Некляев Владимир Прокофьевич

Гэй бэн гіном

І

Першага ліпеня 1942 года, прачнуўшыся з ранішнім сном, у якім убачыўся яму Хрыстос, Іван Луцэвіч чыста пагаліўся, папырскаўся адэкалонам "Духмяны гарошак", надзеў белую кашулю з цёмна-чырвонымі агатавымі запінкамі, апрануў цёмна-карычневы, тонкага сукна ангельскі гарнітур, абуўся ў новыя карычневыя на тонкай скураной падэшве чаравікі, павязаў светла-шэры з цёмна-чырвонай агатавай шпількай гальштук, сунуў у заднюю кішэню штаноў карычневую з чырвонай аблямоўкай насоўку, у левую ўнутраную кішэню пінжака - чорны скураны партманэт з харчовымі карткамі на ліпень, пасведчанне сябра Саюза савецкіх пісьменнікаў і верш-улётку "Беларускія сыны", у правую - яшчэ адзін скураны партманэт, карычневы з абанементам у сталовую літэр "А", нататнік і аловак з пазалочаным наканечнікам, размеркаваў па бакавых кішэнях партабак з тытунём "Эліт", пушачку з папяроснай паперай, запальнічку, пачаты пачак ізафеніну і, зачыніўшы за сабой дзверы нумара 414 гатэля "Масква", выправіўся ў Саюз савецкіх пісьменнікаў, каб паглядзець, як там яго будуць хаваць, бо тры дні таму, вечарам у нядзелю яго не стала.

Спусціўся ўніз на ліфце. Яму падабаўся ліфт у гэтым гатэлі: хуткі, мяккі.

"Іван Дамінікавіч! - гукнула яго адміністратарка і падала газету "Известия". - Тут пра вас".

"Дзякуй, - сказаў ён. - Я чытаў".

Такая ж газета з некралогам "Памяці Янкі Купалы" засталася на тумбачцы ў 414-м нумары.

Трызна была прызначаная на тры гадзіны, але ён вырашыў выйсці раней, прагуляцца па Маскве - калі яшчэ давядзецца?..

Дзень быў па-летняму ўтульны. Ён любіў такія мяккія летнія дні, калі сонца не пякло, а лашчыла, і паветра, прахалодна-празрыстае, пераламлялася, як крынічная вада ў крышталёвай шклянцы, і ўсё наўкол іскрылася, і ясным было ўсё да донца.

Колькі ў яго такіх дзён было?.. Палова? Траціна?.. Дзе там!.. На той зямлі, на якой пражыў ён свае шэсцьдзясят гадоў, не надта сонечна. Так што ясных дзён выпала ў жыцці няшмат. А па смерці такі першы выпаў. І добра, што серада.

Ён не задумваўся над тым, чаму добра, што серада - проста з усіх назваў дзён тыдня яму найбольш падабалася гэтая. Якая пасярэдзіне. І ён крочыў скрозь ясны дзень, скрозь сераду і радаваўся, не задумваючыся, з чаго, чаму?..

Пры жыцці гэтак радавацца рэдка яму ўдавалася, бо амаль заўсёды з радасці ўзнікала вострае адчуванне імгненнасці, матыльковай мімалётнасці жыцця, а праз тое страх, што яшчэ адзін матыльковы ўзмах - і ўсё скончыцца. Страх смерці. А тут вось яна, смерць, у табе, ты ў ёй - і няма чаго баяцца.

Ён нязвыкла сябе пачуваў. Пазачасава і пазасветна. Там, у тым свеце, дзе ён пакінуў жыццё, быў час мінулы, цяперашні, будучы. Былі гады, месяцы, тыдні, дні…

Няспраўджаныя спадзяванні.

Пра няспраўджаныя спадзяванні казаў у ранішнім сне Хрыстос. Казаў, што не страціў веры ў тое, што будзе Божы суд і царства Божае настане, але не тады, калі Ён прарочыў. Што спадзяванні Ягоныя не спраўдзіліся. "Як і твае, - ужо выходзячы са сну, у якім з’явіўся, сказаў Ісус. - Не ўсё спраўджваецца не толькі ў людзей, але і ў Бога".

Чаму Ён прысніўся не ў жыцці, а ў смерці?.. Ці гэта не смерць?

Пра тыя гады, месяцы, дні, якія былі да апошніх сноў, Купала помніў. Але цяпер іх, асобных гадоў, месяцаў, дзён не было - усе часы былі ў адным часе. І нельга сказаць, што ў цяперашнім. Час гэты ўвогуле немагчыма было вызначыць, яго як бы не існавала. Нагэтулькі не існавала, нібы ён не пачынаўся і не сканчаўся, не мог пачацца і скончыцца - і Купала падумаў, што гэта вечнасць.

Бог прысніўся ў вечнасці?..

Вечнасць прыснілася ў Ім?..

Як раней, так і цяпер ён уявіць не мог, што такое вечнасць, але падумаў пра яе, бо, мусіць, толькі ў вечнасці можна сябе гэтак пачуваць. Ясна і бясстрашна.

Усе апошнія гады ён пражыў у страху, які ціснуў то мацней, то слабей, але не адпускаў. Гэта высмоктвала, выбірала ўсе сілы, і ўрэшце ён адчуў, што ўжо не столькі збаяўся, колькі стаміўся баяцца. Вось тады і стала яму ўсё адно, што з ім будзе далей.

А што далей будзе?..

Хрыстос казаў, што таксама не ведаў, што з Ім будзе далей. Бо да таго, як стаць Богам, быў паэтам.

Калі становился Богам, паэтам быць ужо не можаш?..

Ягоныя вершы сталі казаннямі ды прароцтвамі? І Святое пісанне - гэта вершы Ягоныя, перапісаныя прарокамі?..

"Я напісаў верш пра Божы агонь, які не гасне ў вадзе. Прачытаў яго падарожніку, і ён сказаў, што я паэт, і што шлях мой на Іярдан да прарока", - успомнілася прамоўленае Хрыстом, які казаў яшчэ пра дом, пра маці, пра тых, каго любіў і ад каго сышоў, не развітаўшыся, бо быў пакліканы.

Калі ты пакліканы, ты мусіш усіх пакінуць?..

Можа, павярнуць да Ільінкі - і на Кацельніцкую? Развітацца па-людску. У той вечар, калі яго не стала, гэтак не выйшла, як ён хацеў.

Выйшла як выйшла…

Ён павярнуў да Ільінкі, ступіў крок-другі - і ўявіў, як тая жанчына, ад якой ён сышоў, не развітаўшыся, спалохаецца. Збіраецца, пэўна, на пахаванне, а тут ён, нябожчык.

Не, так нельга. Хай прыйдзе, як усе, паплача з усімі… І ён павярнуў да Кавальскага моста.

Трохі падціскалі, мулялі зверху, націраючы костачкі на ступаках, новыя чаравікі, у якіх тры дні таму йсці было балюча, а цяпер - нічога. Можна шпацыраваць.

Ён любіў шпацыраваць. Ідучы, намацваў рух радка. Рытм, хаду верша.

Недзе ў ім блукала паэма пра сны.

Першы сон па смерці, у якім Хрыстос сказаў, што быў пакліканы на Іярдан да прарока Яна Купалы, здзіўляў, але так не трывожыў, як апошні сон пры жыцці.

Тры дні таму, у ноч на 28-е, апошнюю ноч у тым, які можна было па-лічыць, часе, ён бачыў сон, пра які, памёршы, забыўся, а сёння, убачыўшы ў ранішнім сне Хрыста, успомніў.

У тым начным сне ў 414-ы нумар, у якім ён жыў у гатэлі "Масква", увайшоў з выгляду блазнаваты, у лётным шлеме з чырвонай зоркай, чалавек. Ён быў падобны да гандляра з ГУМа, якому надпісаў летась Купала кнігу "Ад сэрца". Сеў на ложак, у ногі сеў: "Што ты робіш?" Купала спаў, таму адказаў: "Сплю". Той спытаў: "А чаму ты спіш?" - і Купала ў сне прамовіў так, як не адказаў бы на яве: "Бо мне ўжо не цікава не спаць". Тады чалавек той у лётным шлеме з чырвонай зоркай, які да ўсяго яшчэ й разнавокі быў, колер вачэй ягоных Купала не запомніў, але яны былі рознага колеру, перасеў бліжэй да ўзгалоўя, нахіліўся да вуха: "Заўтра ты не прачнешся, але і спаць не будзеш". З тым падняўся і пайшоў. Нават не пайшоў, а неяк так, як бывае ў снах, знік.

Як гэта: і не прачнешся, і не будзеш спаць?..

Той апошні ў жыцці сон быў з суботы на нядзелю. А з суботы на нядзелю, як было напісана ў старадаўнім сонніку, які ляжаў некалі на століку каля ложка маці, сніцца тое, чаго хочацца.

Вечарам у нядзелю яго не стала.

Можа, усё ж павярнуць на Кацельніцкую?.. Раптам жанчына тая, з якой не развітаўся, не пойдзе на пахаванне? Зазлуе, што яго не стала. Ці пабаіцца.

