтых мясцінах тавары, якія з выгодай можна было прадаць на поўдні. Трумы ягонага сціплага на выгляд ветразніка мелі багатае начынне ў выглядзе воску, пушніны, сырых скураў, мясцовых вырабаў і нават пары кадак з дзёгцем. Хутка прыйшоў караван, з якім можна было ісці да мора. Сярод купцоў хадзіла чутка, што на адным з караблёў іхняга каравана вотай^20 знаходзіцца жанчына з дзіцем, як быццам бы жонка нейкага літоўскага ваяводы. Казалі, што жанчына трымае шлях нібыта ў Кіеў, а, можа, у Львоў. Ісай здагадваўся, што знарок казалі рознае, каб ніхто дакладна не ведаў. Караван ужо добра адплыў на шляху да Дняпра, як на крутым павароце Бярэзіны некалькі ветразнікаў нечакана селі на мель. Рака нараўлівая. Паколькі ўжо цямнелася і патрэбна было стаяць на якарах да ранку, вырашылі, што досвіткам будуць разгружаць трумы, каб зняцца з мелі. Ноччу ўсе прачнуліся ад стрэлаў і крыкаў, якія далёка разносіліся над ракой. Было зразумела, што на караван напалі. З карабля Ісая хутка спусцілі два чоўны, каб рушыць на дапамогу купцам. Рабаўнікоў было няшмат. Але адчувалася, што гэта смелыя, нахабныя і ар-ганізаваныя людзі. У святле маладзіка, які ўзышоў на небе, адразу ўбачылася лодка, якая хутка адыходзіла ад бліжняга карабля. Людзі на чоўне Ісая з усяе моцы налеглі на вёслы, каб адсекчы лодку ад берага. У лодцы рабаўнікоў, спрабуючы вырвацца, закрычала жанчына. Напэўна, у яе адабралі дзіця, бо дзіця заплакала, а жанчына маліла не рабіць дзіцяці шкоды. Час ад часу яна супакойвала напалоханую дзяўчынку: "Не бойся, Дарута! Я тут, дачка!…" Лёгкі човен Ісая першым дагнаў тую клятую лодку! Каля самай кармы з маленькай дзяўчынкай на руках стаяў высокі, худы мужчына. Калі човен зачапіў іхнюю карму, жанчына з жахам кінулася да яго: "Дарута! Граф! Вінцэсь! Не ўпусціце Даруту!" На беразе чакалі рабаўнікоў людзі з коньмі. Адтуль стралялі. Уладальнік карабля, з якога скралі жанчыну, крычаў, каб ратавалі ваяводку з дзіцем, абяцаючы ва ўзнагароду ўсе свае тавары. Напэўна, ён быў паранены, бо нечакана зваліўся за борт і пайшоў на дно. Плынь на павароце была не проста хуткая, але яшчэ і вірлівая. Нехта з матросаў, што падышлі на іншых чаўнах, кінуўся ў ваду ратаваць купца. Ісай не ведаў, што сталася там, але купца таго болей ніхто не бачыў. Чоўны купцоў разам абкружылі лодку і, трымаючы бусакамі з усіх бакоў, загадалі скласці зброю і здацца. І тады той, каго жанчына назвала Вінцэсем, кінуў дзіця ў лодку, а сам падхапіў на рукі жанчыну і скочыў з кармы. Моцны ўсплёск вады перавярнуў адзін з чаўноў, і яго адразу панесла плынь. Людзі з таго чаўна чапляліся за лодку, спрабуючы залезці ў яе, але тыя, хто быў у лодцы білі іх вёсламі, скідалі нагамі. Матросы не пакінулі жывымі нікога ў той лодцы. Калі выкідалі ў раку забітых, Ісай убачыў маленькую дзяўчынку, якая хавалася пад сядушкай, прыкармавой банкай. На адным з зачэпленых бусакоў боўталася напалову ў вадзе багатая накідка яе маці. Ісай загарнуў малую ў тую мокрую накідку. Так і вярнуўся на карабель, дзе яго чакала сястра Марухна. Яны былі блізнятамі і ў дзяцінстве амаль што не расставаліся. А пасля таго, як у час аднаго з казачых пагромаў загінулі іхнія бацькі, ужо заўсёды былі разам. А тады, ранкам, калі здымалі з мялізны ветразнікі, высветлілася, што гэта зусім не мель, а затопленыя карчы, скручаныя разам з камянямі ланцугом…

…- Нас проста чакалі ў тым бязлюдным месцы… - былы купец замоўк.

- А што жанчына і той, каго называла яна Вінцэсем? - князь з надзеяй глядзеў на Ісая. Плечы ягоныя прыпадняліся, нібыта ён збіраўся імкліва ўскочыць з крэсла.

- Я казаў ужо, што болей не бачыў іх, не чуў пра іх.

- А маглі яны застацца жывымі?

- Цяжка такое сказаць. Жыццё на ўсё здатнае. Але трэба мець вялікую сілу і ўменне, каб выбрацца з той быстрыні… Не кожны бывалы матрос адолее, ды там і коні могуць пайсці на дно… - Ісай зноў замоўк.

Плечы князя паныла апусціліся.

- Як так… А ваяры, слугі… Няўжо ўсіх… - прамармытаў сам сабе князь, не жадаючы змірыцца з тым, што пачуў.

- Не ведаю, але хто падымаўся на палубу карабля, дзе была ваяводка з дачкой, казалі, што жывымі там не знайшлі нікога. Ды і забітых было ўсяго некалькі чалавек. Мабыць, у ваду паскідалі.

- Князь, не сумняваюся, што вы потым шукалі княгіню з дачкой, але што вы можаце дадаць да таго, што мы тут пачулі? - запытаўся Раман.

- Пачну з таго, што ў маёй крэпасці на тую пару ішла перабудова. Гэта, безумоўна, аслабляла абарону пры нападзе. Аднак час быў зацішны і я рашыўся, тым болей, што ўмацоўваць крэпасці патрабаваў сам кароль, ад якога я неўзабаве і атрымаў незвычайнае пасланне. Кароль паведамляў пра зламыснікаў, якія рыхтуюць нападзенне на крэпасць, і раіў тэрмінова адправіць пад ягоную ахову княгіню і каштоўнасці. Я не хацеў рызыкаваць сям’ёй і паслухаўся караля. Княгіня з дачкой адплылі на караблі майго былога ваяра. Потым выявілася, што ліст быў фальшывым. Паўгода я даследаваў усё наваколле абапал воднага шляху. Чуў там ад людзей, што было, нібыта рабавалі адзін караван у нізавіне Бярэзіны, але толкам ніхто нічога не ведаў…

- А човен? - павярнуўся Раман да Ісая.

- Які човен? - не зразумеў Ісай.

- Той човен, што перакуліўся, знайшлі яго?

- Можа быць, хто і знайшоў, але я не чуў пра тое.

- Ён у перакуленым стане так і паплыў ад месца бойкі?

- Здаецца так, я асабліва не зважаў на яго потым, бо ўся ўвага была скіраваная на тых, хто заставаўся ў лодцы. А што вам да таго?

- А калі б хто схаваўся пад той перакулены човен, ці змог бы там трымацца за што-небудзь?

- Вось вы пра што! - усклікнуў ад раптоўнай здагадкі Ісай. - Змог! За адну з лавак. Або проста рукамі ўперціся ў барты, як бы заклініцца. Ды хіба жанчына здагадаецца? - з сумненнем да такога павароту падзей зазначыў Ісай.

- Прырода чалавека здагадаецца. Да таго ж з ёй быў мужчына.

- Вы так гаворыце, быццам бачылі гэта!

- На жаль, не бачыў, інакш рызыкнуў бы адбіць княгіню і вярнуць князю.

Зрэнкі князя паволі расшыраліся, ён раптам схапіў за руку Рамана.

- Вы думаеце…

- Думаю, - спакойна адказаў Раман. - Бачна, што Вінцэсь той быў спрактыкаваны чалавек, калі здолеў украсці княгіню і дзіця з ветразніка. Ён разлічыў месца на карме лодкі, дзе было меней бусакоў. Скочыў з жанчынай на руках на бліжэйшы човен такім чынам, каб не пайсці адразу на дно, а зачапіць яго, перакуліць і потым схавацца пад човен. Так было?

- Вы, насамрэч, не былі там? - Ісай спалохана пазіраў на Рамана. - Я нібыта зараз толькі ўбачыў яскрава той момант.

- Раман бы састарэў ужо, - мовіў князь, усё-ткі абводзячы позіркам свайго нядаўняга ворага, які толькі што падараваў яму адну з самых вялікіх надзеяў жыцця.

- А што рабілі тыя людзі на беразе, калі вы перабілі ўсіх у лодцы? - пацікавіўся Раман.

- Калі мы агледзеліся, іх не было ўжо там.

- А за паваротам ракі плынь такая ж хуткая?

- Не, далей і рэчышча шырокае, бо абапал пачынаюцца паплавы.

- Цяпер я амаль упэўнены, што яны ўратаваліся. Гэты Вінцэсь дужа небяспечны чалавек, князь. Вы не здагадваецеся, хто гэта можа быць?

- Пакуль што не. Твары маладосці, як і імёны, пасціраліся ўжо напалову ў памяці.

Князь напружана думаў.

…Вайна… Паходы… Рэдкія святы… Балі… Дароціца… Раптам перад вачы-ма князя ўзнік малады, але вельмі худы твар з амаль нерухомымі і адначасна пільнымі, насмешлівымі вачамі. На гэтым твары самымі жывымі здаваліся тонкія, расцягнутыя ў рысачкі вусны, якія няспынна па-змяінаму варушыліся, складаючыся ў непрыемную ўсмешку. Асабліва непрыемным было тое, што, калі князь вярнуўся ў бальную залю каралеўскага палаца, гаспадар таго твару хутка прамаўляў нешта сваімі змяінымі вуснамі Дароціцы. Наступнага дня маладая княгіня прапанавала ехаць з Варшавы на ягоную дзедзічну ў Свіслачы. Яна так і не даверыла князю сваю размову з непрыемным чалавекам. Князь мала што ўведаў тады пра яго ў Варшаве. Нейкае блытанае авантурнае жыццё маладога беднага графа, які выхоўваўся недзе на ўсходзе. Адны казалі, што ў Кітаі, другія сцвярджалі, што наогул у Егіпце. Адзінае, што ведалі дакладна, дык тое, што імя яго…

…"Вінцэсь… Так… Вінцэсь…" - у думках паўтарыў сабе гэтае імя князь.

- Ісай, ці было нешта ў мужчыны таго, Вінцэся, незвычайнае ў твары, што запомнілася раптам? - звярнуўся князь да купца.

- Каб ведаў, што запытаецеся, дык угледзеўся б, а так нічога асблівага, хіба што худы вельмі і з цела, і з твару, як чарвяк. Во! І непрыемнае нешта сыходзіла ад яго, быццам змяінае…

Раман уважліва сачыў за размовай і здагадаўся, што чалавек той быў вядомы князю. Але яму хацелася даведацца, што было далей з маленькай дзяўчынкай, якую ўратаваў Ісай.

- А што сталася з маленькай дзяўчынкай? - не ўтрымаўся Раман.

- Мала чым задаволю вас у гэтым пытанні. Было незразумела, што рабіць з ёй. Якому ваяводу яна даводзіцца дачкой, і на каго пакінуць яе, калі пакідаць…

…Ісай і Марухна вырашылі ўзяць дзіця з сабой, а там будзе, як будзе. Зразумела, што менавалі дзяўчынку Дарутай, як на рацэ пачуў Ісай ад ейнай маці. Напалоханая тым, што перажыла, а, можа, і да таго была не зусім здаровая, дзяўчынка пачала хварэць. Спачатку быў проста моцны кашаль, якім яна будзіла ўсіх начамі. Потым да кашлю далучыліся ваніты, начныя сутаргі. Усёй камандай ветразніка імкнуліся і суцешыць яе, і лячыць, як хто ведаў. Можа, рачная волка-сць, начныя халады ці што іншае, але бралі сваё. Марухна плакала, гледзячы, як пакутуе, марнее дзіця. У Любечы яна папрасілася сысці з Даруткай на бераг. Ісаю было страшна расставацца з сястрой. Але хто можа ўгаварыць жанчыну, калі яна рашылася? Дамовіліся, што забярэ яе на зваротным шляху. Ісай спяшаўся распрадаць тавар, каб хутчэй вярнуцца па Марухну, але не паспеў. Восень надарылася ранняя, вельмі халодная. Шалёныя вятры ірвалі ветразі. Берагі браліся лёдам. Давялося чакаць суднаходства да вясны. Адзін з матросаў звольніўся і трымаў шлях у Любеч. Ісай выправіў яго з грашыма і наказам знайсці Марухну ў Любечы, перадаць ёй цыдулку, дзе распавядаў пра свае справы і прасіў, каб там і чакала яго. Невядома, ці дайшоў той матрос да Любеча, ці шукаў Марухну, але вясной купец не знайшоў там ні яго, ні Марухны, ні дзіцяці…

…- Болей я іх не бачыў… - галава Ісая па-старэчы задрыжала.

Мужчыны пэўны час маўчалі, як на пахаванні. Першым апамятаўся Раман.

- Скажы, а ты пазнаў бы тую ваяводку, як ты казаў, калі б убачыў цяпер?

- Няўжо вярнулася?! - Ісай ад нечаканасці ажно ўскочыў з лавы.

- У князя ёсць адзін выдатны партрэт.

- Хто яго ведае. Маладзік быў, вада падсвечвала, але ж ноч… Ды і хто б разглядаўся пры тых падзеях.

У спальні князя Ісай доўга глядзеў на партрэт.

- Яна? - не ўтрымаўся князь.

- Падобна, што яна… Яна! Вунь і хуста ейная!

- Якая хуста?

- Ды вунь, на плячах ейных. Знаная рэч! Я прыхапіў яе, калі знайшоў на лодцы. Аддаў сястры.

5

Мінуў другі тыдзень з таго часу, калі Дарута зрабілася паланянкай графа. Без’языкі вартаўнік Тамаш і яшчэ адзін, каго Дарута не ведала, днявалі і начавалі пад дзвярыма ейнага пакоя. Дзяўчына цешыла сябе, што яе не пазнаў Тамаш. А калі ён стаўся нямком, як паведаміў ёй у лагеры Войцех, дык не варта і непакоіцца асабліва. Яна была ўпэўненая, што зможа хутка выбрацца з палону. Паляна, якую цяпер ўпускалі і выпускалі ў пакой вартаўнікі, на ўсе роспыты пра князя і намеры графа толькі паціскала плячамі.

Граф болей не прыходзіў да яе. Князь, таксама не паказваўся. Дарута не магла ведаць, што пасля таго, як яна страціла прытомнасць, князя падманам выправадзілі з маёнтка. Яна таксама не здагадвалася, навошта граф трымае тут яе і што збіраецца рабіць з ёю, бо так не можа працяг-вацца бясконца.

Дарута па-ранейшаму не ўмела стрымліваць сябе, не ўмела цярпець, але затое навучылася трываць. Цярплівы чалавек выжывае, але падпарад-коўваецца чужой моцы. Трывалы - умее трываць чужую моц, чакаючы моманту, калі здолее не толькі спыніць удар, але і ўступіць у бой. І гэтай сваёй новай якасцю Дарута стрымлівала невыноснае нецярпенне і тупое чаканне ў палоне сценаў і невядомасці.

Пакой, адведзены ў маёнтку Даруце, знаходзіўся на другім паверсе, над гасцёўняй. Адзінае вакно ў пакоі выходзіла на задні двор, за якім, мяркуючы па купках стрыжаных кустоў, знаходзіўся сад. Яшчэ можна было ўбачыць ліпкі, высаджаныя ўздоўж агароджы на шляху, ажыўлены рух на якім падказваў напрамак у горад. Раптоўна ўнізе пад сваім акном Дарута ўгледзела Белазора. "Зноў тут!" - здзівілася яна.

Дзверы, як заўсёды, былі замкнёныя звонку. Дарута не магла не тое што прылашчыць вернага скакуна, але нават пакінуць пакой. Аднойчы яна бачыла Зенку. Маладзён, азіраючыся па баках, кідаў сасновымі шышкамі ў ейнае акно. Але тады прыйшла Паляна, трымаючы на руцэ некалькі сукенак, прызначаных Даруце. Каб паглядзець на іх збоку, а насамрэч - каб служанка не ўгледзела Зенку, Дарута прапанавала ёй прымерыць падараваныя графам сукенкі. Лепшага нельга было і прыдумаць. Шчаслівая Паляна птушкай лётала ад люстра да абноваў. Назіраючы за ёй, Дарута падумала, што Паляна выведзе яе адсюль, калі паабяцаць ёй гэтыя сукенкі. Але як сказаць, каб не падслухалі вартавыя за дзвярыма?

Дарута ў сваім роздуме не адразу ўбачыла праз акно графа, які стаяў на падворку, цікуючы за Белазорам. Ён некалькі разоў спрабаваў падысці да каня, але той, нібыта і не заўважаючы гэтых манеўраў, пераступаў тонкімі нагамі ў процілеглы бок, трымаючыся на пэўнай, вызначанай ім самім адлегласці. Нарэшце чалавек зразумеў конскую хітрасць.

- Чарлі! Чарлі! - гукнуў граф каня, але той яўна выдаваў на глухога і нават не крануўся з месца. - Аркан! Пся крэў! Дай аркан!

Мабыць, што стайнік недзе чакаў паблізу, бо імгненна з’явіўся з арка-нам і чатырма конюхамі.

Даруце было шкада Белазора, якога тут менавалі дурацкім Чарлі. Яна ўжо хацела адысці ад акна, каб не бачыць, як яе каня, расцятага на вяроўках, цягнуць на стайню, і тут у руках графа ўзвіўся бізун. Конюхі віселі па баках на зацугляным кані, а бізун апускаўся і апускаўся яму на спіну, круп каня, які ўздрыгваў усім целам, спрабучы вырвацца, стаць на дыбы.

Дарута крычала, калаціла кулакамі ў забітыя цвікамі створкі акна, але мужчыны, узбуджаныя сваім заняткам, не зважалі на гэта, а, можа, проста не чулі яе. Дарута яшчэ не ведала, што бачыць яе знадворку наогул не маглі. Слюдзяное акно дазваляла бачыць толькі ў адным кірунку -з памяшкання. Яна кінулася да дзвярэй, але на яе лямант таксама ніхто не азваўся. Дарута не магла змірыцца з гвалтам над улюбёным канём. Яна вярнулася да акна.

