Капустин Александр Петрович

Талісман генерала

Аляксандр КАПУСЦІН

ТАЛІСМАН ГЕНЕРАЛА

I

He старога веку, статны, вышэй сярэдняга росту вайсковец з кароткімі стрыжанымі вусамі энергічна казырнуў:

— Камкор Пятроўскі.

Сакратар абкома ступіў яму насустрач, падаў руку.

— Жыжанкоў. Сядайце, калі ласка.

Яны селі да стала.

— Я ведаю, які цудоўны ваш краязнаўчы музей,— адразу загаварыў Пятроўскі.— Варта яго, Флавіян Васільевіч, неадкладна эвакуіраваць.

— Чаму неадкладна? — насцярожыўся сакратар абкома.

— Можа здарыцца, немцы дазнаюцца, што ў другім крыле былога палаца графа Паскевіча знаходзіцца штаб фронту. Тады авіяцыя іхняя рынецца сюды. Іменна рынецца. Чаго добрага, загінуць рэдкія калекцыі матэрыяльнай культуры старажытных славян, вялікія гістарычныя каштоўнасці.

Жыжанкоў з удзячнасцю паглядзеў на камкора, колькі секунд нібы вывучаў яго.

— Прабачце.— Зняў трубку тэлефоннага апарата. — Серафім Міхайлавіч? Ваенныя лічаць, што трэба тэрмінова эвакуіраваць музей. Займіцеся гэтым асабіста. Праз два дні паведаміце мне, што зроблена.— Павольна, нібы з цяжкасцю — якую журботную справу даводзіцца рабіць! — паклаў трубку, растлумачыў: — Са старшынёй гарсавета Лебедзевым размаўляў.

Яны задуменна памаўчалі,

— Дык, кажаце, можа такое здарыцца?

Пятроўскі зразумеў пытанне Жыжанкова. Цяпер сакратар абкома меў на ўвазе невымерна больш сур’ёзнае, чым тое, што вымагала неадкладнай эвакуацыі музея: затрымае Чырвоная Армія немцаў на Дняпры ці не? Позірк камкора быў прамы і адкрыты.

— Вайна ёсць вайна. Цяпер, як гэта ні парадаксальна, праціўніку спадарожнічаюць значныя поспехі. Адно магу сказаць: армія верыць, што яны часовыя.

— Дзякую, Леанід Рыгоравіч.

Зазваніў тэлефон. Пятроўскі ўстаў.

— У мяне ўсё. Да пабачэння, Флавіян Васільевіч.

— Поспехаў вам, таварыш камкор! Камуністы Гомельшчыны, усе сумленныя людзі будуць актыўна дапамагаць войскам дзе трэба.

На ганку абкома Пятроўскі на хвіліну затрымаўся. Свяціла сонца, было светла і ціха. Лёгкі ветрык памалу варушыў яркі чырвоны сцяг над будынкам аблвыканкома. Вастразорыя карыя вочы камкора пільна пазіралі на сцяг.

— Паглядзі і запомні, лейтэнант.— Голас прагучаў ціха, але напружана. Пятроўскі звяртаўся да свайго ад’ютан-та, лейтэнанта Колесава.— Над Домам урада ў сталіцы рэспублікі яго ўжо няма. Там цяпер іншы лунае — з фашысцкай свастыкай. Ты можаш гэта ўявіць, а, лейтэнант?..

Колесаў бачыў: камкор не мог стрымаць свае балючыя жорсткія думкі.

Селі ў машыну. Па дарозе Пятроўскі маўчаў. Колесаву падалося, што ён задрамаў. Лейтэнанта самога хіліла да сну — уначы толькі тры гадзіны давялося паспаць…

Доўжыліся нудныя хвіліны

— Сцяг наш чырвоны — неўміручы сімвал праўды і дабра,— пачуў Колесаў скрозь дрымоту і ўскінуў галаву.

Камкор пазіраў у далеч брукаванкі, што рабацініста-шэрай стужкай слалася пад колы «эмкі».

— Бацька мой сказаў пра гэта ў дванаццатым годзе. На ўсю Расію ў царскай Дзяржаўнай думе ад імя фракцыі бальшавікоў.

Колесаў зразумеў: камкору захацелася неяк выказацца пра тое, што было блізка яго сэрцу з дзяцінства, дорага з маладых гадоў. Ён ведаў: нарадзіўся Пятроўскі ў сям’і рабочага слесара, рэвалюцыянера-бальшавіка, сам пад уплывам бацькі рана ўключыўся ў рэвалюцыйную дзейнасць. Разносіў па заводах і фабрыках бальшавіцкія пракламацыі, у семнадцатым годзе ўдзельнічаў у арганізацыі баявых рабочых атрадаў, а таксама ў фарміраванні атрадаў Чырвонай гвардыі. У лістападаўскія дні ён, пятнаццацігадовы юнак, у шэрагах чырвонагвардзейцаў вёў сваё аддзяленне на штурм Зімняга палаца, ахоўваў Леніна ў Смольным.

Ведаў лейтэнант і тое, як камкор глыбока любіў і шанаваў бацьку. Быў выпадак, незадоўга да вайны ў таварыскай гутарцы ў штабе корпуса начальнік палітаддзела палкоўнік Воранаў спытаў у яго:

— Калі вы, Леанід Рыгоравіч, па-сапраўднаму адчулі сябе рэвалюцыянерам?

Пятроўскі правёў рукой па цёмных густых валасах, што крыху навісалі над лобам з левага боку.

— Неяк раз я сам упершыню падумаў пра гэта. I мне адразу чамусьці прыгадалася наструненая цішыня зімовага вечара ў нашай халоднай кватэры. Маці, выпрамленая, урачыстая, стаяла каля акна і чытала нам, брату Пятру і мне, са спісанага бацькавай рукою вялікага аркуша. Словы клаліся ў цішыню так важка, што, здавалася, яе самую, цішыню, я адчуваў вельмі рэальна… «Але тое, што я хацеў заўважыць, Панове члены Дзяржаўнай думы, вам, канешне, вядома, што на ўсіх сцягах усіх урадаў магутнасць іх увасабляецца якім-небудзь дужым зверам: у адных ёсць леў, у другіх слон, у трэціх які-небудзь кракадзіл і гэтак далей; толькі ў нас, рабочага пралетарыяту, няма тых знакаў, якія страшаць, пад ахову якіх клічуць астатнія ўрады да сябе жыць».— Камкор змоўк, некалькі секунд пазіраў на густыя прысады за акном, потым абвёў вачамі прысутных.

— Я спыніўся тут, дзе спынілася маці, чытаючы нам. Яна як бы паўтарыла сама сабе ў думках тое, што прачытала ўслых, і працягвала: «Выгляд нашага чырвонага сцяга ставіць вас у нейкі страх, а на ім усяго толькі напісана, што пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся для дружнай барацьбы за ажыццяўленне на зямлі таго братэрства, роўнасці і сацыялізму, якія нясуць пазбаўленне нам і ўсяму чалавецтву ад таго рабства, што так моцна ўладарыць над намі…» Дачытаўшы, маці падала аркуш Пятру, сказала: «Ты, Пеця, старэйшы, але гэта вам ад бацькі абодвум». Мы з братам не раз перачытвалі бацькаву прамову і вывучылі яе на памяць.— Палец Пятроўскага крануўся шчотачкі вусоў і затрымаўся.

Цяпер Колесаў разумеў, як абвастрыў дарагі сэрцу камкора ўспамін горкія пачуцці, навеяныя цяжкай ваеннай абстаноўкай. Яму захацелася было падтакнуць Пятроўскаму: «Так точна, таварыш камкор, неўміручы сімвал — сцяг наш чырвоны. Паганым гітлераўцам не знішчыць яго». Але не падтакнуў, прамаўчаў. Ведаў, гэтаму цвёрдаму памяркоўнаму чалавеку не даспадобы пустая ўслужлівасць.

Легкавік звярнуў з брукаванкі на бальшак. Імчаў, не збаўляючы хуткасці. Паабапал даспявала жыта. Вецер гайдаў збажыну, і яна перакатвалася жоўтымі хвалямі. «Як здарылася, што фашысцкія галаварэзы з Рэйна апынуліся на Дняпры?..» Думаць такое, гледзячы на гэтыяі цудоўныя мірныя палеткі, Пятроўскаму не хацелася, А як не думаць? Яно не выходзіць з галавы і ў яго, камкора і ў ягоных байцоў, і ў тых, каму зараз трэба было са спрадвечнай хлебаробскай ласкаю збіраць на шырокіх палях залаты жыццядайны дар зямлі.

— Іван Іванавіч, ты бачыў кінафільм «Глыбокі рэйд»? — неспадзявана спытаў Пятроўскі ў ад’ютанта.

— Не давялося, таварыш камкор,— адказаў лейтэнант, крыху здзіўлены нечаканым пытаннем.

— А мне давялося. Задача карціны, як я зразумеў, заключалася ў тым, каб паказаць гатоўнасць Чырвонай Арміі адбіць напад ворага ў любую мінуту. Біць і разбіць праціўніка на яго ж уласнай тэрыторыі. Дык вось у рэцэнзіі на фільм, якую надрукавала «Правда», рэцэнзент адзначыў, што праціўнік у карціне паказаны часам слабым і празмерна разгубленым.

Колесаў зразумеў ход разважанняў камкора. I цяпер ён мог сказаць тое, пра што думаў сам, аднак не адважваўся гаварыць.

— Атрымліваецца, што слабы і разгублены б’е дужага?

— Не, лейтэнант, цяпер не так атрымліваецца. Цяпер ужо для многіх бачна, што праціўнік надзвычай моцны. Але…— Лоб камкора ад унутранай напружанасці прарэзалі глыбокія складкі, круглаваты твар, здавалася, злёгку выцягнуўся.— Але будзе так, як павінна быць па няўхільнай логіцы жыцця: Чырвоная Армія пераможа.

Машына выкаціла на шырокую вясковую вуліцу. Прыціхлыя хаты стаялі зажурана-задумлівыя. Між імі за платамі ў садах спелі чырванабокія яблыкі, сакавіта-празрыстыя грушы і шэра-зялёныя яшчэ слівы. Садавіна ўрадзіла добрая, ад пладоў як не ламалася голле.

Вуліца выходзіла на круглую плошчу, на якой узвышаўся ладны драўляны будынак. Перад будынкам з правага краю кучаравілася вялікая ліпа, а над дахам злёгку пакалыхваўся чырвоны сцяг. «Сельсавет, відаць»,— падумаў Пятроўскі. I тут раптам зразумеў, чаму сёння ўжо другі раз сцяг прыцягваў яго ўвагу: бо ён, аказваецца, падсвядома, напружана жыў настроем, які змацавала ў ім надзвычай важная падзея, самым непасрэдным чынам звязаная са сцягам…

Ён быў тады камандзірам і камісарам першай Маскоўскай Пралетарскай дывізіі. Пралетарская дывізія лічылася лепшай у Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі. Дзякуючы яму, як адзначала вышэйшае камандаванне, яна дасягнула яшчэ больш дасканалай вывучкі ў баявой і палітычнай падрыхтоўцы. Калі так, то паспрыяла гэтаму — ён цяпер можа сцвярджаць — строгая арганізацыя, высокая культура заняткаў і здаровае спаборніцтва паміж часцямі і падраздзяленнямі. Настойліва вучыўся не толькі асабовы састаў дывізіі, а і ён сам, яе камандзір. I найперш — сам! Ён надзвычай уважліва сачыў за найшоўшай ваеннай літаратурай — як айчыннай, так і замежнай… Напярэдадні Новага, трыццаць сёмага года ў Калоннай зале Дома Саюзаў адбылося ўрачыстае пасяджэнне бюро Маскоўскіх абласнога і гарадскога камітэтаў партыі, Маскоўскага гарадскога Савета дэпутатаў працоўных сумесна са стаханаўцамі заводаў і фабрык сталіцы, з чырвонаармейцамі і камандзірамі Пралетарскай дывізіі. Прысвячалася яно дзесяцігоддзю праслаўленай Пралетарскай. Прысутнічалі Будзённы, Тухачэўскі, Ягораў, Блюхер, Гамарнік, іншыя вядомыя савецкія военачальнікі, першыя Героі Савецкага Саюза лётчыкі Ляпідзеўскі і Даронін. Пятроўскі зрабіў даклад аб пройдзеным дывізіяй шляху і стане яе баявой і палітычнай падрыхтоўкі. Камандуючы Маскоўскай ваеннай акругай уручыў дывізіі ганаровы рэвалюцыйны Чырвоны сцяг Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта СССР. Прымаючы сцяг, ён, усхваляваны і горды камдзіў, горача сказаў: «Мы прыносім глыбокую чырвонаармейскую ўдзячнасць Савецкаму ўраду, які так высока ацаніў нашу працу. Дазвольце запэўніць, што гэты сцяг Пралетарская дывізія панясе толькі да перамогі». Тая клятва была і праўдай яго жыцця, і непахіснай верай, якая дыктавалася розумам і сэрцам. Вось чаму сёння яна як бы недзе пульсавала ў ім, настойліва так стукалася ў свядомасць. «Толькі да перамогі…»

Ад плошчы разыходзіліся яшчэ дзве вуліцы — адна ў паўночным напрамку да чыгункі, другая ў паўднёвым, да лесу. Машына павярнула на паўднёвую вуліцу.

Было горача. Пятроўскі дастаў з кішэні хусцінку. Але перш чым выцерціся, прыклаў яе да рота, нібы хацеў удыхнуць аднаму яму ўлоўныя пахі тонкай снежна-белай тканіны і сіняй кветачкі-званочка, прыгожа вышытай на ражку. Ад’ютант Колесаў крадком пазіраў на камкора, і яму нешта дужа захацелася, каб той даўжэй падыхаў у хусцінку, пасядзеў так сцішана сам-насам з нейкімі дарагімі яго сэрцу думкамі і пачуццямі. Лейтэнант ведаў незвычайную гісторыю з кветачкай-званочкам на ражку камкораўскай насоўкі.

Незадоўга да вайны, калі корпус знаходзіўся ў Паволжы, майскім выхадным днем яны сем’ямі паехалі на Волгу адпачыць. Леанід Рыгоравіч і Колесаў рыбалілі вудамі, Надзежда Васільеўна і жонка Колесава збіралі на лузе краскі. Рыбацкае шчасце было не дужа прыхільнае да маласпрактыкаваных рыбакоў: апоўдні, калі жанчыны прыйшлі на бераг, у кошыках, апушчаных у ваду пад кустамі вербалозу, плёскалася па некалькі плотак ды акунёў. «Табе, Лёня»,— працягнула Надзежда Васільеўна мужу свой невялічкі, але надзіва прыгожы пярэста-яркі букет. Вочы Леаніда Рыгоравіча заблішчалі: «Дзякуй, Надзюша, шчырае дзякуй». Ён паднёс букет да твару, прагна ўдыхаў яго пахі. Забыўшыся пра вуды, так і пайшоў да машыны, каб знайсці што-небудзь і паставіць кветкі ў ваду. «Леанід Рыгоравіч так любіць палявыя кветкі?» — спытаў у Надзежды Васільеўны Колесаў. Яна адказала задумліва: «Ён бязмежна любіць маці і бацьку, а яны гэтыя кветкі абажаюць…» Уважліва глянула на Колесава, быццам папытала вачамі: калі цікава — раскажу?

I расказала.

Майскім днём тысяча дзевяцьсот другога года такі букет Домне Фядотаўне і Рыгору Іванавічу падарыў вядомы рэвалюцыянер Пятро Анісімавіч Майсеенка. Рыгор Пятроўскі, слесар Нялепаўскага рудніка цяперашняй Данецкай вобласці, высланы туды з Екацярынаслава за рэвалюцыйную дзейнасць пад нагляд паліцыі, быў у Майсеенкі. Яны абмяркоўвалі, як наладзіць на шахтах марксісцкую прапаганду. У хату зайшоў шахцёр, у якога кватаравалі Пятроўскія: «Рыгор Іванавіч, у цябе сын нарадзіўся!» Увечары на столік каля ложка Домны Фядотаўны леглі свежыя лугавыя краскі. Іх паклаў Майсеенка. У гонар маці і сына, якога назвалі Леанідам. Потым блізкія і сябры называлі Леаніда Рыгоравіча рэвалюцыянерам ад нараджэння: і бацькі сацыялісты, і «хрысціў» не святар, а вунь які знакаміты рэвалюцыянер! Лугавыя краскі сталі своеасаблівай рэліквіяй у Пятроўскіх, і Леанід Рыгоравіч ніколі не прапускаў выпадку, каб не падарыць іх бацькам, а яны і жонка — яму…

Далекавата ўжо ад’ехаўшы ад плошчы, Пятроўскі чамусьці азірнуўся. Хто ведае, можа, нейкая непераадольная сіла не вытлумачанай нікім інтуіцыі змусіла яго азірнуцца.

Не мог ён ведаць — не дадзена такое чалавеку,— што гэтая утульная плошча ў прыгожай яблыневай вёсцы Старая Рудня стане яго вечным прытулкам…

Неўзабаве камкор прыехаў у свой штаб у раёне станцыі Хальч. Перш-наперш ён заслухаў даклад начальніка разведаддзела корпуса маёра Болатава. Маёр далажыў, што паўночней горада Рагачова немцы падцягваюць да Дняпра дадатковыя часці пяхоты, артылерыю, танкі.

Вечарэла. Пятроўскі памыўся з дарогі, павячэраў неразагрэтымі кансервамі (любіў халодныя), выпіў дзве шклянкі моцнага гарачага чаю і схіліўся за сталом над картай. Вывучаў яе пільна, уздоўж сініх пакручастых стужак Дняпра і Друці наносіў розныя знакі, дзе-нідзе закрэсліваў іх, перапраўляў і на нейкі момант як бы застываў.

Бралася на змярканне. Ён устаў, падышоў да акна. Усчынаўся вецер, па небе папаўзлі абрыўкі хмар.

— Што вы там пабачылі такое цікавае, Леанід Рыгоравіч? — пачуў ад дзвярэй. Азірнуўся — у парозе стаяў начальное артылерыі корпуса генерал-маёр Казакоў.

— Ды вось, Аляксандр Філімонавіч, не пабачыў яшчэ — шукаю,— нявесела ўсміхнуўся камкор,— зорку Сірыус.— Яна — адна з бліжэйшых да нас. За восемдзесят тры мільярды кіламетраў. I самая яркая на нашым небе. Павінна б ужо была паказацца, каб не воблакі.

Казакоў падышоў, стаў побач.

— Разам будзем шукаць Сірыуса? — Пятроўскі пажартаваў і быццам штосьці пацвердзіў: — Так, разам, Аляксандр Філімонавіч.

Хмары рухаліся ўсё шпарчэй, як на крылах ляцелі. Адна, вялізная, цёмная, спусцілася так нізка, што, здавалася, будзе чапляцца за высокія дрэвы. Паласнула агніста-сіняя маланка, суха трэснуў пярун, як раскалоў неба. Лінуў дождж.

Бліскавіцы ўспыхвалі адна за адной, грозна стагнала бура, дождж ліў як з вядра. Пятроўскі і Казакоў стаялі каля акна, пазіралі ў буру, у навальніцу.

II

«4.V11.41 г. (13 дзень)… Група армій «Цэнтр»: танковая група Гудэрыяна сваім правым флангам (3-я танковая дывізія) фарсіравала Дняпро ў раёне Рагачова і стварыла плацдарм».

(3 дзённіка начальніка генеральнага штаба сухапутных войск Германіі генерала Гальдэра).

«На Бабруйскім напрамку праціўнік неаднаразова імкнуўся фарсіраваць раку Дняпро, але, кожны раз трапляючы пад знішчальны агонь нашых войск, з вялікімі стратамі адыходзіў у зыходнае становішча».

(«Паведамленне Савецкага Інфармбюро» ад 7 ліпеня 1941 года. Масква 1944. Т. 1. С. 33).

«На Бабруйскім напрамку нашы часці знішчылі да 35 цяжкіх танкаў і да 2 батальёнаў пяхоты праціўніка. Усе спробы праціўніка на гэтым напрамку фарсіраваць Дняпро адбіты з вялікімі для яго стратамі. Захоплены палонныя».

(«Паведамленне Савецкага Інфармбюро» ад 8 ліпеня 1941 года. Масква, 1944. Т. 1. С. 35).

III

Адзін за адным рабілі заходы варожыя бамбардзіроўшчыкі, штурмуючы пярэдні край абароны, якую займала сто шэсцьдзесят сёмая стралковая дывізія камбрыга Васіля Сцяпанавіча Ракоўскага. Амаль безупынна грукаталі нямецкія гарматы. Над акопамі чырвонаармейцаў бушаваў вогненны смерч.

Ужо захліпнуліся пяць атак гітлераўцаў, якія намагаліся фарсіраваць Дняпро. Пятроўскі разумеў: фашысцкае камандаванне ўзмоцніць націск, кіне ў бой вялікія сілы, бо напрамак тут стратэгічна важны — шаша на Гомель. А там — шлях на Маскву…

Пад вечар на ўчастак чатырыста шэсцьдзесят пятага стралковага палка ў раёне вёскі Збарова абрушыўся такі шквал артылерыйскага, мінамётнага і бомбавага агню, што, здавалася, сама зямля гарэла, ператварыўшыся ў суцэльнае вогненна-дымнае месіва. Бомбы і снарады літаральна выкарчавалі гай, дзе размяшчалася палкавая артылерыя. Сувязь паміж назіральным пунктам камандзіра палка падпалкоўніка Федзіна і ўсімі батальёнамі парвалася. Многія байцы і камандзіры загінулі, а тыя, якіх смерць абмінула, адыходзілі на другую лінію акопаў.

На заходнім беразе Дняпра з’явіліся танкі і бронетранспарцёры з чорнымі крыжамі на бартах. Хіба можа застацца на зямлі што жывое пасля такога страшэннага ўсёзнішчальнага агню?..

Праз раку па мелях рушыў нямецкі дэсант.

Камбрыг Ракоўскі далажыў камандзіру корпуса абстаноўку.

— Пакуль цэлая наша артылерыя, ім не прайсці,— адказаў Пятроўскі, выслухаўшы паведамленнё.— Сканцэнтруйце на ўчастку прарыву ўсю артылерыю дывізіі.— Хацеў даць: «Спакойна, Васіль Сцяпанавіч, дзейнічайце хутка, але спакойна». Не дадаў: ведаў сабранасць і рашучасць Ракоўскага.

— Лейтэнант, машыну,— сказаў Колесаву.

«Пакуль цэлая… Але ж там яна ўжо далёка не ўся цэлая!..» Камкор таропка ўзяў тэлефонную трубку.

— Аляксандр Філімонавіч, тэрмінова накіруй частку артылерыі з рэзерву корпуса ў раён вёскі Збарова ў распараджэнне Ракоўскага,— загадаў начальніку артылерыі Казакову. Потым аддаў загад камандзіру шэсцьдзесят першай дывізіі палкоўніку Мікалаю Андрэевічу Прышчэпу, каб накіраваў да Збарова стралковыя падраздзяленні.

Каля зямлянкі загуў матор аўтамашыны. Пятроўскі імкліва ступіў за дзверы.

У прызначаным месцы, кіламетрах у пяці-шасці ад пераправы нямецкага дэсанта, Пятроўскага ўжо чакалі генерал Казакоў, камбрыг Ракоўскі, палкоўнік Прышчэпа, некалькі іншых камандзіраў. Часці іх былі ўжо на маршы, на падыходзе. Леанід Рыгоравіч разгарнуў сваю карту.

— Разведка, слухаю.

Па дакладу камандзіра дывізійнай разведкі пазначыў на карце месца знаходжання гітлераўцаў на ўсходнім беразе Дняпра і напрамак іх руху. Яны трымалі кірунак да шашы.

Лаканічны абмен думкамі аб дэталях бою, узаемадзеянняў часцей і падраздзяленняў… Ледзь-ледзь звужаныя вочы, неглыбокая складка, якая з’явілася і застыла на пераносіцы, выдавалі напружанасць думкі камкора.

Ён павярнуўся да Казакова:

— На заходнім беразе навесіць наземны загараджальны агонь. Ды такі каб камар не праляцеў, ні туды — ні назад. А вам, таварышы, у гэты час атакаваць дэсант,— загадаў камандзірам дывізій.— У трох кірунках.— Паказаў на карце: — Тут, тут і тут. Пытанняў няма?.. Усё.

Па сасновым лесе накіраваліся ў размяшчэнне падраздзяленняў, якія прыбывалі і рыхтаваліся да атакі. Камандзіры дакладвалі Пятроўскаму аб гатоўнасці да бою.

А па водмелях Дняпра, аблепленыя салдатамі, ішлі і ішлі танкі і бронетранспарцёры, падняўшы над галавою аўтаматы, перабіраліся пехацінцы. Камкор пазіраў у бінокль, і вусны яго шапталі:

— Няхай ідуць, няхай…

Нарэшце ён адрывіста кінуў:

— Хопіць. Агонь, Аляксандр Філімонавіч.

3 многіх дзесяткаў ствалоў усіх відаў ударыла артылерыя. Гром гарматных стрэлаў зліваўся ў суцэльны rpyкат. Здавалася, наваколле грукатала і лесам, і полем, і лугамі, і ракою. На правым, заходнім беразе Дняпра адзін за адным ускідваліся стаўбуны зямлі, клубы дыму і пылу змешвалісяі утвараючы цёмна-шэрае шчыльнае воблака. Снарады пачалі рвацца і на левым беразе.

Гітлераўцы, якія перапраўляліся, адразу расшалопалі, што да чаго: трапілі ў «вілку». Ашалела замітусіліся, закідаліся. Частка павярнула назад, частка працягвала пераправу. I тыя, і другія апынуліся пад гарачымі смертаносныміі асколкамі мін і снарадаў. Некаторыя, не бачачы іншага выйсця, кінуліся бегчы ўдоўж ракі, па цячэнні. Але, сыходзячы з водмеляў, траплялі ў ямы, у віры, і іх праглынала глыбіня. Тыя нямногія аўтаматчыкі, што ўцалелі, змардаваныя стомай і страхам, памкнуліся далучыцца да часцей, якія пераправіліся раней і займалі плацдарм. 3 флангаў па іх секанулі кулямётныя чэргі.

Смяртэльная схватка разгарэлася таксама і далёка ўжо ад Дняпра з тымі часцямі, што пераправіліся раней і паспелі арганізавацца, каб дзейнічаць зладжана і напорыста.

Пятроўскі «бачыў» усё поле бою. Усё. Яму паспелі абсталяваць назіральны пункт, і туды працягнуліся ўсе патрэбныя тэлефонныя лініі. Асабліва непакоілі яго танкі. Яны хутка манеўравалі, з’яўляліся то там, то тут, каб прыкрыць пяхоту. Ён загадаў быць гатовымі сустракаць танкі ўсюды, у самых нечаканых месцах.

Начальніку артылерыі генералу Казакову сказаў:

— Агонь па заходнім беразе, Аляксандр Філімонавіч, не аслабляй, каб было там фашысту — як у апраметнай. Падмацаванні каб не ўздумаў перапраўляць. А саракапяткі перадай у падраздзяленні.