Ён ужо вырашыў павярнуць, яму хацелася сказаць ёй, каб не вінавацілася, бо ўсё адно было б так, як сталася, але на падыходзе да вуліцы Кавальскі мост два чалавекі ў чорных капелюшах упіхнулі яго ў чорную машыну і завезлі на Лубянку. У Камітэт дзяржбяспекі. Ехаць было зусім недалёка - і ён падумаў, калі прывезлі: "Нашто машыну ганялі? Не таму ж, што мне чаравікі муляюць. Вайна, а яны бензін паляць…"

2

Віктар Маргер прысніў, што яго спалілі.

Прачнуўшыся сярод ночы ад прыснёнага кашмару, падумаў, што дарма ён гэтак рупіўся, каб пасяліцца менавіта ў тым нумары гатэля "Масква", у якім пражыў апошнія дні свайго жыцця Янка Купала. "Тут пахне згубай", - сказала Ганна, як толькі ўвайшла сюды, і калі ён перапытаў: "Смерцю?.." - яна паўтарыла: "Згубай. Гэта розныя пахі".

Сярод усіх кашмарных сноў, якія тут яму ўбачыліся, сённяшні быў найкашмарны. Каб пазбавіцца яго, ён уключыў таршэр і, пасунуўшыся на край ложка, паглядзеў на Ганну, у якой была звычка спаць на падлозе. "Я твая сука", - казала яна, калі ён пытаў, чаму? - "Але ж і сукі спяць з гаспадарамі на ложках…" - "Гэта хатнія. А я сука дзікая".

Ганна спала, як звычайна, на баку, падабраўшы пад жывот калені, і дыхала ціха, роўна, спакойна. "Сны, - яна казала, - мне не сняцца. Ніякія. А калі сняцца, я іх не помню. Затое я помню ўсё, што не сны".

Так. Усё, што не сны, яна не забывала. І яшчэ яна казала, што звычка спаць на падлозе ў яе ад маці. "Не ведаю чаму, але маці не спала ў адным ложку з бацькам. Клалася каля ложка на падлозе".

Віктар падняўся, падышоў да вакна, каля якога стаяў на трыножніку тэлескоп, у які глядзеў ён у гэтым нумары ўжо больш за месяц. І цяпер зірнуў - цямнеча.

Марозна сканчаўся люты - цёмна пачынаўся апошні лютаўскі дзень. За вакном было так змрочна, так густа чорна, што гэтую густую цемрадзь не прабівалі нават агні сталіцы, якія, здавалася, замерзлі на яе галоўнай вуліцы і галоўнай плошчы.

Цьмяным золатам пабліскваў перад акном тэлескоп. Віктар займеў яго праз 300-ю секцыю - закрыты размеркавальнік на Кутузаўскім праспекце, куды выдалі яму запрашэнне ў Сенацкім палацы Крамля, дзе мясцілася Упраўленне справамі Савета міністраў СССР, якім кіраваў флегматычны чалавек з зоркай Героя сацыялістычнай працы, з прозвішчам Смірцюкоў і мянушкай Смерць. "Ого!.." - сказала Ганна, убачыўшы подпіс на запрашэнні, і проста зацягнула Віктара ў тую 300-ю секцыю, "дзе ёсць такое, пра што ты нават не ведаеш, што яно ў свеце ёсць!" - і дзе да іх прычапіліся: "Што б вы хацелі купіць?"

Ён нічога не збіраўся купляць, таму сказаў, што тэлескоп. З залацістай трубой. Такі, пра які марыў у дзяцінстве. Проста так сказаў, каб адчапіцца і каб адчапіліся, а яму паказалі каталог з фотаапаратамі, біноклямі, тэлескопамі: "Выбірайце".

Такога тэлескопа, які ён хацеў бы мець, у каталогу не знайшлося, але дырэктарка секцыі ўспомніла: "Па-мойму, у нашай краме антыкварыяту я нешта такое бачыла. Гэта не тут, у ГУМе… - Патэлефанавала і трубкай бразнула. - Ёсць! І ведаеце, што… Кажуць, што ён быў сярод асабістых рэчаў Сталіна. Нават карціна напісаная, на якой Сталін у той тэлескоп глядзіць. Можаце і карціну купіць, яна таксама там. Звычайна такія рэчы, - зірнула яна на Ганну, - мы толькі сваім прадаем, але калі запрашэнне з подпісам Смерці…"

- Дык мы і ёсць свае! - дагаварыла за яе Ганна і павезла Віктара ў ГУМ, дзе ў антыкварнай краме 300-й секцыі ім не прадалі, а падаравалі тэлескоп разам з карцінай.

Дырэктар крамы, які зрабіў ім гэтыя падарункі, быў, пэўна, гіпнатызёрам. Інакш немагчыма патлумачыць тую фантасмагарычную дзею, якую ён для іх наладзіў. Яе проста не магло быць у звыклым свеце, але яна была. Больш за тое: яны ў ёй удзельнічалі, пра што сведчылі шмат якія рэальныя рэчы - найперш карціна і тэлескоп.

Тэлескоп напраўду быў марай ягонага дзяцінства. Мястэчка, дзе ён нарадзіўся, стаяла на ўзвышшы, там трохі бліжэй было, чым у іншых месцах Беларусі, да неба, і там яно было яснейшае, чым у іншых месцах. А ўночы такое зорнае, як болей нідзе.

Летам ён спаў на сене ў пуні, саламяная страха якой была ўся ў дзірках. Гледзячы ў іх, ён падарожнічаў ад дзіркі да дзіркі, ад галактыкі да галактыкі, уяўляючы, якія дзіўныя на планетах у тых галактыках лясы і сады, звяры і птушкі, рыбы і людзі, і калі засынаў пад раніцу, дык лятаў у тыя галактыкі на тыя планеты і бачыў тых дзіўных рыб і птушак, звяроў і людзей, сярод якіх амаль заўсёды з’яўлялася паненка ў белай сукні з чырвоным поясам, якая кожны раз пытала, як яго зваць, а ён быў у такім захапленні ад палёту, ад дзівосаў, якія бачыў, што забываў, не памятаў свайго імя - і ніяк яны не маглі пазнаёміцца. Таму ён проста кінуўся, рынуўся знаёміцца з Ганнай, калі ўбачыў яе ў белай сукенцы з чырвоным поясам.

Ганна была падобная да той паненкі. Да іншапланецянкі. Пасля аказалася, што яна насамрэч жыла на іншай планеце, жыхары якой карысталіся паслугамі не толькі 300-й секцыі, у антыкварнай краме якой можна займець у падарунак музейны тэлескоп. І Віктар здагадваўся, што падарунак яму зрабілі зусім не таму, што ён меў запрашэнне ў тую секцыю, "дзе ёсць такое, пра што ён нават не ведаў, што яно ў свеце ёсць", а таму, што прывезла яго туды іншапланецянка. Свая.

Ён зацягнуў іншапланецянку ў двор літаратурнага інстытута, у якім тады вучыўся, у падвал дома ў двары, дзе начаваў, падрабляючы качагарам, і дзе яны пілі з бутэлькі, на якой была наклееная самаробная этыкетка "Calvados", таннае, якое піць было немагчыма, яблычнае віно, а пасля ён да раніцы чытаў ёй, бо яна раптам папрасіла, беларускія вершы, і калі прачытаў Купалаў, яна сказала: "Мая маці была з ім блізкая. Настолькі блізкая, што… магчыма…" - "Што?.. Што магчыма?.." - паспрабаваў ён яе, сонную, расштурхаць, а яна з тапчана, на якім спаў ён у качагарцы, слізнула на чорную, усю ў вугальным пыле, падлогу. Ён падумаў, што ёй проста цесна з ім на тапчане, падняўся: "Кладзіся, я на падлозе лягу", - але яна ўжо заснула. На баку, імгненна, падабраўшы ногі да жывата.

З гэтага ўсё й пачалося. І паднялося з падвала качагаркі да нумара ў гатэлі "Масква". А там, тады, прачнуўшыся апоўдні на падлозе ў качагарцы, Ганна дагаварыла тое, з чым апоўначы заснула: "Я, магчыма, ягоная дачка."

- Ну-ну, - дапіў ён недапіты ўчора, бо яго немагчыма было дапіць, самаробны, куплены на Рагожскім рынку "Calvados", які з’явіўся і на Рагожскім, і на іншых рынках з кніг Хэмінгуэя, фотапартрэты якога віселі нават на кухнях гандляроў. - А чаму "магчыма"?

- Бо ў той час маці блізкая была.

Яна запнулася, ён спытаў:

- Не з ім адным?

Ганна ўскочыла.

- Дзе тут памыцца? Вада ў тваіх апартаментах ёсць?

- За печчу кран.

Яна пайшла за печ і адтуль, плёхаючы вадой, што цякла з крана ў пра-іржавелую балейку, сказала: "Са Сталіным, з Берыем."

Ён нават не падумаў, што яна кажа пра тых, з кім блізкая была яе маці.

- Што са Сталіным з Берыем?

- Тое, пра што ты спытаў.

Ганна выйшла мокрая, кроплі вады між палоскамі не дарэшты змытага вугальнага пылу дыяментамі бліснулі ў сонечных, што раптам коса ўпалі з вакенца пад столлю, промнях - такая дыяментавая зебра.

Яна была трохі старэйшая за яго, але выглядала, як толькі што створаная Ліліт.

- Ты думаеш, што я прыпыленая?