Граф быў смелым вершнікам, хаця і ў астатнім баязліўцам не лічыўся. Дзівячыся, як хутка без належнага дагляду дзічэюць коні на гэтай зямлі, ён адным рухам спрытна ўскочыў на каня. Белазор, не зважаючы на конюхаў, віснучых па два ягоныя бакі, раптоўна ўзвіўся свечкай. Граф трымаўся, як прырослы. Па ягонай камандзе конюхі адскочылі, і пачалася шалёная скачка. Граф не шкадаваў каня. Ад шпораў ягоных ботаў у каня цякла кроў, на раздзертых жалезнымі цуглямі губах выступіла крывавая пена.

Дарута разгублена азірнулася на свой утульны, мяккі, прыгожы пакой. Маленькая зэдалька для ног, абабітая аксамітам, мела гнутыя, але тоўстыя ножкі. Не разважаючы, яна шпурлянула яе ў акно. У адным месцы вялікая пласціна лёгка рассыпалася.

- Спыніцеся! - закрычала Дарута колькі моцы ў выбітае вакно.

Граф азірнуўся, і гэтага было дастаткова, каб ён апынуўся на зямлі.

Конь адбег да агароджы і, страсаючы з морды пену, пагардліва фыркаў.

Граф падняўся і падышоў пад акно.

- Вам не здаецца, князёўна, што вы ўмяшаліся не ў лепшы момант? -Граф пакрывіў губы, мацаючы збіты бок. - І не ў сваю справу! - закончыў ён водпаведзь. - Але ў вашай уладзе ўсё выправіць! Калі дазволіце, я зараз буду ў вас. - Не чакаючы адказу, граф накіраваўся ў палац.

Дарута адчувала сябе вінаватай перад графам. "Гэта сапраўды магло закончыцца трагічна, - падумала яна. - А Белазор? Граф мог зрабіць з яго звычайную жывёліну!.. "

Дарута не паспела дадумаць, каму ў такіх абставінах трэба аддаваць перавагу, бо праз хвіліну Тамаш адчыніў перад графам дзверы.

- Прашу прабачыць мяне, - прымірэнча вымавіла Дарута, ідучы насустрач. - Я не думала, што можа так атрымацца!

- А што вы думалі? - пакпіў з яе граф.

- Што нельга так катаваць жывёлу! Тым болей каня! Чалавек стаіць бліжэй да Бога, чым жывёла, не таму, што можа здзекавацца з яе.

- А чаму, дазвольце запытацца, а то я неяк не задумваўся над тым.

- Таму, што можа дапамагчы ёй…

- Вось як? А я быў упэўнены, што ўсё наадварот! - у голасе графа чулася насмешка. Здаецца, ён знайшоў, як размаўляць з упартай дзяўчынай, каб не таміцца перад ёй у сваёй хэнці.

- Вы не далі мне закончыць думку!

- Зрабіце ласку, я ўвесь - увага!

- Чалавек можа дапамагчы жывёле зразумець сябе і тым узвысіць да сябе.

- Князёўна! Мой дзядзька, які не так даўно трагічна загінуў, казаў, што чалавек павінен зразумець, спасцігнуць сябе. Але каб жывёла зразумела сябе… Што ж тады застанецца рабіць несвядомым людзям?

- Вы няправільна зразумелі мяне, граф.

- А як на вашую думку я павінен быў разумець?

- Што жывёла павінна разумець чалавека.

- І што жывёле замінае?

- Страта даверу да чалавека.

- Які давер?! Жывёлы?! Князёўна, я не ведаю, дзе выхоўвалі вас, але маё выхаванне пабудавана на тым, што ў маёй гаспадарцы я ўладар. Што скажу, тое і павінны рабіць і слугі, і коні. А неслухмяныя павінны быць пакаранымі.

- А вы не думалі, што конь зразумеў, што вы жадалі ад яго, але не захацеў падпарадкавацца? А вы, наадварот, не захацелі зразумець каня, а пажадалі прымусіць.

- Дзіця маё! Чым запоўненая вашая прыгожая галава! Што вы мне раіце? Разумецца з конямі, з каровамі, гусямі?!

- Часта глупствам здаецца тое, што мы самі не разумеем.

- Дарута! Мабыць, я дурнейшы ад любога дурня, бо не разумею вас заўсёды, раблюся зусім бязглуздым у вашай прысутнасці, - нечакана ласкава, журботна прамовіў граф. - Праз вас я не толькі зрабіўся дурнем, але і збітым дурнем.

- Гэта ваш дом.

- Пажадайце толькі, і гэтым дом з усім ягоным начыннем, усім, што вы яшчэ пажадаеце, будзе вашым! - граф прылёг на канапу на здаровы бок. Цяпер Дарута апынулася за ягонай спінай. - Падыдзіце да мяне, Дарута! Я не магу быць побач з вамі і не бачыць вас!

Дарута здзіўлялася сваім адчуванням. У мінулы раз граф з шалёным бляскам у вачах таксама прызнаваўся ёй у сваіх пачуццях, але яна адчувала сябе куды болей моцнай, чым цяпер, калі ягоныя вочы свяціліся журбой, а мова зрабілася амаль тутэйшай.

Яна стаяла перад графам, думаючы, што калі б мела волю пайсці адсюль, дык не тое што пайшла, а пабегла б, і ўсё-ткі, мабыць, ёй не ха-пала б ягонай увагі. Але зараз граф быў тут і быў ейным супраціўнікам у барацьбе за гэтую волю. Яна вырашыла не губляць пільнасць.

Граф, вопытны ў адносінах з жанчынамі, адчуў напружанасць Даруты і вырашыў не мяняць тактыку.

- Князёўна! Няўжо вы такая жорсткая? Няўжо вы жадаеце загубіць мяне? За што? За некалькі кропляў конскай крыві? - граф зрабіў выгляд, што ўсё яшчэ крыўдуе.

- Не! Вядома, не! - Дарута міжволі зрабіла крок да канапы, і тут рука графа абхапіла яе стан. У наступнае імгненне дзяўчына апынулася на канапе побач з графам, вусны якога ўладарна захапілі ейныя вусны. Граф моцна трымаў дзяўчыну адной рукой, а вольная рука падымалася ўсё вышэй і вышэй па дзявочых нагах. Усё гэта разам з адчуваннямі так хутка мяня-лася, што ні адна думка не паспявала выразна скласціся ў галаве Даруты. Абрыўкі гэтых думак мітусіліся, сутыкаліся, захоплівалі новыя, утвараючы адно непаразуменне. Дзяўчына толькі інстынктыўна схапіла гарачую руку графа, спрабуючы адарваць яе ад сябе. Яна памкнулася ўсхапіцца, але непадуладная млявасць зрабіла цяжкім і неслухмяным ейнае цела.

Графа калаціла. Так бывала, калі ягоныя харты даганялі сваю ахвяру. Ён гэтак жа святкаваў разам з імі перамогу, калі яны забівалі зрынутага долу звера. Вялікія раскосыя вочы дзяўчыны, як у зацкаванай казулі, здавалася, глядзелі ў нябыт. Гэта была ягоная здабыча! І граф адчуваў моц узяць яе, калі ў дзверы асцярожна пастукалі. Дзяўчына, выведзеная стукатам са здранцвення, схамянулася. Граф падвоіў намаганні. На гэты раз у дзверы пагрукалі нецярпліва і настойліва. Граф пастараўся не зважаць, загаляючы яшчэ вышэй расслабленыя, прыцягальныя ногі дзяўчыны. Дзявочы жывот з выразна і звабліва акрэсленай лініяй галоўнага мускула над, які нечакана адкрыўся погляду графа, выклікаў у належным месцы доўгія, салодкія сутаргі.

"Што яна робіць са мной?! - узмаліўся граф. - І што тады чакае мяне там, у глыбіні яе гарачага ўлоння!" - граф ажно скрыгатнуў зубамі. Практычны рамантык ведаў, што паўната шчасця бывае тады, калі пік яго чакання супадае з прыходам. Тое, што адбылося, ён адчуваў як сваю паразу.

- Заб’ю! - гэта было першае слова, якое, адчыняючы дзверы, кінуў граф узбуджаным Тамашу і Халею.

Як бы хутка не зачыніліся дзверы, Дарута і Халей паспелі сустрэцца вачыма.

ЧАСТКА V

ДУЭЛЬ ЛЁСАЎ

1

Цівун тросся ад жаху. Пан, канечне, забіць яго не мог, бо Халей яму не халоп. І ўсё-ткі ён бачыў, як часта па прыхамаці пана без суда і следства не толькі секлі розгамі, а тое і бізуном ці батогам крывавілі спіны вінава-тых. Самае страшнае пакаранне таілася ў цёмных сутарэннях палаца, дзе сядзеў у клетцы вялізны мядзведзь. Праўда, ён не чуў, каб той мядзведзь каго задраў, але хто ведае гэта? Кінуць тое, што застанецца ад чалавека, у лесе, каб думалі, што там усё адбылося - і з канцамі.

Цівун ледзьве паспяваў за графам на шляху ў прыёмны пакой, які знаходзіўся на першым паверсе каля чорнага ўвахода. У гэтым пакоі граф разбіраў сялянскія скаргі і просьбы. Іншым разам тут вяршыўся і хуткі панскі суд. Гэта яшчэ больш палохала цівуна, бо зазвычай граф прымаў яго ў сваім кабінеце. Страшыла яго яшчэ і тое, што ён убачыў на другім паверсе, у прачыненых графам дзвярах.

Халей не сумняваўся, чым пан займаўся з дзеўкай. Ён пазнаў яе адразу, хаця зусім не чакаў убачыць тут пасля таго, што яна ўчыніла ў Шэйпічах. "Як яна трапіла сюды? Ці ведае пан, што, магчыма, гэтая дзеўка за-губіла ягонага дзядзьку?" - гадаў цівун. Тады, калі Ходзька вёз іх разам з акрываўленым без’языкім Тамашом і напаўзгарэлым трупам панскага дзядзькі, які захацеў забавы на сваю галаву, Халей, баючыся пакарання за ўсё, што адбылося, закалоў па дарозе хлопца і віну за ўсе падзеі зваліў на яго - маўляў, бараніў дзеўку сваю хлопец, але Халей перамог яго. Тады пра дзеўку пан і не ўспомніў. Хаця потым усю вёску перавярнуў, шукаючы яе. Шкада, што не знайшоў! І вось цяпер яна тут, у маёнтку!

"Наўрад ці дзеўка магла прызнацца пану, - вырашыў Халей. І ўсё ж такі ногі яго падгіналіся. - Прынёс жа нячысцік мяне ў ліхі час! Падумаеш, разабралі грэблю! Каб яна згніла, тая грэбля! Каб яна згарэла! - падсумаваў ён свае думкі. Халей і не паехаў бы сюды, каб не думаў на лясных разбойнікаў. Шэйпічы цяпер абкружаныя непралазнай дрыгвой, да маразоў не дабрацца. Халей меркаваў, што разбойнікі, пра якіх тут усе гавораць, заселі менавіта на тым балотным востраве. Ён і прыйшоў да пана, каб той дазволіў узяць халопаў з іншых вёсак. Яму сказала Паляна, што пан у па-ненкі зараз. Думаў, што госця нейкая завітала да пана графа, хоць Тамаш і вылупляў вочы, паказваючы на свой язык. І колькі часу чакаць давядзецца? Вырашыў выказаць пану сваю пільнасць, бо той трасецца, каб і грош не вываліўся з кішэні, а тут мытнікі-разбойнікі! Але ж і жарты ў Паляны! З якіх часоў нейкую дзеўку з пахожых паненкай клічуць! Навошта чапаў? Напэўна, хацеў пацеху дзядзьку свайму зладзіць. Далася яму гэтая дзеўка!"

- Пакліч конюхаў! - загадаў пан пісару, які ўскочыў з лавы, калі яны пераступілі парог прыёмнага пакоя.

- Паночку! - цівун кінуўся на калені. - Ды што ж я такое зрабіў?! - ён губляўся ў здагадках, не ведаючы дакладна, за што збіраецца яго катаваць пан. Калі толькі за тое, што яны з Тамашам напалохаліся і па-чалі грукаць кулакамі ў дзверы, дык Тамаш рабіў такія страшныя вочы, паказваючы то ў свой рот з рэштай языка, то на замкнёныя дзверы, дык варта ўкленчыць - і даруе пан, бо за пана спалохаўся.

"А што, калі ведае страшную хлусню?" - ніякавеючы, задаваўся пытаннем Халей. Адказу не было і ад невядомасці было яшчэ страшней.

- Літасці прашу, паночку! Ад стараннасці гэта! - залемантаваў ён, калі прыйшлі конюхі.

- Скажаш праўду? - з нядобрай усмешкай запытаўся граф.

- Якую праўду? Я толькі праўду і казаў заўсёды!

- Кажы тую, якую хаваеш! Я цяпер ведаю ўсё! - граф блефаваў. Некалі італійцы навучылі яго картачнай гульні, якую называлі між сабой "ргітего". У той гульні была патрэбная не столькі ўдача і разлік, колькі ўменне псіхалагічна дасканала хлусіць. Ён бачыў неспакой і ваганні цівуна і здагадваўся, што нешта ёсць у таго за душой, хаця ў прысутнасці душы ў цівуна шчыра сумняваўся. - Ну! Чакаю! Ці забыўся? Магу прапанаваць сутарэнні. Там да ўсіх адразу вяртаецца памяць, як толькі ўбачаць клышаногага.

- Гэта не я! Тамаш! - рашыўся Халей, каб усё-ткі выпытаць у пана сваю віну. За час ягонай службы назбіраўся, мабыць, воз правінаў. Заставаўся шанец, што пан уведаў нешта не такое ўжо значнае.

- Тамаш? - з’едліва перапытаў граф. - Да чаго тут Тамаш?

- Ён. ён грукаў у дзверы, - Халей ажно заікнуўся ад сваёй здагадкі. Ён сцяўся, не жадаючы верыць у горшае.

Насцярожанасць і страх у вачах цівуна казалі графу, што ён узяў слушны шлях.

- Якія дзверы?

- Ну, тыя… за якімі пан быў з дзеўкай. Тамаш, калі ўбачыў мяне, занепакоіўся, усё паказваў мне на дзверы, і я падумаў, што нешта здарылася там. А прыехаў, каб паведаміць пра грэблю.

- З якой дзеўкай? - шчыра не зразумеў граф.

- Ды з дзеўкай! Дарутай!

Граф не ведаў, куды вядзе ягоны допыт.

- Хто табе сказаў імя князёўны?

- Князёўны? Якой князёўны? - не зразумеў Халей.

- Князёўны! - гыркнуў граф, не маючы цярпення размаўляць з дурнем. Ён ужо шкадаваў, што ўсчыніў гэты нікчэмны допыт, каб спагнаць сваю незадаволенасць тым, што адбылося ў пакоі князёўны.

- Паночку, я бачыў дзеўку тваю, пахожую, Даруту. Бажуся, ніякай князёўны не ведаю і не бачыў! Не вінны я ў гэтым!

Граф зноў не разумеў нічога. Цівун мог даведацца ад дворні імя Даруты, і хто б не шапнуў тады, што гэта дачка князя…

- Кажы! - загадаў ён на ўдачу.

- Не бачыў, клянуся, не бачыў!

Граф вырашыў супакоіць напалоханага цівуна.

- Хто табе сказаў, што князёўна ў маёнтку?

- Ніхто, паночку, ніхто! Не ведаю я гэтага!

- Хто табе сказаў, што яе завуць Дарутай?

- Дзеўку? - запытаўся Халей, пачунаючы сумнявацца ў розуме пана.

- Пся крэў! Ты што, здзекуешся з мяне?! Скуру спушчу!

Цівун імгненна вырашыў казаць пра тую, каго ведае, абы не маўчаць.

- Дарута з Шэйпічаў! Як жа не ведаць мне! Як бы служыў табе, каб халопаў тваіх не ведаў!

Граф разгубіўся.

- Ты хочаш сказаць, што дзяўчыну, якую ты бачыў у пакоі, завуць Дарутай і яна з Шэйпічаў? Так?

- Так, паночку! - узрадаваўся Халей, што нарэшце яны паразумеліся.

- Яна што… нарадзілася там? - асцярожна запытаўся граф. Ён пачынаў думаць, што пан Змога і князь няблага разыгралі яго! Жарт быў даволі арыгінальны, і граф не шкадаваў, што шчодра заплаціў за яго. Дзяўчына вартая гэтага. "Ды і вярнуся ў Варшаву, будзе што распавесці…" - радаваўся граф, уяўляючы сябе не меней, як на прыёме ў караля.

- Не, з прышлых. Ішлі да князя. Дзеля пацехі пасяліў іх на тваёй зямлі, сказаў, што князь у іхнюю хату сам заглядае часам.

- З кім пасяліў?

- З маткай.

Граф зарагатаў і ад задавальнення ажно ляпнуў сябе па калене.

Не разумеючы, што гэтак развесяліла пана, Халей далікатна падхіхікнуў.

- Ну, што ж, хвалю!

- Верай і праўдай служу! - з пачуццём выказаўся Халей, радуючыся, што ўсё так добра скончылася.

- Паслужы яшчэ. Прывязеш заўтра ейную матку сюды.

- Матку… - разгубіўся Халей. - Паночку, памерла тая матка!

- Добра. Можаш ісці.

Цівун пакідаў пакой, калі граф наўздагон гукнуў яго.

- Чакай! Гэта не тая дзеўка, па якую ты ездзіў у Шэйпічы?

- Яна.

Граф апусціўся на лаву для прысутных. Смерць дзядзькі, без’языкі Тамаш, забіты халоп, князь, Дарута, цівун… Ва ўсім гэтым была нейкая страшная загадка.

- Кажы!

Халей бухнуўся на калені. Ён разумеў, што пан усё адно дазнаецца цяпер. Ці ў дзеўкі выпытае, ці хто з шэйпіцкіх шапне, што Ходзька з грэблі прыскакаў, ды выцягнуў яго з Тамашам з полымя, таму ніяк не мог быць забітым у бойцы. Дазнаецца, што ўспомніў Халей пра дзядзьку пана, калі дах ужо абваліўся. Можа быць, каб раней, дык таксама жывым застаўся. Здагнала Ходзькава кроў…

Тое, што граф пачуў ад цівуна, уразіла настолькі, што цівун мог спакойна пакінуць маёнтак. Напалоханы сваім прызнаннем, Халей не мог крануцца з месца.