Саракапяткі білі па танках прамой наводкай. Але дуэль ёсць дуэль: яны то самі ўзляталі ў паветра, то ад іх трапных пападанняў танкі загараліся, як свечкі. Тых, якім удавалася прарвацца, сустракалі групы смельчакоў. Яны высоўваліся насустрач браніраваным страшыдлам дзе паўзком паміж варонкамі, дзе кароткімі перабежкамі скрозь кустоўе, падбіраліся блізка і закідвалі звязкамі гранат і бутэлькамі з гаручай сумессю.

Бой цягнуўся ўжо больш як дзве гадзіны. 3 часцей паступалі розныя звесткі. Праціўнік абяссільваў. Але на некаторых участках, быццам набыўшы другое дыханне, кідауся ў ярасныя контратакі, вымушаў асобныя падраздзяленні адыходзіць, а то і беспарадкава адступаць. Даводзілася тэрмінова перакідваць туды падмацаванне.

Далекавата ад назіральнага пункта камкора, як улавіць слыхам, усчалася інтэнсіўная кулямётная і аўтаматная страляніна. Дзе, што — тэлефон маўчаў. А страляніна мацнела, імкліва набліжалася. Начальнік палітаддзела корпуса палкоўнік Воранаў і яго ад’ютант кінуліся туды.

Доўжыліся мінуты. Страляніна — вось ужо побач. У лесе замільгалі постаці чырвонаармейцаў. Некаторыя адстрэльваліся з-за дрэў, іншмя сігалі не азіраючыся. Воранаў паспрабаваў спыніць іх. Узняўшы пісталет над галавой, крычаў:

— Стойце! Спыніцеся!

Яго не слухалі. Ён стрэліў угору. Раз, другі…

— Камуністы, не адступаць!..

Нямецкія аўтаматы трашчалі зусім побач. Праз колькі мінут — хто ведае, што магло здарыцца! Аднак Пятроўскі знешне быў стрыманы і спакойны. Толькі вочы свяціліся сухім сталёвым бляскам.

— Час ваяваць, камкор, а не камандаваць,— кінуў ён сабе са злой іроніяй і выхапіў з кабуры пісталет.

— Чырвонаармейцы, наперад! За мной!..

Побач з ім лейтэнант Колесаў крыкнуў: «Ур-ра!» Па другі бок таксама азваліся некалькі галасоў. I далей гукнулі — нястройна, уразнабой, але ярасна.

3-за тоўстай сасны перад камкорам выскачыў даўгавязы, як не папалам перагнуты ў поясе чырвонаармеец. Вочы яго, напоўненыя дзікім неўтаймоўным страхам, здавалася, вылузнуцца з арбіт. Ён спатыкнуўся аб ламачыну, упаў, выпусціў з рук вінтоўку. Пятроўскі падхапіў яе, і ў той міг чырвонаармеец ускочыў на ногі, з сілай ірвануў з яго рук вінтоўку. Ён не пазнаў ці не ведаў камкора? Не, мусіць, ведаў і ў наступны момант пазнаў, бо раптам зрабіў нейкі няўклюдны рух правей рукою, быццам казырнуў, і, абабегшы сасну, з-за якой толькі што выскачыў, засігаў доўгімі, у абмотках да каленяў нагамі. Уперад, у атаку.

Лейтэнант Колесаў наддаў бегу, пачаў заступаць камкору дарогу. Тады раптам пабачыў, што, зрабіўшы тое ж самае, толькі з другога боку, побач з ім паперадзе Пятроўскага апынуўся камандзір чатырыста шэсцьдзесят пятага палка падпалкоўнік Федзін. I яны, стаўшы плячо ў плячо, стварылі своеасаблівы заслон для камандзіра корпуса, прыкрылі яго. Сталі прыцішваць бег.

Чырвонаармейскае «ура» чулася ўжо гучна і дружна разляцелася ўшыркі і вырвалася туды, дзе, заглушаючы аўтаматныя чэргі, загрукаталі выбухі гранат. Пятроўскі спыніўся. Стаў і Колесаў. Падпалкоўнік Федзін, каржакаваты, у цяжкіх кірзачах, шпарчэй замахаў кароткімі рукамі ў такт крокам. Камкор правёў яго позіркам, пакуль той не знік за дрэвамі, моўчкі павярнуўся і пайшоў назад.

На назіральным пункце, калі камандзір корпуса вярнуўся туды, зумерыў тэлефон. Яшчэ не прыклаўшы добра трубку да вуха, камкор пачуў нямоцны густы голас Прышчэпы. Камандзір дывізіі дакладваў: шэсцьдзесят трэці танкавы батальён, які знаходзіўся ў засадзе, ушчэнт разбіў падраздзяленні праціўніка, што прарваліся да Рагачоўскай шашы. На астатніх участках немцы таксама церпяць паражэнне, хаця і люта, раз’юшана агрызаюцца.

Бой скончыўся пад вечар. На ўсходнім беразе Дняпра, калі не лічыць палонных, не засталося ніводнага жывога гітлераўца.

Пятроўскі сабраў да сябе вышэйшых камандзіраў. Абвёў усіх вачамі, спыняючы на кожным уважлівы позірк. На правай шчацэ генерал-маёра Казакова пад вокам чырванеў доўгі пісяг, на лбе камбрыга Ракоўскага красаваўся вялікі цёмны гузак.

— Вось так мы сёння, таварышы камандзіры, ваявалі.— Леанід Рыгоравіч злёгку крануўся пальцамі лба: ці не гакнула часам і яго чым ды ён з гарачкі не адчуў тады? Што было ў яго словах — горкая спагада, пахвала ці нараканне? Хутчэй за ўсё і тое, і другое, і трэцяе.— Падпалкоўнік Федзін, чым тлумачыць панічнае адступленне роты прыкрыцця яе камандзір?

Падпалкоўнік апусціў рукі па швах, выпраміўся:

— Ён забіты, таварыш камкор.

— А палітрук?

— Таксама загінуў.

Твар Пятроўскага пазмрачнеў. На хвіліну ўсталявалася журботная паўза.

— Так, бой быў надзвычай цяжкі, першае наша сур’ёзнае выпрабаванне.

— Але ці не замнога непасрэдна ў баі было вышэйшых камандзіраў? — нечакана ўставіў падпалкоўнік Федзін.— Камандзір корпуса, начальнік артылерыі, начальнік палітаддзела, камандзір дывізіі… Яны ж павінны кіраваць боем, а не ваяваць у баявых парадках. Інакш корпус, даруйце, таварыш камкор, можа застацца без камандавання.

— Ваша праўда,— Пятроўскі пільна паглядзеў на Федзіна.— Мнагавата сёння сабралася начальства на пярэднім краі. Ваяваць нам яшчэ доўга, і залішніх страт аніяк нельга далускаць. Што датычыць мяне асабіста, то… Бываюць такія крытычныя моманты, калі старшы камандзір павінен рызыкаваць сабою.— Ён нявесела ўсміхнуўся.— А што мне было рабіць — драпаць? Дык і вы б за мной, ці — я наўцёкі, а вы — наперад?

— То і для нас, таварыш камкор, быў той крытычны момант.— Камбрыг Ракоўскі абцягнуў гімнасцёрку, паправіў рэмень з вялікай пяціканцовай зоркай на спражцы.— Калі камандзір корпуса павёў у атаку роту, дык камандзір дывізіі павінен ісці ў роце байцом.

— Дасціпна, камбрыг, аднак…— Апошняе слова Пятроўскі вымавіў з націскам, твар яго пастражэў.— Аднак надалей патрабую: без крайняй, выключнай неабходнасці старшым камандзірам у атакі не хадзіць.— Ён адказваў Ракоўскаму, а пазіраў чамусьці на Казакова. Можа, таму, што дужа любіў яго як чалавека і цаніў як удумлівага таленавітага вайскоўца?

Генерал Казакоў, невысокі, хударлявы, не вызначаўся знешняй прыгажосцю, але быў абаяльны, з адкрытым тварам і добрай, прыязнай усмешкай, з моцнымі рукамі і шырокімі плячамі, у якіх адчувалася сіла і надзейнасць. Ён быў аптыміст са шчырай, расхінутай насустрач людзям душой. Гледзячы на яго, думалася, што прыродай прызначаўся ён быць настаўнікам, дзяцей вучыць, а не камандаваць артылерыяй, «богам вайны».

Камандзіры дывізій — камбрыг Ракоўскі, камбрыг Факанаў, палкоўнік Прышчэпа — таксама імпанавалі камкору: энергічныя, валявыя, па-салдацку строгія, але справядлівыя. Прышчэпа — інтэлігентны, многа чытаў, ведаў.

I ўсё ж, можа, нават самому сабе не прызнаючыся ў гэтым, Пятроўскі перад усімі імі больш аддаваў сваёй прыхільнасці Казакову.

— Патрабую ў атакі не хадзіць, ясна? — паўтарыў ён і спытаў у генерал-маёра: — Куля, Аляксандр Філімонавіч, зачапіла? — не чакаючы адказу, адразу шматзначна дадаў: — Вось бачыце!.. А вас, Васіль Сцяпанавіч, чым так? — звярнуўся да Ракоўскага.

— Не заўважыў, Леанід Рыгоравіч, толькі калі пасля бою стаў пот з ілба выціраць, намацаў.

— Падпалкоўнік, як загінуў камандзір роты? — нечакана спытаў камкор у падпалкоўніка Федзіна.

Не, пытанне гэтае не было нечаканым ні для яго самога, ні для ўсіх астатніх. На вайне гінуць людзі, на тое яна і вайна.

А тыя, пауз каго куля праляцела міма, штосьці бяруць сабе ад загінуўшых, з іхняга жыцця і смерці. Бяруць такое, што кладзецца на сэрца як горкая адчайная крыўда, як суровы адвечны заклён.

— Рота была ад праціўніка на адлегласці кідка гранаты.— На ўпалых шчоках Федзіна ліхаманкавым агнём загарэліся скулы, у вачах адбіўся боль.— Граната з доўгай драўлянай ручкай упала ротнаму пад ногі. Ён схапіў яе і не паспеў размахнуцца, каб кінуць назад… А палітрук… Яго ў тую ж мінуту скасіла аўтаматная чарга. Вось тады і павярнула рота…

Ружова палымнеў гарызонт за Дняпром. Хвіліна-дзве — і сонца схаваецца з вачэй. Пятроўскі глядзеў у той бок, дзе яно за прыціхлым, знямелым Рагачовам хілілася да зямлі.

— Каротка разбяром аперацыю. Для захопу плацдарма немцы, як бачыце, сканцэнтравалі ўдарны кулак.— Ён паглядзеў на камандзіраў і раптам змоўк. «Немцы!..» У гэтае слова ён уклаў сваю прыхаваную злосць і гнеў. Але штосьці нібыта запярэчыла ў ім. Штосьці такое, што здаўна збераглося ў душы. «Немцы…» Дык жа немцамі зваліся і кіраўнік паўстання на крэйсеры «Очаков» Пятро Шміт, і выдатны рэвалюцыянер-бальшавік Мікалай Баўман, і шырокавядомы ў народзе Эмануіл Квірынг, ураджэнец Паволжа, які разам з яго, Леаніда Пятроўскага, бацькам уваходзіў у склад бальшавіцкай фракцыі ў царскай чацвёртай Дзяржаўнай думе — быў сакратаром фракцыі. Той Квірынг, што, як і бацька, быў адным з першых супрацоўнікаў «Правды»…

— Фашысты разлічвалі зламаць нас адным націскам,— працягваў камкор пасля невялікай паўзы, выдзеліўшы «фашысты» інтанацыяй голасу.— Так, разлічвалі, былі ўпэўнены. Чаму? Яны, безумоўна,— прашу гэта ўлічыць,— ведалі нашы сілы. I наземная іхняя разведка, відаць, пастаралася, і «кастыль» з раніцы да вечара кружыў. А гэты нязграбны з выгляду самалёт, каб было вам вядома, аснашчаны найноўшай ваеннай оптыкай. Аднаго…— Тут Пятроўскага зноў памкнула сказаць «немцы». Ён злавіў сябе на гэтым і зразумеў — чаму: бо яны ж, немцы Германіі, дазволілі, каб Гітлер адурманіў іх фашысцкай ідэалогіяй: — «Мы — выбраная нацыя!..» — Аднаго праціўнік не ўлічыў, што мы зможам аператыўна перакінуць падмацаванне. Ад намеру захапіць плацдарм ён, вядома, не адмовіцца. Не выключаю, што — зноў тут жа. Аднак часці падмацавання сёння ўначы будуць адведзены на ранейшыя месцы дыслакацыі. Дык што вынікае? Па-першае: узмацніць пільнасць. Каб нямецкія разведчыкі, якія здолеюць прабрацца на нашы пазіцыі, не з «языкамі» вярталіся, а «языкамі» заставаліся ў нас. Па-другое: неабходна, Васіль Сцяпанавіч, — звярнуўся ён да Ракоўскага, — паддурыць «кастыля». Нарабіце для яго «танкаў», «гармат», замаскіруйце так, каб ён пабачыў маскіроўку, але не разабраўся, што пад ёю — бутафорыя. Яшчэ раз паўтараю: майце на ўвазе, ён пільны.— Пятроўскі паглядзеў на камандзіра дывізіі такімі вачамі, нібы прасіў прабачэння.— Ведаю, знемагліся байцы, і ўсё ж за ноч трэба табе, Васіль Сцяпанавіч, узбагаціцца «артылерыяй» і «танкамі». Аляксандр Філімонавіч,— звярнуўся да Казакова,— перадай дывізіі з рэзерву корпуса зенітны дывізіён: прыляцяць жа юнкерсы бамбіць новую тэхніку.

Ён змоўк, але відаць было, што хацеў яшчэ нешта сказаць.

— Як сябе паводзілі немцы сёння ў наступленні — вы бачылі,— загаварыў пасля мінутнага роздуму.— А ці не варта было б нам што-кольвечы ўлічыць з іх тактыкі, калі б, скажам, давялося перайсці ў наступленне і фарсіраваць Дняпро? Я да ўсіх звяртаюся, падумайце, прааналізуйце пакрысе.— Глянуў на гадзіннік,— Усё, таварышы камандзіры, да пабачэння. — Казырнуў, пайшоў да аўтамабіля.

Лейтэнант Колесаў памкнуўся быў адчыніць дзверцы, але Пятроўскі апярэдзіў ад’ютанта, адчыніў сам. Машына лёгка пакаціла па вузкай лясной дарозе.

Надыходзіла ноч. Цёплая, ціхая. На поўдні паказаўся маладзік. Ён выплыў з воблакаў, каб у цёмнай сінечы прагуляцда па небе. Свяціўся хораша і люба, весела адбіваўся, пакалыхваўся ў хвалістых водах Славуціча-Дняпра. А з лагчын і ўзгоркаў параненай, пашкуматанай зямлі цягнула гарам, тратылавым смуродам, абпаленым металам фашысцкіх танкаў. Там было вусцішна, стаяла глухая паныласць.

Спробы гітлераўцаў фарсіраваць Дняпро зноў паўтараліся адна за адною. У весь наступны тыдзень, калі было лётнае надвор’е, нямецкая авіяцыя люта бамбіла пярэдні край і тылы корпуса, ні ўдзень, ні ўначы не змаўкалі залпы варожай артылерыі. Раз за разам на розных участках фронту фашысты кідаліся ў жорсткія атакі, але так і не здолелі зламаць супраціўленне чырвонаармейцаў.

А зводкі перадавалі: на Смаленскім напрамку гітлераўцы наступалі, ірваліся да Масквы.

Цэлымі днямі Пятроўскі знаходзіўся на пазіцыях. наведваўся ў дывізіі, палкі, батальёны і дывізіёны. Вечарам гутарыў, абменьваўся думкамі з супрацоўнікамі свайго штаба. Дапазна заседжваўся над картай, Пільна зазіраў у кожны яе куточак, думаў, разважаў, аналізуючы кожную, здавалася б, самую няэначную драбніцу з таго, што прыходзіла ў галаву. Часам наўмысна абвострана, і так і гэтак проціпастаўляў думкі адну другой, сутыкаў іх, каб ярчэй высвешлася, адпала ці настойвала на сваім нейкае сумненне, якое перашкаджала зрабіць пэўную выснову.

…Было апоўначы. У пакоі свяцілі дзве лямпачкі, падключаныя да палявога генератара. Пятроўскі адарваўся ад карты, адкінуўся на спінку крэсла. Пасядзеў, устаў, прайшоўся па пакоі. Раптам крута павярнуўся, падышоў да стала, рашуча ўзяў тэлефонную трубку.

— Добры вечар, таварыш генерал-палкоўнік. Дазволы падзяліцца некаторымі думкамі… Мяркую, цяпер, відна, настаў і наш час дапамагчы Маскве. — Паслухаў, што даляцела ў адказ з другога канца проваду.— Я рады, што мая думка супадае з думкай камандуючага арміяй… Да пабачэння.— Паклаў трубку, зноў пачаў хадзіць узад-уперад.

IV

Раніцай Пятроўскі выехаў на перадааую. Наваколле дзіўна маўчала, над напружана-сцішанымі абшарамі вісеў нязвыклы спакой.

Пасля неаднаразовых марных намаганняў асядлаць Дняпро немцы нарэшце знемагліся, аціхлі. Больш не рабілі спробаў фарсіраваць раку.

Камкор стаяў у акопе на камандным пункце камандзіра трыста сёмага стралковага палка, глядзеў у бінокль. Невысока са свістам праляцеў снарад. Выбухная хваля штурханула Пятроўскага ў спіну, бінокль упаў на грудзі. 3 бярозы, што раскінула эялёныя косы над акопам, павольма, чапляючыся за густалістае вецце і момант які пагойдваючыся на ім, падала ссечаная асколкам галінка. Алусцілася на бруствер. Камкор адняў рукі ад бінокля, узяў галінку. Патрымаў перад грудзьмі, нібы чамусьці прыкрываючы ёю бінокль, паклаў на тое месца на брустверы, куды яна ўпяла.

Над галавой яшчэ прасвістаў снаряд. Разарваўся далей.

«Во, раздражнілі іх, відаць, разведчыкі».— Пятроўскі з ледзь улоўнай ухмылкай задаволенасці зыркнуў на палкоўніка Прышчэпу, які стаяў побач.

Перад тым як ехаць на перадавую, ён атрымаў аператыўныя данясенні. Разведчыкі, якіх узначальвалі лейтэнанты Шматкоў і Каваленка, а таксама група чырвонаармейцаў пад камандаваннем капітана Чысцякова ўначы прабраліся ў Жлобін і атакавалі ворага. У гітлераўцаў узнікла паніка, і гэта прывяло да таго, што яны сталі паліць не толькі па чырвонаармейцах, а і па сваіх, якія ў бязладдзі замітусіліся туды-сюды… У другім месцы, у раёне Рагачова, асобны разведвальны батальён пад камандаваннем маёра Сцяпанішчава ўчора пад вечар употай на падручных сродках пераправіўся цераз раку. На лясной паляне за паўкіламетра ад берага разведка выявіла танкавую часць ворага. Танкісты адпачывалі. Хто спаў ужо, хто на губным гармоніку пілікаў ці разглядваў часопісы са здымкамі паўраздзетых жанчын… Яны не апасаліся нападзення: самалёты і артылерыя цэлы тыдзень дубасілі па левабярэжжы, дык цяпер «сталінскім недабіткам», якія там уцалелі, не да таго, каб рызыкаваць пераправіцца цераз Дняпро… Батальён Сцяпанішчава бясшумна падступіў да паляны і ўдарыў ураганным агнём. Нямногім танкістам удалося задаць драпака на сваіх дваіх, пакіцуўшы дваццаць сем танкаў. Чырвонаармейцы пападпальвалі танкі і вярнуліся на сваю пазіцыю…

Пятроўскі зноў паднёс бінокль да вачэй, але з галавы ў яго ўжо не выходзіў Сцяпанішчаў. Такога, аднойчы сустрэўшы, не забудзеш. Не забудзеш таму, што табе самому няўзнак як бы штосьці дадалося ад яго, ад простай і ў той жа час нечым адметнай, неардынарнай яго натуры.

Сустрэча Пятроўскага са Сцяпанішчавым адбылася з паўгода таму назад. Ён тады толькі прыняў корпус. Выпаў першы снег, надвор’е стаяла сухое, марознае. Дыхалася лёгка. У палку, куды ён прыехаў, праходзілі заняткі па тактыцы. Ён захацеў паглядзець, як яны праводзіліся. Роту выбраў сам. Дакладней, не выбраў, а назваў першую, якую ўспомніў. Камандзірам той роты быў Сцяпанішчаў. Хадзіў малады камандзір тады яшчэ ў капітанах. Увесь аддаўшыся заняткам, ротны не заўважыў, як на пляцоўцы з’явілася высокае начальства. «Легчы — устаць!» «Легчы — устаць!» «Па-пластунску — уперад!..» Малады рэзкі голас капітана аж звінеў у ядраным паветры. Пятроўскага здзівіла, што, падаючы каманды, Сцяпанішчаў сам разам з байцамі і камандзірамі ўзводаў выконваў іх. Падаў грудзьмі на снег, ускокваў, зноў падаў, поўз, шпарка перабіраючы рукамі і нагамі, прыціскаючыся ўсім целам да долу… Ротны вучыў роту і вучыўся сам. Апантана, проста-такі бязлітасна. Камкор падумаў: «Ну і зацяты! Ці не мяжуе ўжо гэта з муштрай?..» Хацеў выказаць тую думку камандзіру палка. Разважыўшы, не выказаў: прыгадалася, як сам, навучаны горкім вопытам, удасканальваў сваю прафесію вайскоўца, будучы слухачом Акадэміі Генеральнага штаба Чырвонай Арміі, і як потым з удзячнасцю ўспамінаў тыя цяжкія да знямогі дні.

Сцяпанішчаў нарэшце заўважыў камкора і камандзіра палка, якія моўчкі назіралі зводдаль, падляцеў, хвацка, прыгожым, ідэальна дакладным рухам загарэлай рукі аддаў чэсць, адрапартаваў. Пятроўскі нечакана для яго спытаў, ці не стаміліся байцы. На момант сумеўшыся, Сцяпанішчаў бойка выпаліў: «Не скардзяцца, таварыш камкор!..» Вочы вялікія, нібы здзіўленыя, вусны прыпухлыя, усё роўна як дзіцячыя. Невысокі, хударлявы, а ўвесь — быццам з адных мускулаў і жыл. Здавалася, ён ажно трымцеў унутры ад нецярплівасці, жадання рухацца, ад нястрымнага імкнення хутчэй туды, да сваёй роты, з якою ён павязаны спрадвечнай нязменнай салдацкай доляй.

I вось той самы Сцяпанішчаў, цяпер ужо маёр і камандзір батальёна, правёў такую ўдалую аперацыю: цэлае танкавае падраздзяленне праціўніка знішчана!.. «Не скардзяцца, таварыш камкор»,— нечакана прыгадаліся Пятроўскаму яго словы, і адразу падумалася: «Але ж, святая праўда: цяжка ў вучэнні — лягчэй у баі».

Прыказку «цяжка ў вучэнні — лёгка ў баі» Пятроўскі сам перайначыў на «лягчэй у баі». Лёгкіх баёў не бывае, бо ўсе яны — на знішчэнне, на смерць. А самому далося засвоіць глыбінны сэнс гэтай прыказкі, перажыўшы падзею, што надзвычай дорага каштавала яму: «польскі эпізод», як ён казаў.

К таму часу, калі быў залічаны ў акадэмію, ён, шаснаццацігадовы юнак, які стаў дарослым, прамінуўшы пераходны ўзрост, пакамандаваў ужо ротай першага кулямётнага сацыялістычнага палка Чырвонай Арміі ў баях з кайзераўцамі, паваяваў у якасці камісара, а потым камандзіра першага Саранскага стралковага палка з белачэхамі, атрымаўшы там раненне ў нагу.

Вучыўся ў акадэміі ён старанна, спасцігаў ваенныя навукі, чытаў кнігі па філасофіі, гісторыі, мастацкую літаратуру. Па выхадных днях у манежы асвойваў верхавую язду.

А вось фізічнай трэніроўкай не захапляўся. Іншыя слухачы — на турнікі, на трапецыі, лазіць, бегаць, скакаць, а ён пасміхаўся: навошта гэта яму!.. Напружыць мускулы, пакратае пальцамі — як каменныя… Іншым — трэба, ён вунь, каторы, глядзіш — ад ветру можа паваліцца: ні росту, ні самавітасці ў постасці…

Неўзабаве ён перапыніў вучобу, пайшоў ваяваць з дзянікінцамі. Камандаваў кавалерыйскай брыгадай. У гарачай атацы пад ім забіла каня, а яго параніла. Але загаілася рана, і ён вярнуўся ў акадэмію. Прагна вывучаў асновы тактыкі, стратэгіі, ваенную гісторыю, а таксама працы Маркса, Энгельса, Леніна, Гегеля, Пляханава.

Толькі ж зноў не паспеў закончыць курс навучання, зноў паклікала яго вайна. На гэты раз — на Заходні фронт. Дык вось пад Лунінцам і здарыўся той «польскі эпізод».

Пілсудчыкі пераўзыходзячымі сіламі адцяснілі частку яго палка ў балота. I там праследавалі іх па пятах, загналі ў самую багну. Колькі часу яны выбіраліся адтуль — Пятроўскі не помніў. Зноў, у трэці раз, ён быў паранены ў нагу і, змардаваны болем і стомай, ступаў з вялікай цяжкасцю. Нарэшце да сухадолу, парослага ўскрай балота кустамі, заставаліся ўжо лічаныя метры. Яму трэба было пераскочыць «чортава вока», якое цьмяна блішчала пад слабым святлом паўзахмаранага месяца. Ён скочыў і — адразу як не па пахі. Крыкнуць бы, на дапамогу каго паклікаць… Не крыкнуў: бывае, жаўнераў наклічаш — яны ж недзе тут, недалёка… Боўтаўся, з усіх сіл намагаўся выбавіцца, але багна паглынала яго ўсё больш і больш. Закрычаў, калі зразумеў, што — усё, канец… Тут яму кінулі лясіну. А на сухім — па-польску: «Кто ты естэсь?» — і палон.

Затым — здзекі, знявагі, цяжкія хваробы: дызентэрыя і двойчы сыпняк.

У доўгія пакутлівыя дні і ночы палону ён жорстка дакараў сябе: сам, і толькі сам вінаваты ў тым, што здарылася. Слабак, паўтара метра якіх з купіны на купіну не змог пераскочыць — рана ж была няцяжкая…

Вярнуўся з палону красавіцкім днём дваццаць першага года. Знясілены, зняможаны — ледзь душа ў целе трымалася. Аднак на тое, каб акрыяць, даў сабе мала часу. Неўзабаве зноў сустракалі яго сябры ў аўдыторыях акадэміі…

Тады ўжо разам з усімі ён і з двухпудовікамі займаўся, і бегаў, і скакаў… А раптам зноў давядзецца сігаць у Пінскіх балотах цераз «чортава вока»?

Не, гэтага яму больш не давялося.

А служыў ён пасля ў Беларусі яшчэ двойчы: у сярэдзіне двадцатых, а таксама трыдцатых гадоў. Тут і сустрэў сваю Надзюшу, пышнавалосую прыгожую дачку віцебскага архітэктара Васіля Вікулава, тут у трыццаць сёмым годзе камуністы рэспубліканскай партыйнай арганізацыі аказалі яму вялікі гонар — выбралі членам Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі.