Што ж, калі нават. У літінстытуце ён да такіх ужо звык, нармальныя на аддзяленні паэзіі амаль не сустракаліся. Адна імпульсіўная паэтка, якая, убачыўшы яго з вакна на чацвёртым паверсе літінстытуцкага інтэрната, раптам закрычала: "Хочаш, каб у імя нашага высокага кахання я ўніз скочыла?" - і калі ён абыякава, бо ніякага кахання, ні высокага, ні нізкага не было, кіўнуў: "Скачы, калі хочаш..." - рынулася сторч галавой і жывая засталася, бо ненармальных Бог шкадуе.

Потым яна пра сустрэчу з Ахматавай распавядала. Як прыехала ў санаторый, дзе Ахматава памірала, прачытала ёй вершы. Тая заплакала, абняла яе: "Ты - мая дачка, бласлаўляю цябе на высокае служэнне рускай паэзіі. А мне час". І ў яе на руках памерла. "Я таму і не забілася, калі з чацвёртага паверха скочыла, бо ў мяне служэнне."

Ні зебры, ні лані, ні лісы вершы не пішуць і з глузду не едуць. Ён абняў Ганну, зебру: "Я думаю, Ганя, што табе нельга піць самаробны кальвадос".

Яна пацепнула плячыма так, як пацепвае чалавек, якому ўсё адно, вераць яму ці не, вызвалілася з ягоных абдымкаў, дастала з сумачкі, кінутай учора пад тапчан, залаты медальён, на якім, нібы кропля крыві, чырванеў маленькі рубін: "Вось. Паглядзі." Падняла вечка - і з медальёна, з партрэта на белай эмалі вочы ў вочы Віктару зірнуў Купала.

- Яна памерла з гэтым медальёнам на грудзях. Казала, што нядоўга, але і Купала яго насіў. З партрэтам Сталіна. Толькі я не зразумела, чаму? Ён жа не быў сталінцам. Проста вершы пісаў.

Так. Проста вершы пісаў.

Віктару было ўсё адно, кім яшчэ быў Купала, апроч таго, што быў паэтам.

І датуль гэта яму ўсё адно было, пакуль адзін былы зэк у запалярным горадзе Нарыльску не сказаў, калі яны пра смерць Купалы загаварылі: "Ён двойчы памёр. Спачатку паэзію пакінуўшы, а пасля - кінуўшы маці. У першыя дні вайны ў Мінску, калі горад ужо гарэў. Жонку ўзяў, транты ўзяў, а маці кінуў! Ты б кінуў сваю?.."

Гэты былы зэк, Грахавец, таксама паэт, меў за спінай 20 лагерных гадоў, у чым вінаваціў усіх - ад Сталіна да Купалы, "якому ў гэты час медалі чаплялі і прэміі выдавалі! За што?!. - гэтак выдыхаў Грахавец, нібы спірту хлебануў. - Дваццаць апошніх гадоў - спрэс сталінскія агіткі! Нібы не ім, іншым чалавекам напісаныя. Але ж гэта ён, не я пісаў!.."

Зразумела было, што ў Грахаўцы крычыць крыўда, але ж і праўда таксама: маці сваю Купала, пакідаючы Мінск, з сабой не ўзяў. Магчыма, яна не хацела ехаць. Куды і па што? Са свайго жыцця, якое ўжо сканчалася.

Але магчыма, што і не.

Так ці інакш, але адносіны Віктара да Купалы ўскладніліся. Да праблемы кінутай маці дадалася, - хоць ён гэтага не хацеў, гэта замінала яму чыста чытаць Купалу, чыста любіць яго, - праблема пакінутай паэзіі. Праблема агітак, "дрындушак", як зняважліва пра тое, што напісаў у апошнія гады, а значыць, зневажаючы самога сябе, казаў Купала. Разумеў, што ён піша, і пісаў. Самазневажаючыся. Чаму?.. Страх, грошы, званні, прэміі - усё яно так, усё нібы відавочна. Але чаму?..

Гэтага Віктар не ведаў. Як не ведаў і таго, чаму так важна яму знайсці адказ на гэтае пытанне.

Пад той час ён ужо аб’ездзіў Савецкі Саюз па ягоных найдальніх кутах і закутках, пабачыўшы на Сахаліне і Камчатцы, у Сібіры і на Поўначы такое, пра што ні ў якіх кнігах не прачытаеш, што ніяк не супадала з ягонымі ўяўленнямі пра краіну, у якой ён нарадзіўся і жыў. Праз тое паўзнікала процьма пытанняў, куды важнейшых за літаратурныя, бо гэта былі пытанні жыцця, якія патрабавалі зразумелых, ясных адказаў, але ў той краіне, у якой жыў, у тым свеце, у тым жыцці, якое звярэла наўкол, з грубай сілай варочаючы, як камянямі, чалавечымі лёсамі, ён адказаў не знаходзіў. Тады пачаў шукаць іх у самім сабе: паспрабаваў пісаць. Аказалася, што для яго гэта найлепшы спосаб пошуку. І аднойчы падумаўшы пра літаратуру як пра магчымы занятак жыцця, паехаў з Нарыльска ў Маскву, дзе паступіў у Літаратурны інстытут.

Установа была прэстыжная, на аддзяленне паэзіі набіралі ўсяго дванаццаць чалавек, а ў Савецкім Саюзе кожны пастух і бухгалтар вершы пісалі, так што давялося вытрымаць вялізны конкурс, каб даволі хутка зразумець, што ў інстытуце тым можна было і не вучыцца. Але, калі б не вучыўся, не хадзіў бы ён па кантрамарках, якія выдаваліся студэнтам літінстытута, ва ўсе маскоўскія тэатры, у адным з якіх, тэатры на Таганцы, і пазнаёміўся з панёнкай у белай сукенцы з чырвоным поясам, якая назвалася Ганнай і сказала, што яна дачка Купалы. А калі не Купалы, дык дачка ці Берыі, ці Сталіна.

Праз дзесяць гадоў пасля іх знаёмства ў тэатры, Віктар увайшоў у 414-ты нумар гатэля "Масква", дзе сорак гадоў таму дажываў свае апошнія дні Купала, са сталінскім тэлескопам. Паставіў яго каля вакна, глядзеў то на Маскву, то ў неба, якое сцякала пад ноч на захад, тупаў у нумары з кута ў кут і ўсё спрабаваў уявіць сябе на месцы Купалы ў гарачым чэрвені 1942 года, калі яго выклікалі з Казані, дзе ён быў у эвакуацыі, пасялілі ў гэтым гатэлі і нібы забыліся, дзеля чаго выклікалі. 60-годдзе ягонае адзначыць? Дык чаму пра гэта ніхто ні слова? А вось пра тое, што немцы ў нейкай газеце ў Мінску надрукавалі побач з патрэтам Гітлера ягоныя вершы і назвалі ягоным іменем вуліцу, на якой ён жыў, сказалі…

Гэтую вуліцу ягоным іменем збіраліся назваць яшчэ да вайны. Бальшавікі, не немцы. Але чамусьці перадумалі. І вось цяпер…

Можа, яго прывезлі, каб пакаяўся?..

У Казані ўжо змушалі пакаяцца. Нават напісалі тэкст пакаяння. "Немцы, гэтыя крывавыя дзяблы яшчэ прабуюць прыкідвацца нявіннымі авечкамі і спекуляваць сумленнымі і чыстымі імёнамі! Кажуць нават, што яны вуліцу, па якой я жыў у Мінску, назвалі маім імем."

Ён не стаў гэты тэкст зачытваць. Тады яму сказалі, што трэба ехаць у Маскву. Для чаго?.. Каб ён тупаў з кута ў кут у гэтым нумары і думаў: калі свае не захацелі вуліцу ягоным іменем назваць, а ворагі назвалі, дык хто ён цяпер для сваіх? У час, калі вайна, калі Мінск пад немцамі, а немцы пад Масквой? І невядома, колькі вайна працягнецца, калі і чым скончыцца?..

Навошта яго выклікалі ў Маскву з Казані?!.

Ніхто ж нічога не кажа! Ніхто нічога!.. Робяць выгляд, нібыта ўсё так і павінна быць. Нібы так і трэба: выклікаць з Казані, пасяліць у гатэлі і забыцца, дзеля чаго выклікалі…

І так з дня ў дзень. З ночы ў ноч. Нехта стукне ў дзверы - ён сцінаецца, баіцца спытаць: хто?.. Бо як да вайны, гэтак і ў вайну ў Маскве арышты, арышты, арышты… Шпіёны, здраднікі, ворагі народа…

У дзверы нумара пастукалі, Ганна ўскінула галаву: "Хто?.." Віктар падышоў да дзвярэй: "Хто там?.." - "Пакаёўка. Вы прасілі кашулю на сёння папрасаваць". - "Прасіў. Але ж не ўночы". - "Дык у вас святло. Падумала: можа, збіраецеся…"

Ён адчыніў дзверы - за імі, адсунуўшы ўбок пакаёўку, паўсталі двое міліцыянтаў. Адзін прайшоў у нумар: "У вашым нумары ў начны час староннія. - І ступіў да Ганны, якая як ляжала, гэтак і засталася голай ляжаць на падлозе. - Дакументы!"