Граф нанова перажываў смерць свайго дзядзькі. Ён раптоўна адчуў вострую нянавісць да гэтай зямлі, на якой заставаўся чужынцам. Крыўда, агіда, гнеў на ўсё тутэйшае мужыцкае племя, на хуткаспелых шляхціцаў, якія множацца ў часе няспынных войнаў, і нават на лаву, што была пад ім.

Лава была бліжэй ад усіх, і граф біў яе кулакамі, нагамі… Ён не заўважаў, колькі гэта доўжыцца. У нейкі момант ён убачыў цівуна, які спалохана і аддана глядзеў яму ў вочы. Да сцяны баязліва ціснуліся пісар і конюхі.

У пакой спаважна ўвайшоў лёкай.

- Два паны, па якіх пасылалі, чакаюць прыёму ў кабінеце пана графа!

Граф шпарка рвануўся з месца, але каля конюхаў спыніўся.

- У склеп. І каб не збег. Потым разбяруся з ім, - спакойна загадаў ён і, не азіраючыся, тыцнуў пальцам у бок цівуна.

Два секунданты падняліся з крэслаў, калі граф увайшоў у свой кабінет.

- Дуэль адмяняецца, панове! Я зараз дам вам тлумачэнні! Чакайце!

Па хуткім часе граф прачытаў секундантам наступнае: "Літасцівы васпане!

Маю гонар паведаміць, што спрэчка, распачатая намі, не можа быць падставай для дуэлі вяльможаў. Такая дуэль можа скампраментаваць нас абодвух. Патлумачу. Мы апынуліся ў заблудзі. Толькі сёння ранкам я даведаўся, што прычынай спрэчкі паслужыла мая халопка, якая выдавала сябе за князёўну і вашую дачку. Злачынствы, учыненыя ёю, могуць легчы ганьбай на імёны высакародных людзей, якія скрыжуюць дзеля яе свае шпагі. Таму не прашу ў вас прабачэння і не патрабую яго. Мы, спадзяюся, абодва, ахвяры падману. Калі вас не задаволяць мае тлумачэнні, знайдзіце іншую падставу, якая б дазволіла нам скрыжаваць нашыл шпагі. Дарэчы, выбар зброі пакідаю за вамі, князь Баляслаў. Да вашых паслугаў граф Пржэвіцкі".

Секунданты чакалі.

- Гэты ліст, панове, адвязіце ў логава князя. Пачакайце там ягонага адказу.

2

Жыццё замка выдавала трывожны стан гаспадара. Людзі, здавалася, рабілі адно, а думалі пра нешта іншае. Кухар абварыў ногі і, крывячыся ад болю, камандаваў памочнікамі.

Печ, у якой знайшлі мёртвага лоўчага, ужо разбурылі па загадзе кня-зя. Раскіданыя цагліны, яшчэ не прыбраныя з ночы, траплялася пад ногі памочнікам, якія спатыкаліся аб іх, утвараючы непатрэбную мітусню. Не паступала вады, якая, дзякуючы сістэме вадзяных колаў з прыскрыначкамі, падавалася з ракі па ганчарных трубах. У той час, калі кухар вырашыў абмежаваць едакоў замчышча хлебам і гароднінай з вяндлінай, майстры спускаліся да берага Свіслачы, правяраючы колы і трубы. Князь назіраў з акна за іхняй працай, калі ўбачыў людзей, якія падкрадаліся да майстроў. Усё адбылося імгненна. Дваіх майстроў скруцілі і пацягнулі ўніз, да берага ракі, дзе круты абрыў ужо схаваў іх ад вачэй князя.

Князь загадаў сядлаць коней, і па хуткім часе пяць ваяроў на чале з ім былі за брамай. Паколькі на дарозе ў горад злодзеяў не было бачна, князь накіраваў атрад на мост праз Свіслач. З развілкі перад мастом яны ўгледзелі вершнікаў.

Князь разумеў, што вада ў замак была перакрытая знарок, але быў здзіўлены, бо меркаваў, што гэта клюкі панскага двара. А дарога вяла ў зваротны бок, да слабады, дзе размясцілася царскае войска. Уцекачы павярнулі з дарогі на луг, ад якога да лесу заставалася ўжо меней за чвэрць мілі. Перакінутыя цераз спіны коней жывыя ношы абцяжарвалі скакуноў, таму адлегласць паміж уцекачамі і пагоняй хутка скарачалася. Амаль што на мяжы з лесам насустрач уцекачам выехаў маленькі атрад вершнікаў.

- Камісар! - пазнаў князь камандзіра атрада.

Злодзеі, каб ухіліцца ад нечаканай перашкоды, павярнулі коней убок так, што тыя ажно сталі на дыбы. Звязаныя майстры на гэтым манеўры зваліліся долу. Каля іх і спешыўся атрад камісара.

- Спыніцеся, прашу! - крыкнуў камісар княскай пагоні, якая працягвала пераслед злодзеяў. Ён бачыў у лесе ратнікаў. Магчыма, яны чакалі тых, хто ўжо знік у лесе. Але ў любым выпадку князь мог трапіць у засаду.

- Што вы хочаце сказаць гэтым! - у голасе князя прагучаў выклік.

- Нічога, апроч таго, што вашым людзям, - Раман паказаў на майстроў, - патрэбна дапамога. Калі вы жадалі вызваліць іх, дык вось яны. Ці, можа быць, вы разлічвалі на нас? Тады працягвайце пагоню, - ён з годнасцю пакланіўся князю. - Здаецца, мы яшчэ не бачыліся сёння? Маю гонар вітаць вас!

Князь адчуў няёмкасць за свой выклік.

- Прабачце, камісар! Пагоня захапляе! І хто гэтыя злодзеі?!

- Думаю, што лясныя разбойнікі. Хіба можна ведаць, што яны плану-юць? - з апошнімі словамі Раман ускочыў на свайго каня.

Князь ведаў, што Раман кажа няпраўду, як ведаў і тое, што яна выказ-валася не для ягоных вушэй.

- Дзякую за спагаду. Чым у маю чаргу магу паслужыць вам?

- Гэта не далікатна, але я і мае людзі нічога не елі… Вы мне даруеце гэтае нахабства?

- Рады запрасіць вас пад мой дах, да майго стала! Праўда, ваду толькі падвезлі на кухню, так што - чым багатыя на хуткую руку.

Да самага замчышча атрады князя і камісара рухаліся адасоблена, да-веру не адчувался паміж людзьмі. Сам князь і Раман ехалі поруч, але за ўвесь шлях не перакінуліся ні словам.

Па прыездзе ў замак гасцей правялі ў залу.

- Шаноўнае гаспадарства, я вымушаны пакінуць вас, каб распарадзіцца на кухні, - князь памкнуўся да дзвярэй.

- Я магу тым часам агледзець замак? - перапыніў яго Раман.

- Гэта вобшук? - твар князя заліла чырвань.

- Ні ў якім разе! Я вельмі люблю старажытныя замкі і складаю гісторыю і апісанне кожнага, у якім давялося пабываць. Магчыма гэта будзе цікава людзям. праз некалькі стагоддзяў.

- У такім выпадку мой госць - гаспадар у замку, - князь зноў памкнуўся пакінуць залу.

- Ці магу я суправаджаць вас?

- Калі вам даспадобы…

- Адпачывайце тут, пакуль вернецца князь або я! - імгненна загадаў камісар сваім людзям і выйшаў следам за князем.

- Дзе мы можам перамовіцца, князь Баляслаў? - прашаптаў Раман, калі здагнаў князя.

- Вось яно што! Выбачайце, я не заўсёды разумею вас. Дзядзька Затко, праводзь нашага камісара ў бібліятэку, - апошняе датычылася старога настаўніка, які выйшаў да іх з-за павароту калідора.

Праз некаторы час ён заспеў Рамана за праглядам кнігі дацкага капітана Вальхаўзена "Воінскае мастацтва", набытай князем некалькі гадоў таму ў заезджых купцоў.

- Валодаеце дацкай мовай? - сустрэў яго пытаннем Раман.

- На слых не разумею, а калі чытаць, бачыцца выразнае падабенства з ангельскай і нямецкай.

- У нас ёсць пераклад гэтай кнігі пад назвай "Вучэнне і хітрасць ратнай будовы пяхотных людзей"…

- У адных вучымся… - пасміхнуўся князь. - Але што вы хацелі сказаць мне?

- Вядома, я напрасіўся да вас не на харчы, хаця лічу справядлівым накарміць тут людзей, якія не далі вам сёння трапіць у засаду.

- Буду рады, калі гэтым ў некаторай ступені змагу аддзячыць.

- Князь Баляслаў, мушу шчыра паведаміць, што вашыя справы з князёўнай ідуць не лепшым чынам. Дакладней, канчаткова зайшлі ў тупік. - Раман замаўчаў.

- Працягвайце, слухаю вас, Раман.

- Граф сцвярджае, што князёўна звычайная сялянка, якая жыла на яго зямлі ў Шэйпічах. Мы толькі што вярнуліся адтуль. Так, Дарута, сапраўды жыла там і не так даўно пакінула вёску пры трагічных абставінах. З таго часу вяскоўцы нічога не чулі пра яе.

- А што за трагічныя абставіны?

- Па яе прыехалі ад графа людзі на чале з ягоным дзядзькам. Што за бойка там адбылося, ніхто не ведае. Хату нехта падпаліў. Дзядзька графа загінуў у полымі. Цівуна і лёкая выцягнуў парабак. Дарута і яе маці прапалі. Людзі казалі, што бачылі яе апошнім разам, калі кіравала брычкай з прывязанымі коньмі. Магчыма, што ў брычцы была яе маці, Марухна…

- Раман, вы сумняваецеся, што Дарута мая дачка?

- Пасля партрэта вашай княгіні толькі сляпы не паверыць. Перадаю вам, як пачуў тое. Але яшчэ я не ўсё выклаў, што ведаю.

- Слухаю, - князь так моцна сашчапіў свае рукі, што чутна было, як хруснулі сутавы пальцаў.

- Князь Баляслаў, не сумняваюся ў вашай мужнасці. Я не сказаў яшчэ самага важнага. Граф сцвярджае, што дзяўчына забіла ягонага дзядзьку. Ён мае на тое пісьмовае сведчанне цівуна, якога, каб не ўцёк, трымае ў сутарэннях свайго палаца. Прыставу, якога я абавязаў разабрацца ў справе з палонам князёўны, граф сказаў, што разбярэцца са сваёй халопкай сам. І яшчэ. Сёння на майстроў каля ракі напалі невыпадкова, хацелі дазнацца ад іх пра вашыя сувязі з ляснымі разбойнікамі.

Пра сябе князь не думаў. Большасць з таго, што расказаў Раман, не было навіной для князя. Ён раней пачуў ад Войцеха значна болей і пра жыццё Даруты ў вёсцы, і пра той страшны дзень…

- Што рабіць?! Падкажыце, Раман!

- Я сам у адчаі, бо не бачу годнага выйсця… - у голасе звычайна ўраўнаважанага і амаль што халоднага і насмешлівага чалавека гучала калі не роспач, дык пэўная трывога. - Не бачу. Пакуль што! Упэўнены, што мы з вамі не адступімся перад абставінамі і хітрасцю графа.

- У мяне ёсць адзінае выйсце: атакаваць маёнтак, - ціха прамовіў князь.

- Што я магу сказаць?! Козыры на руках у графа развязваюць ягоныя рукі! Трэба тэрмінова вызваляць князёўну! На жаль, я маю ўладу кан-траляваць нашыя ваенныя планы і дзеянні, але не маю права павесці нашых ратнікаў на маёнтак. Мне патрэбны дзень-два, каб вырашыць гэтае пытанне. Але ў нашых абставінах кожная хвіліна можа стацца трагічнай для князёўны! Буду шчырым з вамі, князь Баляслаў! Ведаючы абставіны вашага жыцця, нават мне разбой прыходзіў у галаву. Але тут можна спадзявацца толькі на ўдачу. Мой маленькі атрад складаюць давераныя людзі. Збірайце сваіх. Толькі самых адданых. Глядзіце, бо здрадніцтва загубіць не толькі нас, але і князёўну.

План нападу даволі хутка быў складзены. Ён нагадваў той, які раней у іх з Войцехам не атрымалася здзейсніць. Ажыццяўленне гэтага плана, сапраўды, болей абапіралася на ўдачу, чым на логіку людзей, якія не збіраюцца здавацца ў безвыходным становішчы. Шмат верных людзей з вёсак мінулы раз трапілі ў засады. Атрад Войцеха таксама паменеў. Горш ад усяго было тое, што сама крэпасць цяпер знадворку патрулявалася маскавітамі. Да Войцеха князь ужо адправіў ганца. Ноччу, калі яму ўдасца прабрацца ў замчышча са сваімі людзьмі, будуць радзіцца, а пакуль трэба прыдумаць, як паведаміць ваярам, што атабарыліся ў горадзе…

Раман уважліва глядзеў у сухія, цёмныя ад напружаных думак і перажывання вочы князя. Ён раптам адчуў, што чалавек перад ім, магчыма, адзіны, каму ён давярае, і гэта выбар душы, а не моцы і розуму, абставінаў ці адзіноты. Інакш чаму ягоная душа адпачывае побач з князем, і нават калі ён проста ўспамінае, думае пра яго, чаму так ціха і спакойна яму? Тое, што Раман знянацку прамовіў, сталася нечаканым для яго самога.

- Князь Баляслаў, калі раптам я не змагу выбрацца з гэтай прыгоды жывым, ведайце, што я заўсёды вельмі хацеў, каб у мяне быў такі бацька, як вы.

- Я б ганарыўся такім сынам! - з пачуццём у голасе імгненна адазваўся князь. - Ну вось, а я ўсё не мог рашыцца прасіць вас…

- Той выпадак, калі я жадаю мець такую ўладу, якая дазволіла б мне выканаць любую вашую просьбу!

- Тут патрэбная толькі ўлада вашага сэрца, Раман. Абяцайце, калі што надарыцца са мной цяпер або калі-небудзь, не пакідайце Даруту без вашага клопату. Вам вядома сапраўдная гісторыя ейнага жыцця, у якую было б складана паверыць, калі б самыя драматычныя моманты гэтай гісторыі не адбывалася на вашых вачах. Бачна, што яна не падрыхтаваная для зносінаў з крывадушнымі людзьмі. А тут у нас з ёй няма нікога, апроч старога дзядзькі Затко і жменькі старых ваяроў.

- Не сумнявайцеся, князь! Я абяцаю гэта вам і, пакуль сам жывы, буду рабіць усё, каб жыццё вашай дачкі ў далейшым склалася шчасліва. Слова гонару!

- Я ўпэўнены, Раман, што вы сказалі шчыра. Калі жадаеце, заставайцеся з гэтага часу мне сынам, а Даруце братам.

Мужчыны разам падняліся з крэслаў і моўчкі моцна абняліся.

- А цяпер за справу? - запытаўся князь.

- За справу! Беражыце сябе!

Па абедзе госці разам з Раманам пакінулі замчышча. Князь правёў іх да брамы, дзе яго перастрэў дзядзька Затко.

- Вось, чытай! У прыёмнай цябе чакаюць секунданты ад графа. Ён адмаўляецца ад прызначанай дуэлі, але не супраць новай, калі застануцца яшчэ пытанні, - паведаміў дзядзька Затко.

Князь вярнуўся ў бібліятэку прачытаць пасланне і там жа адразу склаў адказ, у якім сцвярджаў, што граф хлусіць, бо Дарута яму не халопка. Паведаміў, што суд графа над ёй будзе самавольстствам пры любой ула-дзе. На заканчэнне князь дадаў, што разглядае хлусню графа як страх перад дуэллю.

Ён вырашыў не паведамляць Раману пра свой намер, бо жадаў сам адпомсціць за Даруту. Гэта была ягоная справа, справа гонару. Пры любым зыходзе паядынку князь пасля сённяшняй размовы быў упэўнены, што Раман не пакіне Даруту без свайго клопату. І, магчыма, ёй так будзе нават болей надзейна, чым з ім самім.

Князь сам аднёс свой адказ секундантам.

- Спадзяюся, панове, што неўзабаве сустрэнуся з вамі!

Сапраўды, увечары секунданты зноў былі ў князя. Граф лічыў сябе абражаным і запрашаў наступнай раніцай на дуэль. Ён паведамляў, што шануе старасць князя, таму пакідае выбар зброі за ім. Калі князь пажадае біцца на шпагах, ён возьме свае. У выпадку іншай зброі забеспячэнне ёю заставалася за князем.

Князь вырашыў, што, хаця яго рукі не такія моцныя, як раней, але адзіна рыцарскі меч мае права на паядынак, які вырашае лёс ягонай дачкі.

3

Граф не памыліўся. Князь не пажадаў міру.

"Ну што ж, я згодны з выбарам князя. Меч - зброя вартая маіх і ягоных продкаў. І нехта з нас мае сёння шанец адправіцца да іх. Але ніхто ў караля не скажа, што я проста забіў старога. Выбіраў ён!" - з задавальненнем зазначыў сабе граф.

Палову ночы граф правёў з секундантамі і цяпер злаваўся на сябе, што так і заснуў у крэсле свайго кабінета. Здранцвелыя цягліцы не слухаліся. Граф пачуваўся блага. Настрой таксама быў не лепшы. Ён так і не рашыўся ўвечары наведаць князёўну. Ён баяўся хараства, дасціпнасці і нават вядзьмарства Даруты, у якім цяпер падазраваў дзяўчыну. Ён не паверыў цівуну, які сцвярджаў, што гэта яна забіла ягонага дзядзьку Вінцэся, але гэтае сцверджанне казытала нервы, страшыла і рабіла Да-руту яшчэ больш прыцягальнай. Спачатку граф дакараў сябе, што гэтак прыніжаўся перад звычайнай дзеўкай, але ўсё ў ім супраціўлялася гэтаму, і ён зноў называў яе ў думках князёўнай. Граф не мог пазбыцца не толькі свайго пачуцця, але і павагі, якую ўнушала яму князёўна. Ён адчуваў, што ў ейным жыцці схаваная незвычайная таямніца, якая ўпрыгожвала вобраз дзяўчыны.

Пачынала світаць. Хутка павінны былі з’явіцца секунданты.

Граф вагаўся. Ён не мог рызыкаваць жыццём, пакуль не займеў гэтую жанчыну. Але ён ніколі не гвалтаваў жанчын. Яны заўсёды самі шукалі асалоды ад блізкасці з ім. І ўсё ж такі столькі пакутаваць.

Тамаш адразу падхапіўся на ногі пры набліжэнні графа і асцярожна павярнуў ключ у дзвярах.