Тады, у трыццаць сёмым, ён камандаваў пятым стралковым корпусам Беларўскай ваеннай акругі.

У тым годзе праводзілі манеўры войск акругі. Пяты корпус дзейнічаў на баку «чырвоных», якія ад Бабруйска наступалі на Жлобін і Рагачоў. «Сінія» займалі абарону па левым беразе Дняпра. Корпус фарсіраваў рэкі Друць і Дняпро на поўнач ад Рагачова. На манеўрах прысутнічалі ваенныя назіральнікі з-за мяжы. Сярод іх Пятроўскі бачыў двух генералаў германскай арміі. Гледзячы, як чырвонаармейцы пераадольвалі водныя рубяжы, немцы ўзбуджана перашэптваліся, шматзначна пераглядваліся. Леаніду Рыгоравічу запомніліся іхнія твары, стройныя, падцягнутыя постаці, ветлівасць і далікатнасць у абыходжанні, за якімі адчувалася насцярожанасць і прытоеная варожасць. Асабліва ў маладзейшага — хударлявага, у пенснэ.

А цяпер?..

3 неба даляцеў цяжкі, цягучы, як смала, гул. Ён узмацняўся і нібы накрываў сабою наваколле, спрасоўваў, прыціскаў да зямлі паветра. Пятроўскі ўзняў галаву. Высока роўным строем ляцелі «юнкерсы». Аж тры эскадрыллі! На Гомель. Колькі ж у іх чэравах бомбаў!.. «Юнкерсаў» суправаджалі вёрткія «месершміты». Захлопалі зеніткі. Вакол самалётаў сталі ўспыхваць белыя воблачкі — разрываліся снарады. Воблачкі ўсеялі неба, але ні адзін самалёт не задыміў, не рухнуў на зямлю. Гул іхні стаў цішэць, яны аддаляліся сваім непарушным строем.

У Пятроўскага было такое адчуванне, быццам яго хто пляснуў па твары. «Ці нашай авіяцыі толькі для парадаў хапала?..»

Добра запомнілася яму надрукаваная ў «Правде» справаздача з сёлетняга першамайскага парада.

«У той час, як перад трыбунамі праходзілі шматлікія танкавыя злучэнні, над Краснай плошчай паявілася авіяцыя. Гэта была цудоўная дэманстрацыя ўзаемадзеяння наземных і паветраных сіл Чырвонай Арміі. Самалёты ідуць у два ярусы. Хуткасныя бамбардзіроўшчыкі ідуць эскадрыллямі і звеннямі. За бамбардзіроўшчыкамі следам — хуткасныя знішчальнікі. Усеагульную ўвагу прыцягваюць хуткасныя бамбардзіроўшчыкі новай канструкцыі. Хуткасць гэтых машын перавышае ўсё бачанае дагэтуль на Краснай плошчы. Заключным акордам паветранага параду быў палёт пікіруючых хуткасных бамбардзіроўшчыкаў…»

Камкор доўга моўчкі разглядваў пазіцыі немцаў, стараючыся падавіць у сабе балючую крыўду і гнеў. А ў галаву лезлі іншыя цяжкія думкі.

Якія бываюць недарэчныя і прыкрыя парадоксы жыцця!.. У незабыўным васемнаццатым, калі лёс маладой краіны вісеў на валаску, бацька яго ў складзе савецкай дэлегацыі вымушаны быў падпісаць з немцамі ганебны кабальны Брэсцкі мір, каб маладая савецкая рэспубліка змагла стаць на ногі і выкаваць сваю абараназдольнасць. Яны ж з таго часу ўзгадавалі фашысцкую дыктатуру, стварылі новую ваенную машыну бандыцкіх захопаў і экспансій. Зараз яны, як «чырвоныя» супраць «сініх» у тых манеўрах чырвонаармейскіх злучэнняў, прымяняюць тактыку, заснаваную на тэорыі глыбокага бою — актыўнае ўзаемадзеянне артылерыі, танкаў, авіяцыі. I як прымяняюць!.. Ды, можа, і той, у пенснэ, цяпер на другім беразе таксама стаіць у акопе і пазірае ў бінокль. Сюды…

— Разведчыкі не дакладвалі, Мікалай Андрэевіч, нічога не заўважылі яны за той вышынёй, што справа? — спытаў Пятроўскі ў Прышчэпы, не адрываючыся ад бінокля.

— Не дакладвалі, Леанід Рыгоравіч.

— Сачы за ёй. Бачыш, якая прыдатная яна для гаўбіц? Адтуль гаўбіцы могуць усе твае пазіцыі абстрэльваць.

Камкор даў яшчэ некалькі парад камандзіру дывізіі. Яны абмяняліся думкамі, як з улікам мясцовасці і размяшчэння сіл праціўніка мэтазгодней было б перагрупаваць часці і падраздзяленні на выпадак наступлення.

Затым накіраваліся на пярэдні край. Па хадах зносін пераходзілі з траншэі ў траншэю. Пятроўскі гутарыў з чырвонаармейцамі і камандзірамі, высвятляў, як арганізавана абарона, калі б немцы зараз рушылі ў наступленне…

Але найбольш яго цікавіў настрой, маральны дух байцоў. Не сакрэт, пасля такіх вялікіх няўдач Чырвонай Арміі многіх ахапіла разгубленасць, розныя сумненні, сярод духоўна слабых, маральна няўстойлівых людзей сталі праяўляцца баязлівасць і шкурніцтва… Пятроўскі не пытаў у тых, з кім размаўляў, пра настрой, ён чуў яго ў інтанацыі галасоў, узбуджаных і глухавата-стрыманых, бачыў у вачах, трывожна-бліскучых і маркотна-задумлівых, улаўліваў у выразах твараў, суровых і напружана-жорсткіх. Ён бачыў субяседнікаў у непасрэдным выяўленні сваіх пачуццяў, і гутаркі з імі былі яму не менш дарагія і патрэбныя, чым данясенні і паведамленні, даклады і рапарты.

Палкоўнік Прышчэпа разумеў клопат камкора, у гаворку не ўмешваўся, не перашкаджаў яму. Толькі калі ўжо яны накіроўваліся на камандны пункт дывізіі, жорстка сказаў:

— Сёння на досвітку адзін баец спрабаваў пераправіцца цераз раку да непрыяцеля. Яму перашкодзіла куля яго таварыша. У штаб корпуса я паслаў данясенне аб гэтым.

Пятроўскі скрушліва прагаварыў:

— Куля таварыша… Якая крыўдная і балючая рэальнасць…

Першыя дні баёў корпуса паказалі моцныя і слабыя бакі ў баяздольнасці кожнай часці і падраздзялення. Паўстала неабходнасць абмяняцца пра гэта думкамі з камандзірамі і байцамі. Лаканічна, па-вайсковаму сцісла. Так, і з байцамі.

Пятроўскі разумеў: у атмасферы непадробнай натуральнасці ўзаемаадносін і душэўнай лучнасці людзі выкладуць тое, што ў іншых умовах яны, можа, і не сказалі б адкрыта.

А яшчэ ён ведаў, што якім бы ні быў таленавіты камандзір, ён ніколі не заменіць калектыўны розум шчырых разважлівых аднадумцаў. Баец, калі яго не абмяжоўвае ўсведамленне падначаленасці, калі ён адчувае сябе раскавана, можа выказаць вельмі карысныя ў вайсковай справе, па-жыццёваму мудрыя заўвагі і парады.

Пад вечар камкор зноў прыехаў у шэсцьдзесят першую дывізію.

На невялікай паляне, якую абступілі выносістыя сосны і разлапістыя елкі, сабраліся байцы і камандзіры батальёна Сцяпанішчава. Сядзелі на траве. Пятроўскі і Прышчэпа выйшлі з-за ялін, за якімі праходзіла лясная дарога. Сцяпг нішчаў падаў каманду:

— Устаць!

Пятроўскі махнуў рукой: сядзіце. Падышлі. Ён прывітаўся з камандзірам батальёна за руку, усміхнуўся яму як даўняму сябру, з якім нецярпліва чакаў сустрэчы. «Прыгожы хлопец» — мільганула ў яго думка. Пазіраў на дробны, з завостраным носам твар і не падумаў, што дзяўчаты, мусіць, гэтага не сказалі б.

Камкор зрабіў кароткую інфармацыю пра абстаноўку на ўчастку корпуса. Падкрэсліў, што ў франтавой сітуацыі надзвычай важна — трымацца свядомай воінскай дысцыпліны. Менавіта такой, якая павінна грунтавацца на двух арганічна звязаных, узаемаабумоўленых прынцыпах: патрабаванне камандзіра каб засноўвалася толькі на аб’ектыўнай неабходнасці і справядлівасці адносін да падначаленага (не тое што — загадаў, і ўсё тут), а падначалены каб унутрана ўсведамляў гэту неабходнасць і цалкам падзяляў яе… Гаварыў ён без камандзірскага націску, які тут быў не патрэбны, выказваў свае думкі з верай ва ўзаемаразуменне і давер’е.

Калі думкамі абменьваліся камандзіры і байцы, ён як і ўсе астатнія, сядзеў на траве. Склаў ногі ў клетку, кулакі на калені ды так і не мяняў позы. Толькі зрэдку паварушваў плячамі, нібы папраўляў на спіне якую нябачную ношу. На кожнага пазіраў так, быццам пытаў вачамі: усё сказаў?..

Гаварылі хто як умеў, адно ўсведамляючы, што словы не на вецер пускалі.

Нізкі, таўставаты чырвонаармеец расказваў, што ў баі загінуў іхні лейтэнант і камандаванне ўзводам узяў на сябе сяржант. Узвод імкліва прасоўваўся наперад. Да хмызняковай грывы на выгіне Дняпра, куды ён кіраваўся, было рукой падаць. Але раптам сяржант загадаў павярнуць і рушыць на ўзгорак, які заставаўся справа. Чаму? 3 узгорка рэзаў кулямёт па суседнім узводзе, і той залёг. Сяржант змікіціў: нельга адным вырывацца далёка наперад — адсякуць, знішчаць. Удару збоку немцы на ўзгорку не чакалі. Пабеглі. Тады сяржант зноў павёў узвод на хмызняковую грыву. Вось якая была тая сяржанцкая тактыка.

Камкор пазіраў на чырвонаармейца і думаў: «Добра вядомае ўсім святое правіла: дапамажы суседу. А ці заўсёды мы пільнуемся яго?.. Трэба выдаць загад аб цесным флангавым узаемадзеянні часцей і падраздзяленняў. Іменна — флангавым».

Сустрэча ўсцешыла Пятроўскага. Галоўнае, што ён вынес з яе — не проста розумам, а душою глыбей пранікся верай у сваіх падначаленых… Пра гэта ён сказаў палкоўніку Прышчэпу, калі яны пакідалі паляну.

— А той таўстунок!.. «Такая вось была яна — сяржанцкая тактыка…» Звярнуў увагу?

Прышчэпа ўсміхнуўся:

— Я гэтага чырвонаармейца ведаю. Вясёлы хлопец, з ім не засумуеш.

Камкор дапытліва паглядзеў на палкоўніка: раскажы, паслухаю.

— Быў я ўчора на перадавой,— не перастаючы ўсміхацца, пачаў Прышчэпа.— Ідзём з камандзірам палка па траншэях, зводдаль пачулі: такі рогат за заломам, напэўна, аж за Дняпро да немцаў далятае. Падышлі бліжэй і спыніліся. Там на колькі секунд ціха стала. Потым чуем: «А то яшчэ было зімою. Сабраўся мой бацька да суседа ў госці. Толькі выйшаў на вуліцу, як на яго — сабакі. Адзін другі, трэці… Выскокваюць з двароў, як ашалелыя, поўсцы на хрыбцінах тырчком, вочы гараць… I свой, Сігнал, таксама. Той — дык яшчэ зласнейшы за ўсіх. Росту таго — ну шчанюк, а падскоквае, зубамі клацае, усё роўна як да гарлянкі рвецца дапасці. Бацька: «Сігнал, Сігнал, ты што?» — дзе там!.. Ледзь ускочыў у сенцы да суседа. Але выжла адна ўсё ж цапнула яго за палавінку. У сенцах ён адсопся крыху, ачомаўся і толькі тады сцяміў: гэта ж сабакі яго за ваўка прынялі. Ён надзеў святочную шапку, а яна была з воўчага футра…» Рогат грымнуў — быццам саракапятка стрэліла. Мы выходзім з-за залома — сяржант рапарт аддаваць, я а пытаю: «Не, што далей было?» Гэты знаёмы наш — крок наперад, руку да казырка: «Бацька шапку суседу падарыў…»

Весела пазіраючы на Прышчэпу, Пятроўскі бліснуў белымі зубамі. Калі ён усміхаўся, зубы ўспыхвалі чыстым бляскам. Леанід Рыгоравіч разумеў: палкоўнік наўмысна расказаў яму гэту вясёлую небыліцу. Добры, шчыры Мікалай Андрэевіч хацеў развесяліць яго, хоць на колькі хвілін пазбавіць неадступных цяжкіх дум пра вайну. Усміхаючыся, Пятроўскі спытаў:

— Як яго прозвішча?

Прышчэпа не стаў перапытваць чыё, адказаў:

— Хадарэнка.— I ўважліва паглядзеў у прыгожы ўсмешлівы твар.

Разумныя, ласкавыя вочы камкора пацямнелі — у іх адбіліся одум і сум. «Што, шчыры, добры чалавек, наканавала табе вайна…»

V

«Камандаванне праціўніка дзейнічае энергічна і ўмела. Праціўнік б’ецца бязлітасна і фанатычна».

(3 дзённіка начальніка генеральнага штаба сухапутных войск Германіі генерала Гальдэра, 11 ліпеня 1941 года).

«Немцы з дня на дзень паўтараюць, што вайна на ўсходнім фронце развіваецца згодна з выпрацаваным планам. Але калі паглядзець на ход военных дзеянняў, то стане зразумела, што вайна развіваецца далёка не па планах нямецкага камандавання, якое разлічвала на хуткае заканчэнне вайны. Па ўсіх даных відаць, што разлік на хуткае завяршэнне вайны праваліўся. Цяпер пра гэта гавораць нават германскія і італьянскія спецыялісты».

(Турэцкая газета «Тан», Стамбул, 9 жніўня 1941 года).

«Жудасна ў Расіі, тут б’е кожны».

(3 пісьма гітлераўскага афіцэра дадому. «Правда», 9 жніўня 1941 года, артыкул «Героические партизаны Белоруссии»),

«Партызаны дзейнічаюць і ў глыбокім тыле праціўніка, і непасрэдна на лініі фронту, дапамагаючы часцям Чырвонай Армі».

(Тамсама).

VI

Пад вечар адзінацдатага ліпеня камкор Пятроўскі паведаміў вышэйшаму каманднаму саставу корпуса, што праз дзень, трынаццатага, 21-я армія пераходзіць у наступленне. Корпус будзе наступаць на галоўным напрамку. На карце правёў дугу ад Рагачова і Жлобіна далёка на захад. У гэтым месцы былі адзначаны размяшчэнні 53-га армейскага корпуса праціўніка, а таксама яго 52-й, 255-й, 267-й пяхотных дывізій. Нанесеныя алоўкам паметы абазначалі вялікую колькасць танкаў, артылерыі, мінамётаў.

— Колькі на гэтым участку танкаў? — спытаў начальнік палітаддзела палкоўнік Воранаў.

— Каля двухсот. Але майце на ўвазе,— працягваў Пятроўскі,— што нямецкае камандаванне — а гэта вельмі можа быць — пойдзе на тое, каб кінуць супраць нас буйныя сілы, бо наш удар створыць пагрозу іхнім камунікацыям.

У канцы нарады ён звярнуўся да начальніка артылерыі генерал-маёра Казакова:

— У наступленні, зыходзячы з нашых тактычных задач, твой «бог вайны», Аляксандр Філімонавіч, павінен дзейнічаць яшчэ больш манеўрана, чым у мінулых абарончых баях, Спадзяюся, ты разумееш, што мы не заўсёды ў канкрэтных выпадках зможам разлічваць на нашу авіяцыю.

Казакоў злёгку прыжмурыўся ад мяккага перадвячэрняга бляску сонца, што зазірнула ў вокны.

— Артылерысты, Леанід Рыгоравіч, не падвядуць.— Павярнуўся, паглядзеў на камандзіраў дывізій, кіўнуў галавой: — Не падвядуць, не…

Праціўнік меў вопыт наступальных баёў, быў добра аснашчаны разнастайнай ваеннай тэхнікай, як кажуць — узброены да зубоў. Для контрудару, безумоўна, корпусу патрабавалася старанная, дасканалая падрыхтоўка. Але часу было надзвычай мала. Разведчыкі не ведалі ні дня ні ночы, як мага стараліся раздабыць больш звестак аб размяшчэнні варожых часцей, падраздзяленняў і агнявых сродкаў.

Пасля нарады Пятроўскі разам з камандзірам сто пяцьдзесят чацвёртай стралковай дывізіі камбрыгам Факанавым паехалі ў штаб дывізіі. Там у камкора на дваццаць гадзін была назначана сустрэча з камандзірам Жлобінскага знішчальнага батальёна Міронавым. Леанід Рыгоравіч разумеў, што ў наступальнай аперацыі корпуса будуць вельмі дарэчы звесткі, якія здабудуць разведчыкі батальёна. Мясцовыя людзі ведаюць кожную сцежку ў сваіх ваколіцах, на сваіх абшарах.

Міронаў ужо знаходзіўся ў штабе дывізіі, калі Пятроўскі з Факанавым прыехалі туды. Быў ён у цывільным касцюме, але па-вайсковаму аддаў чэсць, прадставіўся. Камкор таксама казырнуў яму, падаў руку. Зіркнуў на гадзіннік: спазніўся? Ён не любіў і не дазваляў сабе ні малейшай недакладнасці. Не, камандзір батальёна прыбыў раней часу.

Селі да невялікага, пафарбаванага ў зялёны колер стала.

— Перш за ўсё шчыра дзякую вам, Уладзімір Арцёмавіч, за супрацоўніцтва.— Пятроўскі пазіраў на Міронава так, быццам у зграбнай, сабранай постаці гэтага чарнявага, з прадаўгаватым тварам і спакойнымі ўважлівымі вачамі чалавека пазнаваў знаёмага, з якім даўно не сустракаўся.— Мне далажылі, што артылерысты Якава Сцяпанавіча,— ён глянуў на Факанава,— знішчылі штаб нямецкага палка, які выявілі вашы разведчыкі.

— Я перадам вашу падзяку разведчыкам, таварыш камкор. — Міронаў злёгку выпраміўся.— Мы і надалей будзем так дзейнічаць.— У яго мяккім барытоне чуліся шчырасць і глыбокі клопат.

— Дзеянні партызан — добрая падмога Чырвонай Арміі. Гэтымі днямі партызаны Гомельшчыны здабылі важную аператыўную карту немцаў — план наступлення на гомельска-чарнігаўскім напрамку. А што значыць у ваеннай справе дазнацца пра планы ворага!..— Леанід Рыгоравіч на колькі хвілін змоўк.— Прабачце, я не збіраюся нічому вас вучыць, да слова прыйшлося. Вось вы сказалі: «Мы і надалей будзем так дзейнічаць». Але ваенная абстаноўка можа змяніцца І тады запатрабуе дзейнічаць крыху інакш.

Камбрыгу Факанаву, які ўвесь час моўчкі слухаў гаворку Пятроўскага і Міронава, таксама, відаць, рупіла нешта сказаць, аднак вайсковая дысцыпліна стрымлівала яго: старшы гаворыць. Дакладней кажучы, брала тут сваё не толькі вайсковая дысцыпліна, a і проста чалавечая этыка, у даным выпадку заснаваная на вялікай павазе: гаворыць Леанід Рыгоравіч, камкор Пятроўскі.

Камкор, мусіць, зразумеў жаданне Факанава ўключыцца ў размову:

— Як думае наконт гэтага камандзір дывізіі, а, Якаў Сцяпанавіч?

— Не выключаецца, Уладзімір Арцёмавіч, што на нашым участку фронту неўзабаве пачнецца контрнаступленне.— Камбрыг перасеў на другое крэсла, бліжэй да Міронава.— У наступленні добрую паслугу дывізіі аказалі б вашы байцы ў якасці разведчыкаў-праваднікоў. Карта картаю, а чалавек, які ведае мясцовасць, незамянімы ў баявым паходзе.

Міронаў уважліва паглядзеў на Факанава, перавёў позірк на Пятроўскага.

— Як я разумею, мяркуецца прыдаць наш батальён сто пяцьдзесят чацвёртай дывізіі?

— Так, ёсць такая думка.— Камкор паклаў рукі на стол, сашчапіў пальцы і гэтым міжвольным жэстам нібы сказаў: вось так нам трэба цяпер дзейнічаць — сумесна. Невялікія смуглаватыя рукі яго на зялёным фоне стала выглядалі пругкімі і дужымі.

— Ваш давер, таварышы генералы, ускладвае на нас вялікі і адказны абавязак. Мы яго выканаем як належыць.— На твар Міронава лёг цень роздуму, дзве складкі каля рота прарэзаліся глыбей.— У такім выпадку трэба было б канкрэтна вырашыць, да якіх палкоў, батальёнаў, рот мы павінны прыдаць свае ўзводы, аддзяленні, а то, можа, і асобных байцоў.

— Гэта неадкладна вырашаць нашы начальнікі штабоў,— адказаў Факанаў.— Прышліце, калі ласка, да нас Аляксандра Міхайлавіча Ярашава.

Пятроўскі затым удакладніў яшчэ некаторыя тактычныя задачы апалчэнцаў, выказаў некалькі парад і пажаданняў.

— Прабачце за цікаўнасць, Уладзімір Арцёмавіч: дзе вы працавалі да вайны? — спытаў ён нечакана.

— Інструктарам ЦК Кампартыі рэспублікі.— 3-за тонкай светла-сіняй павалокі роздуму ў вачах Міронава выглянуў бляск стрыманай мужчынскай прыязнасці.— А я вас, таварыш камкор, з трыццаць сёмага года ведаю. Бачыў на Шаснаццатым рэспубліканскім партыйным з’ездзе.

— Пачакайце, я вас таксама прыгадваю.— Вочы Пятроўскага пазіралі цёпла і ўважліва,— Вы мне абменьвалі часовае пасведчанне на мандат дэлегата з’езда. Яшчэ жартавалі: «Абменьваем, бо чырвонае прыгажэйшае, чым сіняе». I я пажартаваў тады: «Таму, што прыгажэйшае, і чырвоную кашулю сёння надзелі?..» Было такое?

— Было, таварыш камкор, было.

Міронаў пасвятлеў тварам і адразу нібы памаладзеў і пабачыўся Пятроўскаму акурат такім, якім быў тады.

— Чатыры гады — а як учора…

— Чатыры гады!.. Я з самымі добрымі пачуццямі ўспамінаю сваю службу ў Беларусі. А цяпер — вось як давялося…— Голас Пятроўскага прагучаў стрымана, тым не менш у ім пачуўся смутак.— Ну што ж, давялося — будзем ваяваць з фашызмам…— Камкор устаў.— Калі ў вас нічога больш няма, да пабачэння, Уладзімір Арцёмавіч! Будзем ваяваць…

Яны, як і пры сустрэчы, моцна паціснулі адзін аднаму рукі. Але было ў тым поціску акрамя шчырай людской павагі і новае, што дадалося ў іхнія пачуцці за хвіліны адкрытай непасрэднай размовы — давер і надзея.

Факанаў расчыніў акно, каб упусціць у хату свежага паветра. На зямлю клалася няяркае цёплае перадвячэрняе святло. На недалёкім узлеску тонкія ствалы негустога маладога сасняку, цёмна-бурыя ўнізе, залаціста-мядзянага колеру вышэй, былі спярэшчаны дробнымі ценямі, ад чаго здаваліся як падмаляваныя. Адтуль цягнула прыемным смалістым водарам.

Пятроўскі правёў вачамі статных коннікаў, Міронава і яго ардынарца, якія алюрам паскакалі па нешырокай калёснай дарозе, што ўбівалася ва ўзлесак, пазіраў на знямелыя ў млявай нерухомасці дрэвы. Якія яны, выпеставаныя сонцам і цёплымі дажджамі, стройныя і выносістыя!.. А побач з гэтай думкаю, нібы гукнулася нейкае далёкае, несціханае і дарагое сэрцу рэха, прамільгнула другая — пра Міронава і яго батальён: «Унукі дзеда Талаша!..» У незабыўным двадцатым годзе, калі ваяваў з белапалякамі, ён аднаго разу бачыў легендарнага партызанскага камандзіра. Так вось, як зараз Міронава,— на кані ў сядле…

— У суседнім, Стрэшынскім раёне, Леанід Рыгоравіч, таксама дзейнічаюць знішчальнае падраздзяленне і атрад народнага апалчэння,— парушыў хвілінную паўзу Факанаў.

Леанід Рыгоравіч зірнуў на камандзіра дывізіі, быццам схамянуўся. Тое, што сказаў камбрыг, не было для яго навіной. Але чаму словы Факанава так абрадавалі яго?..

— 3 імі таксама, Якаў Сцяпанавіч, неабходна звязацца і ўстанавіць цесны кантакт.— Пятроўскі чамусыді зноў моцна сашчапіў пальцы рук — як магнітам іх прыцягнула адну да адной.— Пра баявыя аперацыі партызан рэгулярна дакладвайце штабу корпуса. I разам з імі — разведка, разведка… Той, хто больш ведае аб праціўніку, валодае ініцыятывай…

Потым яны некалькі хвілін адпачывалі, бавіліся гаворкай пра надвор’е — якое ж цёплае і сонечнае стаіць яно! — пра тое, што прырода не зважае на вайну, бярэ сваё: буяе краскамі і хлебным духам шчодрага лета…

Але ў падсвядомасці Пятроўскага і ў тыя хвіліны жыла вайна. Жыла неадступна і бязлітасна-трывожна, балюча.

Штаб дывізіі размяшчаўся ў прыбудове вялізнай, на дзве палавіны леснічоўкі. Гаспадары прыбудовы, пажылы ляснік з жонкай, часова перасяліліся ў другую палавіну хаты, дзе жыла сям’я мабілізаванага ў армію аб’ездчыка. Хтосьці, відаць, з дзяцей лесніка — можа, пышнавалосы юнак са значком «Варашылаўскі стралок» на светлым пінжачку ці кірпаносая дзяўчына ў лёгкім берэце, што пазіралі з фотакартак са сцяны — захапляўся мастацкай літаратурай. Шырокая этажэрка, якая стаяла ўзбоч такой жа, як і стол, зялёнай канапы, была застаўлена кнігамі.

Гулка грукнула адсунутая зялёная табурэтка — Пятроўскі ўстаў з-за стала. Падышоў да этажэркі. Узяў невялікі томік у светла-сіняй вокладцы, на якой былі намаляваны два ўзброеныя вінтоўкамі, у будзёнаўках чырвонаармейцы. Але кніжку не разгортваў. Ціха пакратаў пальцам чорную шчотачку вусоў, задумліва прадэкламаваў:

В даль идут державным шагом…

Кто еще там? Выходи!