Міліцыянт стаў пры таршэры каля тумбачкі, на якой ляжала чырвонае, з фотакарткай і пячаткай пасведчанне дэлегата XXVI з’езда КПСС. Зірнуўшы на фотакартку, на Віктара, міліцыянт казырнуў: "Выбачайце!" - і спінай выйшаў з нумару, акуратна зачыніўшы дзверы, з-за якіх пачулася: "Ты што!.. Падставіць нас?.. "

- Гэта простым савецкім грамадзянам простую савецкую прастытутку нельга мець, - ускінулася на ложак Ганна. - А дэлегату XXVI з’езда КПСС можна мець прастытутку з тэлескопам! - І ўхапіла яго за руку, пацягнула да сябе. - Уф!.. Ну ты й пахнеш… Як цырульнік…

Яна была нястомная ў любові… Неспатольная… А пасля балбатала абы што. Напрыклад, што яе маці ў ложку Леніна кахалася. Не з Леніным, гэтага яна не казала, але ў ягоным ложку. З Купалам. "Магчыма, што ў тым ложку я і была зачатая".

Ленінка.

У іх тут, у Маскве, не толькі ў кожнай акторкі, а ў кожнай гандляркі і цырульніцы была свая тэатральна-літаратурная гісторыя. Абавязкова амурная.

Учора Ганна завяла яго ў цырульню на плошчы Маякоўскага. Цырульня называлася "Агні Масквы", і там школьная сяброўка Ганны шчабятала, нажніцамі чыкаючы: "У гэтай цырульні яшчэ бабуля мая стрыгла, яна каханкай Маякоўскага была, ён у яе пастрыгся, потым пайшоў і застрэліўся… вы бачылі фота, на якім ён у труне… о, як пастрыжаны!.. ніхто б яго так не пастрыг, як мая бабуля… а маці стрыгла Талстога… не таго, які "Вайна і мір", а які… забылася, як кніга называецца… кіно яшчэ па ёй глядзела… але таксама, як называецца, забылася… ну, вось і ўсё… глянь, Ганна, які ў цябе прыгажун… хоць у кіно здымай… спадзяюся, не застрэліцца… зараз мы яго яшчэ й асвяжым… "Одеколон "Огни Москвы", чтобы Москвою пахли вы!.." - гэта Маякоўскі напісаў, пасля яму помнік каля нашай цырульні паставілі…" - і калі Ганна спытала: "За рэкламу адэкалона?" - сяброўка не пачула ў тым ніякага жарту. "Магчыма. А што?.." - "Нічога. Ты выпадкова не помніш, што ён яшчэ напісаў?.." - і яе знаёмая цырульніца Соня сур’ёзна адказала: "Як што?.. Паэму пра Леніна… І нешта там пра савецкі пашпарт…""

Пра Леніна паэму. І пра савецкі пашпарт нешта.

З цырульні Ганна павезла яго на пахаванне даўняга сябра яе бацькі. "Паехалі. На пахаванні будуць людзі, якія не бываюць нідзе".

Ён зразумеў, пра што яна сказала, але перапытаў: "Нідзе, апроч пахаванняў?.."

"Ён яшчэ і мой хросны, - як бы не расчула яна не надта ўдалы жарт. - Ніхто пра гэта не ведае, маці ўпотай мяне хрысціла. У Малым саборы Данского манастыра. Назвала Ганнай, бо ў нашым родзе ўсе жанчыны Ганны".

Паехалі ў Данскі манастыр. Віктара здзівіла, што там, у Першым маскоўкім крэматорыі, яшчэ гараць печы. Ён чуў, што працуе новы, Мікола-Архангельскі крэматорый, а крэматорый у Данскім манастыры зачынены. "Для ўсіх, - сказала Ганна. - Але не для тых людзей, якія там будуць. Яны могуць, калі захочуць, хоць усе ў тым крэматорыі спаліцца. - І нібы пажартала ў адказ на ягоны няўдалы жарт. - А ты не хочаш?.. У той жа печы, у якой Купалу спалілі".

Вось праз гэта, мусібыць, і ўбачыўся сон. Праз тое, што яна так сказала…

Прыснілася, нібы ён прыйшоў у крэматорый і сам лёг у печ, у якой спалілі Купалу, і сам жа, неяк аддзяліўшыся ад сябе самога, глядзеў, як ён, паэт Віктар Маргер, а не паэт Янка Купала, згарае. Як спачатку лопнулі вочы, потым праз вачніцы, праз рот, праз вушы пачала выкіпаць кроў, галава адкінулася назад, шво чэрапа разышлося і зеленаватым полымем запаліліся мазгі, і тут нейкая жанчына, не Ганна, іншая нейкая, пачала прасіць, за ягонай спінай стоячы і чамусьці Янкам яго называючы: "Не глядзі, Янка не глядзі…" - і далонькай спрабавала засланіць яму вочы, а ён адводзіў яе руку, не мог адарвацца ад жахлівага, якое магнетычна прыцягвала, відовішча, адхіснуўшыся толькі тады, калі тулава ў печы прыпаднялося, скрыжаваныя рукі раскінуліся, абнялі яго полымем, у якім ён згараў. "Гэй бэн гіном", - пачуўся аднекуль чыйсьці голас, і з гэтымі словамі ў тым полымі ён прачнуўся…

Пякельна балела ў грудзях, у якіх толькі што згарэла, попелам рассыпалася ягонае сэрца.

- Гэй бэн гіном, - прытуліў ён да грудзей Ганну. - Ты чула такое? Што гэта?

- Чула… У Ерусаліме нешта.

- Скуль ты ведаеш, што ў Ерусаліме?

- Была там. Здаецца, гэта гатэль. Ці…

- Ці што?

- Не помню. Якая розніца, што?

Калі б не сон, не голас, дык ніякай.

- Нейкі ты ўскаламучаны з ранку, - на цырлах прайшла Ганна ў прыбіральню. - А табе сёння, як ніколі, спакойным трэба быць. Як па смерці.

Нібы яна ведае, як яно там - па смерці - бывае.

III

Усевалад Мяркулаў паліў папяросу за папяросай, у попельніцы ўжо месца не было, попел сыпаўся на стол, на падлогу, а ён паліў і паліў.

Іван Луцэвіч любіў чысціню. Неахайнасць Мяркулава яго раздражняла, але ён не мог сказаць пра тое камісару 2-га ранга, 1-му намесніку наркама дзяржаўнай бяспекі СССР. Калі б ведаў, што ўжо амаль год Мяркулаў - намеснік наркама толькі фармальна, дык, можа, сказаў бы. Але ён не ведаў.

Не мог ён ведаць і пра тое, што амаль год таму наркам Берыя камандзіраваў свайго намесніка Мяркулава ў Куйбышаў. Фармальна - кіраваць эвакуяванай часткай наркамату дзяржбяспекі і кантраляваць працу эвакуяваных заводаў, а насамрэч - саслаў. І Мяркулаў са страхам здагадваўся, за што…

Увосень сорак першага Берыя сказаў яму, што Маскву, хутчэй за ўсё, давядзецца здаць немцам. Як некалі здалі французам. І прапанаваў застацца ў сталіцы, каб стварыць падполле. Мяркулаў адмовіўся. Сказаў, што таварыш Сталін нікому Маскву не здасць, і адмовіўся. А з Куйбышава, узважыўшы тое, што можа быць з ім далей, напісаў таварышу Сталіну ліст. Распавёў пра размову з Берыем увосень 1941 года. І вось учора Берыя выклікаў яго ў Маскву. Доўга размаўляў з ім, распытваў, як яму там, у Куйбышаве, жывецца… "Куеш зброю перамогі? Ну й добра. А то запанікаваў… Помніш, як ты запанікаваў, калі немцы да Масквы падышлі?.."

Так і спытаў: "Помніш, як ты запанікаваў?" Не ён, Берыя, запанікаваў, а Мяркулаў.

Пасля анекдот расказаў. "Выдумляюць, ведаеш, пра мяне і Сталіна анекдоты. Нібы ў Сталіна любімая люлька прапала. І ён пытае: "Лаўрэнцій, хто маю любімую люльку ўкраў? Ніхто не прызнаецца… Разумееш, якая гульня?.. Дык я дзесяць чалавек знайшоў, якія прызналіся. А Сталін знайшоў люльку за канапай. Смешна?.."

Мяркулаў разумеў, якая пачалася гульня, і Берыя бачыў, што Мяркулаў гэта разумее, таму трэба было прыдумаць нейкую важную прычыну, па якой ён свайго намесніка выклікаў. І Берыя сказаў: "Ты ж працаваў перад вайной з беларусамі і палякамі? Таму й адказнае даручэнне табе, Усевалад: арыштаваць Луцкевіча". - "Якога Луцкевіча?" - "Івана Луцкевіча. Купалу, паэта іхняга". - "Дык гэта любы лейтэнант зрабіць можа. Чаму я?.."

Берыя ўсміхнуўся.