- Ідзі, затрымай секундантаў да майго прыходу! - загадаў граф.

Дарута спала тым самым глыбокім і моцным сном, які бывае на дасвецці, калі ўся прырода замірае перад велічным і ўрачыстым відовішчам узыходу жыццядайнага сонца на нябесны трон. Ёй сніўся высокі, ажно да неба чорны вершнік з дзідай. Вочы яго ззялі ярчэй ад ранішніх зорак, якія дагаралі на заха-дзе. Лёгкую чорную накідку за ім раздзімаў вецер і яна здавалася ноччу, якую рыцар сцягваў з небасхілу. Ён быў грозны і страшны, але Дарута ведала, што гэта не яе палохае вершнік. Яна хацела пайсці насустрач, пад ягоную ахову, але не магла крануцца з месца. І вершнік сам прышпорыў свайго каня. Дарута пачула голас, які скалыхнуў паветра: "Трымайся! Я памагу табе!.."

Граф здагадваўся, што князёўна перажывае нешта ў сваім сне. Твар дзяўчыны нагадаў яму твар старажытнага сфінкса, што ўразіў, калі ён шукаў удачы ў Егіпце…

...На тую вандроўку яго падахвоціў дзядзька. Але ў Егіпце дзядзька займаўся нейкімі сваімі справамі, і Эдвард, бязмэтна вандруючы, не знаходзіў прытулку ні ў чужой краіне, ні ў родзіча, ні ў самім сабе. Тая вандроўка дала яму шмат перажыванняў і ведаў, але замест удачы прынесла незразумелае спусташэнне думак, душы. Па вяртанні ў Варшаву, каб напоўніць жыццё нейкім сэнсам, ён вырашыў завесці сям’ю. Спачатку яго цешылі прыгажосць і радавітасць жонкі, новыя клопаты, але неўзабаве граф зразумеў, што не толькі не кахае сваю жонку, але нават амаль абыякавы да іхняга адзінага сына…

…Напамінак пра сфінкса падаўся графу грозным сімвалам, знакам новай бяды. Ён вырашыў, што на гэты раз спусташэнне, хутчэй ад усяго, пагражала ягонаму сэрцу.

Графу хацелася адным разам скінуць з сябе невыносную жарсць, са-мотную пагоню за шчасцем. Ён не разумеў, чаму гэтая дзяўчына, якая, здавалася, часам нават паддаецца яму, не жадае падзяліць з ім салодкую ношу? Граф імгненна адкінуў коўдру і наваліўся на Даруту ўсім целам, адначасна захопліваючы яе вусны сваімі.

Дарута торгнулася і шырока расплюшчыла вочы. Граф убачыў, як здзіўленне, крыўда, гнеў, змяняючы адно другое, адлюстроўваюцца ў іх. "Нічога, я разбуджу тваю почаўнасць^21!" - падумаў граф, каленам, што клінам, раз’ядноўваючы напружаныя, сціснутыя ногі дзяўчыны.

За вакном працягла заіржаў Белазор, і Дарута канчаткова прачнулася, вяртаючыся ад сну да прыкрай рэчаіснасці. Яна верыла снам і рыцарам.

Дарута пацягнулася рукамі да шыі графа, дзе торгалася напружаная жылка з кропкай Зары, але граф імгненна пакрыў ейныя рукі такімі гарачымі пацалункамі, што на нейкі момант дзяўчына разгубілася. Цела Даруты міжволі расслабілася. Але яна імгненна апамяталася. Калі дзяўчына моцна абняла графа, прыціскаючы да сябе, ён быў упэўнены, што нарэшце князёўна не толькі скараецца, але і прагне яго. І раптам граф адчуў, што яму быццам бы не стае паветра. Каб вырвацца з задушлівых дзявочых абдымкаў, ён паспрабаваў устаць на ногі, але дзяўчына імгненна абхапіла іх сваімі нагамі, яшчэ мацней прыціскаючы да сябе. Граф выдаў сіплы, бессэнсоўны крык жаху, калі Дарута перакуліла ягонае цела пад сябе і скочыла з ложка. У гэты момант Тамаш далікатна прыадчыніў дзверы і тут жа схаваўся за імі.

Дарута выбегла ў калідор. Каля самай лесвіцы, што вяла ўніз, яе сустрэлі два мужчыны з шаблямі. З-за мужчынскіх спінаў выглядаў Тамаш.

Дарута адхінулася і ўбачыла графа, які, злавесна ўсміхаючыся, пера-крываў ёй шлях да адступлення шпагай. З бакавога прахода напірала дворня, узброеная ўсім, што трапілася пад руку.

- У клетку! Да мядзведзя! - ліхаманкава загадаў граф.

Дарута апынулася ў акружэнні мужчын, ашчэраных каламі, нажамі, шаблямі. Колючы яе ў бакі, грудзі, спіну, яны прымушалі дзяўчыну рухацца ў напрамку сутарэння, куды вялі хісткія драўляныя прыступкі. Дарута баялася толькі аднаго - аступіцца на сходнях і самой упасці на іклы, накіраваныя на яе зверху і знізу. Прыціснутая тварам да мураванай сцяны, у якую ўпіралася лесвіца, Дарута адзіна пачула, як збоку бразнулі завалы, пасля чаго яе ўпіхнулі ў маленькі праём з цёплым, непрадыхлівым, смуродным паветрам.

- Пакуль вярнуся, каб і следу ад яе не засталося! - загадаў граф Тамашу. - Будуць пытацца, кажыце, што збегла! - апошняе датычылася ўсіх прысутных.

Дзяўчыну каламі падпіхнулі праз дзверы праёма ў вялікую клетку.

Канваіры жагналіся, пакідаючы памяшканне. Уверсе зачыніліся дзверы. Дарута паспрабавала агледзецца ў амаль цёмным сутарэнні, святло ў якое падала праз вузкую шчыліну пад самай столлю.

У дальнім куце клеткі хтосьці варушыўся. Дарута прыціснулася да кратаў. Раздражнёны рык з кута выдаў там магутнага звера. Дарута чула загад графа кінуць яе ў клетку да мядзведзя. Яе не палохалі звяры на волі. Яна ведала, як сябе паводзіць з імі, але са звярамі, згвалчанымі людзьмі, да гэтага не сустракалася адзін на адзін.

Звер падняўся ў рост, устаў на заднія лапы. Так, гэта быў мядзведзь. Звер пераступаў з лапы на лапу, хістаючыся ў бакі, каб прывесці сябе ў ваяўнічы стан.

- Стой! - закрычала яна з усяе моцы, каб мядзведзь не паспеў зату-маніць свае мазгі злосцю, ды і наогул звяры часта баяцца голасу чалавека.

Мядзведзь прыслухаўся. Радасная здагадка раптоўна скалыхнула Даруту.

- Нябога! Нябога! Гэта ты! Да мяне ідзі, ідзі, мой харошы! Спадзяюся, не забыў мяне!

Мядзведзь насцярожана рыкнуў, але сеў, а затым стаў на ўсе чатыры лапы. Дарута пачала сумнявацца ў сваёй здагадцы, але і гэты мядзведзь быў зараз для яе такім жа нябогам, як той, якога яна вызваліла з каменнай пасткі.

І раптам мядзведзь неяк таропка, няўклюдна падбрыкнуў заднімі лапамі і рынуўся да яе. Так, гэта быў Нябога! Звер успомніў сваю колішнюю гульню з Дарутай.

- Нябога! Бедны мой Нябога! - дзяўчына зусім забылася, што яна ў такім жа, як не горшым, становішчы. - Што ж яны зрабілі з табой?! - бе-давала Дарута, лашчачы густую, зваляную поўсць мядзведзя. Было бачна, што ён даўно тут, не прыручаны, не дагледжаны тымі, хто пазбавіў яго волі.

Нябога цёрся аб Даруту мордай, нешта бурчэў, нібыта скардзіўся на тых, хто паланіў яго, трымае за лютага звера. Дарута ўсёй душой спачувала яму. Але чым яна можа дапамагчы яму, як і самой сабе?

"Трэба думаць! - загадала сабе Дарута. - Па-першае, ад мяне хацелі пазбавіцца. Па-другое, ніхто не ведае, што я жывая, бо замест ворага знайшла ў клетцы сябра. Дужага сябра! Па-трэцяе, я чула, што ад мяне і следу не павінна застацца. У такім выпадку сюды хутка прыйдуць, бо гаспадар некуды ад’язджае і неўзабаве збіраецца вярнуцца. Трэба падрыхтавацца і добра сустрэць іх!" - вырашыла яна.

Дзяўчына ўзялася даследаваць клетку. Таўшчэзныя жалезныя краты былі моцныя. Завала на ўваходных дзверцах была недасягальная з клет-кі. Але нейкая неадпаведнасць падказвала ёй, што выйсце ёсць. Дарута раз за разам абыходзіла клетку, правяраючы на трываласць кожную жалязяку, пакуль канчаткова не ўпэўнілася, што клетка надзейна зробленая. Нябога спачатку хадзіў следам, а пасля лёг на ейным шляху, каб, мабыць, кожны раз трапляць сяброўцы пад ногі. Сапраўды, дзяўчына ледзьве не наляцела на яго. Яна проста села адпачыць на мядзведжы бок, як рабіла гэта раней падчас іхніх гульняў у лесе. І тут убачыла, што краты насупраць яе не дастаюць мураванага долу. "Напэўна, каб можна было, не заходзячы, клетку чысціць, карміць звера". Дарута паспрабавала прасунуць пад кратамі галаву, але нават калі б у шчыліну нейкім чынам пралезла галава, дык між кратамі заселі б плечы. Нябога ажно круціў сваёй галавой, цікуючы за намаганнямі сяброўкі. І раптам Дарута зразумела, што клетка не суцэльная, бо падлога ў ёй была на такім жа ўзроўні, такая ж, як і звонку. Майстры або разлічвалі на цяжар клеткі, або не дарабілі. Даруце было ўсё адно. Заставалася падняць клетку з аднаго боку так, каб яна завалілася на сцяну скляпення, і тады яны з Нябогам будуць на волі. Дарута падступілася да клеткі з таго боку, дзе краты былі вышэйшымі за падлогу. Брацца за краты было зручна, але некалькі падыходаў на мяжы моцы далі разуменне, што разлік майстроў быў правільным, а праца сумленнай. Нябога, які цікаваў і за гэтым заняткам сяброўкі, вырашыў, што яму прапаноўваюць новую гульню. Ён паўтарыў усё, зробленае ёю: паспрабаваў, не дужа стараючыся, прасунуць галаву пад краты, затым доўга ладзіўся, наровячы легчы на спіну. Нарэшце, хоць і не зусім на спіне, а бокам, ён падсунуў пярэднюю і заднюю лапы пад краты. Нябога злёгку тузануў іх, порстка ўкочыў і нават пачаў матляць галавой, быццам аддаючы паклоны. Дарута здзівілася, бо яна не вучыла Нябогу кланяцца, а, можа быць, і не так зразумела яго зараз. Але гэта яе не займала. Клетка яшчэ дрыжала, і Дарута зноў памкнулася падняць яе. Спрабуючы выклікаць Нябогу на спаборніцтва, яна пачала заўзята тузаць краты.

- Нябога, давай сюды! - паклікала яна, беручыся за краты абедзвюма рукамі.

Мядзведзь плюхнуўся побач. Ён зноў падчапіў ніз клеткі лапамі.

- Давай! Давай! Давай! Давай!.. - захвочвала Дарута, размерана тор-гаючы краты, каб падказаць рытм для агульных намаганняў.

Нарэшце клетка пачала вагацца. У нейкі момант Дарута адчула нястрым-ную моц, якая, вызваляючыся з сонечнага спляцення, неслася з крывёй у кожную кропку цела. Гэта была моц разбурэння. Яна ведала, што павінна аддаць гэтую моц, інакш сама зробіцца ахвярай той сілы, якую выклікала неўтаймоўнай прагай волі.

Клетка паволі валілася на бок, калі Дарута выскачыла з-пад яе.

- Нябога! - з жахам выклікнула яна, назіраючы, як клетка адштурх-нулася ад сцяны і са страшэзным грукатам стала на сваё ранейшае месца, не жадаючы выпускаць са свайго чэрава яшчэ адну ахвяру.

Напалоханы, ледзьве не раструшаны звер дзіка зароў, перакрываючы жалезны грукат.

Дарута падбегла да завалы. Як толькі завала была адкінутая, Нябога вялізнымі скачкамі пакінуў клетку і тут жа апынуўся на версе драўляных прыступак, што вялі са скляпення. У гэты момант дзверы там адчыніліся, і збіты з ног Тамаш заплюшчыў вочы, каб не бачыць таго канца, што абяцалі яму раз’юшаны звер і Дарута.

Ад свежага паветра Нябога ажно спыніўся і, аддаючы належнае волі, зароў з усяе мядзведжае глоткі.

Дарута не паспявала за мядзведзем. Дворня з крыкам разбягалася на ягоным шляху з маёнтка. Сабакі таксама ўчулі мядзведзя. З сабакарні нёсся гучны брэх. За рогам маёнтка павінен быў знаходзіцца агароджаны падворак, дзе Дарута бачыла раней Белазора.

- Белазор! - паклікала дзяўчына, бегучы да таго падворка.

Белазор з лёгкасцю пераскочыў агароджу насустрач ёй і раптам спыніўся, захроп, конскія вочы наліліся крывёю.

Даруце не было часу падумаць, што два яе верныя сябры могуць не паладзіць паміж сабой. Ды калі б і думала, дык ад таго нічога б не змянілася. Дворня на чале з Тамашам ужо зноў наступала, ашчэраная каламі і ўсім, што трапілася пад руку. Дарута падбегла да каня.

- Белазор! - дзяўчына ласкава правяла рукой па шыі каня. Дарута ведала, як прывесці каня ў спакой. Яна паклала далонь на нос каню і крыху націснула пальцамі. Конь скасіў вокам і павярнуў галаву да яе. Дарута ўхапілася за грыву незацуглянага каня і момантам апынулася на ягонай спіне.

Здалёк было бачна, што ўязная брама зачыненая. Белазор, шалеючы ад няспыннага сабачага ляманту і мядзведзя, які далучыўся да іх, нёсся ўздоўж высокай агароджы маёнтка. На процілеглым ад брамы баку агароджы Дарута ўгледзела маленькія веснічкі, зробленыя, напэўна, дзеля таго, каб скараціць шлях да ракі. Яна вярнула каня да веснічак.

Белазор прыпадняў галаву і выцягнуў шыю. Дарута не думала, што атрымаецца, бо з той пары, калі яны з маленькай Земай навыперадкі імчаліся на цыганскіх конях лугамі, ляснымі дарогамі, пераскокваючы канавы, яміны, ствалы паваленых дрэваў, прайшло шмат часу. У вёсцы, дзякуючы Ходзьку, ёй выпадала калі-нікалі праехацца верхам на конях, прызначаных болей для сялянскай працы.

Дарута блаславіла лёс, які падараваў ёй тое цыганскае сяброўства. Яе цела памятала, што рабіць. Калі капыты Белазора мякка апусціліся на зямлю па другі бок агароджы, мядзведзь ужо сядзеў верхам на веснічках.

- Малайчына, Нябога! - ухваліла Дарута. - Не адставай!

Дарута накіравала каня да берага Свіслачы, над якім удалечы, дзякуючы лёгкаму туману, здавалася, лунаў над курганам замак з каронамі вежаў. Дарута не сумнявалася, што гэта і ёсць княскае ўладанне. Шлях да кургана берагам ракі быў схаваны ад цікаўных вачэй, што адразу ўсцешыла амаль што распранутую дзяўчыну. Яна вельмі позна ўбачыла мужчын, якія біліся на мячах паблізу млына. Не спыняючы каня, якога надзейна падганяў Нябога, Дарута, не азіраючыся, праімчалася ў двух дзясятках крокаў ад дуэлянтаў. Князь і граф разам з секундантамі і конюхамі, не верылі сваім вачам, гледзячы ўслед нечаканаму відовішчу.

- Каня! - закрычаў граф, які першы выйшаў са здранцвення.

Аднак першым каня падвялі да князя.

З вежы, якая ўзвышалася над брамай замчышча, варта дзівілася таму, што раптоўна адкрылася вачам. Вершніца, попельныя валасы якой зіхацелі золатам у мяккіх сонечных промнях позняй восені, а падраная белая кашуля ўтварала ці то ветразі, ці то крылы, ва ўвесь дух ляцела на бліскучым чорным кані, за якім гнаўся сапраўдны мядзведзь. Следам наперадзе невялікай світы скакалі два рыцары з мячамі.

- Князь! - пазналі першым гаспадара ў адным з коннікаў.

- Пан! - імгненна вызначылі і другога.

Князь пакрысе адставаў. Было відавочна, што пан мае ўсе шанцы здаг-наць вершніцу першым. І тут над крутым абрывам, які ўтварыла на павароце рэчышча Свіслачы, з’явіўся яшчэ адзін вершнік у чорным. Ён галопам пагнаў свайго каня са стромы, адразаючы вершніцу ад пераследнікаў.

- Чорны камісар! - ахнуў нехта з вартаўнікоў.

Браму хутка паднялі, спусцілі мост, і невялічкі атрад пад кіраўніцтвам дзядзькі Затко паскакаў на конях на падмогу князю.

Шпага камісара і меч графа скрыжаваліся ў паветры. Граф, напружан-не якога яшчэ не спала ад дуэлі з князем і нават узмацнілася пагоняй за князёўнай, спяшаўся. Цяпер адзінай ягонай мэтай было дагнаць сваю былую паланянку. Ён кінуў кароткі позірк услед бяглянцы, каб ацаніць свае шанцы дагнаць яе, і быў імгненна выбіты ўдарам прамой нагі з сядла. Камісар, не жадаючы змагацца, крутануў свайго каня, каб суправаджаць Даруту, як з ім параўняўся князь.

- Абараняйце дачку, князь Баляслаў! Няхай вашыя секунданты скачуць следам за вамі! Каму, як не вам зараз быць побач з ёй! Не страцце яе ў трэці раз! Спяшайцеся! - крыкнуў камісар. - Спяшайцеся, я даганю вас!

Граф з цяжкасцю падняўся з прамерзлай зямлі. У яго не ставала ўжо ні фізічнай, ні маральнай сілы працягваць барацьбу. Ён падняў свой меч, які адляцеў пры ягоным падзенні ўбок, і абаперся на яго, як на кій. Пад’ехалі і ў нерашучасці спыніліся секунданты графа. Паказаўся атрад дворні графа.