Это — ветер с красным флагом

Разыгрался впереди…

Ён любіў Блока. Агнявыя вершы паэта пад час рэвалюцыйных бур глыбока ўзрушвалі яго юначае сэрца. Яны засталіся ў ім назаўсёды. I цяпер, калі ён прамаўляў іх, трывожнае шчасце гукнулася ў яго шчымлівых пачуццях. Аднак было яно як сонца за заслонай воблакаў. Толькі на міг прарываючыся, хораша асвятляла яго задумлівы валявы твар.

…Па дарозе ў штаб корпуса Пятроўскі вярнуўся ўспамінам да Міронава. Камандзір знішчальнага батальёна спадабаўся яму: чалавек, па ўсім відаць, разважлівы і цвёрды… Мажліва, тады, пры той першай іхняй сустрэчы, таксама іменна гэта міжвольна адзначыў ён у стройней падцянутай постаці і выразных рысах прыгожага твару. І, мажліва, іменна яно, а не вабная чырвоная кашуля найбольш прыцягнула яго ўвагу…

Думкі гэтыя, аднак, ненадоўга затрымаліся. Стасуючыся ў часе з іншымі, трывала-ўстойлівымі і незабыўна-хвалюючымі, яны саступілі ім месца ў глыбокай памяці. Нагадаўся з’ездз.

То быў трыумф камуністаў, усіх працоўных Беларусі ў складаны час, калі савецкія людзі, жывучы цяжка, трывожна і радасна, будавалі новы свет.

З’езд прынёс яму і асабістую радасць: яго выбралі ў склад вышэйшага партыйнага органа рэспублікі — членам Цэнтральнага Камітэта.

Вельмі дорага было яму таксама, што горача ацаніў тую падзею яго бацька. Ён, паважаны ў народзе «ўсеўкраінскі стараста», пісаў: «Давер партыі — надзвычай высокі гонар. Свята беражы яго, сын, апраўдвай усімі сваімі справамі, усім жыццём».

Неўзабаве настрою дадало тагачаснае ўзнагароджанне яго ордэнам Чырвонага Сцяга і медалём «XX лет РККА». За храбрасць і мужнасць у гады грамадзянскай вайны і ў сувязі з юбілеем Чырвонай Арміі.

А ўсяго праз тры месяцы пасля ўзнагароджання — хто 6 мог падумаць! — здарылася такое дзікае, недарэчнае… Выключэнне з партыі, звальненне са службы, рэпрэсія… За што?..

Калі ў кватэры рабілі вобыск, ён быў зацята-спакойны, напружана-стрыманы. I раптам спалохаўся, не — зжахнуўся. Бацькава пісьмо!.. Што, калі яны забяруць яго?!. Маланкай успыхнула ў памяці: «Давер партыі — надзвычай высокі гонар…» Не, бацькава гэтае пісьмо ён нікому не аддасць, няхай што хочуць з ім робяць — не аддасць!.. Яго ўзбуджаную напружанасць прыкмеціў высокі бялявы дзяцюк з жоўта-шэрымі лупатымі вачамі, які корпаўся ў шуфлядах пісьмовага стала. Ухмыльнуўся:

— Баіцеся, камкор, каб грошы не забралі? Не бойцеся за грошы, нам трэба нешта больш важнае. Дык мо самі аддасце? — Ён сказаў і збянтэжыўся, глянуўшы на другога — старэйшага, прыземістага, у акулярах. Твар яго пачырванеў і пабялеў адначасова — палосамі, плямамі. У Пятроўскага ў той момант мільганула: быў бы ён на якой добрай справе — вось так бы спраўна і яе выконваў бы. Ад гэтага стала яшчэ горш на душы — бяздумныя аўтаматы!..

Пісьмо не ўзялі, і ў яго адлегла на сэрцы. Калі паехалі, яму здавалася, што ён зусім не думаў пра іх, ён слухаў горад, які жыў за акном сваім звычайным жыццем.

Два гады праследаванняў… Шмат выклікалі яны балючых думак, нанеслі душэўных ран. Мінулае, хацеў ён таго ці не, было з ім, не-не ды і напамінала яму пра сябе, але ён не скардзіўся на лёс. Ніколі не злоснічаў, ніколі не атаясамліваў паняцце Радзіма з каліфамі і іх фаварытамі, прыслужнікамі, якія заўзята чынілі дэспатычнае самавольства. Ён не хадзіў з тварам, павернутым назад. 3 усёй складанай гамы пачуццяў, якія скіпеліся ў ім, цяпер найбольш устойлівай, бадай, трымалася шкадаванне. Яму дужа шкада было таго марна страчанага часу. Колькі ён сам спазнаў бы новага, важнага ў ваеннай справе і колькі перадаў бы сваіх ведаў іншым, чырвонаармейцам і камандзірам!..

Праўда, не аціхаў у сэрцы і боль за брата Пятра, за бацьку. Пятро, удзельнік Вялікай Кастрычніцкай рэвалюцыі, кіраўнік абароны Уральска ў дзевятнаццатым годзе, галоўны рэдактар «Ленинградской правды» — вораг народа? Каму магла прыйсці ў галаву такая дзікая, бязглуздая думка? Каму і навошта?.. А вось жа прыйшла!.. Дні і ночы катавалі Пятра і знішчылі…

У сувязі з «палітычнай справай», «расследаванне» якой пачалося ў сакавіку трыццаць дзевятага года, бацьку звольнілі з усіх дзяржаўных пасад, якія ён займаў на працягу доўгіх гадоў, беззапаветна выконваючы свае абавязкі. Сказаць толькі: «У сувязі з палітычнай справай!..» А бальшавік жа Рыгор Пятроўскі, калі ўспомніць, за рэвалюцыйную дзейнасць быў разам са Сталіным у ссылцы ў Туруханскім краі!.. Ад таго, што несправядліва так звалілася на яго, бацька цяпер нібы ўкамянеў…

Над усім паганым, пачварным, змрочным у жыцці ў рэшце рэшт бярэ верх добрае і светлае, перамагае людская мудрасць, праўда і справядлівасць. Інакш не было б яго — жыцця… Леанід Рыгоравіч добра разумеў гэта, але аднойчы пад час гаворкі з жонкай яму, наўздзіў, падалося большае: што ён не проста разумеў — адчуў усёй сваёй істотаю. Слаўная, разумная, шчырая жонка… Як яна тады слухала і што сказала яму!.. Там, у іхняй невялікай утульнай кватэры ў Саратаве, калі яму зноў далі корпус…

За акном цякла Волга. Жонка расчыніла акно, у пакой хлынуў халадок. Яна спытала ў яго вачамі: «Халодна, зачыніць?» Ён удыхнуў на поўныя грудзі ядранае вільготна паветра, і яна зразумела; не трэба. Наліла яму чаю. rлядзела пільна: што ты хочаш сказаць? I ён сказаў:

— Зло і яго каварныя служкі — вытанчана хітрыя і жывучыя, як шматгаловы змей. Але трагічныя памылкі і злоўжыванні высокай уладаю з цягам часу будуць, безумоўна, партыяй і народам папраўлены. Вернецца да нас тое добрае, што зарадзілася было пры Леніне. Вернецца і будзе квітнець.— У тыя хвіліны ён як бы жыў у іншым вымярэнні падзей і часу.— А цяпер?.. Што ж, Надзюша, цяпер нам трэба здабываць маральную перамогу. У працы, у дзеянні.

Яна паклала яму на руку свае цёплыя далоні:

— Так, Лёня, людзі, што б з кім ні здарылася, павінны жыць па-людску. Чалавечы век кароткі, але ж чалавецтва павінна быць вечным…— Твар яе асвяціўся ўсхваляванай зарумяненасцю.

Вось так яны пагаварылі тады. Дык хіба такія гаворкі забываюцца?.. Сэрца чалавека такое маленькае, а колькі яно ўмяшчае ў сабе ўсяго!..

…У глыбокім роздуме Пятроўскі ўвесь увайшоў у сябе.

— На кватэру? — перапыніў яго думкі лейтэнант Колесаў.

— У штаб,— сказаў адрывіста камкор, упершыню за ўсю няблізкую дарогу зварухнуўшыся на сядзенні.

У тую ноч ён выдаў баявы загад пад нумарам шэсць. Аб наступленні.

VII

Яно пачалося на досвітку трынаццатага ліпеня. Дывізіі наступал! па ўсім фронце. Пасля інтэнсіўнай дваццацімінутнай артылерыйскай падрыхтоўкі фарсіравалі Дняпро. Плыўсродкаў не было. Спатрэбілася ўсё: рыбацкія лодкі, бярвенне, дошкі, на скорую руку збітыя плыты. Чатырыста трыццаць сёмы полк выкарыстаў паўразбураны чыгуначны мост цераз раку каля Жлобіна: падручнымі сродкамі ўдалося аднавіць узарваны пралёт.

Шэсцьдзесят першая стралковая дывізія наступала паўночней Рагачова, у раёне Збарова з выхадам на Рагачоў; сто шэсцьдзесят сёмая — на Лучын, Побалава з выхадам на Рагачоў з поўдня; сто пяцьдзесят чацвёртая — на Жлобін.

Пятроўскі знаходзіўся на сваім назіральным пункце разам з начальнікам артылерыі Казаковым у непасрэднай блізкасці ад перадавой. Адзін за адным на назіральны пункт з’яўляліся нарачныя.

Данясенні паведамлялі, што дывізіі паўсюдна паспяхова атакавалі праціўніка. На першым часе немцы, не чакаючы такога контрудару, не змаглі аказаць моцнага супраціўлення. Аднак неўзабаве, апамятаўшыся, яны тэрмінова пачалі падцягваць падмацаванне, пераходзілі ў контратакі, каб скінуць палкі корпуса ў раку і ліквідаваць яго плацдарм на правабярэжжы. У небе з’явіліся самалёты з чорнымі крыжамі на крылах і фюзеляжах. Яны высыпалі са сваіх чэраваў чароды страшных смертаносных «птушак». Бомбы падалі на зямлю з жахлівым свістам і выццём.

Камкор прадбачыў, што пры чыстым небе актывізуецца варожая авіяцыя, гітлераўцы пастараюцца выкарыстаць сваю поўную перавагу ў паветры. Ён загадаў шчодра забяспечыць зенітчыкаў снарадамі, каб тыя, страляючы, «не лічылі» іх. Зенітная артылерыя сустракала бамбардзіроўшчыкаў інтэнсіўным агнём, і гэта перашкаджала нямецкім лётчыкам весці прыцэльныя бамбёжкі. На вачах у камкора два самалёты загарэліся.

— Малайцы! — пахваліў зенітчыкаў Пятроўскі.— Навучыліся.

— А яшчэ большыя былі б малайцы, каб перапынілі і тых, што ўцякаюць,— заўважыў Казакоў. Ён пільна глядзеў у неба.

Тры юнкерсы, якія бязладна скінулі бомбы, развярнуліся назад. Раптам за адным з іх пацягнуўся шлейф дыму.

— Ну вось — і яшчэ большыя малайцы!

«Жалезны генерал, а, як і ўсе, схільны да звычайнай чалавечай радасці,— падумаў Казакоў, слізгануўшы па твары Пятроўскага ўважлівым бакавым позіркам.— Грымасы жыцця: аказваецца, і ў бойцы, у вайне могуць праяўляцца звычайныя чалавечыя радасці».

— Зрабі, Аляксандр Філімонавіч, вывад. Як мага ўмацоўвай зенітныя падраздзяленні, бо на даным этапе вайны твае зенітчыкі не толькі артылерысты, а і лётчыкі-знішчальнікі.

Начальнік артылерыі зразумеў, што гэтыя словы камкора былі не проста заўвага, а загад, і коратка кінуў:

— Слухаюся.

Пры распрацоўцы наступальнай аперацыі ў штабе корпуса штабісты прапаноўвалі зыходзіць з таго, што на ўчастку наступлення важнейшым стратэгічным пунктам з’яўляецца Жлобін: буйны чыгуначны вузел. Таму яны лічылі, што штурм Жлобіна будзе найбольш цяжкім, і там трэба сканцэнтраваць мацнейшую ўдарную сілу. Пятроўскі заўважыў тады: так можна і трэба лічыць, але нельга катэгарычна сцвярджаць. Прадузятая непахісная думка адносна таго як будзе дзейнічаць праціўнік і як разгорнуцца падзеі — адна з найчасцейшых прычын няўдач і паражэнняў.

Наступленне на Жлобін прадугледжвалася з фронту і абходным манеўрам. Са штаба сто пяцьдзесят чацвёртай дывізіі камкору паведамілі: чатырыста трыццаць сёмы полк з упорнымі баямі прасоўваецца ў паўднёва-ўсходняй частцы горада, а пяцьсот дзесяты, які павінен быў уварвацца з поўначы, у раёне прыгараднай вёскі Лебядзёўка наткнуўся на лютае супраціўленне. Атакі яго захлёбваліся. Пятроўскі разгарнуў карту. Мінуту-дзве разглядваў тапаграфію мясцовасці паміж вёскай і Жлобінам. Рашуча згарнуў карту, сказаў Казакову:

— Я ў пяцьсот дзесяты.

Камандзір пяцьсот дзесятага палка падпалкоўнік Карамушка знаходзіўся на сваім камандным пункце. Худы, у шыракаватай, як з чужога пляча, выгаралай гімнасцёрцы, ён хутчэй быў падобны на якога лесаруба, чым на кадравага вайскоўца. Між брывоў у яго, як ад вялікай натугі, выступіла сіняя жылка і нібы раздзяліла лоб на дзве часткі, пачырванелы твар выглядаў раз’юшаным.

Камандзір дывізіі Факанаў расказваў Пятроўскаму, што Карамушка з тых людзей, пра якіх гавораць: у гарачай вадзе купаны. Тым не менш была ў яго адна адметная асаблівасць: як бы ні разгарачыўся — адразу, калі наступаў момант прымаць рашэнне, рабіўся надзіва засяроджаны і разважлівы.

Нечаканае з’яўленне камандзіра корпуса на камандным пункце палка не збянтэжыла Карамушку. Ён каротка, але ясна далажыў абстаноўку. Немцы так палілі, што галаву нельга было ўзняць.

Пятроўскі папрасіў:

— Вашу карту.

Далейшая іхняя размова таксама была кароткая і канкрэтная.

— А што, калі павесці полк на Жлобін гэтым кірункам? — камкор паказаў пальцам паміж вёскамі Лебядзёўка і Лукі.— Не ўвесь — два батальёны. Адзін няхай вядзе бой тут. Толькі ўжо не наступальны — абарончы. Дапамагчы яму мы папросім знішчальны батальён Міронава. Ён побач, у Лугавой Вірні, хутка прыбудзе. Такім чынам яны скуюць гэту групоўку праціўніка. А, як думаеш, падпалкоўнік? — Пятроўскі, безумоўна, ужо вырашыў правесці аперацыю такім чынам і не пытаў на гэта згоды камандзіра палка — мог бы загадаць, і ўсё. Завёў ён гаворку для таго, каб высветліць: падзяляе Карамушка гэтую задуму ці не. Здаўна ведаў: калі ніжэйшы камандзір у душы пагаджаецца з загадам вышэйшага, значыць, і паводзіць ён сябе больш свядома, асэнсавана, што з’яўляецца дадатковай умовай поспеху.

Карамушка падзяляў план камкора. Зразумеў ён і тое, чаму Пятроўскі быццам раіўся з ім. Кінуў руку да казырка:

— Дазвольце дзейнічаць, таварыш камкор?

— Дзейнічайце.— Пятроўскі павярнуўся, пайшоў. Ступіў два крокі, азірнуўся.— А людзей — правільна, падпалкоўнік, беражы. Каб знішчыць на зямлі фашызм — колькі яшчэ давядзецца гінуць нам! Таму — каб кожны гінуў недарма.

Безумоўна ж, аніяк не мог ён ведаць, што ў тую мінуту падумаў Карамушка. А ў камандзіра палка неспадзявана мільганула: «Можа, больш за ўеё, каб сказаць мне менавіта гэта, і прыязджаў ты да мяне, таварыш камкор?» Ён не ўсведамляў, з якой падставы з’явілася гэтая думка і ці так яно было сапраўды, як падумалася, але ад яе быццам лягчэй стала ў яго на сэрцы.

Пятроўскі паехаў на камандны пункт камандзіра сто пяцьдзесят чацвёртай дывізіі. Камбрыг Факанаў далажыў яму абстаноўку.

Два палкі дывізіі з упартымі цяжкімі баямі прасоўваліся па вуліцах горада. Батальён, якім камандаваў капітан Баталаў, неаднойчы адбіваў шалёныя контратакі варожых аўтаматчыкаў.

Моцны апорны пункт гітлераўцы стварылі ў раёне вадакачкі. 3-за насыпу чыгуначнага палатна, дзе знайшлі сабе прыстанішча мінамётчыкі, як з рэшата, сыпаліся смертаносныя нямецкія «галушкі». 3 вокнаў, з дахаў вялікіх і малых прыстанцыйных будынкаў касілі станковыя кулямёты. Камандаванне чатырыста трыццаць сёмага стралковага палка пайшло на манеўр. Адна рота трэцяга батальёна, якім камандаваў старшы лейтэнант Гусеў, агнём і дэманстратыўнымі дзеяннямі скавала праціўніка з фронту, а тым часам астатнія дзве абышлі з флангаў і ўдарылі яму ў тыл.

— Што ім паспрыяла — абысці? — Пятроўскі паднёс паўсагнуты палец левай рукі да вусоў і ўлавіў слыхам, як выразна цікаў яго вялікі наручны гадзіннік. Момант слухаў — быццам гэтае ціканне штосьці нагадвала яму.

— Разведка, таварыш камкор… Мушу заўважыць: асабліва ўмела правёў яе юны разведчык знішчальнага батальёна Антон Губараў. Да індустрыяльнай часткі горада прымыкаюць вуліцы, завулкі з індывідуальнымі забудовамі. усе ў прысадах. Дык ён — сядзібамі: гародамі, садамі…

Недзе блізка моцна грымнула — разарваўся цяжкі снарад. Яны пераглянуліся.

— Юнак той, расказвалі мае разведчыкі, што ў агонь, што ў полымя,— працягваў Факанаў.— Смелы, мужны і да ўсяго — надзвычай кемлівы.

Пятроўскі ўлавіў у словах камбрыга ноткі нейкага асаблівага настрою ў адносінах да хлопца, паглядзеў на яго дапытліва: «Што яшчэ ў цябе?»

— Між іншым, Антон Губараў просіцца, каб залічылі яго чырвонаармейцам. I разведчыкі кажуць: «Некалькі разоў, як мы тут на перадавой, сам прыходзіў, звесткі розныя прыносіў».

— Колькі яму гадоў?

— Чатырнаццаць. Сокал, разведчыкі кажуць, хлопец.

— Які сокал, калі подлетак яшчэ…

Факанаў маўчаў. I пярэчыць яму не выпадала, i згаджацца не хацелася — дужа ж прасілі разведчыкі.

Азваўся зумер. Тэлефаніст прыклаў тэлефонную трубку да вуха і адразу працягнуў яе Факанаву:

— Вас, таварыш камбрыг.

Дакладваў Карамушка. Пяцьсот дзесяты полк завязаў бой у горадзе ў раёне хлебазавода. Немцы, адчайна супраціўляючыся, адступалі.

Камандзір дывізіі разгарнуў карту.

Задача чатырыста семдзесят трэцяга палка, які з цяжкасцю наступаў у цэнтры горада, цяпер рабілася лягчэйшай. Пры далейшым паспяховым наступленні чатырыста трыццаць сёмага палка, падраздзяленні якога ўжо вялі баі за Паўднёвае дэпо, і пяцьсот дзесятага, цэнтральнай групоўцы праціўніка пагражала акружэнне. Гітлераўскае камандаванне, безумоўна, разумела гэта. Знойдуцца ў яго рэзервы — кіне іх на флангі, каб прадухіліць акружэнне, не даць чатырыста трыццаць сёмаму і пяцьсот дзесятаму злучыцца, не знойдуцца — цэнтральная групоўка вымушана будзе адступаць. Камкор падумаў, а што ён можа даць са свайго рэзерву, калі немцы ўвядуць у бой падмацаванне?

Яны адарвалі позіркі ад карты.

— Май на ўвазе, Якаў Сцяпанавіч, разведка павінна пільна сачыць: увядзе праціўнік падмацаванне ці не.

— Зразумеў, Леанід Рыгоравіч.

Мінуту яны маўчалі, дадумваючы кожны сваё.

— Малавата чатырнаццаць гадоў,— раптам ціха, задумліва прагаварыў Пятроўскі і ўдакладніў: — Подлетах жа ён, твой Антон Губараў, кажу.

Факанаў здзівіўся ходу яго думах. Здагадаўся: камкору, відаць, успомнілася, як сам у пятнаццаць гадоў стаў чырвонагвардзейцам і членам бальшавіцкай партыі. Спакойна, быццам не намякаючы ні на што, камбрыг адказаў:

— Аднак жа колькі іх такіх станавілася змагарамі за савецкую ўладу!.. А разведчыкам, бачу я, вельмі хочацца, каб юнака залічылі да іх выхаванцам, палюбіўся ён байцам і камандзірам.

— Добра, Якаў Сцяпанавіч, перадай ім асабіста сам, хай глядзяць, калі палюбіўся, каб не кідаўся ў пекла з гарачай галавой…

3 чатырыста трыццаць сёмага палка паступіла данясенне Факанаву аб стратах. Акрамя паведамлення пра забітых і параненых у ім значылася, што адзін баец — чырвонаармеец Выбарнаў Мікалай Мікітавіч прапаў без вестак. Камандзір дывізіі далажыў пра данясенне Пятроўскаму і маўчаў, чакаў, што скажа камкор. Пятроўскі таксама маўчаў. Абодва яны думалі пра адно. Страты… I гэты баец… Поле бою было за палком — наступаў жа полк. Сярод забітых і параненых чырвонаармеец не знойдзен. Зямлёй засыпала?.. Перабег да немцаў?.. Дэзерціраваў?.. У здраду не хацелася верыць, але ж — вайна!..

— Лёс байца высветліцца — даложыш, Якаў Сцяпанавіч,— загадаў Пятроўскі камбрыгу.

I зноў светла-блакітная «эмка» намотвала кіламетры на колы: па дарозе на камандны пункт камкора, затым — у Рагачоў.

Дзень быў на зыходзе, калі Пятроўскаму паведамілі, што Рагачоў вызвалены.

Але на ўскраінах горада адбываліся яшчэ ўпартыя баі. Пяхота праціўніка, падтрыманая танкамі, пераходзіла ў контратакі. Насядалі люта, спадзяваліся, што чырвонаармейцы не паспелі яшчэ як след замацавацца і не вытрымаюць іхняга націску. На паўночнай ускраіне, дзе мясцовасць спрыяла манеўранасці танкаў, яны дасягнулі пярэдняга краю рубяжа, на якім знаходзіўся батальён старшага лейтэнанта Загаруйкі. Саракапяткі білі па танках прамой наводкай, байцы і камандзіры закідвалі іх бутэлькамі з гаручай сумессю.

Камкору далажылі: у крытычны момант, калі батальён вось-вось мог не вытрымаць і, ахоплены панікай, пакаціцца назад, Загаруйка кінуўся насустрач танку. «Браткі, бій фашыстаў-гадаў! — прарваўся скрозь гул матораў і rpyкат бою зычны адчайны вокліч.— Няхай гарыць у іх пад нагамі наша зямля!..» Яго агнявая бутэлька пляснулася на гарачую браню, успыхнуў агонь. Старшы лейтэнант упаў мёртвы, грудзі яму прашыла кулямётная чарга.

— Біце фашыстаў-гадаў! — падхапіў як сцяг, што выпаў з рук сцяганосца, вокліч яго лейтэнант Машынін.

Здавалася б: вунь як ведае, што такое вайна — прафесійны ж вайсковец!.. Але ў свядомасці Пятроўскага ніяк не ўжывалася думка, што Загаруйка лёг у дол пясчаны. Кандыдат у майстры спорту па класічнай барацьбе, нястомны весяльчак, жартаўнік, танцор, пяюн… Жыць бы яму і жыць!.. Старшы лейтэнант стаяў у памяці такім, якім пабачыўся аднойчы, калі ехалі з Паволжа.

У Навазыбкаве ён ішоў паўз эшалон, у якім размяшчаліся падраздзяленні батальёна Загаруйкі. Здалёк пачуў гукі гармоніка і прыпеўкі, што даляталі з цяплушкі. Падышоў бліжэй _ праз расчыненыя дзверы пабачыў: камбат у расхрыстанай гімнасцёрцы, без рэменя, так адбіваў рускую, што, здавалася, ажно падлога трашчала, і прыпяваў: «Отвяжись, худая жизнь, привяжись хорошая!..» Чырвонаармейцы заўзята падахвочвалі яго — бурна пляскалі ў ладкі. Пятроўскі абурыўся: што за выгляд!.. Але яго не заўважалі, і ён хуценька адышоў, каб не перашкодзіць, не спужнуць безаглядную чалавечую шчырасць…

Дагарала зара. Жыхары Рагачова, якія ў час бою знаходзіліся хто дзе, павылазілі са сваіх схованак, з нястрымнай радасцю абдымалі чырвонаармейцаў, частавалі іх чым хто мог. Да ад’ютанта камкора лейтэнанта Колесава таропка падышла пажылая жанчына. 3 палісадніка, у якім буялі пышныя вяргіні, яна прынесла цэлы сноп барвовых і ярка-чырвоных кветак, ускінула яго лейтэнанту на рукі.

— У мяне свой недзе так вось, як вы…— Яна заміргала вейкамі, але слёзы стрымала.— Няхай, сыночкі, беражэ вас бог!..

— Дзякуй, маці, шчырае дзякуй! — Колесаў збянтэжана патаптаўся на месцы, не ведаючы, што рабіць з кветкамі. Позірк яго ўпаў на «эмку». Ступіў да машыны, паклаў букет на задняе сядзенне.

А ў дывізіі палкоўніка Прышчэпы з вуснаў у вусны ляцела: за дзень бою сямёра камандзіраў і байцоў бутэлькамі з гаручай сумессю спалілі больш як дваццаць фашысцкіх танкаў! 3 вуснаў у вусны перадаваліся прозвішчы старшага лейтэнанта Загаруйкі, лейтенанта Машыніна, малодшага ваентэхніка Булгакава, малодшага лейтенанта Зубава, чырвонаармейцаў Базяева, Качышвілі, Рыбачыка.

Сем чалавек — больш як дваццаць танкаў!.. Гэта здавалася неверагодным, але так было.

Недзе далёка вухнула гармата, снарад разарваўся яшчэ далей, і стала ціха. Камкор і палкоўнік Прышчэпа спыніліся пад раскідзістым клёнам на галоўнай вуліцы Цымерманаўскай. Хвіліну моўчкі слухалі незвычайную цішыню.

— Можа б, Мікалай Андрэевіч, пазнаёміў мяне са сваімі героямі? — павярнуўся Пятроўскі да камандзіра дывізіі.

— Абавязкова, Леанід Рыгоравіч.

Праз паўгадзіны Цымерманаўская, якая на сваім вяку з часоў барацьбы за савецкую ўладу бачыла нямала гістарычных падзей, і гераічных, і трагічных, стала сведкай яшчэ адной, дагэтуль нікім нідэе не бачанай і не чутай.

Два камандзіры і два байцы сталі ў шарэнгу. Твары іх ад стомы былі шэрыя, шчокі паўвальваліся.