- Ну, Купала - паэт, ты - драматург. Каму ж яшчэ?.. - А ўбачыўшы, што намеснік ягоны ўспрыняў усмешку як насмешку, пстрыкнуў пальцамі. - Эх, помніш, як мы ў Грузіі!.. "Шенма сурвілма дамліа…" - заспяваў ён, павёўшы, нібы танцуючы, плячыма, і паклаў руку на цёмна-шэрую, якая адна ляжала пасярод стала, тэчку. - Тут сфера тонкая, Усевалад. Гэты Луцкевіч ужо тры дні ў нябожчыках. Вось дакументы, пачытай. Мы і раней вырашыць гэтую праблему спрабавалі, але неяк… Я б сказаў: неяк нерашуча. А цяпер немцы сімвал барацьбы беларусаў з бальшавікамі зрабіць з яго надумалі. 3 намі, - падміргнуў грузін Берыя грузіну Мяркулаву, - маскалямі. Ягоным іменем вуліцу ў Мінску назвалі. Нават маюць намер, калі верыць нашай агентуры, вывезці яго з Масквы. Дык чаго яшчэ чакаць? Няма чалавека - няма праблемы. І тры дні таму ў гатэлі, дзе Луцкевіч жыў, ён зляцеў з дзясятага паверху… А пасля ўсяго Сасо раптам сказаў, што патрэбны публічны працэс.

Берыя часцяком, каб падкрэсліць сваё блізкае сяброўства са Сталіным, называў яго даўняй, яшчэ дзіцячай мянушкай Сасо. Хоць быў маладзейшы за яго на дзесяць гадоў і пазнаёміўся з ім ужо тады, калі ніхто Сталіна так не называў. Ніхто, апроч маці, якая пяць гадоў як памерла.

- Над кім публічны працэс?

- Над гэтым Луцкевічам. Каб паказаць, як мясцовы нацыяналізм зліваецца з фашызмам. Ясна?

Ясна было, што Берыя яго падстаўляе.

- Лаўрэнцій, ён жа мёртвы.

- Хто мёртвы?.. Фашызм?

- Луцкевіч.

- Сасо сказаў, што не. Разумееш?.. А калі таварыш Сталін, - з націскам прамовіў Берыя словы таварыш Сталін, - так сказаў, значыць, так і ёсць. Ці ў кожным разе мусіць так быць. І пакуль ты ў Куйбышаве быў, мы ўсялякіх біёлагаў з дактарамі і гэтых… як іх… якія каля Вавілава круціліся… генетыкаў у адну шарашкіну кантору сабралі - і яны нам 1-ю лабараторыю прыдумалі. Ажыўляльнік такі… Твой сябар Кабулаў свайго памочніка кіраваць там паставіў. Здольны аказаўся ягоны памочнік. Такі, ведаеш, вядзьмак… - І зірнуўшы ў недаўменныя вочы намесніка, Берыя дадаў спачувальна. - Так, Сева, гэта ўсё нялёгка зразумець. Але Сталін сказаў, што жывы, значыць, жывы.

Зразумець такое сапраўды было нялёгка. Калі толькі Берыя не вырашыў паздзеквацца. Ці яшчэ адзін анекдот пра сябе і Сталіна прыдумаць. Але не, на такі анекдот ён не асмеліўся б… Хоць дазваляў сабе іншым разам такое, чаго ніхто іншы дазволіць сабе не мог. Неяк Сталін спытаў яго: "Ты, Лаўрэнцій, можа быць, меціш на маё месца?.." - і Берыя зрабіў жартаўлівы выгляд: "А чаму не? Хіба благі той салдат, які марыць стаць генералам?"

Мяркулаў бачыў, якой усмешкай усміхнуўся Сталін. І падумаў, што салдацкага жарту гэтага ён Берыю не забудзе.

- Значыць, таварыш Сталін сказаў, што паэт Купала жывы? - пагартаў Мяркулаў цёмна-шэрую тэчку з дакументамі. - А з гэтых дакументаў вынікае, што мёртвы. Не супадае адно з адным, - падсунуў ён тэчку да Берыі, касавата на яго паглядзеўшы, а той адсунуў паперы назад: "Вось бачыш… А кажаш: любы лейтэнант. Каб лейтэнант мог мёртвага арыштаваць, генералам стаў бы…"

"Праз гэта генерал можа лейтэнантам стаць, - зноў пасунуў тэчку Мяркулаў. - Калі жывы застанецца. Дзе я арыштую яго? На тым свеце?" - а Берыя ўстаў і пад руку павёў яго з кабінета: "Чаму на тым? Яшчэ на гэтым паспееш. На пахаванні. Ён жа не можа на сваім пахаванні не быць… - І ў дзвярах, сунуўшы Мяркулаву тэчку пад паху, Берыя на хвіліну задумаўся. - Хоць не, на пахаванні няёмка. Мы ўсё ж не рускія, грузіны мы з табой. Значыць, трэба раней, бо потым позна будзе, - паглядзеў Берыя на свайго намесніка з той пранізлівасцю, якой працінае вецер, калі пасля бабінага лета замаразкі надыходзяць. - Пахаваюць".

4

На пахаванні хроснага Ганны, даўняга сябра яе бацькі, сабралася ў рытуальнай зале крэматорыя ці не палова партыйна-савецкага кіраўніцтва. Не было Генеральнага сакратара ЦК КПСС таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева, якому не дазволілі на пахаванне пайсці дактары, але астатняга начальства, у тым ліку членаў і кандыдатаў у члены Палітбюро хапала. Адзін з іх, бацька Ганны, падышоў: "Ты як? Гатовы?.." - і калі Віктар кіўнуў: "Так, Васіль Дзям’янавіч, гатовы…" - той ціскануў ягонае плячо: "Глядзі, каб усё… - І палец падняў. - Каб усё!"

Яму было ўжо за семдзесят, але рука Васіля Дзям’янавіча Грачына была зусім не слабая. Моцная ў яго была рука.

Упершыню Віктар адчуў яе моц, калі сказаў, што збіраецца пакінуць і літінстытут, і Маскву.

- І Ганну? - перапыніў яго Васіль Дзям’янавіч. - Ты думаеш, я дазволю, каб ты вось так? Каб пакруціў і кінуў?!

- Не змусіце ж вы мяне!

- Змушу!

Віктар ужо ведаў, як і хто змусіў бацьку Ганны ажаніцца з яе маці, таму сказаў: "Але ж вы не Берыя. Тым больш не Сталін. І часы не тыя".

Грачын гэтак сціснуў яму плячо, што яно хрумснула.

- Не Берыя, але часы тыя самыя. Нават лепшыя. Мае.

Яны сядзелі на лецішчы, куды Васіль Дзям’янавіч прывёз Віктара і дзе ўжо быў накрыты стол: "Давай па-сапраўднаму, як мужыкі, пагаворым. Мне па-сапраўднаму і пагаварыць няма з кім. - І ён ледзь не адным глытком кульнуў шклянку каньяку. - А табе ёсць?.."

У сапраўднай мужчынскай размове высветлілася, што Ганна нічога не прыдумляла. Ну, амаль. "Яна, можа быць, усё ж мая дачка, - казаў, закусваючы, Грачын. - І я без прымусу гатовы быў з яе маці ажаніцца. Ды тая ў рожкі. Яна ж не толькі ў Малым тэатры, але і ў іншым грала. У большым за Вялікі, можна сказаць, мела ролю. І не мела ніякага жадання сысці з той сцэны, выйсці з той ролі на кухню. Так што прымусілі хутчэй яе, чым мяне. І ў ёй гэта сядзела. Свідравала. Яна ў адным ложку са мной спаць не хацела. Клалася каля ложка. "Табе навязалі мяне, як суку. Вось я і буду, як сука." Між іншым, так і памерла, - поўна наліў другую шклянку і адставіў пустую бутэльку Грачын. - Сталін... Берыя... - Раптам усхліпнуў. - За яе!.. - І спытаў, выпіўшы. Жорстка, нібы і не ўсхліпваў. - Ты чаму ў ЦК камсамола не пайшоў? Я ж дамовіўся, што цябе туды бяруць. І Ганна за цябе Аляксандра Анісімавіча прасіла. Ты хоць разумееш, які гэта трамплін? На якую ты з такога трампліна скочыш сцэну, у якую ролю?..

Віктар разумеў. Таму і вырашыў з’ехаць з Масквы ў Мінск. Але пасля размовы з Грачыным ён усё ж схадзіў у ЦК камсамола, дзе яму прапанавалі месца намесніка загадчыка аддзела. І калі ён сказаў, што падумае, папстрыкалі пальцамі: "Думайце, толькі хутчэй. Бо на гэтае месца..."

Віктар не думаў доўга. У той жа дзень забраў у камсамольскім выдавецтве, дзе галоўны рэдактар назваў яго прыдуркам, падрыхтаваны да друку рукапіс сваёй кнігі, зайшоў у інстытут і напісаў заяву рэктару: "Прашу адлічыць мяне, прыдурка..."

- Ты можаш патлумачыць прычыну? - пытаў рэктар. - У цябе ўсё складваецца, як мала ў каго. Ды ні ў каго болей так не складваецца! Я дзесяць гадоў упіраўся, каб займець тое, што ты займеў за год. Можаш ты патлумачыць?..

- Не.

- Чаму?

- Бо не магу. Цяпер не магу.

- А калі зможаш?

- Калі сам зразумею.

- А зараз не разумееш?

- Не. Проста адчуваю.

- Што?

- Што Енісей не для мяне.

- Пры чым тут Енісей?