- Што тычыцца абавязкаў князя перад вамі, граф Пржэвіцкі, я бяру іх на сябе. Патлумачу гэта вам адзін на адзін. Умовы нашай сустрэчы дашліце з секундантамі. - Раман азірнуўся. Набліжаўся атрад дзядзькі Затко. - А цяпер, граф, раю вам адаслаць сваіх людзей, інакш адкажаце за нявінна пралітую кроў перад уладай.

Граф моўчкі ўзлез на свайго каня і насмешліва зірнуў на камісара. Цяпер, ведаючы слабіну гэтага чалавека, можна было разлічваць на перамогу над ім.

4

Дарута стаяла пасярод пляца замчышча, не ведаючы, што ёй далей рабіць. Белазор, прыціскаючы вушы, уздрыгваючы і пераступаючы нагамі, касіў вокам на мядзведзя. Нябога то ўставаў на заднія лапы, махаючы ў паветры пярэднімі, нібыта вітаў ашчэраную каламі і віламі княскую дворню, што абкружала незвычайную тройцу, то сядаў на дол, хітравата-пакрыўджана лыпаючы маленькімі вачамі. Даруце здавалася, што Нябога чакаў інакшае сустрэчы ад людзей. Раптам з кола абкружэння выйшаў Яцка. Цыган прыйшоў разам з ляснымі таварышамі ў замчышча, каб удзельнічаць у начным нападзе на панскі палац. Яцка ціхенька свіснуў. Мядзьведзь зноў устаў на заднія лапы і пачаў круціцца на месцы, нязграбна прытупваючы. Яцка нешта крыкнуў яму па-цыганску, і мядзведзь пачаў аддаваць паклоны прысутным. Тады цыган раскінуў рукі і пайшоў на мядзведзя.

- Ну, здарова, рамалэ! Ай, рамалэ! - Яцка і Нябога пачалі жартам барукацца, што выглядала больш абдымкамі.

Дворня зразумела, што мядзведзь прыручны, але на ўсякі выпадак калы не пакідала.

- Дазвольце, князёўна, аказаць^22 вам камісара, майго сябра, якога з нядаўняга часу маю за сына, - перад Дарутай у паклоне застылі князь і камісар.

- Прашу вас, мянуйце мяне Раманам! - камісар выструніўся. - Вы дазволіце, князёўна? - Раман імгненна адшпіліў сваю чорную накідку і захутаў у яе дзяўчыну.

Дарута спалохалася, што зараз зноў загучаць галасы мінулага і яна страціць прытомнасць. Раман быў вельмі падобны да чорнага рыцара з ейнага сну. Той чорны рыцар у сне абяцаў ёй дапамогу, а гэты на яве здзейсніў.

- Князёўна, што з вамі? - Раман хацеў падтрымаць дзяўчыну, але вочы яе ўжо смяяліся нейкай сваёй пяшчотнай думцы.

- Дзякую вам, - прамовіла Дарута.

- Не ведаю, чым я заслужыў вашую падзяку, пра якую мог марыць хіба што ў сне! - усклікнуў Раман.

- Можа быць, і ў сне, - дзяўчына хітра зірнула на Рамана. - Але не важна. Галоўнае, я ведаю.

- Безумоўна! - пацвердзіў Раман, які палічыў гэта за жарт. Яму яшчэ не даводзілася жартаваць з жанчынамі, але раптоўная бескоапотная лёгкасць падштурхнула яго. - Безумоўна! Жанчыны заўсёды ведаюць галоўнае, бо трымаюць ключы ад усіх таямніц свету.

- А замкі на таямніцы чапляюць мужчыны, так? - наіўна запыталася Дарута, але вочы яе зноў весела бліснулі.

- Не, мне здаецца, што і замкі прыдумалі яны. Ну, хіба што чапляюць нашымі рукамі.

- Вось як? А мне здаецца, што і таямніцы прыдумалі мужчыны, ад прагі растлумачыць тое, чаго не ведаюць. Так, князь? - Дарута азірнулася. Яна так імкнулася да князя, а зараз нават забылася на яго. Ёй было сорамна і радасна.

Князь дзівіўся маладым людзям, якія гулялі словамі, паняткамі, не зважаючы на ўсіх вакол, на тое, што на Даруце падраная начная сарочка, якая вызірае з-пад чорнай накідкі Рамана, а Раман, няйначай, мерзне. Ён не думаў, што мае права на ўвагу Даруты, але адчуваў сябе самотна. Князь адшпіліў свой плашч і разам з ім упершыню абняў сваю дачку.

- Дарута, я не патрэбны нікому і не памёр яшчэ толькі таму, што чакаў гэтай сустрэчы, - нечакана прызнаўся ён.

- Магчыма, вы памыляецеся, князь?

- Не, я жывы яшчэ!

Дарута і Раман далікатна ўсміхнуліся на жарт князя.

- Пайшлі, дачка, - князь мацней прытуліў Даруту за плечы, накіроўва-ючы ў замак. Праз некалькі крокаў ён азірнуўся. - Раман, думаю, што і вы жадаеце бачыць сустрэчу маці і дачкі?

- Не, князь, вам ёсць што расказаць адно аднаму. Паблукаю па крэпасці. Я прыйду. Потым.

- Дзякую, Раман. Вось і дзядзька Затко! - абрадваўся князь свайму любаму настаўніку, вернаму паплечніку і бываламу ваяру, які падышоў да іх. - Ён якраз не дасць вам заблукаць, - князь з Дарутай рушылі ў замак.

Белазор, пасля таго, як конюхі абцерлі, павадзілі яго па замчышчы і накрылі папонай, так і застаўся стаяць перад вялізазнымі, абабітымі каваным жалезам дубовымі замкавымі дзвярыма, за якімі знікла Дарута.

Раман з дапамогай дзядзькі Затко абыходзіў крэпасць. Не зважаючы на гарматы, старыя, месцамі пашкоджаныя ўмацаванні ды малая колькасць абаронцаў сведчылі пра заняпад. Усё магло закончыцца гібеллю не толькі старажытных муроў, але і князя з дачкой. Раман разумеў, што гэта іхняя зямля, іхняе роднае гняздо, іншага няма ў гэтых людзей. Але ім не пакінулі выбару. Раману адназначна было моўлена, што замак па-любому неўзабаве ўзарвуць, таму людзі павінны пакінуць яго, калі жадаюць застацца жывымі. Уласна, з гэтай місіяй камісар і шукаў той першай сустрэчы з князем сам-насам. Колькі змянілася ў іхнім жыцці за апошні час! Колькі змянілася ў ім самім! Раман ведаў, што застанецца з імі да канца, калі нават не ўдасца ўгаварыць князя. Ён стараўся не думаць пра тое, што не толькі ягоная паспяховая кар’ера, але і само жыццё могуць стацца загубленымі, што наперадзе чорнай прорвай ляжала невядомасць, праз якую патрэбна было перабрацца. І ўсё ж такі, як ні дзіўна, ён адчуваў спакой і радасць.

Раман якраз падняўся на другі паверх, калі з бакавога калідора выйшла ціхая, расчуленая, з яшчэ не высахлымі слязамі Дарута і падцягнуты, урачысты князь, які не мог адвесці позірк ад сваёй дачкі. Як пасаваў строгі і цяжкі строй князёўны да суровых старажытных муроў!

"А князь яшчэ зусім не стары! - падумаў Раман. - Ён гэтак жа мог бы весці тут сваю княгіню…" - нешта накшталт рэўнасці варухнулася ў ягонай душы. Ён адступіў у цень, каб нічым не зашкодзіць іхняй радасці.

- Раман! Мы вас шукаем! - Дарута памкнулася яму насустрач і вінавата азірнулася на князя.

Князь рассмяяўся, але рэзка абарваў свой смех, не верачы сабе. Ён баяўся спалохаць сваё шчасце. Пачуцці перапаўнялі яго. Раптам ён пабялеў з твару.

- Дарута! Раман! Чакайце мяне! Я зараз вярнуся, - князь хуткай хадой рушыў у зваротным накірунку.

Маладыя людзі ў трывожным недаўменні адышліся да акна.

- Што з князем, як вы думаеце, князёўна? Можа быць, яму патрэбная дапамога?

- Не ведаю, што і думаць, - разгублена адазвалася Дарута. - Толькі што быў вясёлы, і раптам…

- Дзеці мае! Не трэба гадаць! - пачуўся здаля голас князя, які неўзабаве з’явіўся і сам, несучы ў руках невялікую скрыначку. Ён хутка наблізіўся да Даруты. - Выбачайце мне, дачка. Я прысабечыў тое, што належыць вам. Зірніце, - князь адчыніў драўляную, багата інкруставаную жоўтым і белым металамі скрыначку.

- Ах! - міжволі вырвалася ў Даруты. На чырвоным аксаміце ляжаў яе верны сябра і спадарожнік, выратавальнік і дзіцячая забава: нож аднарога. Яна тужыла па ім, часам па звычцы шукаючы на шыі матузок, на якім падвешвала ў скураной торбачцы нож, хаваючы ад старонніх вачэй. Дарута верыла, што калі-небудзь ён вернецца да яе, і вось…

- Бачу, што вы пазналі, Дарута. Яго знайшлі на вашых грудзях, калі вы ўпершыню прыйшлі ў замак і страцілі прытомнасць. Ён раней належаў мне і быў згублены мной, хаця я схіляюся да думкі, што быў скрадзены ў мяне. Вядома, я вельмі ўзрадаваўся яго вяртанню, загадаў, каб вас добра лячылі, выказвалі шчыры клопат і пашану. Але як я вінавачу сябе! Я нават падумаць не мог, што яго прынесла мая дачка…

- Вы той малады князь, які атрымаў нож ад Бэнга?.. - Даруце здалося, што яна трапіла ў казку.

- Той, ды ўжо далёка не малады. Але адкуль вы ведаеце пра Бэнга, дачка? - здзівіўся князь.

- …І я ішла. сюды ўсё мае жыццё, каб вярнуць вам…

- …Сябе! - падхапіў князь. - Спадзяюся, што ўсё вашае жыццё яшчэ наперадзе! Вы проста ішлі дадому. Вазьміце яго, ён ваш, мая любая дачка, ён не толькі вярнуўся да мяне, ён аказаў сябе яшчэ болей шчодрым: ён вярнуў мне дачку, мой адзіны сапраўдны скарб на зямлі, - князь працягнуў скрыначку з нажом Даруце.

Дарута баялася дакрануцца да нажа, каляровае дзяржальна якога, здавалася, мігацела жывым ззяннем.

- Гэта ваш нож, які я бласлаўляю за тое, што прывёў мяне да вас, мой гаспадар князь-бацька.

- Тады я не вяртаю яго вам, я вам ахвярую гэты дзіва-нож.

- Дзякую за дарагі падарунак, мой князь! - Даруце зрабілася лёгка, радасна, быццам дадалося моцы. Яна хутка выхапіла нож са скрыначкі і пакланілася князю.

- Будзьце блаславёнай, дачка. Бачу, Раман ужо зачакаўся вашай увагі. Але вы мне скажаце, адкуль ведаце пра Бэнга? Хаця потым! Мне вельмі хочацца ведаць і пра тое, як гэты нож трапіў да вас.

- А можа быць пакінуць нож у вас, дарагі князь? Калі раптам згубіцеся, ён прывядзе вас да мяне! - заявіла Дарута, спрытна хаваючы нож некуды ў складкі сваёй багатай спадніцы.

Мужчыны засмяяліся ад нечаканага жарту і спрыту дзяўчыны.

- Князеўна! Мне таксама б хацелася даведацца пра тое, аб чым пытаўся наш князь! Але пакуль нож яшчэ тут, вы мне можаце растлумачыць, што гэта за дзяржальна ў вашага нажа?! - папрасіў Раман.

- Магу.

- Выбачаюся, маладыя людзі, але мы забыліся на ежу. Да таго ж у нас сёння свята! Мне патрэбна даць пэўныя распараджэнні, каб мы адчулі гэтае свята! - князь падвёў Рамана да Даруты і абняў іх. - Дзеці мае, можа быць, я трапіў у лепшы свет? Я не варты гэтага шчасця!

- Князь! Вы зноў за сваё! - з жартоўнай пагрозай у голасе ўсклікнула Дарута.

- Ну вось, вы бачылі, Раман? Знайшлася і на мяне ўправа! Трымай-цеся хоць вы, бо Дарута прыроджаная ўладарка! - князь ласкава зірнуў на дачку. - Раман, я пакідаю на вас Даруту! Яна зусім не ведае свайго радавога гнязда. Пакуль я буду заняты, пакажыце ёй хаця б сабе наваколле з даху замка. Але не доўга. Кухары не прымусяць нас чакаць! Не крыўдзіце Рамана, князёўна! - ён лёгкай хадой прадоўжыў свой шлях.

Маладыя людзі замілавана паглядзелі ўслед князю і рушылі да спіраль-ных каменных сходаў, якія вялі наверх, паварочваючыся, як і ва ўсіх замках, за сонцам.

- Ведаеце, Дарута, людзі ў большасці праварукія, таму такая лесвіца дае абаронцам замку, якія звычайна спускаюцца, дадаковы шанец, бо пра-ціўніку пры пад’ёме нязручна трымаць у руках меч, - патлумачыў Раман.

- Я ляўша, Раман.

- Такіх праціўнікаў называюць праклёнам для замка.

- А калі гаспадар ляўша?

- Леварукаму гаспадару лепш пазбягаць бою на такой лесвіцы, бо яна сама можа стацца праклёнам яму.

Дарута прамаўчала.

Калі нарэшце падняліся на дах замка, Раман не ведаў, аб чым далей гаварыць з князёўнай. Ён нават баяўся паглядзець на яе. Магутны разлог у блакітным абрамленні далёкіх лясоў, дол з яшчэ зялёнымі лугавінамі, рассечанымі срэбранымі стужкамі водаў дзвюх рэк, якія, люструючы нябёсы, ядналіся каля падножжа кургана, усё гэта не магло быць выпад-ковым, усё гэта гаварыла за яго.

Дарута, хаця і пачувала сябе спакойна, але часам ёй здавалася, што чарговы павеў ветру сарве яе ў бязмежжа невядомасці і яна зноў будзе шукаць шлях дадому. Цяпер ужо зусім адна, без Марухны. І тады Раман, мацней сціскаў яе руку. У нейкі момант яны адважыліся зірнуць адно на аднога. Гэта адбылося адначасова і крыху збянтэжыла іх.

- Дарута! Цяпер я разумею, чаму паклікала мяне гэтая вайна! - Ра-ман убачыў, як спахмурнела Дарута. - Выбачайце маю недалікатнасць, князёўна. Я зусім не жадаў параніць вас.

- Не трэба, Раман. Вернемся, я стамілася.

Вярталіся моўчкі. Раман пад руку падтрымліваў дзяўчыну, якая пад канец дня і сапраўды хісталася ад стомы і нервовага напружання. Раман не ведаў, як яе рука зноў апынулася ў ягонай, але адчуў, што дзяўчына яшчэ і замерзла. Ён асцярожна абняў Даруту за плечы.

- Вы дазволіце?

- Вядома. Я вам цяпер сястра, казаў князь, - у перабольшана сцвяр-джальнай інтанацыі Даруты чулася хутчэй пытанне, чым сцверджанне.

- Дарута, я не здолею гэта растлумачыць вам, бо ўпершыню такое адбываецца са мной, але вы мне болей, чым сястра! - Раману вельмі захацелася дакрануцца да дзяўчыны, быццам ён быў няўпэўнены ў яе існаванні.

Дарута пачула, як гучна б’ецца сэрца ў грудзях у Рамана. Роўна так білася яно ў маладога князя, які нёс на руках маленькую дзяўчынку… У яе зноў усё закружылася ў галаве.

Калі Дарута расплюшчыла вочы, то зразумела, што ледзь не страціла прытомнасць па інакшай прычыне. Раман, не адпускаючы ейных вуснаў сваімі, трымаў яе на руках. Яны адначасова адарваліся адно ад аднога, каб зазірнуць у вочы і ўведаць, што дало гэта кожнаму з іх.

Стрэл, які неўспадзеў пачуўся за ракой, імгненна пераключыў увагу маладых людзей. З боку царскага войска ва ўвесь дух імчаўся вершнік, якога імкнуліся пераняць з дзясятак узброеных людзей на конях. Вершнік відавочна трымаў кірунак у бок замка.

- Падобна, што нехта мяркуе ратавацца ў нас! - ускліклікнула Дарута, адхіляючыся ад Рамана.

Раман зразумеў, што ён па-ранейшаму чужы тут. Ён моўчкі паставіў Даруту на ногі. Дарута азірнулася.

- Раман, што вы маўчыце? Што рабіць?

- Князёўна, тут вашая ўлада рашаць.

- А! Зразумела! - Дарута кінулася ў бок сходаў, якімі нядаўна падымалася на дах.

- Дарута! А як жа я? Вы не жадаеце ўзяць мяне з сабой? - крыкнуў наўздагон Раман.

- Я не збіраюся камандаваць вамі! - пачулася ўжо са сходаў.

- Напэўна, мне давядзецца ўвесь мой век ганяцца за вамі, Дарута! -Раман у некалькі скачкоў ужо амаль дагнаў дзяўчыну.

- А гэта вам вырашаць, дарагі… - Дарута ледзь не сказала "чорны камісар", як пачула мімаходзь мянушку Рамана ад некага з тутэйшай дворні.

- Дарагі? Дарута! Вы робіце поспехі! - Раман не мог стрымаць смех, здагадваючыся, што дзяўчына збіралася сказаць нешта зусім недаспадоб-нае яму.

Дарута, каб не паказаць разгубленасць, бессаромна задзіраючы цяжкую, спадніцу, стрымгалоў пусцілася ўніз па небяспечна высокіх напаўсцёртых прыступках.

На двары яе сустрэў князь, які паведаміў, што паслаў сваіх людзей насустрач нейкай бяглянцы, якая скача ад маскавітаў у крэпасць.

- Падобна, што гэта цыганка, - паведаміў князь. - Але, можа, хто з лясных пераапрануўся. Мы рыхтавалі напад на маёнтак, каб вызваліць вас, дачка. Частка людзей ужо тут. Астатнія з Войцехам будуць сёння прабірацца да нас.

- Войцех?! - Дарута разгубілася. Яна не разумела, як магла забыцца на сябра пасля ўсяго, што яны перажылі разам! - Белазор! - гукнула яна ў адчаі каня, які і так стаяў побач.