— А дзе яшчэ двое? — спытаў Пятроўскі ў Прышчэпы.— Акрамя Загаруйкі. Сямёра ж вызначыліся.

— Яны загінулі, таварыш камкор.

Пятроўскі схіліў галаву, памаўчаў. Падышоў да строю чатырох. Глядзеў кожнаму ў вочы, павольна пераводзячы позірк з твару на твар. Глядзеў так, нібы ў глыбіні блакітных, карых, шэрых зрэнак хацеў пабачыць нешта самае дарагое, самае патрэбнае яму цяпер. I яму, і ім самім, і ўсім, хто ў жудаснай крывавай калатні вызваляў сёння ад злыдняў-прыблуд гэты ўтульны прыдняпроўскі горад, каму яшчэ надоўга наканаваны смяртэльна-цяжкія пакуты і выпрабаванні, якіх можна пазбавіцца толькі ў неймаверных намаганнях, толькі ў перамогах.

— Аб’яўляю вам, таварышы, падзяку.— Пятроўскі прамовіў афіцыйна, як належыць вайсковаму начальніку па статуце. Хацеў яшчэ нешта сказаць, ды раптам захваляваўся, колькі секунд маўчаў. Павярнуўся да ад’ютанта:

— Іван Іванавіч, нясі — што там у нас у машыне.

Колесаў, відаць, аніяк не чакаў такога і не адразу ўцяміў, што камкор меў на ўвазе. А зразумеўшы, стрымгалоў кінуўся да «эмкі». Праз мінуту ў руках Пятроўскага быў сноп вяргіняў.

— Гэга вам ад удзячных гараджан і ад мяне таксама.— Камкор даваў кожнаму вялікі букет кветак і паціскаў руку.— Дзякую, дзякую… За мужнасць вашу салдацкую, за грамадзянскую адданасць Радзіме.

Кветкі — гэта усё, чым ён мог іх тады адзначыць. Ордэнаў і медалёў у яго не было. Камандзіры воінскіх злучэнняў у той час яшчэ не былі надзелены правам узнагароджваць урадавымі ўзнагародамі.

А неўзабаве, праз якіх мінут дзесяць, Пятроўскаму давялося займацца зусім іншай, прыкрай і горкай справай.

У штабе дывізіі, куды яны прыехалі з палкоўнікам Прышчэпам, перад ім у струнку выцягнуўся нізкарослы, як падлетак, выпацканы ў зямлю малодшы лейтэнант.

— Таварыш камкор, дазвольце звярнуцца да палкоўніка.

— Звяртайцеся.

— Таварыш палкоўнік, камандзір палка загадаў даставіць вам труса. — Ён павярнуў вочы да каржакаватага чырвонаармейца з круглым нешырокім тварам.

— Што значыць — труса? — Прышчэпа акінуў байца пільным позіркам і запытальна ўставіўся на малодшага лейтэнанта.

— Немец касануў са станкачоў — мы залеглі. Нашы мінамёты адкрылі па ім агонь — мы зноў у атаку. А гэты застаўся ляжаць. Прыбеглі санітары, думалі, што забіты ці паранены, а ён — цэленькі, хоць бы дзе драпнула.

— Так? — узвысіў голас камандзір дывізіі.

— Так точна,— буркнуў баец.

Пятроўскі ўзіраўся яму ў твар. Пад непрыгожым, нейкім прыплюснутым носам — мякка акрэслены рот. Шырока раскрытыя, нерухомыя вочы здаваліся сляпымі, погляд быў дзіўна пусты.

— Значыць, цэленькі і некрануты? — У голасе Прышчэпы пачуліся злавесныя ноткі.— I многа вас такіх заставалася на полі бою?

Чырвонаармеец паціснуў плячамі: не ведаю.

— Пад трыбунал,— сурова кінуў Прышчэпа.

Пятроўскаму падалося, што палкоўнік сілком выштурхнуў гэтыя словы з грудзей.

— Дазвольце весці? — казырнуў малодшы лейтэнант.

Камандзір дывізіі не паспеў адказаць, Пятроўскі апярэдзіў яго.

— Дык што з табой рабіць — пад трыбунал? — папытаў у байца і ўсё ўзіраўся, узіраўся ў яго твар.

— Так точна,— адказаў чырвонаармеец бязгучным, пустым голасам, не варухнуўшыся.

Было ясна, што ён упаў у прастрацыю, знаходзіўся ў стане, блізкім да ступара.

— А можа, палкоўнік, накіруем яго ў сваю часць? Няхай там таварышы з ім пагавораць. 3 імі, можа, ён будзе больш разгаворлівы.

Камандзір дывізіі зразумеў, што камкор не згоды пытае — адмяніў яго рашэнне, але не хацеў шкодзіць прэстыжу: ён быў перакананы праціўнік таго, каб вышэйстаячы камандзір адмяняў загады ніжэйстаячага ў прысутнасці падначаленых.

— Адвядзіце ў полк і перадайце камандзіру палка: байца накіраваць у сваю роту,— загадаў Прышчэпа малодшаму лейтэнанту.

Камкору здалося, што Прышчэпа паглядзеў на яго з удзячнасцю і палёгкай.

Чырвонаармеец раптам тузануўся, як уджалены:

— Накіруйце мяне ў сваю роту! — нема закрычаў. Вочы яго выпучыліся, загарэліся страшным ліхаманкавым бляскам, шчокі папляміла густая барвовая чырвань. — У сваю роту, у сваю роту!

Гэтак жа неспадзявана, як узбударажыўся, ён аціх, неяк абмяк. Паглядзеўшы на камкора, на камандзіра дывізіі позіркам, поўным невыказнага смутку і жалю, ціха сказаў:

— Я апраўдаю сябе.

Ён пайшоў, ссутуліўшы крутыя плечы, угнуўшы галаву. Пятроўскі пазіраў яму ўслед, думаў: адзін, хаця яму і не варта яшчэ на фронт, просіцца туды, настойвае, дамагаецца, другі ўцякае, хаваецца… Людзі, як і птушкі, павінны лётаць, а вось жа не кожны ўмее. Гэта, відаць, спрадвечная загадка, якую нікому пакуль што разгадаць не дадзена…

На зямлю апусціўся позні летні вечар. Палкоўнік Прышчэпа запрасіў Пятроўскага павячэраць. Яны, здаровыя людзі, выгаладаўшыся за дзень (абедаць ні аднаму, ні другому ў клопаце наступлення не давялося), з апетытам елі пахучы мясны боршч, прасяную, на сале, кашу, пілі чай.

— Пачакайце, у мяне ж яшчэ, здаецца, сыр галандскі ёсць,— спахапіўся Прышчэпа.— Працэнка, ёсць у нас сыр?

Дзюбаносы, вяртлявы, як верабейка, чырвонаармеец паставіў перад імі талерачку, на якой ляжаў кавалак малочна-жаўтлявага наздраватага сыру. Пятроўскі ўсміхнуўся.

— Паслухай, Мікалай Андрэевіч. Наняў поп цыгана луг касіць. Паабяцаў за работу накарміць удосталь. «А не паддурыш, бацюшка? — усумніўся цыган. — Глядзі, каб я наеўся — ад пуза». «Наясіся, і на стале яшчэ застанецца»,— запэўніў яго поп. Лянівы быў цыган на работу, але тут стараўся: за сталом ён возьме сваё. Увечары стол — як не ламаўся ад страў. I студзень, і наварысты боршч са свінінай, і мачанка… Цыган еў усё падрад, аж пакуль стала цяжка дыхаць, спустошыў стол падчыстую. Тады пападдзя паставіла перад ім вялізную талерку, на якой ляжала засмажанае парася. Падрумяненае такое, апетытнае. У цыгана аж вочы на лоб палезлі. «Што ж ты, бацюшка, не загадаў матушцы каб спачатку яго прынесла! Ну што мне цяпер рабіць? Дай я хоць пацалую яго!»

Яны дружна зарагаталі.

— Зразумеў, Леанід Рыгоравіч. Далі вы мне ўрок.— У вачах Прышчэпы ўсё іскрыўся смех.

— Урокі ўсім нам, Мікалай Андрэевіч, дае народ.— На твары Пятроўскага таксама яшчэ ўтрымлівалася ўсмешка, а вочы пазіралі ўжо сур’ёзна.— Чаго толькі не наслухаешся ад нашых чырвонаармейцаў! Вось хоць бы і гэта: здавалася б, звычайная выдумка, а колькі ў ёй глыбокай народнай мудрасці, дасціпнага гумару!..

Тыя некалькі мінут, якія Пятроўскі і Прышчэпа аддалі адвольнай гутарцы, каб хоць як змякчыць скамянелую за цяжкі дзень напружанасць душы, ніколькі, аднак, не пазбавілі іх клопатных думак. У падсвядомасці абодва яны ўсё роўна былі ў атакуючых палках, сярод агню і грому.

…А тым часам у Маскве начальнік Генеральнага штаба Чырвонай Арміі генерал арміі Жукаў дакладваў Галоўнакамандуючаму Сталіну, што корпус камкора Пятроўскага перайшоў у контрнаступленне, фарсіраваў Дняпро і вызваліў гарады Жлобін і Рагачоў. Галоўнакамандуючы ўсклікнуў:

— Гэта перамога! — і раптам звярнуўся да Жукава: — Георгій Канстанцінавіч, а што гэта за званне — камкор?

— Штаб фронту рыхтуе дакументы аб прысваенні Пятроўскаму звання генерал-маёра,— адказаў Жукаў.

Сталін удакладніў:

— Генерал-лейтэнанта.

Хто ведае, можа, у тую мінуту яму падумалася тое, што праз гады ён сказаў Маршалу Савецкага Саюза Ракасоўскаму, які таксама, як і Пятроўскі, у пэўны час быў рэпрэсіраваны: «Гледзячы на вас, мне іншы раз хочацца апусціць вочы».

Савецкае Інфармацыйнае бюро ў вячэрняй зводцы за трынаццатае ліпеня паведаміла: «На Заходнім напрамку нашы войскі зноў авалодалі гарадамі Жлобін і Рагачоў».

Гэта былі першыя савецкія гарады, адбітыя Чырвонай Арміяй у гітлераўскіх захопнікаў.

На зямлі ўладарыла позняя ноч. У штабе корпуса Пятроўскі сказаў ад’ютанту Колесаву:

— Хопіць хадзіць за мной, Іван Іванавіч, кладзіся спаць. Заўтра дзень будзе не лягчэйшы, чым сёння.

— Я таксама кажу, што не лягчэйшы.— Колесаў узмахам галавы адкінуў доўгую русявую пасму, якая ўпала на брыво.— Так што пара і вам адпачываць, таварыш камкор.

— Ты ўжо загадваеш мне, лейтэнант?

— Не загадваю, але ў даным выпадку не падпарадкуюся вам. Я выконваю прадпісанне вышэйшага, чым вы, начальніка.

— Вось як? — Пятроўскі здзіўлена паглядзеў на ад’ютанта.

А начальнікам тым была жонка камкора Надзежда Васільеўна. На вакзале ў Саратаве каля поезда, якім штаб корпуса ад’язджаў на захад, яна неўпрыкмет адазвала Колесава ўбок:

— Прашу вас, Іван Іванавіч, глядзіце, каб Леанід Рыгоравіч не забываўся есці, каб адпачываў.

— Вышэйшага, чым вы, начальніка,— шматзначна паўтарыў ад’ютант.

Пятроўскі здагадаўся — якога, развёў рукамі:

— Ну, тады падпарадкуюся…

VIII

«Дучэ!

Я пішу Вам гэтае пісьмо ў той момант, калі цяжкі роздум, які цягнуўся месяцамі, а таксама вечнае нервовае чаканне закончылася прыняццем самага цяжкага ў маім жыцці рашэння. Што датычыцца барацьбы на Усходзе, дучэ, то яна, бясспрэчна, будзе цяжкаю. Але я ні на секунду не сумняваюся ў вялікім поспеху».

(3 пісьма Гітлера Мусаліні ад 21 чэрвеня 1941 года «Аб планах ліквідацыі Расіі»)

«Немцы дрэнь. Гвалтуюць жанчын і проста рабуюць. У іх дзеяннях адчуваецца, што яны гінуць. Армія разлагаецца, калі яна рабуе і гвалтуе».

(3 пісьма Пятроўскага жонцы Надзеждзе Васільеўне.)

«На Заходнім напрамку ў выніку дзеяння нашых войск і авіяцыі знішчана да ста танкаў і многа аўтамашын праціўніка».

«На працягу 16 ліпеня працягваліся буйныя баі на Пскоўскім, Смаленскім, Бабруйскім і Наваград-Валынскім напрамках».

«На працягу ночы на 19 ліпеня нашы войскі працягвалі напружаныя баі на Полацка-Невельскім, Смаленскім і Бабруйскім напрамках».

(«Паведамленне Савецкага Інфармбюрож Масква, 1944. Т. 1.)

IX

Ліпень у той год сапраўды можна было б назваць красою лета: выдаўся ён цёплы, сонечны, ясны… Буйна цвілі мядовыя травы, ліпа, у лясах і садах спелі духмяныя ягады, а на палях урадзіла на славу збажына…

Можна было б, калі б не вайна…

Пятроўскі стаяў ускрай шырокай жытняй нівы, глядзеў, як ціха, прывольна гайдалася пад ветрам вусатае, налітае ядраным зернем калоссе. Колькі разоў ён бачыў яе такую, і заўсёды яму здавалася, быццам упершыню яна перад вачамі. Глядзеў і не мог нагледзецца. Вось і цяпер…

Неспадзявана падступіла (каторы раз ужо — так балюча!) горкае шкадаванне: а ён жа вымушаны весці свае дывізіі па гэтых жыццядайных палях, вытоптваць іх, выпальваць агнём, дратаваць смертаноснымі выбухамі…

Другі тыдзень дывізіі корпуса з цяжкімі баямі прасоўваліся на захад, не даючы немцам замацавацца на зручных рубяжах. Даводзілася адбіваць шматлікія контратакі. Камкор пастаянна знаходзіўся ў часцях, якія наступалі. 3 раніцы да ночы. Ён заўсёды быў там, дзе стваралася цяжкае становішча.

Учора з раніцы яму двойчы давялося ўзнімаць людзей у атаку. У час адной з тых атак параніла яго ахоўніка, які знаходзіўся побач. Міна разарвалася ледзь не пад нагамі, асколак скубануў каля локця генеральскую гімнасцёрку. Другі рассек кабуру.

У чырвонаармейцаў не хапала баявога вопыту — вось і станавіўся ён у пярэднія шарэнгі. Нікуды не дзенешся: неабходны быў асабісты прыклад камандзіра ў крытычныя хвіліны бою. Па сабе ведаў — з часоў грамадзянскай памятаў: бачачы, што камандзір з імі, байцы адважна ідуць у бой… А загад яго той — «Старэйшым камандзірам забараняю быць у атакуючых шарэнгах?..». Дык ён жа для іншых, а не для сябе. Дзе хто калі бачыў, каб камандзір выдаваў загад самому сабе?..

Падзеі дня вымагалі ад яго максімальнай аператыўнасці. Неўзабаве ён абмеркаваў з камбрыгам Ракоўскім план разгрому нямецкай групоўкі, якая на правым фланзе дывізіі прарывалася да ракі Друць. Затым паціскаў рукі лейтэнанту Тулякову, чырвонаармейцам Локцеву і Малышаву…

Тонкі, з выгляду слабасільны Тулякоў за дзень чатыры разы вадзіў сваю роту ў атаку. Лейтэнант у адказ на падзяку сказаў яму: «Не пойдзеш у атаку — чаго добрага, давядзецца ўцякаць, і цябе застрэляць у спіну, бо яны ж ідуць, навальваюцца. А так — грудзі ў грудзі, хто каго…» Камкор з нейкай дзіўнай, задушэўнай паблажлівасцю, у якой чулася светлая, чыстая радасць, падумаў пра камандзіра роты: «Акурат Сувораў — тут табе і тэорыя, і практыка бою. От лейтэнант!..»

Малышаў і Локцеў з ручных кулямётаў падпалілі два варожыя бамбардзіроўшчыкі, і чырвонаармейцы даставілі ў штаб трох лётчыкаў. 3 ручных кулямётаў!.. Ён быў асабліва ўдзячны байцам: вось так, а то — «сцярвятнікі беспакарана ўладараць у небе…». Не — бачыце? Дастаюць іх чырвонаармейскія кулі! Усе глядзіце!..

Надзвычай цяжкі быў учарашні дзень. На ўсіх участках фронту ад Жлобіна да Рагачова гітлераўцы кідаліся ў шалёныя контратакі. Корпус прыпыніў сваё наступленне. Але і фашысты выдыхнуліся, уціхамірыліся.

I вось сёння ў Пятроўскага — перадых, «выхадны», як ён напісаў у пісьме дадому.

3 раніцы неба нахмурылася, нізка папаўзлі хмары. Самалёты не лёталі, толькі дзе-нідзе вялася рэдкая артылерыйская перастрэлка. А «выхадны» — дык «выхадны»: аціхнуць сэрцам, паслухаць звычайныя чалавечыя думкі пра жыццё, якія б надавалі добры лад душы. Ён на колькі хвілін выйшаў з назіральнага пункта.

…Гайдалася перад вачамі вусатае калоссе. Зямля, здавалася, дыхала цішынёй і спакоем. Прыкладзіся да яе вухам — і пачуеш, як шэпча жыта, растуць сінія васількі ў ім, трава ўзбоч поля… Аднак — во і вуха прыкладваць не трэба: бухае. То там, то тут… I як яно ўжываецца адно з адным сіла жыцця і недарэчная, пачварная сіла згубы?.. Ды не, тут нічога не зробіш — вайна… I корпусу зноў трэба наступаць. Навошта?.. Канешне, контрудар сродкамі корпуса, арміі, не спалучаны з шырокім наступленнем на іншых франтах, не прынясе больш-менш значнага поспеху ў вайне з такім моцным і каварным праціўнікам, як гітлераўскі вермахт. Але ж Масква!.. Ёй будзе лягчэй. А выстаіць Масква — выстаіць дзяржава…

Ён верыў — выстаіць Масква. Зарукай гэтаму — здольнасць людскога духу ўздымацца высока іменна ў той час, калі чалавек, здавалася б, знаходзіўся на мяжы такога стану, што мог быць зломлены, раздушаны, знішчаны. Ён жа, камкор, не раз бачыў вунь, сам пераконваўся, як праяўлялася яна ў чырвонаармейцаў пад час наступлення… Тут не мелі значэння, хто ты і адкуль, якія ў цябе нацыянальнасць і месца на сацыяльных прыступках быцця, быў ты аблашчаны ці пакрыўджаны жыццём… Тут перад усім — айчына, яе лёс, быць ёй ці не быць…

Тым не менш сярод гэтых думак ён трывожна чуў тую, якая ўвесь час не давала спакою, прыходзіла ў галаву і як жорсткі папрок камусьці, і як пакутліва-горкае неўразуменне.

Людзі, ужыўляючы ў сябе святыя словы аб сацыялізме і камунізме, раслі, выхоўваліся на рэвалюцыйных, ленінскіх ідэалах у духу высокага патрыятызму. Вось жа запомнілася яму: у жніўні трыццаць восьмага года газета «Правда» змясціла адказы на пытанне «Што вы будзеця рабіць, калі заўтра вайна?», з якімі звярнулася да сваіхі чытачоў гарадская газета «Харьковский рабочий». Жанчына, токар аднаго з заводаў, парашутыстка і варашылаўскі стралок, адказала, што будзе ўдзельнічаць у паветраным дэсанце ў тыл непрыяцеля, каб нанесці яму смяртэльны ўдар; хатняя гаспадыня — што збярэ абодвух сваіх сыноў у дарогу і пажадае ім лепш загінуць, чым адступіць nepaд ворагам; паравозны машыніст — што папросіцца, каб яго прызначылі вадзіць браняпоезд… Шчырасць і страснасць памкненняў… Трое — з мільёнаў іншых такіх… Аднак Чырвоная Армія церпіць няўдачу за няўдачай?..

Міжвольна ён пачынаў аналізаваць дзеянні армій, франтоў. I адкрывалася яму вельмі прыкрае: падобна было, што ў Стаўцы, у эшалоне вышэйшага камандавання, панавала бязладдзе. Інакш чым можна было вытлумачыць, што адсутнічалі ясныя і канкрэтныя загады, што войскі атрымлівалі адны агульныя ўказанні: «Біць ворага, імкнуцца затрымаць яго, не дапускаць абходу нашых войск».

Сёння пры гэтых думках яму ўспомніўся Тухачэўскі. Нездарма так настойліва і смела выказваў маршал свае навукова абгрунтаваныя патрабаванні новых форм вайсковай арганізацыі, удасканалення тактычнага і аператыўнага майстэрства. Паскоранае фарміраванне танкавых злучэнняў за кошт скарачэння колькасці кавалерыі бачылася Тухачэўскаму жыццёва неабходным. Баявая стратэгія яго зыходзіла з таго, што наступная вайна, якую рыхтаваліся развязаць фашысты, будзе вайною матораў і ракет… Як бы апраўдала яна сябе цяпер, пры стратэгіі, якую прымяняюць гітлераўскія генералы!.. Так не хапае цяпер маршала Тухачэўскага!.. Як, чаму здарылася, што ў імя трыумфу высокіх ідэй, святых для савецкага чалавека, аказаліся выкрасленымі з жыцця і ён, і многія іншыя сумленныя, адданыя гэтым ідэям людзі?..

Пад вухам у яго, немаведама адкуль з’явіўшыся, за ўзровеньзумкала пчала. Ён не стаў адмахвацца ад яе, наадварот — слухаў: яна быццам снавала яго супярэчлівыя гарачыя думкі і агучвала іх пранізлівым цягучым гулам. Але адкуль яна ўзялася? Тут жа — самая вайна. Няхай бы ляцела на луг за Дняпро, у раздолле красак, і там старанна, як гэта могуць толькі пчолы, рабіла сваю адвечную высакародную справу… Пчала памітусілася каля твару, апусцілася на белую дзяцеліну на ўзмежку. «Гэта яна каля мяне — што я, пагаліўшыся, паадэкалоніўся»,— абыякава, як пра штосьці далёкае і нерэальнае, падумаў ён.

А перад вачамі гайдалася ніва.

Даўным-даўно ён бачыў такое поле. Чацвёра яны — маці, сястра Тоня, брат Пеця і ён — ішлі ў недалёкі пасёлак пагасцяваць у знаёмай шахцёрскай сям’і, куды запрасіў іх добры бацькаў знаёмы. Абапал дарогі раскінуўся прывольны ўкраінскі стэп. Маці тады сказала ім: «Глядзіце, дзеці, і запамінайце. Каб у нялёгкую мінуту калі пабачыць такое поле, не маючы яго перад вачамі. Жыве чалавечая душа хлебнай ніваю — то мацнее і прыгажэе…» Яны глядзелі ў стэп, а аднекуль здаля, вокам не дастаць, ледзь чутна даносіліся мілагучныя пералівы царкоўнага звона: бом-дзінь, бом-дзінь, бом-дзінь… Ён не заўважыў, як прыгажосць і чыстата гукаў зачаравалі яго, узрушана і прагна слухаў. Яму тады падалося, быццам гэта кружыла над зямлёю якаясьці нябачная, казачнай красы птушка. Маці, відаць, зразумела яго душэўны строй і сказала: «Тата ваш гаварыў, што прыйдзе час, і такі малінавы перазвон будзе разносіцца над зямлёю з асяродкаў новай, пралетарскай культуры».

«Тата-тата!.. Дзе ён, той малінавы звон з асяродкаў пралетарскаь культуры?» — неспадзявана вырвалася ў Пятроўскага, быццам бацька быў тут вось, побач з ім ускрай гэтай жытняй нівы. I яму да нясцерпнасці закарцела неверагоднае — каб адтуль, дзе рваліся снарады і міны, вуха замест гэтых злавесных гукаў улавіла паўзабытае бом-дзінь, бом-дзінь, бом-дзінь…

За спіной пачуў крокі. Колесаў? Не, ад’ютант не так ступае — шпарка, борзда. А тут — размашыста, цяжка. Азірнуўся — начальнік палітаддзела Воранаў…

Палкоўнік падышоў, казырнуў.

— Быў у палявым шпіталі ў Старой Рудні, таварыш камкор. Шмат там нашых параненых.

«Старая Рудня!» — мільганула, як ластаўка чырканула крылом, у Пятроўскага думка. Ён адчуў: нешта няяснае, але ўчэпістае, звязанае з назвай вёскі, жыло глыбока ў памяці. Ды не стаў шукаць пра тое ўспамін у далечы гадоў — не па часе яно цяпер было. Спытаў:

_ Дзе размясціўся шпіталь?

— У калгасным садзе. Ускрай саду — шырокая ліпавая алея, у ей і раскінулі палаткі.

— Які настрой у параненых?

— Як вам сказаць, таварыш камкор? Хворыя людзі: раненні, кантузіі… Але галоўнае ж, канешне, што глыбока турбуе ўсіх — падзеі на фронце. Калі ў агульных рысах — дык настрой вызначаецца, я сказаў бы, наступленнем. Гучалі і запальчыва-рашучыя галасы: цяпер мы яму, фашысту праклятаму,— у хвост і ў грыву. Чулася і ўпартая насцярожанасць: паранены звер — ён шалее, сябе не чуе… Словам, розны настрой.

Пятроўскі і Воранаў памалу крочылі дарогай уздоўж поля. Воранаў дастаў з кішэні бліскучы партсігар, шчоўкнуў крышкай. Аднак папяросу не ўзяў, чамусьці таропка закрыў партсігар і сунуў назад у кішэню.

— I такое чуў. Стаім мы з начальнікам шпіталя пад ліпай, размаўляем, а з палаткі галасы: «Загояцца твае ногі, Зыблеў, а к таму часу, глядзіш,— і вайна скончылася. Вернешся дадому — і зажывеш мірным шчаслівым жыццём. Ажэнішся. Толькі глядзі, дзяўчыну бяры самую прыгожуюі ў свеце».— «Скажаце, таварыш старшына,— у свеце. А можа, самая прыгожая — дзе ў Англіі, Іспаніі ці Амерыцы!..» — «Запомні раз і назаўсёды: самая прыгожая там, дзе табе жаніцца… I ведаеш яшчэ, што дзед мой казаў?» — «Ну як жа, таварыш старшына, не ведаць! Пра тое, што дзед ваш казаў, у газетах пісалі».— «А дарэмна не пісалі, пра такое трэба пісаць. Ён казаў: «Сцеражыся, чалавеча, агню, вады і благой жонкі». Так што, Зыблеў, выбірай такую, каб прыгожая была, як артыстка Ала Тарасава, і добрая каб — як Таццяна Ларына. Паняў?» — «Во-во, якраз і кінецца яна такая да маіх мыліц». — «Маўчы, Зыблеў, нічога ты не цяміш. Калі яна прыгожая, добрая, дык будзе і разумная, высакародная. Як княгіня Марыя Мікалаеўна Валконская, ну тая, што за мужам, сасланым на катаргу дзекабрыстам, паехала ў Сібір… Яна зразумее і сэрцам, і розумам, што ты за святое дзела пацярпеў. Паняў, Зыблеў?..»