- Тры гады таму я з Краснаярска да Ігаркі па Енісеі плыў. Лета, прыгожа. Велічная рака. Тайга, скалы па берагах. Груваздзяцца адна на адну. І дзіўна так: як бы й наглядзецца не магу - і не па сабе мне. Цісне. Гэткая веліч, моц прыроды, што наш цеплаходзік з баржай. Ну, цацкі, у якія гуляе Енісей. І я таксама цацка. Пагаварыў пра гэта з капітанам, той сказаў: "Енісей не вінаваты, што ён не для цябе".

Рэктар не падпісаў заяву. Парваў, буркнуўшы: "Енісей не для яго. У Маскве рака Масква."

Але гэта нічога не мяняла. Віктар купіў квіток на цягнік у Мінск.

На вакзале яго праводзіў Алег Шкляр, якому ён таксама распавёў пра Енісей. Шкляр быў старэйшы за яго, з’ехаў з Мінска ў Маскву раней. Пісаў па-руску і здолеў воўкам угрызціся ў маскоўскае мяса. Дапамог талент, але і сіла, каб угрызціся, патрэбная была немалая - і Шкляр яе меў. Таму і стаў магілёўскі паваенны падшыванец адным з лепшых рускіх паэтаў. Цяпер ён бегаў па пероне, размахваў шведскім спінінгам, купленым за рубель у нейкага мужыка, якому не хапала таго рубля на гарэлку, і крычаў: "Ты ідыёт! Паэтаў ствараюць імперыі! Іх сталіцы, а не правінцыі! Усе пруцца адтуль сюды! А ты назад?!. - І маленькі, пругкі, як тэнісны мячык, Алег падскокваў да пасажыраў. - Ну скажыце вы яму, што ён ідыёт!.."

Нейкая жанчына пазнала Шкляра: "Для вас - што заўгодна!" - і падышла да Віктара: "Вы - ідыёт!"

"Я не хачу ўгрызацца ў маскоўскае мяса. Яно з крывёй", - казаў Віктар на развітанне Шкляру. Гэта была фраза, і Шкляр разумеў, што гэта проста прыдуманая фраза, але ўхапіўся за яе: "Паэт і павінен рваць жывое мяса і піць жывую кроў! А не жэрці дзярмо і піць сцулі, размазваючы прывінцыйныя соплі! Як Купала размазваў! Жыў у Піцеры, у Маскве! Мог стаць." - "Кім?.. З Купалы мог Купаловым стаць? Што б ён рабіў, стаўшы Купаловым?.." - "А ты што робіш?.. Што ты робіш, калі, кідаючы Маскву, яшчэ і рукапіс кнігі з выдавецтва забіраеш, надумаўшы, што твая першая кніга не можа быць рускай! Ды хоць якой яна можа быць, калі цябе выдаюць адразу, а ўсе астатнія па дзесяць гадоў у чарзе стаяць! І не чакай, што ў Мінску цябе па-беларуску адразу выдадуць! Думаеш, там табе ўзрадуюцца?.. Адпіхваць пачнуць! Прыпёрся з Масквы - у Маскву і вяртайся! Там і выдавайся, маскаль!.. Я праз гэта праходзіў і кажу табе: не едзь! Плюхнешся ў тое балота - не выберашся!.. - І ўжо калі Віктар скочыў у тамбур, Шкляр бег за вагонам, махаў спінінгам: "Ты не ад Масквы адмаўляешся! Ты адмаўляешся ад велічы Енісея! Ад лёсу! Ад сапраўднага жыцця! Ну ў каго ты ў Мінску сапраўдны спінінг за рубель купіш? Ні ў каго! І за сто рублёў, і за тысячу! Там і няма нікога, у каго сапраўдны шведскі спінінг ёсць! Там толькі вуды самаробныя з паплаўкамі з коркаў!.."

Шкляр ведаў, што крычаў. Ні з кнігай, у выдавецкай рэцэнзіі на якую яго звінавацілі ў веры ў Бога, ні з працай у Мінску нічога не выходзіла. Год, другі, трэці. І аднойчы Віктар купіў квіток на маскоўскі цягнік. Але па дарозе на вакзал яму сустрэўся яшчэ адзін старэйшы сябар, Рыгор Барада. Ён не стаў угаворваць яго не ехаць. "Пайшлі, - сказаў, - хоць развітаемся па-людску". Яны селі ў рэстаране, каб развітацца - і прапілі Маскву.

"Я не пытаю, чаму ты зноў туды сабраўся. Разумею. Але чаму ты з’ехаў адтуль?" - пытаў Барада. - "Бо я беларускі паэт. Беларускі, а не рускі". - "Кінь. Не падымай пыл. Беларускім паэтам можна і ў Маскве быць. А ў Мінску - рускім. Вунь як Шкляр". - "Што, як Шкляр?" - "Ён у Мінску быў рускім паэтам. І ў Магілёве". - "Дык ён і ў Маскве рускі". - "Ну, правільна". - "Што правільна?.."

Пасля другой пляшкі гарэлкі ўсё было правільна. І тое, што ў Мінску, і што ў Маскве. І ў той жа час няправільна. Бо немагчыма жыць у прымаках - няхай нават асобна і няхай нават ты не прымак. Калі табе нават кажуць, што ты - як сын. А ты не хочаш быць не толькі прымаком, але і сынам. Сынам нават больш не хочаш быць, бо тады ў цябе бацька... Грачын. Увогуле ён нічога мужык, але надта доўга ў вялікіх начальніках - і прывык, каб раз сказаў і два не паўтараў. І праціскае ў начальнікі зяця. Ну, які, як сын, а не зяць, бо з дачкой таго мужыка не ажаніўся. І ён не настойвае. Добра, што не настойвае. Хоць гэта добра. А таго, што не ўсе ў начальнікі могуць хацець, проста не разумее. "Ты не хочаш у ЦК? Як гэта?.." І суне ў той ЦК, як у... Яшчэ добра, што дачка разумее. "Едзь ты, - кажа, - адсюль. Енісей не для цябе". Ну, ягоная дачка. Ці не ягоная, хто яго ведае. Можа, Сталіна дачка, ці Берыі. Ці Купалы.

"Чыя?.. - нічога не разумеючы з п’янай споведзі Віктара, пытаў Барада. - І пры чым тут Енісей?.."

Барада працаваў рэдактарам у выдавецтве. Праз дзень ён патэлефанаваў: "Я папрасіў Пімена паглядзець рукапіс тваёй кнігі. Ён прачытаў і напісаў рэцэнзію. Яна кароткая: "Калі якія-небудзь кнігі і выдаваць, дык гэтакія". Так што як хочаш: ці ў Маскву едзь з рускай кнігай, ці прыходзь у выдавецтва падпісваць дамову на беларускую".

Пімен быў народным паэтам, што ў тыя часы мела вагу. Пераважыць яго было цяжка. Кніга выйшла, і Віктар застаўся ў Мінску.

Не раз пасля, калі пра яго пісалі, што ён хоць і беларус, але рускі, што ён "выпадае з кантэксту беларускай паэзіі", калі даставала правінцыйная валтузня, Віктар згадваў Бараду, Пімена. Вось для чаго яны тады выйшлі на ягоную дарогу? Перанялі на ёй... Каб ён лавіў рыбу на самаробную вуду?

У Маскве пра яго не забыліся - беларускую кнігу адзначылі ўсесаюзнай камсамольскай прэміяй. Барада сказаў: "Каб паказаць, дзе пернікі смачнейшыя". А пасля з Масквы, з ЦК камсамола патэлефанавалі: "Перад з’ездам партыі мы збіраем нашых лаўрэатаў. Ты знойдзеш час, каб прыехаць да нас?"

Не знайсці часу нельга было. Лаўрэат.

- Не бяры гэтую прэмію, - казаў яму Бычык, пісьменнік, адносінамі з якім ён даражыў і да якога прыйшоў параіцца, што рабіць? - Лепш адмовіцца. Тут пытанне маралі.

Віктар слухаў і думаў: "А ты чаму браў?.. І дзяржаўную прэмію, і ленінскую, і зорку героя?.." Ён не сказаў гэта Бычыку, але той угадаў. "Ты, мусіць, думаеш, чаму я не адмаўляўся?.." І калі Віктар кіўнуў, спытаў: "Чаго ты ў такім разе да мяне прыйшоў? Каб потым сказаць, што са мной раіўся?.."

І зноў ён угадаў.

"У мяне жытла свайго няма, - развітаўся з Бычыкам Віктар. - Туляюся па чужых кутах, па наёмных каморах. А вы мне пра мараль". І Бычык сказаў: "Што ж, вырашай сам. Табе жыць".

Так. Яму жыць. Таму ён і не адмовіўся ад прэміі. Бо збіраўся жыць, а не адмаўляцца. Наадмаўляўся, досыць.

Зрэшты, невядома, ці была б тая прэмія, калі б не Ганна. Гады чатыры ні гуку, а тут тэлефануе - і нібы ўчора бачыліся: "Ты на святкаванне 100-годдзя вызвалення Балгарыі ад ярма Асманскай імперыі хочаш паехаць?"

Калі збіраюцца жыць, не адмаўляюцца ні ад якіх святаў. Нават ад ярэмных. Ён сказаў Ганне, што хоча яе бачыць, і яго ўключылі ў склад афіцыйнай дэлегацыі для паездкі ў Народную Рэспубліку Балгарыя на свята вызвалення.