- Дачка! Спыніся! Без цябе… - князь замоўк, бо Дарута ўжо мінала браму замчышча. - Без яе не жыў і з ёй наўрад ці выжыву! - у роспачы прамовіў ён Раману, які апынуўся побач.

У гэты момант зноў пачуўся стрэл. Цяпер ён быў ужо значна бліжэй.

- Каня! - Раман, як ашалелы, сам кінуўся да першага асядланага каня, які трапіўся яму на вочы.

На другім баку моста праз Свіслач ішла сапраўдная бойка. Людзі князя на скаку ўтварылі праход, каб прапусціць цыганку, якую ўжо амаль што дагналі рэйтары. І тут бліжэйшы з рэйтараў навёў свой доўгі пісталет на цыганку. Адлегласць паміж ім і жанчынай не пакідала шанцаў бяглянцы. І ў гэты момант Раман убачыў Даруту, якая выскачыла на Белазоры з задніх радоў ва ўтвораны праход. У руках дзяўчыны нешта бліснула, і пісталет рэйтара ўпаў долу. Тое, што адбылося далей, Раман не мог зразумець. Цыганка павярнула свайго каня на пераследнікаў. Яе доўгія раскалмачаныя бліскучыя валасы здаваліся хмарай, з якой павінны біць маланкі. Маланак не было. Наадварот, яна раптам няўклюдна саскочыла з каня і ўпала на зямлю. Яе тут жа абкружылі царскія вершнікі. Дарута з людзьмі князя ўрэзаліся ў царскі атрад. У паветры замільгалі шаблі.

- Дарогу! - штомоцы закрычаў Раман. - Дарогу цару!

На нейкі момант усталявалася цішыня. Людзі азіраліся, шукаючы вачыма цара. Раман і сам не мог зразумець, чаму раптам прыплёў цара, але смела накіраваў каня да рэйтараў. - Дзе справядлівасць, там і цар, -дадаў ён, каб неяк патлумачыць сваю заяву.

Зблізу Дарута не сумнявалася, што бачыць перад сабой цыганку. Маладую, рухавую, як агонь, што несупынна калыхаецца ў вогнішчы, заміраючы на няўлоўнае імгненне часу, сапраўдную цыганку. Дарута расчаравана ўздыхнула. Ёй не было ніякай справы да гэтай цыганкі.

Вайскоўцы пазналі камісара і расступіліся.

- Во-во, якраз цару нашкодзіць хацела гэтая погань цыганская! - азваўся нехта з маскавітаў.

- Жанчына, што ты рабіла з таго, што можа зашкодзіць цару нашаму? - з пагрозай у голасе запытаўся Раман.

- Нічога.

- Адказвай шчыра, інакш цябе чакае смерць.

- Маці захварэла. Шукала зёлкі ёй. А яны… - цыганка азірнулася на сваіх пераследнікаў. - Яны што каршукі наляцелі.

- Што благога зрабіла гэтая жанчына тым, што збірала зёлкі для сваёй маці? - звярнуўся Раман да вайскоўцаў.

- А ты запытайся ў яе, як яна тыя зёлкі менавала, і ўсё зразумееш.

- Жанчына, як ты менавала тыя зёлкі, што збірала тут?

- Царскім зеллем.

- Зелле для цара?

- У нас яго называюць казліннікам смярдзючым.

- Чулі! Чулі! - загулі маскавіты. - Мала таго, што хоча атруціць цара, дык яшчэ і абражае яго!

- Жанчына, каго ты назвала смярдзючым казліннікам? - запытаўся Раман.

- Не каго, а што! Гэтак зёлку называюць, бо яна цар сярод раслін.

- Смярдзючы казліннік - цар! Калесаваць яе за… - ажно задыхнуўся ад злосці нечы сіплы голас.

- Жанчына, калі твая расліна мае такую нядобрую назву, трэба разумець, што яна ні ў якім разе не можа суадносіцца з царом нават у раслінным царстве, - павучальна пачаў Раман.

- Ну гляньце вы! Што ў гэтай траве такога, што вы прычапіліся да мяне? - цыганка развязала рог спадніцы, адкуль дастала пучок каранёў і некалькі тоўстых сцяблінаў з засохлымі ружовымі кветкамі накшталт кветак бобу.

- Ваўчуга! Гэта ваўчуга! - падала голас Дарута.

- Яшчэ адна! - узвіўся да віскату нечы голас.

- Якія допыты! Усё і так зразумела! - падтрымаў нехта з рэйтараў.

- Бач ты! Прыбралася як царыца, дык і цара абражаць можна?! Што стаім?! Вязаць іх! - пасыпаліся воклічы з усіх бакоў.

Атрад маскавітаў заварушыўся. Княжыя людзі, якія ўжо збіраліся ад‘ехаць разам з Дарутай, агалілі свае шаблі.

- Стойце дзе стаіце! Усе! Толькі допытам можна дазнацца праўды! -спыніў варожы настрой камісар. - Хто ваўчуга? Цыганка гэтая? - падказаў ён Даруце.

- Расліна! Яе на поўдні ваўчугай называюць.

- Добра, - уздыхнуў ён з палёгкай. - Князёўна, прашу вас, не трэба перашкаджаць допыту, - папрасіў ён Даруту, каб рэйтары зразумелі, з кім маюць справу. - Жанчына, дзе твая хворая маці?

- Маці ў табары.

- А дзе стаіць твой табар?

- Цяпер?

- Так.

- Калі вашыя не пагналі, дык пад Бабруйскам.

- А як ты дакажаш, што маці твая хворая і менавіта гэтая… смярдзючая расліна. ёй патрабуецца?

- Калі яшчэ жывая, сама пацвердзіць.

- Ты хочаш сказаць, што мы павінны ехаць да тваёй маці, каб дазнацца праўды?

- А як іначай?..

- Жанчына, калі б ты не ўцякала, мы б адпусцілі цябе. Але ўцякаюць зазвычай злодзеі.

- І тыя, хто палохаецца. Я ж кажу, што наляцелі на мяне знянацку, як каршукі. Хто б не спалохаўся?

Даруце шкада было пакідаць недзе тут нож аднарога, якім яна выбіла пісталет з рук рэйтара, ды і цыганкі было шкада, але яна зрабіла і так зашмат. Злосная стома гэтага дня штурхала хутчэй вярнуцца ў замчышча. Яна ведала, што некалі нож сам вернецца да яе.

- Магу паверыць. Але па ваенным часе верыць нельга нікому. - Ра-ман бачыў, што Дарута збіраецца павярнуць каня, і вырашыў пакінуць ліхашчасную цыганку рэйтарам.

Цыганка не знайшла, што адказаць, але ейныя вочы ўспыхнулі за-дзірыстай нянавісцю болей красамоўна, чым любыя словы.

Голас цыганкі ўвесь час як быццам нешта нагадваў Даруце, але начулася яна тых цыганскіх галасоў у дзяцінстве - не пералічыць. І ўсё ж такі… Дарута прытрымала каня. Упартае маўчанне і задзірысты выклік маладой цыганкі былі несумненна і адназначна знаёмыя. "Няўжо Аза? Аза… Аза… Аза… - раптоўна запульсавала радасная думка, хаця абставіны зусім не адпавядалі радасці. -Вось як мы сустрэліся з табой, Аза! Што ж я магу зрабіць для цябе?"

- Пан камісар! Я сведчу, што трава, якую паказала цыганка, насамрэч лекавая. І рэдкая ў нашых мясцінах. Я ведаю толькі адно месца, дзе яна расце тут. Гэта…

- Чакайце! - адзін з рэйтараў імгненна апынуўся каля Рамана з Дарутай. - Гэта нічога не будзе сведчыць, бо цыганка пачуе і толькі пацвердзіць тое месца, дзе брала траву. Трымайце цыганку, а мы ад’едзем, каб яна не пачула, што скажа гэтая…

- Князёўна, - падказаў Раман. - Так, мы крыху ад’едзем, каб не было сумненняў, і пачуем ад князёўны пра тое месца, дзе расце смярдзючая трава, - паведаміў ён усім. - Пасля няхай ужо вядзе нас цыганка туды, дзе брала траву. Калі месца, названае князёўнай, і тое, што акажа цыганка, супадуць, будзем лічыць, што яна казала праўду.

- Ды тут недалёка! - абрадвалася цыганка.

Азе, а гэта сапраўды была яна, звязалі рукі і пасадзілі на каня паперадзе аднаго з рэйтараў. Атрад маскавітаў і княжыя людзі, якія не збіраліся ў такіх абставінах пакідаць Даруту, паскакалі ў напрамку, што паказвала Аза. Спыніліся на поплаве каля Бярэзіны за слабадой, дзе месцілася царскае войска. Цяпер было зразумела, што цыганка наўрад ці магла пазбегнуць тут сустрэчы з масквітамі.

Неўзабаве камандзір атрада рэйтараў вымушаны быў пацвердзіць, што месца зарасцяў казлінніка, да якога прывяла цыганка, супадае з паве-дамленым князёўнай.

- Можна перамовіцца з вамі, князёўна, - раптам звярнуўся ён да Даруты.

- Слухаю.

- Гэта адзіна між намі.

- Добра.

Крыху ад’ехалі.

- Выбачайце, князёўна, але я не веру іхняму племені. Яшчэ адзін момант застаецца. Скажыце, калі ласка, ад якой хваробы ўжываюць гэтую траву?

- Шмат ад чаго.

- А хаця б нешта можаце назваць?

- Дапамагае пры крывацячэннях, лекуе ныркі ад камянёў. Ад сутаргаў. А што вас турбуе? Я ведаю травы, магу дапамагчы вам.

- О не! Я здаровы. Запытаюся ў цыганкі, на што хварэе ейная маці.

Калі Дарута і рэйтар вярнуліся да ўсіх, камісар паведаміў ім вынік

свайго даследвання.

- Так, падобна, што праўду казала жанчына, - зазначыў ён, параўноўва-ючы карані і сцяблінкі травы з засохлымі на іх познімі кветкамі, што знай-шліся ў цыганкі, з зарасцямі казлінніка на лугавіне. - Жанчына паказала нават ямкі, дзе капала карані. Думаю, што варта адпусціць яе з мірам.

- Чакайце! Скажы, мілая, на што хварэе твая маці? - звярнуўся рэйтар да цыганкі.

- Яна сцякае крывёй, - у вачах Азы бліснулі слёзы.

Рэйтар уздыхнуў.

- Разбірайцеся далей з цыганкай як лічыце патрэбным, - звярнуўся ён да камісара, - а мы тут і так шмат часу страцілі. Атрад! Слухай маю каманду! Вяртаемся ў ратны стан! - загадаў ён.

- Жанчына, ты вольная ісці да сваёй маці! - прамовіў камісар. - Хто-небудзь, развяжыце ёй рукі!

Аза, як толькі развязалі ёй рукі, імгненна выцягнула з нетраў сваіх спадніц нож аднарога.

- Князёўна, я вярнула табе твой клінок, - прамовіла Аза Даруце, якая ўжо злезла з Белазора і стаяла насупраць.

- Аза! Цыганская князёўна! Дарагая мая ўпартая дзяўчынка! Я пазнала цябе сама, не сумнявайся! - Даруце здалося, што разам з Азай яна абняла ўсё сваё далёкае, вялікае ў прыгодах, шчаслівае ў знаходках, дзівоснае ў сустрэчах дзяцінства.

Раман глядзеў на дзяўчат, дзвюх неверагодных князёўнаў, якія стаялі, моцна трымаючы адна адну ў абдымках, не адрываючы гарачых поглядаў адна ад адной, і не мог паверыць у здагадку, якая мільганула ў ягоных думках.

- Дык ты вярнулася да рэйтараў, каб падняць нож Даруты? - не вытрымаў ён. Раман зусім не чакаў такой самаахвярнасці ад цыганкі, тым болей ад маладой, поўнай агню жыцця.

Аза прамаўчала.

Дарута адчула, што Аза не жадае размаўляць з Раманам.

- Што ты будзеш рабіць, Аза? Калі можаш, застанься ў нас хаця б на дзень. Якое тваё жыццё? Мяне хвалюе, што сталася з Зарай. Тым болей хачу ведаць, як знайшлася твая маці…

- Дарута, выбачай, якраз не хачу страціць яе другім разам. Я павінна вярнуцца да маці як мага хутчэй. Ёй не памаглі зёлкі, што давала раней. Вялікую надзею маю на гэтага царскага казлінніка. Ледзьве знайшла яго і, калі б не ты, з ім бы сама загінула. Дзякую табе!

- Сястра мая! Ведай, калі ласка, дзе мой дом, там дом і твой. Дзе мая сям’я, там і твая. Я таксама не хачу страціць цябе! Дзякую лёсу, які звёў нас! Я маю вялікую надзею на ягоную ласку, што падаруе нам яшчэ не адну сустрэчу. Адпускаю цябе, але не з сэрца майго. Будзь блаславёна на дарогах тваіх!

- Дарута! Мая душа мовіць табе тое самае. Адзінае, пра што буду прасіць цябе на расстанне - беражы сябе! Ты бачыш у людзях лепшае, што заклаў у іх Бог. Але… Яны маюць і шмат іншага, закладзенага ў іхні лёс імі самімі…

Дарута ўжо не толькі амаль не чула Азу, але, дзякуючы слязам, якія раптоўна струменямі пацяклі з вачэй, амаль што і не бачыла…

Па дарозе ў замчышча Дарута, каб супакоіцца, старалася не думаць пра Азу, а Раман маўчаў і толькі развітаўся з ёю і князем ужо на падворку.

Да вечара частку коней, якія знаходзіліся ў крэпасці, развялі па сваіх хатах ваяры. Некалькі ўлюбёных коней князя, у тым ліку і Белазор, яшчэ заставаліся, калі князь нечакана аддаў загад вызваліць крэпасць і ад іх. Дарута запатрабавала, каб пакінулі ейнага Белазора, на што князь адмовіў, што ваенныя загады не аспрэчваюцца.

- А цяпер, як любай дачушцы, - усміхнуўся князь да нахмуранай Да-руты. - Падчас аблогі коні, хутчэй ад усяго, загінуць тут. Ад гарматных стрэлаў або ад голаду. Павер старому ваяру. У нас ёсць шанец уратаваць іх. Коні будуць чакаць нас у лагеры Войцеха. Калі небяспека мінецца, вернуцца ў крэпасць, або нам давядзецца ісці да іх.

Некаторы час Даруту можна было бачыць на двары замчышча. Дзяўчына горача і па-змоўніцку нешта прамаўляла каню ў вушы. Яна сама падвяла Белазора конюху.

- Ідзі, Белазор. Будзеш чакаць мяне. Я сама прыйду за табой, чакай, Белазор! - Дарута перадала аброць у рукі конюху і, не азіраючыся, пайшла ў замак.

5

Ноччу з боку царскай слабады ўсчаўся пошум, які адразу навёў жы-хароў замчышча на думку пра варожыя дзеянні ў наваколлі. Выпраўле-ныя дзядзькам Затко выведнікі паведамілі, што са слабады ў напрамку замкавага кургана рушылі ратнікі і артылерыя царскага войска. Конніца напагатоў хавалася ў бліжэйшым ляску. Калі развіднелася, з даху замка і назіральных пляцовак правабаковых вежаў можна было бачыць драўляныя навесы або проста насыпы свежавыбранай зямлі, за якімі павінны былі месціцца гарматы. Раніцай замчышча цалкам апынулася ў аблозе.

Дзядзька Затко абвясціў, што ўсе, апроч вартавых, павінныя сабрацца пад Руку Нябеснай Дзевы.

…Рукой Нябеснай Дзевы з незапомных часоў у замку называлі самую вялікую залу, дзе на мураванай сцяне знаходзіўся выкладзены абгарэлай цэглай квадрат. У цэнтры квадрата месціўся вялізны чырвоны камень, на якім выразна бачыўся адбітак вузкай жаночай далоні з тонкімі доўгімі пальцамі. Далонь, сабраная ў жменю, была крыху павернутая да людзей і, здавалася, нешта збіралася высы-паць або перадаць ім. З першага позірку кожны разумеў, што гэта адбітак не зямной рукі. Паводле замкавага падання адбітак сваёй рукі пакінула сапраўдная Нябесная Дзева. Яе ўбачылі дзеці лунаючай над замчышчам. Нябесная Дзева спусцілася да дзяцей, але, прызямляючыся, абаперлася на камень. Яна некаторы час гаварыла з дзецьмі. На чутку пра гэты цуд з горада прыйшло шмат дарослых, але не ўсе бачылі Яе…

…Князь у суправаджэнні маленькага атрада паплечнікаў былых паходаў выехаў насустрач парламенцёрам, пасланым правесці перагаворы.

Адзін з парламенцёраў наблізіўся да князя, з годнасцю схіліў галаву ў паклоне.

- Князь, вы самі бачыце, што вашая крэпасць узятая намі ў аблогу. Думаю, вы ўжо здагадаліся, што гэта мы перакрылі паступленне вады ў замак. Мы зрабілі ўсё, каб вы зразумелі неабходнасць здаць крэпасць.

- Патлумачце мне, чым абавязаны гэтакай увазе з вашага боку? Гэтая крэпасць маё законнае ўладанне. Я нікому шкоды не раблю. Пастаўляю вашаму войску абумоўленую правізію. Чаму я павінны аддаваць маё ўладанне?

- Мы атрымалі загад руйнаваць усе не здадзеныя цару крэпасці на вызваленых намі тэрыторыях. Зразумела, што вашая крэпасць патрапляе пад загад. Каб вы не сумняваліся, што ўсё надзвычай сур’ёзна, скажу болей. Нам паведамілі пра вашую сувязь з ляснымі разбойнікамі. Мы ведаем, што вы бярэце пад сваю абарону злачынцаў. Гэта падмацоўвае слушнасць царскага загаду. Раім вам апоўдні здаць крэпасць. Калі вы не зробіце гэтага, войска пачне штурм, і адказнасць за пралітую кроў ляжа на вас, князь.

- Не я прыйшоў на гэтую зямлю праліваць яе кроў. Яна была маёй спрадвеку і тым дае мне права абараняць яе ад ворапу чужынцаў.

- Вы даўно аддалі сваю зямлю, як прышлым, так і сваім чужынцам. Агледзьцеся!

- Я не адказваю за ўсіх. Я адказваю за маіх людзей, якія жывуць на гэтай зямлі.