Далёка, ледзь чуваць было, застрачыў кулямёт. Яму доўгай чаргою азваўся другі. Яны нібы нагадалі адзін аднаму пра сябе і змоўклі.

Пятроўскі задумаўся над няхітрым дыялогам параненых чырвонаармейцаў. 3 якой прагай і верай проціпастаўляюць яны жорсткаму напору вайны невынішчальную сілу жыцця, чалавечнасці!..

Воранаў перапыніў яго роздум:

— Гэта, Леанід Рыгоравіч, яшчэ не ўсё. Начальнік шпіталя расказаў мне адну гісторыю — ад параненага чырвонаармейца пачуў яе.

…Рота заняла нямецкую траншэю, спынілася на перадых. У такі час сама што падсілкавацца б. I тут чырвонаармеец бачыць — па траншэі ў плашч-палатцы старшына іхні крочыць. За ім — камандзір палка і камандзір роты. Ён і гукнуў: «Затрымліваешся з кашай, таварыш старшына!» Толькі тады скеміў: хіба можа старшына ісці паперадзе камандзіра палка? Прыгледзеўся — ды гэта ж камандзір корпуса! Бачыў яго на вучэннях, калі яшчэ ў Паволжы былі. А старшына і тварам, і постаццю дужа падобны быў на яго.

I толькі чырвонаармеец узяў пад казырок, сам яшчэ не ведаючы, што скажа, а камкор усміхнуўся: «Правільна, таварыш баец, гэта не парадак, што каша запазняецца. Папросім старшыну, каб больш такога не дапускаў». Тут раптам — як бухне! Нямецкая міна. Асколак секануў у лоб чырвонаармейцу і засеў у касці. У шпіталі, калі яму зрабілі аперацыю, ён адвёў рукамі медыкаў, сам устаў з аперацыйнага стала. Павольна павярнуў галаву ў адзін бок, у другі. «Слухаецца… Гэта ж добра яшчэ, хай на яго ліха, што мне. А каб камандзіру корпуса?..» Магутнага, начальнік шпіталя казаў, здароўя быў чалавек.

— Чаму — быў? — Пятроўскі пільна паглядзеў на Воранава.

— Пры мне, Леанід Рыгоравіч, пахавалі яго. Стаў дапамагаць ляжачаму параненаму павярнуцца, упаў — і сканаў.— Воранаву нібы здавіла горла, ён пакруціў шыяй, глыбока ўздыхнуў.— Па прозвішчу баец быў Краснашчокаў Аляксей. Дык параненыя за багатырскую сілу звалі яго Алёша Паповіч.

«Алёша Паповіч… Алёша Паповіч… А каго ж яшчэ так? — замільгалі думкі ў Пятроўскага. Разам з тым ахапіла такое ўражанне, быццам ён вось-вось дакранецца да чагосьці рэальнага, і тады адразу праясніцца яму тое, чаго шукала памяць.— Што?.. Ага, вось чаму помніцца мне назва гэтая — Старая Рудня! Гэта ж той, наш Алёша Паповіч… Так, ён нарадзіўся на беларускім Прыдняпроўі ў Старой Рудні, тут нарадзіўся… Тады яшчэ тыя са старэйшых, што стаялі бліжэй да Галоўнага камісара і называлі яго на «ты» часам жартавалі: «Цяпер ты, Алёша Паповіч, будзеш перарабляць сваю Старую Рудню на новую. Што ж яшчэ рабіць рэвалюцыянеру!..»

Камкор жыва спытаў:

— Не давялося, Мікалай Фёдаравіч, выпадкова пачуць у Старой Рудні, ці не захавалася там хата свяшчэнніка?

Воранаў павярнуўся да яго. Хата свяшчэнніка?.. Пры чым тут яна?.. I ажно ўсміхнуўся: якое супадзенне!

— Выпадкова пачуў, Леанід Рыгоравіч: захавалася. Яна каля самага саду, дзе шпіталь размясціўся, стаіць.— Палкоўнік зрабіў паўзу, спадзяваўся, мусіць, што камкор зараз растлумачыць, чым выкліканы такі неспадзяваны паварот у яго гаворцы.

— Якая яна? — з цікаўнасцю, якая ўсё больш здзіўляла Воранава, дапытваўся Пятроўскі.

— Вялікая, на дзве палавіны. У адной жывуць стары са старой, а другую пад шпіталь аддалі. Там аперацыйная размяшчаецца.— Успомніўшы нешта, Воранаў крутнуў галавой.— Старая, відаць, з норавам. Пагаварыў я з ёю. Хату сама пад шпіталь прапанавала. Толькі не дала зняць ікону Міколы-ўгодніка, што шырока займала покуць, і фотакартку сына ў разной драўлянай рамцы, якая вісела ў прасценку паміж вокнамі. «Ікону, сказала, бацюшка павесіў, калі толькі пабудаваў хату, дык няхай і вісіць яна, пакуль будуць стаяць гэтыя вуглы. А Валічак мой таксама не перашкодзіць тут нічому. Сам, гарэтнік, недзе пад кулямі, то хай хоць дома спакойна пасядзіць на сваім месцы. Тут жа во стол яго стаяў, за якім ён рабіў урокі».

Воранаў змоўк, дапытліва пазіраў на камкора: усё ж такі пры чым тут тая хата?.. Пятроўскі маўчаў.

— А начальнік шпіталя,— працягваў Воранаў,— таксама расказваў мне: прывязуць параненага на аперацыю — яна, калі на дварэ і бачыць, складзе крыж-накрыж рукі на грудзях і шэпча: «Заступнік ты наш, Мікола-ўгоднік, уратуй душу грэшную!..» Медсястра адна неяк пакпіла: «Неба, маці, высокае, ці пачуе малітвы твой барадаты ўгоднік?» Яна раззлавалася: «Дык ты, дачка, маліся свайму, што на зямлі. Няхай твой вусаты ўладыка бароніць нашых дэетачак ад пошасці і згубы…»

Нарэшце Пятроўскі сказаў:

— У хаце той, Мікадай Фёдаравіч, матушка нарадзіла палымянага байца рэвалюцыі.

Ён прамовіў і ссунуў цёмныя бровы. У душу яго хлынуў успамін.

…У той час, калі пятнаццацігадовы чырвонагвардзеец Леанід Пятроўскі нёс ахову ў Смольным палацы, дзе знаходзіўся ўрад маладой Савецкай рэспублікі, камендантам, а затым Галоўным камісарам Смольнага быў Міхаіл Васільевіч Прыгароўскі. Паходзіў ён з сям’і свяшчэнніка. Некаторыя сябры Прыгароўскага праз гэта, мусіць, добразычліва звалі яго Алёша Паповіч… Дык ён жа на заглядзенне вабны быў — прыгожы, статны, дужы,— як той былінны рускі асілак!..

Як жа тады сказаў ён тыя словы: «А няхай бы пагуляў!..»

Яны, Леанід з братам Пятром, неслі варту ў Смольным. Стаялі недалёка адзін ад аднаго на сваіх пастах. Была ноч, у калідорах Смольнага наступіла цішыня. Хлопцам надакучыла нерухома стаяць на адзеравянелых напружаных нагах. Пятро дастаў з сумкі шашкі — бацька падарыў іх яму да дня нараджэння,— якія заўсёды насіў з сабой, і яны, ссунуўшы ў невялікім холе два масіўныя крэслы, распачалі турнір. Сядзелі так, каб у абодва бакі відаць быў калідор. Спачатку, памятаючы свае абавязкі, зіркалі туды-сюды. Але неўзабаве захапіліся гульнёй і на ўсё забыліся. Не заўважылі, як падышоў Галоўны камісар. Яго прыцішана сказанае «Устаць!» прагучала для іх громам.

Пасыпаліся на падлогу шашкі.

— Чырвонагвардзейцы, салдаты рэвалюцыі, груба парушаюць дысцыпліну ў час нясення каравульнай службы… I дзе? У Смольным! — У вачах Прыгароўскага былі дакор і асуджэнне.

Браты маўчалі.

— Трэба ж адчуваць рэвалюцыйную адказнасць: Уладзімір Ільіч ночы вунь не спіць, працуе, а вы… Ці, можа, і ён кінуў кіраваць дзяржавай ды ў шашкі гуляе?..

Вось тут хлопцы абурыліся: хіба яны маглі так падумаць?!. Леанід пакрыўдзіўся:

— Мы што, малыя?

Галоўны камісар паглядзеў у той бок, дзе быў кабінет Леніна, і быццам забыўся пра іх. Мінуту памаўчаў, ціха, задумліва прагаварыў:

— А няхай бы пагуляў…

Леанід не адрываў позірку ад Прыгароўскага. Кожны дзень, а то на дні і па некалькі разоў бачыў яго, аднак вось такім, падалося, пабачыў упершыню: бездакорна акуратная знешнасць, адкрыты добры твар і ясныя сінія вочы, у якіх нібы пераліваліся сполахі, выклікалі адчуванне якойсьці ядрана-свежай, быццам бясхмарная весняя раніца, чысціні і светласці гэтага чалавека.

У хуткім часе пасля таго выпадку Прыгароўскі ўзначаліў зводны атрад чырвонагвардзейцаў. Пралетарыят Піцера накіроўваў атрад на дапамогу фінскім рабочым у барацьбе супраць контррэвалюцыі.

Іграў духавы аркестр. Прыгароўскі, у чорным скураным паўпальто, з маўзерам у драўлянай кабуры, які вісеў збоку амаль каля калена, абышоў строй свайго атрада, паглядзеў выпраўку байцоў. Вярнуўся, стаў развітвацца з чырвонагвардзейцамі, якія прыйшлі яго праводзіць. Леаніду моцна паціснуў руку, усміхнуўся:

— А ў шашкі таксама трэба гуляць. Толькі не тады, калі службу нясеш.

Ужо ледзь чулася музыка аркестра, атрад быў далёка, а Леанід усё пазіраў яму ўслед. Здавалася, пабег бы даганяць — так захацелася раптам быць там, разам з любімым камісарам. Але ж ён ахоўваў Смольны, дзе працаваў Ленін!..

Мінула некалькі тыдняў. Леанід у бібліятэцы Смольнага чытаў. У пакой ускочыў Пятро.

— Лёня, наш Галоўны камісар загінуў,— крыкнуў ад дзвярэй, забыўшыся, што ў бібліятэцы нельга размаўляць гучна.

Леанід усхапіўся з-за стала, падбег да яго, выдыхнуў у твар:

— Дзе? Як?..

— На станцыі Саснова. Белафіны акружылі атрад, дык ён павёў чырвонагвардзейцаў на прарыў… Яго з кулямёта…

Увечары дома ўсёй сям’ёй абмяркоўвалі трагічную навіну. Бацька працёр свае акуляры, ускінуў іх на нос, чамусьці зноў зняў.

— Шкада Прыгароўскага, дужа шкала.— Акуляры злёгку здрыгануліся ў руцэ.— Ён увайшоў у рэвалюцыю, як ва ўласны дом. Здавалася, не толькі ўсёй душой — і фізічна адчуваў ад яе найвялікшую асалоду.— Акуляры, нарэшце, селі на пераносіцу.— I чалавек ён такі быў: што ні слова толькі «ў дзела».

Леанід глядзеў у акно. За Фінскі заліў садзілася сонца. Над буйнымі хвалямі луналі чайкі, то ўзмывалі ўгору, то падалі ўніз. А ўдалечыні… Недзе далёка за залівам, падалося яму, пабачыў чырвонагвардзейскі атрад, паперадзе якога чаканна крочыў статны камісар у скураным паўпаліто з маузерам у драўлянай кабуры…

Успамін прагучаў у душы Пятроўскага нейкай туга нацягнутай, асабліва звінючай струной. Воранаў, мусіць, пра нешта здагадваўся — крочыў моўчкі.

Як і сто, і тысячу, і мільён гадоў назад, у небе плылі воблакі. Падзьмуў вецер, пачаў ірваць іх на пасмы. На зямлю закапалі рэдкія буйныя кроплі.

Пятроўскі зірнуў на гадзіннік: ого, загуляўся!..

Справы клікалі ў штаб. Трэба было ваяваць. Наступаць… Прыбавіў кроку.

Ён не любіў павольнай хады, ступаў шырока і энергічна. Жонка заўсёды, бывала, калі яны хадзілі разам у горад, стрымлівала яго: «Цішэй, Лёня, ты ж не на плацу».

Зашапацела калоссе пад парывам ветру, і разам з яго працяжным узбуджаным шорахам чуйнае вуха Пятроўскага ўлавіла далёкі голас:

О-ой, у полі ве-е-ецер ве-е-е,

А жыта палаве-е-е-е…

Песня даносілася адтуль, адкуль паўгадзіны таму назад ён прагнуў пачуць малінавае «бом-дзінь», «бом-дзінь»; адтуль, дзе лунала над зямлёй віхурная смерць — з перадавой, з акопаў. Павольна, але так, што ўтрымаць яго, здавалася, не змагла б ужо ніякая сіла, ён усёй постаццю павярнуўся ў той бок.

А хлопец дзяўчыну так

вярненька лю-ю-у-убіць,

Што сказаць не пасме-е-е.

Аднаго разу Пятроўскаму давялося чуць гэтую песню. Яе спяваў падпалкоўнік Карамушка. Можа, і зараз — ён вылівае сваю сялянскую душу?.. Не, голас не яго…

— Што скажаш, начальнік палітаддзела, а? Ну хоць падпявай!

Ён пажартаваў, але чаму так сцялася сэрца ў балюча-салодкім напружанні?

Акопны саліст праспяваў адзін куплет і замоўк. Пятроўскі чакаў, што ён зноў заспявае і песня раскрыліцца над трывожна-прымоўклым абшарам…

Не заспяваў.

— Ну вось, і скончыўся наш выхадны, Мікалай Фёдаравіч,— павярнуўся камкор да Воранава.— Цяпер — за справу…

Праз два дні, перагрупіраваўшыся, корпус аднавіў наступленне ў напрамку Бабруйска. Яно развівалася шырокім фронтам на рубяжах населеных пунктаў Верычаў — Забалоцце — Вялікі Лес — Малая Рудня — Лясань. Немцы адступалі з баямі, жорстка супраціўляліся. Чапляліся за кожную вёску, за кожны з больл-менш прыдатны для абароны рубеж.

У ходзе наступлення корпус нанёс адчувальны ўрон ворагу. Гэта сур’ёзна аслабіла войскі правага крыла групы армій «Цэнтр». Прасоўваючыся да Бабруйска, часці корпуса разам з іншымі часцямі дваццаць першай арміі абышлі з захаду магілёўскую групоўку немцаў і тым самым моцна ўстрывожылі гітлераўскае камандаванне.

У канцы ліпеня ў штаб корпуса прыехаў камандуючы дваццаць першай арміі генерал-лейтэнант Яфрэмаў. Ён паведаміў, што за смелае кіраўніцтва ў баях войскамі корпуса камкору Пятроўскаму прысвоена званне генерал-лейтэнанта, а камандзірам дывізій Прышчэпу, Факанаву, Ракоўскаму — званне генерал-маёра.

Х

«Для таго каб чырвоныя змаглі выратавацца ад катастрофы, спатрэбіцца большае цуда, чым гэта было з часу напісання Бібліі».

(Газета «Нью-Йорк пост», 1941 год).

«Вы, мусіць, ужо чулі па радыё альбо чыталі ў газеце аб прысваенні мне звання Героя Савецкага Саюза… Калі мне суджана вярнуцца з гэтай вайны, я вярнуся двойчы Героем. Ворага мы разаб’ём, верце ў гэта…»

(3 пісьма капітана Баталава жонцы Аляксандры Міхайлаўне і дзецям).

«На ўсіх участках фронту, нават там, дзе не вядзецца наступальных дзеянняў, войскі выматаны».

(3 запісу начальніка генеральнага штаба сухапутных войск Германіі генерал-палкоўніка Гальдэра ў службовым дзённіку).

«Група армій «Цэнтр» пераходзіць да абароны… У інтарэсах правядзення чарговых наступальных аперацый супраць 21-й савецкай арміі трэба заняць выгадныя зыходныя пазіцыі».

(3 дырэктывы стаўкі вермахта № 34 ад 30 ліпеня 1941 года).

ХІ

«Макушка» лета выдалася надзвычай гарачая, з нясцерпнымі санцапёкамі ў бязветраныя дні. Людзі, млеючы ад задухі, прагна пазіралі на бялёсае неба, шукалі спагадлівую хмарку, якая пралілася б выратавальным дажджом.

Пад канец ліпеня дывізіі корпуса ўклініліся ў размяшчэнне праціўніка месцамі да трыццаці кіламетраў. Але ў арміі не было рэзерваў, і яны не папаўняліся пасля панесеных страт. Наступаць рабілася ўсё цяжэй. А тым часам немцы атрымлівалі падмацаванні. Улічваючы канцэнтрацыю фашысцкіх войск на рубяжы корпуса, камандуючы дваццаць першай арміі загадаў Пятроўскаму перайсці да абароны.

Па загаду камандзіра корпуса ва ўсіх падраздзяленнях аднавілася баявая падрыхтоўка. На перадавой у часы зацішша праводзілася вучоба, якая была магчыма ва ўмовах баявой службы. Камандзіры часцей і падраздзяленняў спланавалі парадак і час пачарговага вываду з пярэдняга краю ўзводаў, у тыле арганізоўваліся заняткі па тактыцы, гранатакіданні, па прымяненні і выкарыстанні ў баі той зброі, якая знаходзіцца ў воіна, і перш за ўсё аўтаматычнай і мінамётаў.

Нельга сказаць, каб усе ў корпусе з энтузіязмам сустрэлі загад камкора аб вучобе. Камандзір пяцьсот дзесятага стралковага палка падпалкоўнік Карамушка аднойчы напаўжартам, напаўсур’ёзна падкінуў:

— Займацца пад бамбёжкамі і артылерыйскімі абстрэламі — гэта не тое, што пад перастук вагонных колаў.

Намёк Карамушкі быў зразумелы: няма адпачынку ад розных заняткаў! Мала вы, таварыш генерал-лейтэнант, паганялі нас?..

Калі корпус перамяшчаўся з Паволжа ў Беларусь, Пятроўскі, каб не марнаваць час у дарозе, строга ўстанавіў: на працягу шасці-васьмі гадзін праводзіць баявую падрыхтоўку. Камандзіры вывучалі карты, рашалі тактычныя задачы, займаліся з чырвонаармейцамі па спосабах і прыёмах вядзення бою ў розных умовах мясцовасці, надвор’я, часу сутак…

Адразу спахапіўшыся, што нельга так размаўляць з камандзірам корпуса, Карамушка паправіўся:

— Вораг — вось жа ён, перад намі, яго бесперастанку біць трэба, праклятага.

Пятроўскі строга зірнуў на камандзіра палка.

— Але біць трапна, беспамылкова, падпалкоўнік, трэба ўмець. А прокляты ж вораг біць нас умее. Ці мы яшчэ не адчулі гэтага? — Іронія яго была з прысмакам горычы і крыўды.

Карамушка сумеўся, маўчаў.

— Вучыцца біць праціўніка ў таго ж праціўніка гэта не значыць выракацца сябе, гэта дыялектыка вайны. Так што, падпалкоўнік, засвойце: хочаш ці не хочаш, а і пад бамбёжкамі, і пад артылерыйскімі абстрэламі… — усё з тым жа дакорам пазіраючы на Карамушку, Пятроўскі, мусіць, па сваёй душэўнасці пашкадаваў раптам, што строга размаўляў з добрым вайскоўцам і шчырым сумленным чалавекам. Памаўчаў, сумна ўсміхнуўся сваёй яснай адкрытай усмешкай: — I, што праўда, то праўда: біць праклятага, каб ажно чэрці з яго сыпаліся!..

Не знаючы спакою, Пятроўскі наведваўся ва ўсе часці, правяраў арганізацыю і якасць заняткаў, сам вучыў і iнструктаваў камандзіраў, даваў ім парады і настаўленні.

Між тым гітлераўскае камандаванне падцягвала новыя вайсковыя злучэнні як на рубеж корпуса, так і на яго флангі. Абстаноўка на фронце ўсё больш абвастралася.

Як піша ваенны гісторык палкоўнік Куляшоў, былы камандзір гаўбічнага палка ў корпусе Пятроўскага, цяпер з мемуараў Гудэрыяна, Гота і іншых крыніц стала вядомо, што паварот часткі сіл групы армій «Цэнтр» на паўднёвы ўсход у напрамку Гомеля быў зроблены паводле патрабавання Гітлера. Каб ліквідаваць пагрозу з боку Цэнтральнага фронту і аказаць дапамогу групе «Поўдзень», якая рвалася да Кіева. У выніку гэта азначала, што эначныя сілы групы армій «Цэнтр» былі адцягнуты ад наступлення на Маскву больш чым на два месяцы і фактычна зрываўся гітлераўскі план яе захопу.

У канцы першай дэкады жніўня нямецкія злучэнні прарвалі абарончыя рубяжы суседзяў корпуса на правым фланзе ў раёне Клімавіч і на левым — у раёне Стрэшына. Гітлераўцы, якія фарсіравалі Дняпро каля Стрэшына, зайшлі шэсцьдзесят трэцяму корпусу ў тыл.

Адзінаццатага жніўня дывізія Ракоўскага была выведзена ў рэзерв. У гэты ж дзень разведчыкі прынеслі трывожныя весткі: «Немцаў ідзе — ажно зямлі цяжка».

Да лініі фронту праціўнік зноў падцягнуў свежыя часці мотапяхоты, артылерыі, мінамёты і танкі. Дзве дывізіі корпуса процістаялі сямі варожым: трыццаць першай, пяцьдзесят другой, сто трыццаць чацвёртай, сто шэсцьдзесят сёмай, дзвесце пяцьдзесят пятай, дзвесце шасцідзесятай, дзвесце шэсцьдзесят сёмай.

Гітлераўцы перайшлі ў наступленне. Нямецкія самалёты шалёна бамбілі пазіцыі чырвонаармейцаў.

Асабліва ўстурбавала Пятроўскага адступленне за Дняпро ў раёне Стрэшына групы генерал-маёра Нярэціна. Прыгадалася «сяржанцкая стратэгія» чырвонаармейца Хадарэнкі, якую той выказаў пад час ліквідацыі фашысцкага плацдарма на левабярэжжы Дняпра пад Рагачовам. Камкор горка падумаў: «Эх, дарагі таварыш Хадарэнка, дапамажы тут, калі фронт корпуса расцягнуўся на семдзесят кіламетраў, а ў корпусе толькі дзве дывізіі…»

I ўсё ж ён загадаў генералу Факанаву зняць з пазіцый чатырыста трыццаць сёмы полк і накіраваць у сектар прарыву з задачай: аб’яднаўшы разрозненыя часці атрада Нярэціна, разам з ім арганізаваць абарону па ўсходнім беразе Дняпра.

Пятроўскі не мог пагадзіцца з тым, каб пакінуць плацдарм на дняпроўскім правабярэжжы, заваяваны з такімі цяжкасцямі. Ён яшчэ спадзяваўся на падмацаванні. Падначаленым сваім гаварыў: «Будзем біцца на заходнім беразе». Невыносна цяжкія баі вялі трыста семдзесят трэці і пяцьсот дзесяты палкі дывізіі Факанава супраць часцей нямецкіх дзвесце шасцідзесятай і дзвесце шэсцьдзесят сёмай пяхотных дывізій, якія атакавалі Жлобін. Дывізія генерала Прышчэпы адбівала псіхічныя атакі фашыстаў на Рагачоў.

Корпус абараняўся фронтам на захад. Улічваючы, што яго флангі, адкрытыя суседзямі, не былі забяспечаны абаронай і з тылу яму заходзілі матарызаваныя часці праціўніка, камандуючы фронтам маршал Цімашэнка даў дазвол Пятроўскаму адысці на ўсходні бераг Дняпра.

На досвітку чатырнаццатага жніўня немцы прарвалі абарону корпуса, разбурылі каля Жлобіна пераправы цераз Дняпро. Пятроўскі загадаў генералу Казакову па ўсім фронце стварыць шчыльную сцяну загараджальнага агню, каб не даць фашыстам наблізіцца да адыходзячых часцей. Дзякуючы гэтаму, дывізіі арганізавалі адыход так, што адарваліся ад праціўніка і пераправіліся на левабярэжжа.

Але ўслед за паведамленнем пра гэта камкор атрымаў данясенне начальніка тылу корпуса: падраздзяленням выданы апошнія боекамплекты, на складах — хоць шаром пакаці. Пятроўскі разумеў: у такіх умовах спадзявацца, што не сягоння-заўтра боепрыпасы падвязуць, не даводзілася. 3 горыччу ў душы аддаў загад: боепрыпасы па магчымасці — берагчы. Але што значыць — берагчы, калі страляць трэба?!

Атрымаў ён і яшчэ адну цяжкую звестку: у час пераправы паранены камандзір шэсцьдзесят першай дывізіі генерал-маёр Прышчэпа.

Паехаў у дывізію. Сядзеў у машыне, заплюшчыўшы вочы, звесіўшы галаву. Шафёр думаў, што камандзір корпуса задрамаў, вёў «эмку» асцярожна — няхай хоць тут адпачне.

— Чаго паўзем, як па смале, Калістратавіч? — азваўсяі камкор, не падымаючы галавы.— А то Іван Іванавіч руль адбярэ.

Шафёр прыбавіў газу.

Заўсёды, калі «эмка» каціла цішэй, чым карцела Пятроўскаму, ён казаў шафёру:

— Націсні на жалезку.

Той націскаў.

Пятроўскі іншы раз не задавальняўся і патрабаваў нецярпліва:

— Мацней націскай, мацней.

— Не магу мацней, таварыш генерал-лейтэнант.

— Зноў ты за сваё!..

— Ніяк не магу, бо я адказваю за ваша жыццё.

Іван Іванавіч, падмяні Калістратавіча,— загадваў Пятроўскі ад’ютанту.— А ён няхай адпачне.

Лейтэнант Колесаў з радасцю садзіўся за руль. Машыну ён вадзіў зухавата, са спартыўным азартам.

— Ты адказваеш, а лейтэнант не адказвае, па-твойму? — кідаў камкор цераз плячо, калі Калістратавіч усаджваўся на заднім сядзенні.

— Думаю, што адказвае. Але калі ён садзіцца на маё месца — пачынаю сумнявацца ў гэтым,— пакрыўджана бурчаў шафёр.

— За такія словы ў старыя часы, Калістратавіч, на дуэль выклікалі,— весела адгукваўся Колесаў і наддаваў газу.

На пераправе ніжэй Рагачова было тлумна. Ржалі коні, гулі маторы, гукалі людзі. Сярод гэтага тлуму Пятроўскі пачуў голас Прышчэпы:

— Без панікі, таварышы… Не панікуй, браткі… Рускія заўсёды білі прускіх. Хто так сказаў?.. Сувораў, а яму верыць можна.

Пятроўскі падышоў так, што Прышчэпа, лежачы на насілках, не заўважыў яго,— з галавы. Адазваў фельчара.

— Лейтэнант Лундберг,— адрэкамендавалася дзяўчына.

— Чаму генерал-маёр не ў санбаце?

— Рашуча адмовіўся, таварыш генерал-лейтэнант. Сказаў: пакуль дывізія не пераправіцца — пра санбат і гаворкі не заводзіць з ім.

— Як ён?