Святкавалі на Шыпцы.

Гара, якую сто гадоў таму рускія з балгарамі спачатку адваявалі ў туркаў, а потым ад туркаў баранілі яе, да самай вяршыні была засыпаная людзьмі.

І адным з тых, хто павінен быў прамаўляць да іх з гары, быў паэт Вірсаў. Заслужаны. Афіцыйны. Але калі даехалі да гары, ён быў глыбока ў нізіне. Не здолеў выйсці з машыны, на нагах стаяць не мог. Па дарозе ад Сафіі да Шыпкі ў кожным паселішчы сустракалі "рускіх братушак" музыкай і ракіяй, і ў кожным паселішчы Вірсаў чытаў верш "Шыпка" і выпіваў "за крэўнае, вечнае славянскае братэрства", спачатку яшчэ думаючы пра магчымыя наступствы, а пасля ўжо і не.

За чвэрць гадзіны да святочнай дзеі да Віктара падбегла задыханая, не звыклая па гарах бегаць Ганна: "Пішы верш. Я дамовілася, што замест Вірсава выступіш ты".

Пісаць не было калі. Ва ўрадавай ложы ўжо занялі свае месцы, пад руку падняўшыся ў яе, Генеральны сакратар ЦК КПСС, герой Савецкага Саюза і герой Балгарыі таварыш Брэжнеў і Першы сакратар ЦК Балгарскай камуністычнай партыі, герой Балгарыі і герой Савецкага Саюза таварыш Жыўкаў. Віктар яшчэ сутаргава ўспамінаў, шукаў у памяці тое, што магло б прыдацца да сённяшняй дзеі, калі да яго падышоў рэжысёр свята: "Я правяду вас да Арлінага гнязда. - і падвёў да сцэны на вяршыні скалы, якая называлася Арліным гняздом. - Як толькі пачуеце сваё імя, калі ласка, вось па гэтых прыступках да цэнтральнага мікрафона..."

Вечарэла. Па схілах Шыпкі, разрэзанай промнямі пражэктараў, ярчэй і ярчэй рассыпаліся агні. Яны калыхаліся ў руках сотняў тысяч людзей, твары якіх паблізу яшчэ можна было разгледзець, а далей - толькі калыханне, толькі ціхі гул над горнымі хвалямі чалавечага мора. "Паэт Віктар Маргер!.." - прагучала, рэхам азвалася недзе ў горных вышынях, і ён падняўся да мікрафона. "Ху-гу, ху-гу, ху-гу..." - дыхала ў мікрафоне, і Віктар, да апошняга імгнення не ведаючы, якія словы прамовіць, выдыхнуў у мікрафон, у прамяні пражэктараў, у агні на гары і ў змяркальнае неба над імі беларускія вершы.

І не таму беларускія, што вершаў, напісаных у Маскве па-руску, не ўспомніў. Проста так выдыхнулася.

Змоўк - цішыня. Толькі "ху-гу, ху-гу, ху-гу" ў мікрафоне. Ён павярнуўся, падышоў у гэтай страшнай, пагрозлівай цішыні да сходаў, да пяці прыступак, па якіх падымаўся на мыліцах чалавек у вайсковым кіцелі, увешаны ўзнагародамі ветэран, які заспяшаўся, бо ўжо выгукнулі ягонае імя - і адна мыліца саслізнула з прыступкі. Віктар падаўся ўперад, укленчыў, каб падхапіць мыліцу, не даць ветэрану ўпасці, а выйшла, ва ўсякім разе знізу глядзелася так, як потым Ганна казала, нібы ён стаў перад ветэранам на калені, пацалаваў ягоную мыліцу, і тут жа, раптам ажыўшы пасля жахлівай цішыні, гара выдыхнула: "Гух!" - і рэха авацыі пракацілася па яе агністых схілах і ўзнялося ў змяркальныя нябёсы.

- Калі пачула, што ты чытаеш па-беларуску, падумала, што лепш бы ты п’яны быў, - казала ўжо на іншай гары, на Віташы пад Сафіяй, дзе назаўтра таварыш Жыўкаў даваў абед у гонар таварыша Брэжнева, Ганна. І смяялася. - Але Брэжнеў вырашыў, што ты чытаеш па-балгарску, а Жыўкаў, што не так добра ведае рускую мову. Вось Людміла можа пацвердзіць.

Людміла, дачка Жыўкава і сяброўка Ганны, пацвердзіла, што так, бацька вырашыў, што рускую мову ведае не надта - і на абедзе Віктара ўзнагародзілі медалём "100 год вызвалення Балгарыі ад асманскага рабства".

- Ты нават не ўяўляеш, на якую ўзняўся гару! Што ты зрабіў для нашага… для савецка-балгарскага братэрства!.. - віншаваў яго выпіты, размяклы, усім задаволены Брэжнеў, якому Жыўкаў яшчэ на Шыпцы ўручыў такі самы медаль. - Ды за гэта... - аблапаў ён Віктара, а паміж імі ўкруціўся неяк, хоць нібы й дзірачкі не было, каб укруціцца, Посух: "Мы яго на прэмію вылучылі, Леанід Ільіч..."

Пра "асманскі медаль", займеты ў кампаніі з Брэжневым, Віктар, каб не падначвалі, нікому не казаў, але Бычык, у якога якраз тады ў Балгарыі кніга выйшла, ад перакладчыка дазнаўся і спытаў: "Бярэш усё?.."

- Ты думаеш, я проста так напіўся? Не разумеючы, што раблю? - прызнаваўся Віктару, калі з Сафіі ў Маскву ляцелі і ў самалёце выпівалі, Вірсаў. - Дачка Грачына сказала, каб я табе саступіў. Маўляў, бацька прасіў. У гэта я не паверыў, Грачыну не да такіх дробязяў, але падумаў, што калі не саступлю, дык яно мне дорага абыйсціся можа. І вырашыў саступіць. А як?.. Сказаць, што ты маладзейшы, і глядзецца будзеш лепей? Ці што чытаеш лепш, што вершы ў цябе лепшыя?.. Вось я і скарыстаўся гасціннасцю балгарскага народа.

- Гэта праўда? - тузануў Віктар за плечы Ганну, калі з аэрапорта прыехалі да яе на Кацельніцкую, а яна скінула ягоныя рукі і сказала, што не. Што Вірсаў гэта прыдумаў. "Трэба ж п’янтосу апраўдацца нечым", - абыякава пракінула Ганна, і ён ёй паверыў, бо лепш было паверыць ёй, чым Вірсаву.

У кватэры Ганны, дзе пяць гадоў не быў, ён убачыў экспандэр, гантэлі, гіру. Мужчынскія забаўкі. "Так, - сказала яна. - Пажыла пару гадоў з адным касманаўтам. Але ж ты таксама ажаніўся. І давай болей не будзем пра гэта".

Ён пра гэта і не хацеў. І не таму, што таксама ажаніўся. Проста Ганна не была створаная для такіх размоў. І калі ўночы яна сказала, што хацела б ад яго дзіця, ён здзівіўся: "Ты?.. Дзіця?.."

Прагучала яно не надта далікатна, але яна не пакрыўдзілася. "Так. Толькі ў мяне праблема. Я і з касманаўтам таму... Думала, калі яго ў касманаўты выбралі, дык здароўе такое, што... Але аказалася, што гэта ў мяне. І зрабіць нічога не могуць. Я і ў Балгарыі паказвалася. Прызналася Людміле. А яна сказала, што ў Індыі лекарка ёсць. Ёй дапамагла. - І Ганна прыўзнялася над ім. - Паедзеш са мной? Будзеш мець дзіця ад дачкі Купалы, калі ад дачкі Грачына не хочаш..."

V

Пра тое, чаму рускім можна, а грузінам арыштоўваць нябожчыкаў на пахаванні нельга, камісар Мяркулаў, у якога маці была грузінка, а бацька рускі, пытацца ў Берыі не стаў. Яго займала іншае: ці дазнаўся Берыя пра ягоны ліст Сталіну? А калі дазнаўся, то як? Нехта данёс, ці Сталін сам сказаў? Калі першае, дык яшчэ ёсць шанец. А калі другое…

Не было каго спытаць, не было з кім параіцца! Пустэча вакол - а столькі наўкол народу!..

"І ўсе сябры… Тут, на Лубянцы. Там, цераз Лубянку, у Малым тэатры. І ў Вялікім… Недзе ў Тыфлісе, Петраградзе, Арэнбургу, Новачаркаску, Роўне, Орску… Паўсюль, дзе ён быў, служыў. Скрозь - і нідзе. Побач нікога, апроч мёртвых… - паліў ён папяросу за папяросай, гледзячы на элегантна апранутага ў файны гарнітур беларускага паэта. - Дзе яны там, у той Беларусі, такія касцюмы бяруць? У немцаў?.."

Камісар быў у Беларусі два гады таму. Вясной 1940-га, калі яго прызначылі кіраўніком "тройкі" НКУС, якая пастанавіла расстраляць больш як 20 тысяч беларусаў і палякаў. І ён прыехаў пракантраляваць, як ідуць расстрэлы…

Расстрэлы ішлі нармальна.