- У вас ёсць магчымасць зберагчы іхнія жыцці, а не страціць неразумнай упартасцю. Усім, хто здаў свае гарады і крэпасці на міласць цара нашага вялікага князя Аляксея Міхайлавіча ды ўчыніўся пад ягоную высокую руку, цар даруе не толькі жыццё, але і маёмасць іхнюю. Вас ніхто не зганяе з вашай зямлі, але крэпасць павінна знікнуць. Мы не можам дазволіць, каб за яе сценамі хавалася злая справа і здрада нашаму цару. Яшчэ раз нагадваем. Апоўдні павінен быць спушчаны мост, а над адчыненай бра-май крэпасці мае быць узняты вамі белы сцяг. Гэта апошняе слова, якое павінен вам казаць.

Парламенцёры павярнулі сваіх коней.

У вялікай замкавай зале князя чакалі ўсе, хто даверыў яму сваё жыццё. Сэрца князя сціснулася. Старыя ваяры, лясны атрад і дворня складалі ўсяго некалькі дзясяткаў людзей. І гэта супраць вялізнага ўзброенага войска. Ну што ж, яны самі павінны вырашыць свой лёс. Князь паведаміў людзям тое, што пачуў ад парламенцёраў.

Калі аціхнуў гоман, які выклікала прынесеная князем навіна, дзядзька Затко падняў руку з адкрытай даланёй. Так рабілі ўсе мужчыны іхняга роду, калі хацелі выказаць сваю волю.

- Людства роднае! Чуў я ад дзядоў, якія чулі тое ад сваіх дзядоў, а тыя дзяды ад сваіх, і так да пачатку часоў, што на вяршыні гэтага кургана стаяў адкрыты з усіх бакоў сонцу храм Белабога. Тым, хто прыходзілі ў храм, рабілася бачнай праўда, на якой стаіць нашая зямля, доўжыцца наш род. Ніхто не ведае, калі знік храм той. Але кожны ведае, як цяжка зрабілася знайсці праўду, бо шукаць яе даводзіцца праз нягоду і цемру, нястачу і крыўду. Горка Белабогу бачыць пакуты сваёй умілаванай зямлі. Вораг топча нашыя палі, рабуе нашую гаспадарку, пралівае нашую кроў! Сілы нашыя няроўныя, але мы можам абараняцца і годна загінуць тут, дзе пахаваная праўда нашая, дзе пахаваныя прашчуры нашыя!

Дзядзька Затко сеў на лаву ў куце залы. Каму, як не князю, было разумець бястрашша і бяссілле воя, зламанага старасцю і навалай. Гэта быў іхні апошні бой разам, у якім той, хто апусціў на грудзі галаву з ута-ропленымі долу старэчымі вачамі, не жадаў здавацца ворагу, але выразна бачыў паразу.

Гуд галасоў у зале хутка аціх. Абмяркоўваць пачутае ад дзядзькі Затко не дужа хацелася. Палегчы - палягуць тут сваімі касцямі. Ды што з таго?..

У залу імкліва ўвайшоў Войцех. Ён паспеў да аблогі прабрацца з Зенкам у замчышча, але да гэтага часу не адыходзіў ад Жданкі, якая па-ранейшаму не прачыналася. Людзі азірнуліся. Войцех сустрэўся поглядам з князем і зразумеў, што ад яго чакаюць слова. Ён выйшаў на сярэдзіну залы.

- Буду казаць, як думаю. Не так даўно мы прачнуліся ад закліку казацкага гетмана Багдана. Паверылі яму! Падтрымалі яго! І што? Ён забраў нашых людзей, каб затым падацца пад руку маскоўскага цара. Ягоныя казакі цяпер ваююць нашыя гарады. Але не ягоная віна, што мы не заўважылі, як зрабіліся халопамі ў чужынцаў. Мы не заўважылі, як разам з чужынцамі пачалі называць сваіх сыноў хлопчыкамі, хлопцамі - людзьмі без імя, якіх дастаткова паклікаць воплескам у ладкі. Мабыць, ад таго мы ўжо не памятаем імёны нашых прадзедаў, якія аралі гэтую зямлю, палівалі потам і крывёю, абараняючы яе дзеля нас, безыменных, бяспамятных. Прыйшоў наш час паказаць, чаго вартыя іхнія нашчадкі. Упэўнены, што нашыя вёскі падтрымаюць нас ударамі ў тыл абложнікаў.

Князь падняў руку адкрытай даланёй да людскога сходу.

- Дзеці мае! Як мог, клапаціўся я пра вашую жытку тут і не жадаю клапаціцца тут аб вашай пагібелі. Мы не апошнія на нашых літоўска-белых зямлях! Але нас раз’ядналі бязладнасць, хцівасць, падман і здрада. Нас вынішчаюць паасобку. Дзядзька Затко казаў пра Белабога. Забыліся мы на яго. Але кожны, хто сапраўды верыць у Бога, ведае, што ён адзін на ўсіх, як бы мы ні менавалі яго. Ён любіць роўна ўсіх, і гэтае выпрабаванне паслаў нам, каб навучыліся любіць і ашчаджаць сваё, тутэйшае. Навуку любові ён часта даводзіць праз страту. Толькі той, хто страціў, у поўнай меры ведае цану сваёй страты. Я ўступаю ягонай волі, каб прыняць пакуты выгнанніка. Я веру, ён не пакіне нас у гэтым выпрабаванні. Гнеў, боль, сорам і любоў, якія панясе маё сэрца, навучаць моцы несці іх па жыцці. Я буду збіраць гэтую моц, як пчолы мёд, каб несці ў сваё дупло, як змяя атруту, каб адагнаць ворага. І ўсё-ткі я не здам замак! Не апаганю памяць ягоных валадароў і насельнікаў. Ён стане магілай тым, хто насмеліцца няпрошаным ступіць у ягоныя ўладанні. Тыдзень таму я паслаў ганца да Януша Радзівіла прасіць дапамогі. Пакуль не маю адказу, але надзея не страчаная. Верце мне! У любым выпадку мы не здадзім замак! Усе, хто пажадае, выйдуць адсюль жывымі. А цяпер памажыце мне спраўдзіць гэтае слова! - Князь не жадаў тлумачыць план, які на крайні выпадак меўся ў яго заўсёды. - Патрэбна скласці атрады па пяць чалавек, камандзіраў якіх чакаю на раду ў кабінеце. Потым яны давядуць вам задачу кожнага. Мы, а не тыя, што топчуць падножжа нашага кургана, будзем сягоння пераможцамі!

Калі б апоўдні абложнікі маглі зазірнуць у замак, то падзівіліся б яго-най пустэчы. Здавалася, невядомы волат абрабаваў свайго пабраціма. З пакояў, калідораў, сцен было ўсё вынесена, прыбрана. Ніхто, апроч князя і дзядзькі Затко, не ведаў таямніцы схаванага пад курганам скляпення, якое змясціла ў сабе памяць і багацце, укладзеныя ў каштоўныя рэчы валадароў замка. Яшчэ не ведаў ніхто, нават Зенка, і таго патаемнага хода, якім людзі пакідалі замчышча. Гэты ход вёў у густы лес, які падступаўся да самай Бярэзіны па другі бок ракі.

З абмазаных абпаленай глінай счарнелых дубовых бярвёнаў, ад якіх дзе-нідзе паадвальваліся чарапкі, сачылася вада, падаючы на галовы людзей. Некалькі вашчаных паходняў у руках старых ваяроў асвятлялі напружаныя твары, аслізлыя сцены, кідалі чырвона-жоўтыя водбліскі на ваду, якая даставала людзям у большасці па калена. Ішлі марудна, моўчкі, баючыся паслізнуцца, упасці ў ваду. Насілкі з загорнутай у коўдры Жданкай замыкалі шэсце. Дарута не хвалявалася за сяброўку. Чатыры бывалыя ваяры князя надзейна трымалі на плячах сваю ношу.

Людзі, наладаваныя самым неабходным у паходзе скарбам, прабіраліся ў халоднай вадзе амаль гадзіну, ужо непакоячыся, што канца гэтаму ходу не будзе. Нарэшце тыя, хто ішоў наперадзе, падалі знак спыніцца. Ход упіраўся ў глухую сцяну, складзеную з дубовых бярвёнаў. Усе ў разгубленасці азіраліся. Ніхто не ведаў, што рабіць далей. Князь, які цёмнымі калідорамі і доўгім спускам па каменнай спіральнай лесвіцы вывеў іх на гэты шлях, вярнуўся ў замак, дзе заставаўся маленькі атрад на чале з Войцехам, чакаючы ягоных распараджэнняў.

Выйсця з тупіка не было. Пра тое, каб вярнуцца, баяліся і думаць. Усе бачылі, як за князем павярнулася каменная сцяна, калі яны спусціліся ў гэты ход. Ніхто не ведаў, колькі часу яны таміліся з таго моманту, як пакінулі замчышча. Дапякала не толькі стома, але і холад, які даставаў да касцей. Нешматлікія жанчыны, як і Дарута, час ад часу прытуляліся да мокрых сценаў, даючы адпачынак нагам…

…Маленькая дзяўчынка нічога не баялася на руках у барадатага, моцнага мужчыны, які вельмі спяшаўся ў суправаджнні ейнай маці і старонніх, узброеных людзей. Пад нагамі ў іх гучна хлюпацела вада, якая ўспыхвала, адлюстроўва-ючы агні паходняў. Ад гэтага рабілася страшна і, каб не баяцца, дзяўчынка весела смяялася, накручваючы на пальчык пасмачку мяккіх чорных валасоў з казытлівай барады мужчыны. Калі іхні шлях заступіла чорная сцяна, мужчына з козытнай барадой аддаў маленькую дзяўчынку на рукі ейнай маці. Ён ваяваў з чорнай сцяной. Дзяўчынцы здавалася, што гэта рыцар матчыных казак зма-гаецца з чорным цмокам. Казачны рыцар заўсёды перамагаў, але дзяўчынка засынала толькі тады, калі была ў тым упэўненая. Дзяўчынка бачыла, як прыгожы барадаты рыцар напружыўся, націскаючы на левы бок бярвеністай сцяны, што ўвасабляла цмока, як ад гэтага намагання пасінелі і ўспухлі жылы на ягонай шыі і скронях. І тады цмок адступіў, сцяна павярнулася, упускаючы свежае паветра і лясныя гукі…

Калі б Раман не падхапіў Даруту, дзяўчына ў лепшым выпадку цалкам бы выкупалася ў сцюдзёнай вадзе.

- Адкуль вы тут? - здзівілася яна, расплюшчваючы вочы. - Вас не было сёння ў замку.

- Дарута! Хіба магу я пакінуць вас, калі вакол суцэльныя пагрозы! Прос-та я знайшоў падставу наведаць замак, каб паскорыць капітуляцыю. Белы сцяг не з’яўляўся над брамай. Гэта вельмі непакоіла мяне. Я прапанаваў яшчэ раз правесці перагаворы з князем, сцвярджаючы, што ён абяцаўся мне здаць крэпасць. Прабачце, але я не знайшоў другога спосабу. Глядзіце на гэтую маю ману, як на ваенную хітрасць. На самой справе маёй мэтай была вашая з князем бяспека. Начальнік варты замчышча загадаў мне чакаць, пакуль ён знойдзе гаспадара, але князь сам выйшаў на пляц. Ён сказаў, што хавае вас і сваіх людзей на выпадак падману. Я вельмі прасіў як мага хутчэй узняць белы сцяг, а пакуль што правесці мяне да вас, каб упэўніцца, што вы не маеце ніякай патрэбы. Князь не пагаджаўся ні на першае, ні на другое. Не разумеючы яго, я запатрабаваў хаця б пабачыць вас, Дарута! Я не мог суцішыць трывогу за вас! Нарэшце князь пагадзіўся правесці мяне да гэтага падземнага ходу і паказаў, як адсюль вярнуцца назад у крэпасць. І вось я тут! І нават паспеў падтрымаць вас, калі вы пачалі спаўзаць уздоўж сцяны. Вельмі прашу, вяртайцеся са мной! У нас зусім няма часу. Мы разам паспрабуем угаварыць князя! Я не разумею яго! Вы не пераседзіце аблогу ў гэтым слізкім тупіку!

- Чакайце, Раман! Мне толькі што сніўся прыгожы сон, - прашаптала Дарута, каб не пачуў ніхто старонні. Яна баялася, што раптам ейны сон стане няпраўдай, тады людзі могуць страціць надзею і цярпенне. - Каб выйсці адсюль, патрэбна моцна ўперціся ў левы бок тупіковай сцяны.

Яны асцярожна перабраліся ў галаву атрада. Раман адхіліў дзяўчыну, калі яна падступілася першай да сцяны. Даруце зрабілася смешна, што можна так верыць у чужыя сны, яна адступілася, з хітрай усмешкай назіраючы за намаганнямі Рамана. Дарута бачыла, як упарта сыходзяцца над пераноссем ягоныя бровы, як брыняюць сінія жылы на шыі, скронях, ілбе, пачула, як скрыгатнулі ягоныя моцна сціснутыя зубы і. Сцяна зва-рухнулася! Хто стаяў бліжэй, імгненна далучыліся. Калі сцяна паехала ў правы бок, адкрываючы праход, ніхто не адважваўся ісці першым. У няпэўным святле аднекуль зверху лахманамі звісала карэнне. Некаторыя з каранёў прашывалі сабой далейшы шлях, урастаючы зноў у зямлю. Але прыток свежага паветра хутка ажывіў усіх і абнадзеіў. Болей не раздум-ваючы, людзі пачалі прадзірацца праз карэнне, пакуль не дабраліся да яміны, закіданай струхлелымі бярвёнамі і лясным ламаччам. Завал хутка разабралі і выбраліся па схілу ў засень змешанага лесу пад ціхім небам, якое віднелася скрозь голле дрэваў.

Раптоўны выбух быў настолькі магутным, што, здалося, скалануў неба.

- Што гэта?! - жахнуўся Раман. Ён ведаў, што замак павінны будуць узарваць, але ж не так адразу.

- Гэта азначае, што князь трымае сваё слова! - Дарута горда зірнула на Рамана і ўбачыла, як па ягоным твары распаўзаюцца белыя і барвовыя плямы.

- Што з вамі? - устрывожылася яна.

- Я не ведаў! Так нельга было рабіць! - цяпер ён зразумеў і намер, і адсутнасць князя, якія з клопатам аб Даруце выпусціў з-пад увагі.

- А што павінен рабіць гаспадар, калі ў ягоны дом урываецца вораг?

- Дарута, не ўсе ж там ворагі! Хіба я вораг вам?!

- Бог няхай зберажэ іх, калі яны такія добрыя! - Дарута адвярнулася і павяла Белазора ў лес, каб па прыкладзе астатніх пераапрануцца ў сухое.

Ужо вечарэла, калі да іх далучыліся князь, дзядзька Затко і Войцех са сваімі людзьмі. Князь адразу моцна прыхінуў да сябе Даруту.

- Дарута, дачка мая, не ведаю, як выправіць мне віну маю. Я думаў, што мы дагонім вас, але дзядзька Затко хітрыў. Ён хацеў застацца ў замку, каб быць пахаваным пад ягонымі сценамі. Давялося вярнуцца, шукаць яго. Нягожа старому вою ляжаць побач з ворагам. Калі ўспомніў, што адзіна я ведаю таямніцу выхаду, мне зрабілася страшна, як ніколі ў жыцці. Я маліўся, калі раптам загіну, каб вы знайшлі выйсце з падземнай пасткі. Але ў крэпасці з’явіўся Раман, які апантана патрабаваў бачыць вас, Дарута і я скарыстаўся тым, каб паказаць Раману, як выбрацца назад у замчышча. Яму я сказаў, што на ўсялякі выпадак будзем адседжвацца ў падзямеллі, пакуль здымуць аблогу.

- А чаму Раману не сказалі пра паварот сцяны, выйсце з падземнага ходу?

- Яму я не мог даверыць гэтага! Адзіна гэтага, Дарута! Зразумей, там ягоныя супляменнікі, паплечнікі, магчыма, сябры. Іх узгадавала адна зямля. Ён мог здагадацца пра мой намер і папярэдзіць сваіх. Або свядома застацца з намі і ўсё жыццё адчуваць сябе здраднікам. На ягоным месцы я не меў бы выбару.

- Вы назвалі яго сынам!

- Дарута, ён сам убачыў ва мне бацьку! Магчыма, у нязгодзе з тым, што рабілася на ягоных вачах, ён проста шкадаваў мяне, перабольшыў сваё стаўленне да мяне. У малыя гады Раман застаўся без бацькі і вымушаны быў заўсёды спадзявацца на самога сябе. Магчыма, я нечым нагадаў яму ягонага бацьку. Магчыма, ён вымушаны быў заўсёды ўтойваць свае дум-кі, назіранні ад тых, хто мог зрабіць яму якую шкоду. Я, чалавек збоку, якому ён мог выказаць сябе, без страху. У кожнага з нас існуе патрэба падзяляць свае думкі, пачуцці, сваё жыццё з кім-небудзь. А ён цвёрда-га сэрца і вострага розуму чалавек, у якім дзіўным чынам спалучыліся яшчэ непасрэднасць і шчырасць. Гэта ягонае выпрабаванне, Дарута. І яно патрэбнае не толькі яму, але і нам, калі мы хочам быць адзінай сям’ёй. Пакінем гэта! Мяне вельмі цікавіць, хто ж тут адгадаў таямніцу сцяны?

Дарута маўчала. Князь яшчэ мацней прытуліў яе да сябе і звярнуўся да людзей.

- Людзі добрыя! Сэрца маё перапаўняе радасць бачыць вас жывымі і здаровымі. Але каму я абавязаны за гэтую радасць? Хто вывеў вас з падзямелля? Хто разумнік той, які знайшоў спосаб павярнуць сцяну? Дайце мне абняць таго дарагога чалавека!

Людзі недаўменна пазіралі на князя. Усе былі ўпэўненыя, што ён першы павінен гэта ведаць.

- Што маўчыце? - здзівіўся князь.

- Вы ўжо абдымаеце гэтага чалавека, - падаў голас Раман.

Князь не мог паверыць.

- Вы, князёўна?!

- Так. Дзеці часта памятаюць болей, чым бацькі, - Даруце не хацелася быць героем у гэтай прыгодзе. Яна раптоўна адчула сябе вельмі самотнай, дарослай і адказнай за лёс гэтых двух мужчын, што стаялі побач з ёй і стараліся не глядзець адзін на аднога. - Што вы будзеце рабіць далей, Раман?

- Адкуль мне ведаць, што яшчэ надумаў наш князь!