— Некалькі раненняў. Асабліва цяжкае — пазваночніка. Дужа пакутуе, аднак стараецца, як толькі можа, не паказаць гэтага.

Прышчэпа пачуў яе словы, але не ведаў, каму яна гаварыла.

— Я болю не баюся — хварэць не люблю, сястра.

Камкор наблізіўся да Прышчэпы. Генерал-маёр пабачыў яго, зрабіў такі pyx плячамі, быццам хацеў устаць.

— Ляжы-ляжы…

— Леанід Рыгоравіч, я ведаю, чаго вы прыехалі… Не загадвайце мне — у санбат. Пераправіцца дывізія — адразу паеду.— Прышчэпа гаварыў запаволена, але падкрэслена выразна.— А так — самі разумееце, нельга мне.

— I добра, калі ведаеш. Ваяваць павінны здаровыя людзі…

— Я ж не ў атаку ісці збіраюся, Леанід Рыгоравіч…

Пятроўскі хацеў загадаць яму — і не змог: расхвалюецца, узрушыцца, а хвалявацца яму цяпер — дужа на шкоду. Нейкі момант маўчаў, не ведаючы, што сказаць.

— Дык хоць медыцыне безагаворачна падпарадкоўвайся. Зразумеў, Мікалай Андрэевіч? Безагаворачна… Лейтэнант,— камкор зірнуў на дзяўчыну з кубікамі на пятліцах,— вам загадваю: не пазней як праз гадзіну даставіць генерала ў санбат. Нягледзячы ні на якія пярэчанні яго… Мне далажылі, Мікалай Андрэевіч,— пераправа дывізіі заканчваецца.

Яны моўчкі парукаліся. Колькі секунд пазіралі вочы ў вочы, сказалі позіркамі адзін аднаму штосьці такое, што зразумела было толькі ім.

— Папраўляйся, Мікалай Андрэевіч, дывізія будзе чакаць цябе.

Напаўзла вялізная сівая хмара. Спорна лінуў касы дождж. Ён люта сек ваду. Рака густа пузырылася і здавалася рабой.

Чырвонаармейцы нацягнулі над Прышчэпам палатку. Але ўваход не закрывалі, каб ён мог бачыць Дняпро.

Палявая дарога, па якой Пятроўскі вяртаўся ў штаб корпуса, то падыходзіла блізка да парослага лазняком берага Дняпра, то адварочвала, цягнулася воддаль. Ён праз сетку дажджу пазіраў на дарогу, на раку і цяжка думаў: «Ці правільна я зрабіў, што неадкладна не адправіў яго ў санбат?.. Мала што — прасіў!..» Сумленне дакарала яго: такое раненне!.. У пазваночнік!..

Дождж так жа нечакана перастаў, як пачаўся. Вечар загортваў раку ў туман.

Штаб корпуса знаходзіўся ў вёсцы Святое. Туды ў хату пад прысадамі з усіх канцоў прыбывалі ганцы з данясеннямі аб баявой абстаноўцы. На ўзмыленых конях, на матацыклах…

Данясенні тыя былі бязрадасныя. Нямецкія часці, якія заходзілі наўкруг, на зыходзе дня пятнаццатага жніўня занялі станцыю Буда-Кашалёўская. Гэтым гітлераўцы завяршылі поўнае акружэнне шэсцьдзесят трэцяга стралковага корпуса.

Неўзабаве іхнія рухомыя падраздзяленні сталі прарывацца ў размяшчэнне чырвонаармейскіх часцей з тылу.

Адзін такі прарыў быў надзвычай небяспечны: яны адрэзалі штаб і асобныя часці корпуса ад яго асноўных сіл. Ha вуліцах вёскі затрашчалі матацыклы… Камкор узброіўся аўтаматам.

— Лейтэнант, са сцягам і штабным сейфам — ні на крок не адставаць ад мяне,— загадаў камандзіру каменданцкага ўзвода.

Ён павёў штабных камандзіраў, чырвонаармейцаў аховы штаба ў атаку…

Выбавіліся яны з акружэння ў гарачай, шалёнай схватцы.

У гайку, што быў ад вёскі кіламетры за тры, Пятроўскі спыніў свой атрад. Памкнуўся працягнуць левую руку да планшэткі, каб узяць карту, і знерухомеў ад болю. Паглядзеў на руку — яна была ў крыві.

— Усё-такі зачапіла, дурніца.— Ён нервова, натужліва ўсміхнуўся.

Куля прадзёўбнула перадплечча каля локця, не пашкодзіўшы, відаць, косці: пальцы, праўда, з болем, сціскаліся і разгіналіся. Ад’ютант Колесаў выхапіў з палявой сумкі індывідуальны пакет, хутка перавязаў рану.

— Цяпер зноў можна ваяваць.— Словы Пятроўскага прагучалі падкрэслена бадзёра.

Ён разгарнуў карту.

«Паспаць бы яму хоць гадзіну,— гледзячы на схуднелы, змучаны трывогамі і невыноснай стомаю твар генерала, падумаў Колесаў.— Каторыя суткі вачэй не змыкае…»

Камкор вызначыў па карце маршрут, і яны накіраваліся да месца знаходжання сто пяцьдзесят чацвёртай дывізіі ў раёне станцыі Хальч, вёсак Чэцверні і Рудзенка.

Паміж вёскай Старая Рудня і станцыяй Хальч, ва ўрочышчы Чашаўка, перайшлі чыгунку. На лясной дарозё сустрэлі старога. Быў ён прысадзісты, каржакаваты, з пышнымі, як у Тургенева, сівымі барадой і шавялюрай. Стары, згледзеўшы іх, яшчэ здаля саступіў на ўзбочыну, абапёрся на тоўсты сукаваты кій, пазіраў з-пад калматых броваў. Яны маўчалі — і ён маўчаў. У вачах яго жалобіліся крыўда і дакор. Але Пятроўскаму падалося і яшчэ штосьці, надзвычай скрушлівае. Адкуль, з чаго ішоў цьмяны водсвет гэтага «штосьці» — са свету сівой даўніны, нялёгкай, нярэдка трагічнай гісторыі тутэйшага народа?..

Калі яны ўжо мінулі старога, той цяжка рыпнуў нізкім скрыпучым голасам:

— Адыходзіце?..

Колесаў крутнуўся, нібы ўджалены:

— Часова, бацька…

Пятроўскі не азірнуўся. Можа, мінуту, а можа, цэлую вечнасць ён улоўліваў патыліцай цяжкі, як старэчыя гады, пагляд.

Далей на лясной дарозе групе сустрэўся чырвонаармеец, які нёс на сабе старшага лейтэнанта. «Акурат падлетак, a і ён — пад ружжом»,— роспачна прамільгнула ў Пятроўскага ў галаве.

Хударлявы, нехлямяжага выгляду чырвонаармеец пад цяжарам рослага старшага лейтэнанта ледзь не перагнуўся папалам. Распараны твар быў выпацканы зямлёй. Пятроўскі яшчэ раз акінуў яго позіркам, больш уважлівым, і пазнаў: выхаванец корпуса Антон Губараў…

Тыдзень таму назад ён бачыў Антона ў штабе дывізіі. Спытаў:

— Як ваюецца, баец?

Хлопец меў тады іншы выгляд: быў падцягнуты, шыю аблягаў белы падкаўнерык… Што запраўскі вайсковец, ляснуў абцасамі, выструніўся:

— Праходжу школу камандзіра разведчыкаў старшага лейтэнанта Панкрацёнкі, таварыш генерал-лейтэнант!

Увесь час потым, пакуль ён быў у дывізіі, падлетак чамусьці не выходзіў у яго з галавы. Ад’язджаючы, ён не стрываў, спытаў у Факанава:

— Выхаванец наш не выкідвае ніякія штучкі з дзіцячага розуму?

— Гутарыў з разведчыкамі — характар арыгінальны.— Складкі над шырокімі бровамі ў камандзіра дывізіі памякчэлі, што заўсёды было з ім, калі ён адчуваў прыхаванае задавальненне.— Усяго ў хлопцу быццам цераз край: і энергіі, і адчайнасці, і дзёрзкасці, і ўпартасці, і непасрэднасці… Але ўсё гэта — адкрыта і шчыра, таму балансуе адно другое…

Перад камандзірам корпуса Антон выпраміўся і толькі мацней прыціснуў да сябе старшага лейтэнанта закінутымі цераз плечы рукамі. Пятроўскі спыніўся.

— Каго нясеш, баец?

— Параненага старшага лейтэнанта Панкраценку, таварыш генерал-лейтэнант.

Камкор прыўзняў галаву старшага лейтэнанта, якая безжыццёва звесілася на плячо чырвонаармейца, паглядзеў у твар, хутка ўзяў за руку, памацаў пульс. I з нейкай вінаватай роспаччу, быццам у ім рушылася якаясьці самая дарагая надзея, глянуў на Антона:

— Старшы лейтэнант памёр.

— Як — памёр! — хлопец жахнуўся і — аслупянеў.

Ён так і стаяў, не знімаючы безжыццёвае цела камандзіра з плеч, з вачэй яго пацяклі слёзы.

Пятроўскі распарадзіўся двум байцам са сваёй аховы пахаваць старшага лейтэнанта. Антону загадаў:

— А вы, чырвонаармеец Губараў, следуйце са мною.

Апоўдні група прыбыла ў штаб дывізіі. 3 ёю падышлі некаторыя часці карпуснога падначалення і падраздзяленні шэсцьдзесят першай дывізіі, якія таксама прарваліся з акружэння на подступах да вёскі Святое. Генерал-маёр Факанаў далажыў камкору абстаноўку. Палкі займалі пазіцыі на ўзлессі ўсходней вёскі Чэцверні. Паўночней станцыі Хальч абарону трымаў Жлобінскі знішчальны батальён.

— Якія вынікі баявых дзеянняў за дзень?

— Ад раз’езда Барацін напрапалую лезла васемнаццатая стралковая брыгада фашыстаў. Яна амаль цалкам знішчана артылерыйскім і мінамётным агнём. Мы таксама нясём значныя страты.

— Удакладніце, генерал, якія — і далажыце.

Баяздольнасць, праяўленая чырвонаармейцамі, насцярожыла і ўстрывожыла гітлераўскае камандаванне, і яно пэўны час не адважвалася распачынаць рашаючы штурм на знішчэнне акружанай групоўкі корпуса. У падмацаванне дзвесце шэсцьдзесят сёмай нямецкай дывізіі, якая прайшла баявую вывучку на палях бітваў у Францыі, была перакінута сто дзевяноста другая пяхотная дывізія. I ўсё ж нават ва ўзаемадзеянні гэтыя дзве дывізіі, што займалі рубяжы каля вёсак Скепня першая і Скепня другая, не ішлі ў наступленне. У той час, калі праціўнік рушыў з боку Рагачова, сціскаючы кола акружэння, яны бачылі сваю задачу ў тым, каб трымаць абарону і не даць прарвацца акружаным часцям.

Пятроўскі ўважліва выслухаў Факанава. Маўчаў, аналізаваў, супастаўляў. I з якога боку ні падыходзіў, ні разглядваў сваё становішча, рашэнне напрошвалася адно: прарывацца на Скепню, Губічы. Пры тых суадносінах сіл, якія так трагічна склаліся, адзіным іхнім саюзнікам магла быць гэтая нерашучасць ворага. Воін, які наступае, заўсёды мацнейшы за таго, што абараняецца. Сваім духам, сваёй воляй…

Нарэшце ён загаварыў:

— Ваша дывізія, Якаў Сцяпанавіч, нанясе ўдар вось у гэтым напрамку,— паказаў на карце.— Прарыў прызначаецца на тры гадзіны семнаццатага.

Ад’ютант Колесаў прынёс камкору абед: у салдацкім кацялку салдацкую прасяную кашу. Ён апаражніў кацялок, працягнуў яго ад’ютанту.

— Ніколі, Іван Іванавіч, не еў я такой смачнай кашы. Ну, не раўнуючы як у рэстаране.

«I тут жартуе»,— са спагадай падумаў Колесаў. Раптам ён у міжвольным недарэчным памкненні, зусім неспадзяваным, памацаў свой нос. Усміхнуўся сам сабе.

Учора было: ён спадцішка назіраў, як Пятроўскі, абедаючы, быццам забыўся на ўсё, быццам увесь быў у свеце няўмольных падзей вайны, што нястрымна і грозна, як штармавыя марскія хвалі, набягалі адна на адну. Няхай бы ж хоць паабедаў па-чалавечы, пра што спакайнейшае падумаў!..

— Таварыш камкор, дазвольце ў вас папытацца,— нечакана для самога сябе звярнуўся Колесаў да генерала.

— Пытайся…

У той момант лейтэнант спалохаўся свайго раптоўнага дзёрзкага намеру, але заўпарціўея.

— Чаму ў вас такая глыбокая маршчына над пераносіцай — ад задумлівасці? — Ён ведаў, што Леанід Рыгоравіч ставіўся да яго з бацькоўскаю ласкай і даруе яму, калі і незалюбіць.

Пятроўскі паклаў лыжку, выцер сурвэткай рот, хітравата прыжмурыўся:

— Я таксама хачу ў цябе папытаць, Іван Іванавіч, можна?

— Калі ласка, калі ласка!..

— Чаму ты такі дзюбаносы?

— А што, непрыгожы? Дзяўчаты любіць не будуць?

— Я не гавару — непрыгожы. Дзюбаносы!..

— Як вам сказаць…— Колесаў прамармытаў бездапаможна і тут жа знайшоўся: — Таму, відаць, што нарадзіўся на птушак гледзячы,— у птушыным краі. У нас на Тамбоўшчыне, ведаеце, Леанід Рыгоравіч, колькі розных птушак?.. На досвітку як зашчабечуць, засвішчуць!.. Аркестр!

— I хітры ж ты, Іван Іванавіч! — камкор цёпла пазіраў на яго.

Цяпер у вачах генерала Колесаў бачыў смяртэльную стому.

— Сапраўды, смачная каша,— паўтарыў Пятроўскі.— Каб і заўтра такою паласавацца, і паслязаўтра…— Ён сказаў са значэннем.

А Колесаў зноў, як там, у прысадах за Святым, скрушліва і трывожна падумаў: «Паспаць бы яму, паспаць…»

Падсілкаваўшыся, Пятроўскі выйшаў са штабной палаткі Факанава. Пастаяў пад разгалістым дубам, прысеў на траву. Дужае цела яго, расслабіўшыся, адчула непераадольную знямогу. Павекі пацяжэлі, апусціліся. I ён уявіў: над буйнымі хвалямі луналі чайкі, то ўзмываючы ўгору, то падаючы ўніз, а ўдалечыні крочыў чырвонагвардзейскі атрад на чале з камісарам у скураным паўпаліто і з маўзерам у драўлянай кабуры… Ён драмаў усяго некалькі хвілін. Страсянуў галавой, павёў плячамі. Пацёр далоняй лоб, праганяючы санлівасць. Сеў зручней, абапёрся рукою на дол. Пальцы адчулі штосьці цвёрдае, прадаўгаватае. Узяў — леташні жолуд. Паглядзеў на яго, узняў галаву. Дуб шырока раскінуў магутныя густыя галіны. Ветру не было, і ён як застыў у сваёй гордай прыгожай велічы. Хвіліну генерал пазіраў на дрэва. «I гэты асілак-прыгажун вырас вось з такога жолуда»,— падумаў. Пакруціў жолуд у пальцах, механічна расшпіліў гузік на кішэні гімнасцёркі і так жа механічна ўкінуў жолуд у кішэню.

Думкі рухаліся павольна, стомлена. Раптам адна — як скочыла, нібы чакала свайго моманту, недзе стаіўшыся: «Хутка яна атрымае маё пісьмо ці не?..» Набліжаўся дзень нараджэння жонкі, і ён нядаўна паслаў ёй віншаванне.

А пад вечар у той дзень палявая пошта прынесла ад яе пісьмо. У ім была фотакартка: жонка і дачка, схіліўшы галовы адна да адной, усміхаліся яму. Жонка пазірала на яго неяк дужа пільна — як пры расставанні на вакзале, калі ад’язджаў на фронт. Вочы яе былі — быццам час і не крануў іх: такія ж глыбокія, выразныя, як у маладыя гады, толькі больш стаілася суму і трывогі ў бяздоннай глыбіні… Захацелася дастаць з кішэні гімнасцёркі фотакартку, паглядзець. Але не дастаў, адно сказаў мысленна: «Няпраўда, надыдзе час — і мы сустрэнемся, любая».

Пятроўскі ўстаў, абцягнуў гімнасцёрку. Пайшоў у групу ўпраўлення корпуса. Яго цікавіў стан артылерыйскіх падраздзяленняў.

У групе ўпраўлення ён у кароткай гутарцы абмеркаваў з генерал-маёрам Казаковым магчымасці і план удзелу артылерыі ў прарыве. Даў генералу адпаведныя распараджэнні. У тым, што датычылася найбольш істотнага. У падрабязнасці не ўмешваўся: верыў — Казакоў не такі камандзір, каб што ўпусціць… Ён і тут, у самай крытычнай абстаноўцы, быў верны свайму прынцыпу, які засвоіў за час службы на розных камандзірскіх пасадах: больш давер’я асобе — больш павагі да людзей. Пустога шматслоўя не любіў: язык — не трапло.

3 групы ўпраўлення камкор вярнуўся ў штаб дывізіі. Генерал-маёр Факанаў азнаёміў яго з праектам загаду аб прарыве. Дывізія ўсімі сіламі наносіла ўдар на Скепню. 3 мэтай разбіць Скепнянска-Стрэшынскую групоўку і, рухаючыся ў напрамку Рэчыцы, злучыцца з часцямі трэцяй арміі.

Наступіў вечар. У небе кружылі варожыя самалёты і скідвалі на парашутах «ліхтары», якія асвятлялі мясцовасць. Фашысты пільна сачылі за акружанымі войскамі.

I ўсё ж недаглядзелі. На лясной паляне недалёка ад штаба дывізіі сеў «кукурузнік». Афіцэр сувязі перадаў Пятроўскаму пакет. Камандуючы фронтам маршал Цімашэнка прадпісваў генерал-лейтэнанту неадкладна ўступіць у камандаванне дваццаць першай арміяй. Замест параненага начальніка штаба арміі, які адначасова выконваў і абавязкі камандуючага.

Прачытаўшы загад, Пятроўскі павольна склаў аркуш, трымаў яго ў руцэ. Прызначэнне, безумоўна, было ганаровае, гаварыла аб давер’і яму, былому палітрэпрэсіраванаму. «Паляцець?..» Аднак душа не прымала гэтай думкі, супраціўлялася ёй… Тады мозг, як бы злаўчыўшыся, падсунуў яму супакойваючы аргумент: «Дык жа загад!..» Але — корпус… Пакінуць корпус у такі час?..

— Іван Іванавіч! — гукнуў ён ад’ютанта.

— Слухаю, таварыш генерал-лейтэнант,— казырнуў Колесаў.

— Знайдзі чырвонаармейца Губарава і перадай, што ён паляціць за фронт.

— Самалёт можа ўзяць толькі аднаго чалавека, таварыш генерал-лейтэнант,— нясмела запярэчыў афіцэр сувязі.

— Вось ён адзін і паляціць.

— Але ж, таварыш генерал-лейтэнант, мне загадана…

— Выконвайце мой загад, капітан.

Хтосьці з вышэйшых камандзіраў штаба сказаў:

— Да таго ж вы паранены, Леанід Рыгоравіч, вам трэба ляцець.

Ён рэзка павярнуўся:

— Вунь генерал Прышчэпа — паранены. А камандуе часцямі дывізіі, якія не прабіліся яшчэ да нас.

У небе павіс чарговы «ліхтар». Пятроўскі здаля пабачыў, як ускрай паляны падыходзілі Колесаў і Антон Губараў. За некалькі крокаў лейтэнант не па статуту, узбуджана выгукнуў:

— Вось ён!

— Ну і добра,— таксама не па-вайсковаму, як бы з нейкай палёгкаю прамовіў Пятроўскі.

— Але ж ён адмаўляецца ляцець! Я яму: «У камандзіра корпуса клопатаў мала, каб яшчэ цябе ўгаворваць?..» А ён адно: «Не палячу, я ваяваць прыйшоў…» Ваяка знайшоўся…

— Чаму дазваляеце сабе не выконваць загад, чырвонаармеец Губараў? — Голас Пятроўскага пастражэў.

— Самалёт хіба па мяне прыслалі? — Антон глядзеў камандзіру корпуса ў вочы.

— Не па вас — дык што?

— Няхай ляціць той, па каго прыслалі.

— Вось ты які!..— вырвалася ў Пятроўскага.— Але ж у арміі не ўпрошваюць — загадваюць. Зразумеў?

Падлетак насупіўся, апусціў галаву.

У другі час Пятроўскі, можа, пажартаваў бы: «Ляці, будзеш там вучыцца, а вырасцеш — магчыма, і зяцем маім станеш…» Цяпер жа яму ўпершыню за доўгія дні і ночы невыносна цяжкага напружання страшэнна закарцела закрычаць. Аднак узвысіць голас на хлопца ён чамусьці не змог і толькі сказаў:

— У арміі загады выконваюцца, чырвонаармеец Губараў.

Антон пачырванеў, здавалася, вось-вось усхліпне. Зіркнуў на камандзіра корпуса збянтэжаным вінаватым позіркам. Але ў глыбіні зрэнак бліснулі гарачыя іскрынкі, і ён упарта прабубніў сабе пад нос:

— Дык вы ж таксама не выконваеце.

Камкор павярнуўся да ад’ютанта:

— Адпраўце на самалёце каго-небудзь з цяжка параненых. Байца Губарава няхай інтэнданты пераапрануць у яго цывільнае адзенне.

Да прарыву заставалася крыху больш як гадзіна. Пятроўскі разам з Факанавым наведаліся ў чатырыста семдзесят трэці полк, якому выпала дзейнічаць на галоўным напрамку.

Ва ўсіх падраздзяленнях палка камандзіры і палітработнікі правялі лятучыя гутаркі: атака павінна быць выключна імклівай, бо менавіта ад гэтага залежыць надзвычай многае, калі не ўсё…

Пятроўскі слухаў даклад камандзіра палка капітана Баталава і падумаў: «Павучыцца б яму ў акадэміі — быў бы генерал!..» Ведаў Баталава па яго подзвігах у час наступлення, калі ён камандаваў батальёнам, падпісваў наградны ліст аб прысваенні яму звання Героя Савецкага Саюза.

— Значыць, асабовы састаў разумее ўсю адказнасць задачы? — перапытаў капітана. Ён ніколі раней не перапытваў падначаленых, не было ў яго так заведзена, а на гэты раз чамусьці атрымалася неяк само сабой.

— Так точна! — бойка адказаў Баталаў і цішэй, але са значэннем дадаў: — Не сумнявайцеся, таварыш генерал-лейтэнант, абавязак свой выканаем.— Кашлянуў — як прачышчаў горла: быццам яшчэ штосьці хацеў сказаць.

— Што ў вас яшчэ? — Камкор зірнуў на яго прыхавана-насцярожана.

— Байцы і камандзіры пытаюць: якія сілы нам процістаяць?

— Вайскоўцы, таварыш камандзір палка, не пытаюць, колькі ворагаў, іх б’юць,— таропка асадзіў яго Факанаў, інтанацыяй голасу націснуўшы на словы «таварыш камандзір палка». Ён быў незадаволены пытаннем Баталава — што за размовы, хіба цяпер пра такое гавораць!

— Так, капітан, не пытаюць — іх б’юць. Але… — На колькі секунд Пятроўскі зрабіў паўзу.— Вялікі Леў Талстой — дарэчы, ён таксама быў у свой час вайскоўцам — сказаў калісьці, што мала таго, каб прама не хлусіць, трэба старацца не хлусіць, умоўчааючы. Часам мы баімся, што праўда, калі яна застрашаючая, напалохае, выкліча паніку. Не, наадварот, свядомыя байцы зразумеюць, што кожнаму з іх давядзецца не за аднаго — за двух ці нават за трох ваяваць. А гэта запатрабуе ўдвоіць, утроіць сваю воінскую сілу… Чакайце, капітан, самому вам вядома, хто нам тут, каля Скепні, процістаіць?

— Так точна, таварыш генерал-лейтэнант, даведаўся, калі палку ставілася задача.

— Вось бачыце, генерал Факанаў, ставячы вам задачу, не пабаяўся, што жорсткая праўда кіне вас у паніку, выкліча нявер’е ў свае сілы.— Пятроўскі зірнуў на камандзіра дывізіі і зноў сустрэўся вачамі з Баталавым: — Дык так, капітан: калі хто папытае — ні прама, ні адмоўна…

Паўгадзіны застаналася да пачатку прарыву. Пятроўскі сазваў свой штаб. Аб’явіў загад: усяму начальніцкаму саставу, незалежна ад звання і пасады, на гэты раз у начной атацы, маючы пры сабе эфектыўную зброю, знаходзіцца ў перадавых ланцугах. Каб яднаць вакол сябе асабовы састаў часцей і падраздэяленняў… Ён стаяў перад строем з суровай годнасцю на твары, як заўсёды прамы, падцягнуты, ва ўсёй сіле і вабнасці сваіх няпоўных сарака гадоў. Толькі левая рука на марлевай павязцы падвешана была на шыі.

Хто ведае, можа, у тую мінуту «гордаму ўнуку славян», генералу Чырвонай Арміі Пятроўскаму прыгадалася, што некалі з верай у самаахвярную мужнасць людскую сказаў старажытны летапісец Баян:

«Быці вялікаму грому!.. Тут паламаціся дзідам, тут пашчарбаціцца шаблям…»

Прызначаны час набліжаўся.

I вось загула, застагнала зямля…

Пасля пятнаццацімінутнага шквальнага артылерыйскага агню чырвонаармейцы рынуліся на прарыў. Завіхурыла свінцовая крутаверць.

Як і разлічваў Пятроўскі, раптоўнасць і імклівасць атакі адыгралі сваю ролю. Гітлераўцы былі ашаломлены. Баталаўцы першымі, за імі пяцьсот дзесяты полк падпалкоўніка Карамушкі ўварваліся ў іхнія акопы.

«Лятуць стрэлы гартоўныя, грымяць шаблі аб шоламы, трашчаць дзіды сталёвыя ў полі незнаёмым…» Трашчалі, трашчалі «дзіды» сталёвыя…

Праз гадзіну бою падраздзяленні прарвалі абарону праціўніка. У першую чаргу вывелі з акружэння павозкі з параненымі.

Праз многія гады генерал Факанаў у сваіх успамінах напіша: «…Войскі корпуса к зыходу семнаццатага жніўня, прайшоўшы з жорсткімі баямі каля дваццаці пяці кіламетраў, выканалі баявую задачу, пастаўленую Пятроўскім,— разграмілі праціўніка, злучыліся з трэцяй арміяй і працягвалі наносіць страты ворагу ў яе складзе».

Па плане аперацыі штаб корпуса павінен быў выходзіць са сто пяцьдзесят чацвёртай дывізіяй. Пятроўскі пацвердзіў сваё распараджэнне штабу і сказаў:

— А мне цяпер тут ужо рабіць няма чаго. Я застаюся з падраздзяленнямі прыкрыцця і даганю вас.— Голас яго прагучаў цвёрда і рашуча.