- Раман, вы чалавек высакародны. Я вас ні ў чым не падмануў. Даруйце мне, што не знайшоў інакшага выйсця, як утаіць ад вас мой план. Папраўдзе, дык інакшага выйсця і не было. Цяжка ўявіць, на што б вы рашыліся, ведаючы, што я маю намер падарваць замак і ягоныя вежы разам з нападаючымі. Раман, я стары бывалы ваяр і ведаю, што нельга давяраць нават самому сабе, - князь замоўк.

- Не буду спрачацца! Калі вы хацелі дасягнуць сваёй мэты, вы зрабілі разумна. Але калі б я ведаў, што за сардэчнай шчырасцю і мяккасцю леп-шых людзей гэтай зямлі хаваецца жорсткі разлік і д’ябальская хітрасць, я… я… - Раман не знаходзіў слова, адпаведанага ягонай крыўдзе, роспачы, разгубленасці.

- Вы б, напэўна, аб нечым падумалі. Так, Раман? - падказаў князь і, не чакаючы адказу, працягнуў: - Што ж, дадумайце зараз. Але паверце мне, старому чалавеку і старому ваяру, што няма вашай віны ў тым, што адбылося. Дапусцім, што вы даведаліся пра мой намер і папярэдзілі сваіх. Нас бы проста выразалі. І добра, калі разам з Дарутай, без здзеку. Упэўнены, што вы на гэта не рашыліся б. Дапусцім, што я падзяліўся з вамі сваім намерам і вы дапамаглі мне здзейсніць яго. Упэўнены, што вы так не зрабілі б. Ведаючы мае планы, вы траплялі ў безвыходнае становішча. Таму я маўчаў і нават адсылаў вас перад атакай з замчышча. Вашае сэрца падказала вам далейшы шлях. Сэрца не разважае, таму не памыляецца. Бог стварыў адну зямлю на ўсіх. А людзі парэпалі яе на межы. Бог стварыў чалавека па вобразе сваім і падабенстве. А чалавек прыпадобніўся крыважэрнаму зверу. Я выгнаннік на сваёй зямлі, бо гэты звер расце, і мала яму свайго логава. Расце і колькасць шакалаў, якія кормяцца каля яго. Я адступаю, Раман, каб набрацца сілы на барацьбу з ім. Пойдзеце вы ад мяне ці са мной, вы ўсё адно застанецеся маім улюбёным сынам. Я ні ў якім разе не пакрыўджуся на любое вашае рашэнне. Усе мы блудныя сыны аднаго Бацькі, які тым болей нас любіць, чым болей мы вытрымалі ягоных выпрабаванняў. Вы абралі шлях розуму, з якога проста збіліся, дзякуючы свайму сэрцу. Я ведаю, што вы зараз не зможаце ўзважана адказаць мне. Але покліч маёй любові будзе нязмоўкна гучаць для вас заўсёды. Ведайце пра гэта, - князь пакланіўся Раману і адышоў да людзей, якія даўно чакалі яго.

Ушчэнт стомленая Дарута шукала позіркам Войцеха, якога бачыла толькі здаля ў час ягонага палкага слова ў зале Роду. "Вядома, ён не ады-ходзіць ад Жданкі", - падумала Дарута, павяртаючы галаву да Рамана. Раман стаяў ужо побач з князем, а на яе ва ўпор глядзелі вясёлыя, да роднасці знаёмыя вочы.

- Войцех! - Дарута радасна кінулася на шыю сябру.

- Ты часам не забылася пра князёўну? - кпліва пацікавіўся Войцех, азіраючыся на князя з Раманам, якія пасля воклічу Даруты ўжо глядзелі ў іхні бок.

- А што табе з таго?

- Ды нічога! Бачу, што не страціў майго дарагога сябра!

- Мітку?

- Ну, так… - блазліва пацвердзіў Войцех, захінаючы яе сабой ад цікаўных вачэй і даючы нечакана пстрычку. - Каб не зазнавалася!

- Ну, Войцех! Тваё шчасце, што ледзьве не валюся ад стомы.

- Трывай, Дарута. Адпачнеш ужо ў лагеры. А пакуль што хадзем да Жданкі, залезеш да яе пад коўдру, абедзвюм цяплей будзе.

У лагер Воцеха вырашылі ісці ноччу. "Галоўнае - пазбегнуць пераследу. Ворагі, мабыць, упэўненыя, што разам з нападаючымі падарваліся ці згарэлі ўсе, хто знаходзіўся ў крэпасці. Несумненна, яны будуць разбіраць руіны, шукаючы сваіх і некаторы час пільнаваць разбураную крэпасць на той выпадак, што мы схаваліся недзе, - разважаў Войцех. - Гэта дасць нам магчымасць адпачыць у лагеры, сабрацца з сілай і думкамі ў новы шлях".

Апоўначы дабраліся да прыхаванай пераправы, якой лясны атрад карыстаўся на свае патрэбы. Па дарозе, недзе ўжо на падыходзе да лагера, Раман знік. Дарута не жадала запытацца пра яго нават у князя. Князь таксама не згадваў пры ёй Рамана.

Прайшло амаль тры тыдні з таго дня, як яны прыйшлі ў лагер. За гэты час большасць з уцекачоў вырашылі застацца ў атрадзе Войцеха. Князь яшчэ па дарозе абвясціў Даруце, што павязе яе ў Варшаву, каб там пакінуць пры двары караля пад нагляд родзічаў княгіні, ейнай маці. Свае далейшыя планы князь не даводзіў. Гэта непакоіла Даруту. Ёй не хацелася расставацца з князем. Ды і тут расстанне з людзьмі, якія заставаліся ў лагеры, клалася цяжарам на сэрца. Яцка з Нябогам сышлі яшчэ да аблогі. Жданку ў Шэйпічах ужо даглядалі родзічы Войцеха. Яна пачала не толькі прачынацца, але і выразна прамаўляць асобныя словы. Пра Ходзьку так нічога і не было вядома. Войцех абяцаўся дазнацца і паведаміць ёй. І айца Стахора болей не бачылі ў лагеры. Нехта чуў, што святар жадае атрымаць пострыг у Лаўрышаўскім манастыры, каб сваё астатняе жыццё прысвяціць маленню за душы тых, каго загубіў споведдзю ў маскавітаў. Было зразумела, што наўрад ці ўсім ім давядзецца яшчэ сустрэцца на сваёй зямлі. Скончыцца вайна, будуць жывымі, кожны пойдзе сваёй далейшай дарогай. І ўжо ніколі болей не сабрацца гэтым людзям ні за сценамі замка, ні пад ягоным дахам. Апошнімі днямі, пакідаючы вернага Белазора ў лагеры, Дарута пешшу абыходзіла мясціны, не ведаючы, на які час расстаецца з імі, магчыма, нават назаўсёды. Яна так і не адважылася наведаць Шэйпічы, дзе пражыла з Марухнай апошнія гады. Ды нічога там не заставалася такога, што магло паклікаць яе туды, дзе яна перажыла самы вялікі жах свайго жыцця. За дзень да прызначанага ад’езду дзяўчына вырашыла схадзіць на абрубель, каб развітацца з Марухнай.

На пакрытым дзірваном грудку, робячы яго амаль непрыкметным, рэдкімі сонечнымі плямкамі яшчэ ляжала апалая лістота. Парывісты вецер перабіраў апусцелае голле бяроз, якія злёгку патрэсвалі белымі плячыма, паказваючы свой нораў. Высока ў небе і ў распасцёртай удалеч Бярэзіне марудна плылі рэдкія аблокі. Даруце здалося, што паляна з бярозамі, ёю, магілкай Марухны ляціць у прасторы. Ляціць у новую невядомасць. Дарута апусцілася на калені перад грудком.

- Я шчаслівая, Марухна. Дзякую табе. Спі спакойна. Ты паспела сказаць самае галоўнае. Я ўсё знайшла. Але ты схлусіла перад смерцю, Марухна, калі сказала, што не маці мне. Ты стала мне сапраўднай маці, маёй дара-гой, ласкавай, светлай, вернай, любай маці. Ты правяла мяне па жыцці, навучала, абараняла і лекавала. Я была шчаслівая з табой! Ты зберагла свабоднай маю душу, каб я магла знайсці і ўсвядоміць маё цяперашняе шчасце. Я сустрэлася з маім бацькам, і мы цяпер разам. Я ўспомніла тую, блаславёную, дзівосную, пяшчотную жанчыну, якая нарадзіла мяне і берагла. Я вельмі люблю яе! Скажы ёй пра гэта, маці мая Марухна… -Дарута адчула, што нехта стаіць за яе спіной. - Хто ты? - запыталася яна, не павяртаючы галаву. Але ніхто не адказаў. Дзяўчына азірнулася.

За ёй стаяў згорблены Ісай. З шырока расплюшчаных вачэй, якія, не зміргваючы, глядзелі на Даруту, губляючыся ў складках змошчанага твару, цяклі слёзы. Дарута адвярнулася да магілкі. Яна адарвала край дзёрну і выцягнула з-пад яго сякеру. Стоячы па-ранейшаму на каленях, дзяўчына абедзвюма рукамі працягнула яе Ісаю.

- Ісай, мне князь пераказаў тое, што паведаміў ты яму пра маю маці, пра тваю сястру Марухну, якая стала маёй другой маці. Яшчэ я ведаю, што ты вырашыў застацца ў атрадзе. На гэтай сякеры я паклялася, што

за кроў, якая сцякала па ёй, будзе адплочана. Вазьмі сякеру, Ісай. Гэта

была кроў тваёй сястры.

Ісай моўчкі ўзяў сякеру. Ягоныя рукі дрыжалі. Ён пацалаваў лязо, рудыя плямы на якім, магчыма, былі слядамі ад крыві Марухны.

- Чалавечая кроў ліпучая… - вейкі і рукі Ісая задрыжалі. Ісай наблізіў лязо да зморшчанага лоба, затым да вуха, як бы слухаючы метал, і зноў прыклаў да вуснаў. - Рэч, зробленая чалавекам, як і чалавек, мае свой лёс… - Ісай на хвілю задумаўся. - Часам ейны лёс здольны падпарадка-ваць лёс чалавека, - дадаў ён, узіраючыся ў сякеру. - Пакуль што лепш ёй заставацца тут і берагчы спакой Марухны.

- Тады аддай мне сякеру, Ісай.

- Князёўна, я атрымаў яе з вашых рук, узяў у сваё жыццё. Я зраблю

ўсё, што належыць зрабіць.

- Што ж… няхай будзе так, - вырашыла Дарута. - Шчасліва заставацца, Ісай.

- Князёўна, гэта залежыць ад вас!

- Што я магу зрабіць для цябе, Ісай? Ты сам ведаеш, што тваё жаданне для мяне тое ж самае, што жаданне Марухны.

- Князёўна! Тое, што я пачуў тут, змяніла маё рашэнне. Я бачыў вашую маці. Дзіўлюся, як не пазнаў адразу. Але ж хто б шукаў у сялянскім Мітку падабенства з княгіняй… Князёўна! Я замяню Марухну! Я адчуваю, што Марухна жадае гэтага.

- Радуюся табе, Ісай. Тады і кліч мяне, як клікала Марухна, Дарутай, - проста адказала Дарута. - Пойдзем у лагер.

- Мне патрэбна яшчэ пабыць тут, Дарута.

- Добра, Ісай, сустрэнемся ў лагеры, - дзяўчына дастала з грудка пры-хаваную там берасцянку і ціха, каб не парушыць настрой Ісая, адышла ад магілы.

Дарута не спяшалася вяртацца ў лагер. Блукаючы па лесе, яна згадвала падзеі свайго тутэйшага жыцця, звязаныя з тымі, каго яна павінна была пакінуць, магчыма, назаўсёды… Марухна… Ходзька… Войцех… Жданка… Яна не губляла іх у сваім жыцці, як дрэва губляе апалае лісце, а, хутчэй, замацоўвала назаўсёды іхнія вобразы ў памяці сэрца.

На павароце да Каменкі Даруце раптоўна захацелася прымерыць хусту

- накідку, пра якую Марухна аднойчы сказала, што гэта пасаг. Дзяўчына ўжо зняла накрыўку з берасцянкі, але быццам апяклася, хуценька вярнула накрыўку на месца. Калісьці, намерваючы святочны андарак Марухны, прымеркаваны маці да сустрэчы з князем, яна ўварвалася ў незнаёмае, прыгожае і страшнае жыццё. Адна… "Няхай гэта прымерыць на мне бацька",

- вырашыла Дарута, палахліва хаваючы берасцянку ў кішэньку спадніцы.

Ужо на спуску да Каменкі з-за вялізнага каменя, што некалі заваліў выхад з пячоры мядзведзю Нябогу, насустрач ёй выйшаў Раман.

- Дарута!

Дзяўчына баялася страціць прытомнасць. Пасля таго, як Раман неўспадзеў знік у лесе, яна не дазваляла сабе нават думаць пра сустрэчу з ім. Падман мог стацца самым жорсткім з усяго перажытага ёю.

- Вы не жадаеце мяне бачыць, Дарута?

Дзяўчына маўчала. Каб суцішыць хваляванне, яна моцна сціснула ў далонях тканіну спадніцы, якую прытрымлівала падчас хады. Дарута не ведала, з чым прыйшоў да яе Раман.

- Вы не жадаеце гаварыць са мной, Дарута?

- Чаму вы раптоўна зніклі пад час начнога пераходу?

- А што я мог сказаць? Я сам не ведаў тады, хто я такі!

- Вы проста маглі развітацца са мной ці князем.

- Я не хацеў развітвацца з вамі, Дарута! Я быў гатовы на ўсё дзеля таго, каб не пакідаць вас.

- Дык тады - чаму?

- Проста з цягам часу выявілася б, што я не загінуў пад заваламі крэпасці, і тады за мной замацавалася б слава здрадніка. Вы самі ведаеце, што гэта было б няпраўдай. Але хто б паверыў нашай праўдзе? Да мяне раптоўна прыляцела шалёная думка выпаўзці з-пад руінаў крэпасці і абвясціць пра сябе. Нельга было губляць ні хвіліны…

- Вы былі ў Свіслачах?

- Так, Дарута. Сумнае відовішча ўяўляе цяпер ваш замак. Мяне радуе адзінае, што вы ўведалі яго, паспелі ўвабраць ягоную сілу, пабачылі яго такім, якім бачылі вашыя продкі. Не думаю, што калі-небудзь ён зноў падымецца дражніць нябёсы. Шкада…

- Падымецца, калі падымемся мы, - перапыніла яго Дарута.

Раман прамаўчаў. Час расстання з Дарутай, патрачаны ім, каб дамагчыся якога даручэння ў Варшаву, даў яму падставы для сумнення. Даручэнне, з якім ён зараз павінен быў трымаць шлях, падказвала яму, што Аляксей Міхайлавіч калі не сам, дык царэвіча жадае зрабіць пераемнікам Яна Казімера. І яшчэ ён разумеў, што не можа сказаць пра тое Даруце, каб не страціць яе даверу.

- Дарута, вы мяне возьмеце ў праважатыя? - ціха запытаўся Раман.

- Не ведаю, - Дарута хутка адвярнулася.

Раману здалося, што ў вачах яе бліснула ўсмешка. "Хаця блішчаць умеюць і слёзы", - падумалася яму.

- Я вельмі прашу, Дарута. У мяне на руках падарожная і ахоўная гра-мата. Нашыя дарогі зноў супалі. Дазвольце суправаджаць вас у Варшаву. Вы, князь і вашыя людзі будзеце пад маёй аховай. Але, калі вы з князем абярэце іншы шлях, я буду з вамі, пакуль не ўпэўнюся ў вашай бяспецы. Зразумела, столькі, колькі будзе пажадана вам. А для мяне служыць вам, самі ведаеце, заўсёды найвялікшае шчасце.

Дарута, баючыся выдаць сваё хваляванне, маўчала, пазіраючы некуды ўбок.

Раман не вытрымаў. Ён зрабіў усяго два крокі. Іх хапіла, каб атуліць далонямі дзявочы твар і павярнуць да сябе, кранаючы хуткімі дотыкамі вуснаў. "Гэта былі слёзы… - мільганула думка і знікла. Раман адчуваў сябе шчаслівым. Насамрэч ён упершыню для сябе неўспадзеў закахаўся. Гэта не ўваходзіла ў ягоныя планы, але надавала багатыя фарбы жыццю і зусім не замінала выразна ўсведамляць паспяховы пачатак патаемнай місіі, да якой яго рыхтавалі ва ўнутраных пакоях Крамля. - Варшава! Вялікіх ахвяраў каштаваў нам давер князя! Ну што ж… нішто не даецца дарма. Польская карона павінна быць аддадзеная Аляксею Міхайлавічу…"

"На крайні выпадак - хаця б адна Літва…" - прыгадаўся ціхі, ласкавы голас.

1 Андарак - доўгая шырокая саматканая спадніца.

2 Прыцэўкі - запясці.

3 Рала - адгаліненне ствала дрэва, тоўсты сук.

4 Абрубель - строма, круты абрыў.

5 Панарад - калёсы.

6 Цягло - сродкі цягі ў сельскай гаспадарцы.

7 Царская слабада - у дадзеным выпадку маецца на ўвазе ваколіца горада, дзе размясцілася царскае войска.

8 Стацыя - феадальная павіннасць сялян і мяшчан ВКЛ на ўтрыманне вялікага князя і яго світы ў час выканання ім судова-адміністрацыйных функцый на месцах.

9 Мот - сетка, якая звычайна выкарыстоўваецца для адлову жывёлы

10 Баяры - у дадзеным выпадку маюцца на ўвазе сяляне-слугі, якія неслі вайсковыя абавязкі ў феадала.

11 Непахожыя людзі - феадальна-залежныя сяляне ў Вялікім княстве Літоўскім у 15-17 ст., якія, у адрозненне ад пахожых, былі пазбаўленыя права пераходзіць ад аднаго феадала да другога.

12 Ворап - разбой, рабаванне, гвалт.

13 Сыгнет - пярсцёнак-пячатка.

14 Аконам - кіраўнік панскай гаспадаркі.

15 Валечнасць - смеласць, доблесць, адвага.

16 Валка - бой, бітва.

17 Бачнасць - розум, мудрасць.

18 Гнёўся - гнясціся, адчуваць цяжар, быць у цяжар.

19 Клюка - падман, падступства, хітрасць.

20 Вотай - таемна.

21 Почаўнасць - пачуццёвасць.

22 Аказаць - прадставіць, выявіць

Content

Хейдарава Людміла Князёўна Дарута, або Чалавечая кроў ліпучая [журнальный вариант]