— Таварыш генерал-лейтэнант, вам нельга…— памкнуўся адгаварыць яго Факанаў,-— Капітан Баталаў з палком…

— Капітан Баталаў з палком — гэта добра,— перапыніў яго Пятроўскі.— Але калі з імі яшчэ і генерал-лейтэнант — таксама, думаю, не дрэнна будзе.

«Навастрыў сваё сэрца адвагай, барацьбянай напоўніў дух смагай».

3 боку раз’езда Барацін і станцыі Хальч даносілася шалёная страляніна.

Пятроўскі з невялікай групай — з генералам Казаковым і сваёй аховай — накіраваўся ў той бок, адкуль ішоў, вырваўшыся з акружэння ў Святым. Ён усё спадзяваўся, што адтуль вось-вось з’явяцца, падаспеюць ар’ергардныя падраздзяленні, а таксама медсанбат шэсцьдзесят першай дывізіі, у якім знаходзіўся цяжка паранены Прышчэпа.

Неўзабаве яму ўдалося сабраць некаторыя разрозненыя падраздзяленні. Але генерала Прышчэпу не сустрэў. Вярнуўся.

На той час гітлераўцы ўжо самкнулі клешчы. А шлях быў толькі адзін: туды, па следзе сто пяцьдзесят чацвёртай… Туды — і як шквал!.. Рваліся снарады, міны, трашчала кулямётная і аўтаматная страляніна. Гарэлі дрэвы, кусты. Не было чым дыхаць.

— За мной, таварышы!..

Туды — у агонь, у дым, у смерць…

Ззаду засталіся акопы першай лініі варожай абароны.

— За мной!..

Яшчэ рывок, націск — невыносна доўгі, нясцерпна цяжкі… Яшчэ адна да вар’яцтва лютая рукапашная — і… Другая лінія акружэння таксама прарвана.

Світала. Злева пабачылася грыва кустоў. Група рушыла туды…

Да грывы ужо было недалёка.

— Стой, хто ідзе! — чыста, без акцэнту.

— Хутчэй, паспяшайце!

Вось яны — выратавальныя кусты, на кідок гранаты.

Вунь і чырвонаармеец паказаўся ў прагале, сустракае. Раптам!..

Аўтаматныя чэргі шкуматнулі здрадлівую цішыню. Упаў генерал Казакоў. Лейтэнант Колесаў у імгненным імпульсіўным рыўку засланіў сабою камандзіра корпуса Пятроўскага і таксама рухнуў на дол. Пятроўскі сігануў колькі крокаў, схапіўся за жывот, нагнуўся. Яго з абодвух бакоў падхапілі чырвонаармейцы.

У кустах грымнулі выбухі гранат.

Аўтаматы змоўклі.

— Пераапрануліся, сволачы… — Засмяглыя вусны з цяжкасцю слухаліся Пятроўскага — ледзь паварушыліся.

Вось і грыва засталася ззаду. Чырвонаармейцы неслі камандзіра корпуса на плашч-палатцы. Ён курчыўся ад болю, але не стагнаў. Толькі прыціскаў рукі да параненага жывата і час ад часу лавіў ротам паветра, як выцягнутая на бераг рыбіна.

Абмінулі балоцістую лагчыну за грывай. Ісці па полі — віднавата ўжо, здаля можна іх згледзець… Павярнулі да ўзлеску. Пачулі шум матора на дарозе — імчала «эмка» камандзіра корпуса. Шафёр выправіў пашкоджанні ў машыне, пасечанай варожымі кулямі, калі абстраляла засада з кустоў, і даганяў іх. А «эмку»… даганялі нямецкія матацыклісты.

«Арлы заклікаюць звяр’ё клекатаннем збіраць на пабоішчы косці людскія…»

Бой быў кароткі, бой быў няроўны…

Далягляд на ўсходзе паружавеў, тухлі зоры. Толькі дальназоркі ясны Сірыус яшчэ пільна пазіраў на зямлю і быў адзіным сведкам трагедыі — чырвонаармейцы палеглі ўсе…

Тым часам сто пяцьдзесят чацвёртая дывізія з баямі рухалася на злучэнне з трэцяй арміяй. Яна разграміла штаб сто трыццаць чацвёртай нямецкай пяхотнай дывізіі, захапіла шэсць партфеляў з важнымі дакументамі.

Таксама тым жа часам па другі бок чыгункі Гомель — Жлобін у напрамку Гомеля імчаў грузавік дваццаць другога медсанбата. Ён вёз генерала Прышчэпу. У кузаве каля генерала знаходзілася «медыцына» — міласэрныя сяброўкі-фельчары Лена Лундберг, Ніна Чаракшына, Паліна Васільева, а таксама ад’ютант камдзіва. У лесе непадалёку ад Буда-Кашалёва машына спынілася — скончылася гаручае.

Наўкола чуліся адзіночныя стрэлы, трэск аўтаматаў, клёкат кулямётаў, зводдаль даносіліся выбухі гармат. Ад’ютант і фельчары не адыходзілі ад параненага камдзіва. Генерал ляжаў нерухома.

Бралася на досвітак. 3 неба яшчэ пазіраў бяссонны Сірыус, а сонца ўжо рыхтавалася вось-вось распусціць свае косы-промні.

Прышчэпа расплюшчыў вочы, падцягнуў рукі да грудзей.

— Піць, таварыш генерал? — нахілілася над ім Лундберг.

Ён ледзь-ледзь хітнуў галавой — не. Непаслухмянымі пальцамі зняў гадзіннік з рукі, працягнуў ёй, паварушыў вуснамі:

— На памяць, сястра…— Раптам падхапіўся на локці: — Таварыш генерал-лейтэнант, дывізія не знішчана, ваюе дывізія, ваюе!..

Ці, можа, ён не ў гарачцы трызніў, а сказаў яшчэ на мяжы явы і небыцця?..

То былі апошнія словы генерала Прышчэпы.

XII

«Дарагі сын мой, ты вайсковец, а тому закліканы ваяваць. Аднак вайсковец арміі, якая змагаецца за шчасце працоўнага люду. Дык ваюй так, каб гэтая вайна стала апошняй у гісторыі чалавецтва і, значыцца, каб людскі род шчасліва зажыў у вечным міры».

(3 пісьма P. І. Пятроўскага Л. Р. Пятроўскаму).

«Лепей смерць у полі, чым ганьба ў няволі, лепей злая куля, чым раба кляймо».

(3 народнай песні, якая нарадзілася пад час наступлення шэсцьдзесят трэцяга стралковага корпуса на Жлобінскім плацдарме).

«Я паслаў двух салдат на месца баёў, каб адшукам трафейную якую аўтамашыну. Недалёка ад вёскі Скепня яны знайшлі легкавую машыну, каля якой ляжаў рускі ваеннаслужачы. Ён пачаў страляць з пісталета і адным з выстралаў забіў аднаго солдата…»

(3 паказанняў былога ваеннаслужачага гітлераўскай арміі Ганса Брамера).

XIII

Горача разгараўся жнівеньскі дзень. У голлі дрэў трапятала музыка сонечных промняў. Над наваколлем запанавала цішыня.

Пятроўскі зварухнуўся. Ціха? Чаму?.. Перш чым як след дайшоў да памяці, недзе ў падсвядомасці на момант устрывожыўся, яго застрашыла цішыня: бой жа ідзе!.. Расплюшчыў вочы.

Ён ляжаў на жываце. Скурчаныя пальцы ўчапіліся ў дзёран. Паварушыў правай, здаровай рукой — слухалася. Памкнуўся сесці. Востры боль разануў жывот, працяў усё цела. Цяжар наваліўся на павекі, але ён з усёй сілы намогся, каб не апусціць іх: разумеў, заплюшчыць вочы — і зноў праваліцца ў чорную бездань. Каб у тую хвіліну ён змог здзівіцца — здзівіўся б: у яго яшчэ знайшлося сілы сказаць сабе сумна-жартаўлівае: «Пакуль ты жывы, ты яшчэ не памёр».

Гэты жарт ён пачуў ад Джона Рыда. Сустрэліся яны пад час асады Зімняга палаца. Але пагутарыць тады з разгаворлівым яснавокім чужаземцам яму не давялося: гарматны стрэл з боку Нявы даў загад, і ён павёў сваё аддзяленне ў атрадзе няўрымслівых чырвонагвардзейцаў на штурм палаца.

Зноў пабачыліся яны ноччу ў калідоры Зімняга. Джон Рыд размаўляў з чырвонагвардзейцамі, запісваў, што пачуў і пабачыў, у блакнот. Потым, размахваючы шыракаполым капелюшом, які трымаў у руцэ, горача расказваў пра мексіканскую рэвалюцыю, пра кіраўніка сялянскіх партызанскіх атрадаў Франсіска Вілью… На хвіліну задумаўся, сказаў сур’ёзна: «Рэвалюцыянер змагаецца, пакуль жывы.— I жартам дадаў: — А пакуль ты жывы, ты яшчэ не памёр».

«Жывы ж…» Пятроўскі прыўзняў галаву. Зараз ён падымецца, пойдзе… Толькі ў які бой ісці?.. Побач ніц ляжаў Калістратавіч, шафёр. Трэба яго расштурхаць — і разам… Ці, можа, машына завядзецца?..

Недалёка раптам пабачыў дзве постаці. Адкуль яны з’явіліся, не было ж!.. Як з зямлі выраслі… Прывід? Паплюскаў вачамі, пакруціў галавой, каб адагнаць прывід. Не, постаці ішлі, набліжаліся… Ён палапаў рукою ўзбоч — намацаў пісталет. А колькі там патронаў? Шчоўкнула спружына. У абойме былі два патроны. Ага, і ў ствале адзін…

Цяпер ён добра разглядзеў — немцы. Адзін — даўгалыгі, другі — невысокі, таўсматы, як цяльпук. На шыі — аўтаматы… Вось яны ўжо зусім блізка… Ён прыцэліўся, націснуў на спускавы кручок. Стрэл… Другі… Цяльпук упаў. Даўгалыгі рвануў з шыі аўтамат. А ён прыклаў да скроні дула пісталета…

Даўгалыгі даў чаргу. Падышоў да нерухомага цела. Раптам спуджана крутнуўся: а што, калі ў спіну яму?!. Вунь колькі іх!.. Дык і гэты ж ляжаў, як забіты…

Потым ён хутка пачаў аглядваць легкавік. Залез у кабіну, націснуў на стартэр. Машына завялася. Ён выскачыў, згроб цельпука. На заднім сядзенні ляжаў чырвонаармейскі шынель. Даўгалыгі паклаў забітага на шынель і ўключыў скорасць.

Камандзір роты, обер-лейтэнант Брамер, якому салдат далажыў аб падзеі, агледзеў шынель. На пятліцах былі знакі адрознення вышэйшага каманднага саставу, якіх яму не даводзілася бачыць.

— Добра запомніў тое месца? — Ён пільна ўставіўся ў парабацінены ластаўчыннем твар салдата.

— Запомніў, пан обер-лейтэнант! — ляснуў даўгалыгі абцасамі.

— Хадзем да палкоўніка.

Камандзір палка палкоўнік Хоэкер агледэеў шынель, зазірнуў у даведнік знакаў адрознення ваеннаслужачых Чырвонай Арміі.

— Гэта шынель генерал-лейтэнанта! — Словы яго, прамоўленыя сухім рэзкім голасам, як стралялі. Хвіліну ён пазіраў на салдата, і ў вачах, што застылі ў глыбокіх вачніцах на выцягнутым твары, разгаралася злая радасць.— Ваша прозвішча?

— Радавы Шэндзекютэ! — выструніўся салдат.

— Едзем! — Палкоўнік нацягнуў на рукі тонкія шэрыя пальчаткі.

Пятроўскі ляжаў на ўзлеску сярод патаптаных палявых красак. Гімнасцёрка яго была ўся ў крыві. Кроў запякласі на скроні і на твары. Крывёю набрыняла густая цёмнаі пасма валасоў, што ўпала на лоб.

Обер-лейтэнант Брамер дастаў з кішэні гімнасцёркі забітага невялікую чырвоную кніжачку, аддаў палкоўніку. Пальцы яго намацалі яшчэ чтосьці — цвёрдае, прадаўгаватае…

Палкоўнік стаяў холадна-жорсткі, зацяты, разгарнуў кніжачку. Хвіліну з цяжкасцю ўчытваўся ў незнаёмыя словы.

Вочы яго круглелі, большалі…

— Петрофскі!..— Калматыя бровы ўскінуліся, сухі голас прагучаў на самай, бадай, высокай ноце, якую мог узяць.

Хоэкер яшчэ патрымаў кніжачку, нібы стараўся пераканаць сябе, што — так, гэта пасведчанне генерал-лейтэнанта Пятроўскага, і паклаў у кішэню фрэнча.

— Што там яшчэ? ~ звярнуўся да Брамера, заўважыўшы яго нерашучасць.

Обер-лейтэнант працягнуў яму жолуд.

— Талісман? — Палкоўнік перакідваў жолуд з рукі на руку, усё роўна як узважваў.— Камуністы вераць у талісманы? — Пагардліва ўхмыльнуўся, шпурнуў яго ўбок. Але некаторы час яшчэ пазіраў туды, дзе жолуд упаў у траву. Потым агледзеўся навокал, твар яго змяніўся, стаў задумлівы.

— Аднак непрыемнасцей вы нам нарабілі немала, генерал. Нават фюрэра ўзрушылі…— Немаладога веку палкоўнік марудна, як стомлена, павярнуўся:

— Обер-лейтэнант!

— Яволь, пан палкоўнік…

— Прадстаўце радавога Шэндзекютэ да ўзнагароды.— Кароткая паўза і яшчэ загад: — Усіх забітых тут — naхаваць. Генерал-лейтэнанта — асобна. Паставіць яму крыж і надпісаць!

Палкоўнік Хоэкер казырнуў і сеў у машыну.

Апоўдні цела Пятроўскага, пакладзенае на чырвонаармейскі шынель і накрытае плашч-палаткай, аддалі зямлі.

Хто ведае, можа, якраз тым часам Надзежда Васільеўні Пятроўская чытала пісьмо мужа. «…Хачу павіншаваць цябе з днём нараджэння. Думаю, што маё пісьмо ты якраз атрымаеш пад гэты час. Вось падарыць нічога не змагу. Была ў мяне плітка шакаладу, ды я з’еў яе.

Сядзім у лесе, гарады, што вакол нас, спалены. Адны каміны тырчаць, і купіць што няма дзе. Але падарунак будзе за мною. За мной, як за каменнай сцяной,— не прападзе.

Моцна вас цалую. Цябе і Олю».

ЭПІЛОГ

Кожны раз, калі прыязджаю ў сваю родную вёску Старая Рудня на Жлобіншчыне, абавязкова іду на вясковую плошчу да помніка пад засенню галінастых дрэў і ў думках вітаюся: «Добры дзень, таварыш генерал». Мне здаецца, так робяць многія, хто тут бывае: вітаюцца як з жывым. Бо жыве гэты ўвасоблены ў бронзе малады генерал-лейтэнант у добрай памяці тутэйшых людзей, у думках і пачуццях кожнага, хто ведае пра яго гераічныя ратныя справы, здзейсненыя ў самыя цяжкія і крывавыя дні Вялікай Айчыннай вайны.

У сорак чацвёртым годзе пасля выгнання гітлераўскіх акупантаў са Жлобіншчыны цела генерала было перанесена ў цэнтр сельскага Савета.

А на Цэнтральнай плошчы Жлобіна ўдзячныя жыхары горада ўзвялі помнік-абеліск, на якім напісана: «Воінам-вызваліцелям 21-й арміі. Подзвігам вашым слава. 15 ліпеня 1941 года». Так, для жлобінцаў у той час чырвонаармейцы былі вызваліцелямі, бо на месяц вызвалілі іх ад фашыстаў.

Навекі зберагуць людзі ў сваёй удзячнай памяці тых, хто заслужыў яе.

Нядаўна па сваіх пісьменніцкіх справах я пабываў у Ленінградзе. Сустрэўся там з Аленай Яўгенаўнай Мацвеевай (у дзявоцтве Лундберг). Алена Яўгенаўна, прапраўнучка рускага мараплаўца, адмірала, Ганаровага члена Пецярбургскай акадэміі навук Івана (Адама) Крузенштэрна, якая добраахвотна пайшла на фронт з чацвёртага курса медыцынскага інстытута, пасля вайны скончыла інстытут, аспірантуру, абараніла кандыдацкую дысертацыю. Удастоілася высокай годнасці заслужанага ўрача РСФСР, доўгі час рэдагавала часопіс «Медыцынская сястра». Яна перадала мне гадзіннік генерала Прышчэпы, які свята зберагала паўвека. Гэтая дарагая рэліквія заняла сваё пачэснае месца сярод іншых экспанатаў у Жлобінскім музеі Народнай славы.

Памяць жыве ў нас і вакол нас. _

Помнік Пятроўскаму, школа імя Пятроўскага, вуліца імя Пятроўскага…

Ствараючы свой раман «Салдатамі не нараджаюцца», Канстанцін Сіманаў, як ён сам пра гэта сказаў, «для Сярпіліна ўзяў некаторыя эпізоды з жыцця камандзіра корпуса Пятроўскага — сына P. I. Пятроўскага». А вось як характарызаваў Леаніда Рыгоравіча маршал Савецкага Саюза А. М. Васілеўскі: «Пад кіраўніцтвам такіх выдатных военачальнікаў, як Г. К. Жукаў, К. К. Ракасоўскі, К. I. Ракуцін, Л. Р. Пятроўскі і іншых, ворагу быў нанесены сур’ёзны ўрон пад Ярцавам, Ельняй, Рагачовам, Бабруйскам і на іншых напрамках». («Полымя Вялікай Айчыннай» — «Комсомольская правда», 22 чэрвеня 1971 года).

Фёдару Аляксеевічу Баталаву не давялося чуць песню, якую пра подзвіг яго батальёна склалі людзі.

Здарылася гэта ў той жа, што стаў і для генерала Пятроўскага суджаным, дзень семнаццатага жніўня. I там жа, паміж вёскамі Рудзенка і Скепня.

…Тужліва скрыпела на калдобістай дарозе павозка. Скрозь гэты скрып, вырываючыся з прашытых кулямі грудзей, чуліся гарачкавыя словы Баталава: «Прызначаю цябе, капітан Садоўнікаў, за сябе. Вядзі полк на прарыў. Усе за табой пойдуць, усе. I тыя, што палеглі, устануць… Не, я сам… От зараз паднімуся і сам… Полк, наперад!..» Гэта былі яго апошнія словы.

А песня — вось яна.

Слушают отряды песню фронтовую,

Сдвинутые брови, твердые сердца.

Родина послала в бурю огневую,

К бою снарядила верного бойца.

На прощанье сына мать поцеловала,

На прощанье мужа обняла жена,

Долго не сходила с мостика вокзала,

Взглядом провожала милого она…

Вот они в дороге, в зареве тревоги.

У бойца на сердце спрятано письмо:

«Лучше смерть на поле, чем позор в неволе,

Лучше злая пуля, чем раба клеймо».

Бомба разорвется, почва затрясется,

Но трястись от бомбы смелым не к лицу.

Бомба разорвется, облако взовьется…

Перейдет винтовка к новому бойцу.

Но пока что пуля мимо пролетела,

Но пока что смерти подступ отдален.

И опять в атаку капитан Баталов

На геройский подвиг поднял батальон…

Шел боец в атаку, проявил отвагу,

На гранатной ручке не дрожит рука.

Приходилось туго гитлеровским слугам

От его стального острого штыка.

Задрожали подлых гитлеровцев банды,

Получили фрицы стали и свинца.

И в Москве великой видят подвиг славный

Каждого героя, каждого бойца.

Почтальон приходит, письмецо приносит,

И знакомый почерк узнает семья:

«Расскажите людям, если кто вас спросит,

Что не зря послала Родина меня».

Эх, какая встреча будет у вокзала,

В день, когда победой кончится война!..

И письмо родное мать поцеловала,

И на самом сердце спрятала жена.

Капітан Баталаў (пасля яму было прысвоена званне маёра) марыў дайсці ў вызваленчым паходзе Чырвонай Арміі да Германіі… Яго батальён дайшоў да Берліна. «На традыцыйнай сустрэчы ветэранаў нашай дывізіі асабліва ўсхвалявала мяне выступленне дырэктара адной з украінскіх школ маёра запасу Івана Рыгоравіча Вараб’ёва,— піша ў артыкуле «Бой первый и бой последний» у газеце «Красная звезда» за 9 мая 1968 года генерал-маёр Б. Вайнтраўб.— Ён упамянуў полк, у якім я, будучы начальнікам штаба, пачаў вайну пад горадам Жлобінам. Іван Рыгоравіч расказаў пра апошнія, завяршаючыя баі другога батальёна ў Берліне:

— Батальён біўся за Пецерсхагенскі і Мальсдорфскі рубяжы і выйшаў к рацэ Шпрэе,— гаварыў маёр Вараб’ёў.— Вопыту фарсіравання на падручных сродках не было патрэбы пазычаць. Хто на чым байцы батальёна пераправіліся на супрацьлеглы бераг і ўварваліся на тэрыторыю кабельнага завода. Штурмавыя атрады атакавалі дом за домам. Бралі іх штурмам. Вопыт сталінградскіх баёў быў тут верным памагатым…» Разам са сваім батальёнам ваяваў з фашыстамі ў Берліне і капітан Баталаў. У памяці байцоў і афіцэраў, у песні пра яго.

Улетку сорак другога года песня гэтая прыйшлаі на зямлю, дзе воіны генерала Пятроўскага і ён сам пралілі сваю кроў.

Сяргей Зіноўевіч Крамнёў, начальнік штаба 1-й Бабруйскай партызанскай брыгады, успамінае: «Песня дайшла да нас, партызан Бабруйскага атрада, калі мы ў Крупскім раёне сустрэлі дэсантную групу штаба Заходняга фронту, якую ўзначальвала маскоўская камсамолка Лена Колесава (пазней Герой Савецкага Саюза). Наша дыверсійная група Паўла Кажушкі пабыла ў лагеры дэсантніц. Дзяўчаты шчодра падзяліліся ўзрыўчаткай, а таксама падарылі і гэтую песню, якая ўсім спадабалася. Вярнуўшыся ў атрад, падрыўнікі сталі спяваць яе, і яна хутка распаўсюдзілася сярод партызан.

У атрадзе ў нас пад кіраўніцтвам камісара Дзмітрыя Аляксандравіча Ляпёшкіна існаваў калектыў мастацкай самадзейнасці. Калі, выступаючы перад насельніцтвам, ён выконваў гэтую песню, людзі ўспрымалі яе з захапленнем, з узрушанасцю, якая моцна кранала душу».

— «Слухаюць атрады…» была адна з самых папулярных песень воінаў батарэі стадваццаціміліметровых мінамётаў дзевяцьсот шэсцьдзесят сёмага стралковага палка,— расказвае былы камандзір узвода мінамётчыкаў, цяпер выкладчык Валагодскага сельскагаспадарчага тэхнікума Валянцін Аляксандравіч Варапанаў.— Мы перапісвалі яе ў свае песеннікі. Яна з’явілася ў нас пад час вызваленчых баёў пад Жлобінам у канцы сорак трэцяга года. Спявалі мы яе і на Сандамірскім плацдарме, і тады, калі з баямі ішлі на Брэслаў. Мы любілі і помнілі капітана Баталава…

Бацька беларускай партызанкі Рыты Галіеўны Загіравай, палітрук Г. С. Загіраў, ваяваў у складзе 63-га корпуса. Загінуў у Буда-Кашалёўскім раёне. Рыта Галіеўна цяпер дацэнт Казанскага фінансава-эканамічнага інстытута. Па яе ініцыятыве ў інстытуце, а таксама ў школе-інтэрнаце № 4 горада Казані створаны студэнцкая і вучнёўская групы «Пошук», якія адшукваюць невядомыя звесткі аб ветэранах Вялікай Айчыннай вайны. Вучні наладзілі сувязь са школай № 15 горада Масквы. Разам яны склалі анкету пра песню «Фронтовая» («Слушают отряды…») і паслалі яе ветэранам.

Вось вытрымкі з некаторых анкет: «Песня вельмі падабалася нам, яна дапамагала ў баі — граміць фашысцкіх ізвергаў» (Гаўрык Міхаіл Міхайлавіч, Рыга). «У Дзень Перамогі, 9 Мая, штогод, калі сустракаемся ў скверы на плошчы Свярдлова каля Вялікага тэатра, мы спяваем гэтую песню. Усе людзі просяць нас паўтарыць яе і самі спяваюць разам з намі. Песня надзвычай падабаецца ўсім». (Бірукоў Васіль Самсонавіч, Масква).

…Людская памяць… Яна жалобна б’е паклон зямлі. Яна крынічыць у сутыку мінулага і цяперашняга. У сутыку вялікага, балючага і светлага, што ідзе ад пераемнасці часоў, лучнасці і еднасці пакаленняў. Яна — ад жыцця і дзеля жыцця, як незгасальны факел.

Гэта яна прывяла шматлікіх жлобінцаў з вянкамі і кветкамі на Цэнтральную плошчу горада да урны з прахам чырвонаармейца корпуса Пятроўскага — Выбарнава Мікалая Мікітавіча праз сорак сем гадоў пасля яго гібелі на полі бою.

Астанкі воіна былі знойдзены, калі пракладвалі цеплатрасу, і з усімі воінскімі ўшанаваннямі перапахаваны на брацкіх вайсковых могілках. «Чырвонаармеец Выбарнаў загінуў у барацьбе з фашызмам, таварыш генерал-лейтэнант!»

Заўсёды, калі мне выпадае глядзець па тэлевізары парад Перамогі, які прымаў намеснік Вярхоўнага Галоўнакамандуючага, камандуючы Першым Беларускім фронтам Маршал Савецкага Саюза Жукаў, я ўспамінаю словы маршала: «Л. Р. Пятроўскага я добра ведаў як аднаго з таленавіцейшых і адукаваных военачальнікаў і, калі б не дачасная гібель, думаю, што ён стаў бы камандзірам буйнога масштабу».

…Стаяў цёплы май. Быў Дзень Перамогі. Людзі ішлі і ішлі да месцаў былых баёў.

Наўкола ўсё дыхала лесам і травою, свежасцю і святлом.

Раптам я пачуў знаёмую мелодыю. Хтосьці недалёка зацягнуў: «Расскажите людям, если кто вас спросит, что не зря послала Родина меня…» Адзін голас, другі… Я слухаў іх, нягучныя, задушэўныя, і думаў, што нясе гэтая песня людзям самыя гарачыя надзеі і імкненні генерала Пятроўскага, капітана Баталава, малодшага лейтэнанта Ярохіна, сяржанта Галаўчэні-Шакірзянава, радавога Караневіча, усіх тых, хто піў разам з імі салёную расу ў смяртэльна цяжкай «рабоце вайны».

Ветэраны Вялікай Айчыннай спяваюць яе і як гімі мужнасці, i як наказ моладзі захоўваць мір, не дапусціць новай вайны.

Даўно было, калі песня тая, стаўшы на крыло ў акопе, паляцела ў свет.

Але якой меркай змераць тое «даўно», калі сэрца з болем адгукваецца на кожны напамінак аб вайне?.. Памяць глыбока захоўвае імёны герояў, усе тыя падзеі… Народная памяць — бессмяротная.

Content

Капустин Александр Петрович Талісман генерала