А вось з гэтым Луцкевічам не ўсё нармальна йшло. І ўжо даўно не нармальна. 3 дакументаў вынікала, што рашэнні па ім прымаліся тройчы, але кожны раз нешта замінала давесці справу да канца. Нават цяпер, калі да справы падшыты дакумент пра ягоную смерць.

- Ніяк мы з вамі да канца не можам дайсці, - сказаў камісар, зноў прыпальваючы. - Давайце вернемся да пачатку. Калі вы апошні раз бачылі сябе жывым?

- Апошні раз жывым я бачыў сябе ўвечары 28 чэрвеня 1942 года.

- Што вы рабілі ў той вечар?

- Быў у гасцях.

- У каго?

- У сяброў.

- У якіх сяброў?

- Літаратараў.

- Якіх літаратараў?

- Нашых.

- Што значыць: нашых?

- Беларускіх.

- Вы лічыце іх сябрамі?

- Лічу. А кім мне іх лічыць?

Камісар у каторы раз затушыў дапаленую папяросу і запаліў новую.

- Тут пытанні задаю я. Вы лічыце іх сябрамі?

- Лічу.

- Усіх?

- Усіх.

- І Качарыгу?

- І Качарыгу. Чаму мне вылучаць яго з астатніх?

- Пытанні тут я задаю. Качарыга таксама ваш сябар?

- Таксама.

- Але ж ён скінуў вас у лесвічны пралёт.

- Хіба?

- Я вам кажу: скінуў. Хоць і не наўпрост. Вобразна кажучы.

- Як?

- Вобразна. Ён данёс на вас, разумееце? Напісаў, што вы сцяг беларускіх нацыяналістаў, што сцяг гэты ўздымаюць фашысты, што…

Камісар хацеў яшчэ сказаць, што па данясеннях мінскай агентуры немцы маюць намер вывезці "сцяг нацыяналістаў" з Масквы, але ў апошні момант падумаў, што ведаць пра гэта Купалу не трэба. Незалежна ад таго, ці стаіць нешта за данясеннямі з Мінску, ці гэта чуткі, ці наўмысна запушчаная дэза, каб падштурхнуць Берыю прыняць тое рашэнне, якое ён прыняў.

- Дык што з вамі рабіць? - спытаў камісар. - Калі вайна… Я вам кажу пра гэта, бо вы нябожчык, не перакажаце. Жывому не сказаў бы, мы сваіх не здаём.

Арыштант памаўчаў, пацёр чыста паголенае падбароддзе. "Там чыста голяць, - падумаў Мяркулаў. - Трэба дазнацца, хто цырульнік. Да сябе ўзяць, калі браць будзе куды…" І перапытаў:

- Вы разумееце, што ўсё, што сталася з вамі, сталася праз ягоны данос?

Арыштант паклаў рукі на стол. Акуратна, далонямі ўніз.

- Разумею. Чаго тут не разумець? Што Качарыга ваш, я і жывы ведаў.

- І тым не менш лічылі яго сябрам?

- Лічыў. Але гэта не азначае, што ён мой сябар.

- Як гэта?

- Так.

- Як так?

- Так, што ў мяне няма сяброў. Хоць лічыцца, што ёсць. А ў вас ёсць сябры?

- Тут я пытаюся.

- Прабачце. Я проста падумаў, што ў вас, як і ў мяне, не можа быць сяброў.

- Чаму?

- Бо ў вас ёсць магчымасць ці пакідаць ім жыццё, ці пазбаўляць іх жыцця. Людзі надта ад вас залежаць. Сяброў у такіх выпадках…

Камісар перапыніў арыштанта, спытаўшы хутка:

- Хіба і ў вас ёсць такая магчымасць? Пакідаць некаму жыццё, ці пазбаўляць жыцця?

- Не.

- Чаму ў такім разе вы нас параўналі? Сябе са мной?

- Бо ад мяне залежыць, як будуць пра людзей думаць тады, калі іх не стане. Добра. Блага. Пра тых, зразумела, з кім я сутыкаўся.

Камісар ужо дастаў з пачка новую папяросу, але не запаліў - рука ягоная завісла над сталом перад тварам арыштанта.

- І пра мяне?

Арыштант не чакаў такога пытання.

- А што пра вас думаць?..

- Як гэта: што? Вы ж вырашаеце: добра ці блага?

- Так, але...

Мяркулаў нахіліўся над сталом бліжэй да арыштанта:

- Але вам пра мяне нават падумаць няма чаго?

- Бадай што... - паспрабаваў адсунуцца арыштант, але зэдаль, на якім ён сядзеў, быў прыкручаны да падлогі, і камісар ударыў. 3 носа арыштанта лінула кроў, а з раструшчанай папяроснай гільзы сыпануў тытунь.

Мяркулава здзівіла, што столькі крыві. На трэці дзень па смерці.

Адна актрыса Малога тэатра, з якой быў у яго маленькі раман і якую пасяліў ён у "берыеўскім" доме на Кацельніцкай, неяк сказала, прыдыхаючы, яны ўсе ў Малым тэатры прыдыхаюць: "У вас, Усевалад Мікалаевіч, адчуваецца кроў..."

Так, кроў адчуваецца.

- Цяпер ёсць што пра мяне падумаць?.. - спытаў ён, падзьмуўшы на кулак, на сярэднім пальцы якога задралася на костачцы скурка. - Вы ведалі, што немцы вашым іменем назвалі вуліцу ў Мінску?

Арыштант дастаў карычневую з чырвонымі кантамі насоўку, закінуў галаву назад. Прагаварыў цераз насоўку:

- Нядаўна я ў адной актрысы на Кацельніцкай гасцяваў. Яна сказала, што вы шляхціч. І пішаце п’есы.

Мяркулаў зірнуў насцярожана.

- Вы гэта да чаго?

- Ды так... Адчуваецца, што шляхціч. І што п’есы пішаце.

- Як адчуваецца? - аблізаў камісар збітую скурку на пальцы. - Калі вы ў лесвічны пралёт... Насмерць.

Арыштант адняў насоўку.

- Таварыш Сталін сказаў, што я жывы. Ці вы не згодны?

Гэта было так нечакана, што камісар разгубіўся. На момант, але разгубіўся - нават тытунь са стала на калені змахнуў.

Скуль гэты нябожчык ведае, што Сталін сказаў? Калі ён, камісар Мяркулаў, сам пра тое толькі сёння ўраніцы дазнаўся?

- Я згодны з усім, што кажа таварыш Сталін. Але лепш бы вам памерці. Вы не ўяўляце, што вас чакае, - трыма рэзкімі рухамі строс камісар тытунь з каленяў, кінуўшы пранізлівы позірк на арыштанта, які памаўчаў і сказаў: "Дык і вы не ўяўляеце".

Пра тое, што пасля смерці Сталіна яго расстраляюць разам з Берыем як ворагаў народа, камісар Мяркулаў, вядома, і падумаць не мог. Дый не да таго было. Ён думаў і думаў пра адно: што рабіць? Як ратавацца? Калі Берыя ўзяўся за яго, дык хто можа дапамагчы? Ніхто, апроч...

Выходзіла, што ніхто, апроч Сталіна. Але для гэтага трэба з ім спаткацца. А каб спаткацца, трэба патэлефанаваць. А каб патэлефанаваць, трэба мець прычыну. Важкую, бо інакш... Бо інакш скажа, як генералу Ваннікаву: "Вы тэлефануеце мне, бо не ведаеце, чым заняцца? Я знайду народнаму камісару ўзбраенняў занятак..." І назаўтра Мяркулаў дапытваў генерала Ваннікава, які, аказалася, уваходзіў у падпольны антысавецкі ўрад, створаны нямецкай выведкай па прапанове Гімлера.

- Не падумайце нешта благое, мне проста цікава, пра што вы з ім гаварылі? - чамусьці сцішана, нібы баючыся, што іх падслухоўваюць, спытаў арыштант, і камісар, забыўшыся, што гэты Луцкевіч не адказаў яшчэ на пытанне пра тое, ці ведаў ён, што ягоным імем немцы ў Мінску вуліцу назвалі, ускінуў галаву: "3 кім?.." І тут жа зразумеў, пра што арыштант пытае. Яму цікава, якія размовы мог весці першы намеснік наркама НКУС Мяркулаў з кіраўніком гестапа рэйхсфюрэрам Гімлерам? Перад вайной, позняй восенню 1940 года ў Берліне. На сняданку, які міністр замежных спраў СССР Молатаў даў у гонар міністра замежных спраў Нямеччыны Рыбентропа.

- Дамаўляліся пра сустрэчу таварыша Сталіна з Гітлерам? - дапытаў Купала, і па спіне камісара прабег халадок.

Скуль гэты Луцкевіч пра тое ведае? Берыя яму сказаў?.. Тады гэта зусім не гісторыя з беларускім паэтам, якога скінулі ў лесвічны пралёт. Што ж тады гэта?..

- Давайце яшчэ раз спачатку, - выпрастаў пахаладзелую спіну суту-лаваты камісар. - Калі і з кім вы апошнім часам сустракаліся, пра што размаўлялі?

Купала не адчуваў часу ранейшага ці пазнейшага, таму спытаў: "Якім апошнім часам?" - і калі камісар удакладніў: "Гэтымі днямі", - адказаў, задуменна на камісара гледзячы: "3 Ісусам".

- 3 кім?

- 3 Ісусам Хрыстом.

Мяркулаў помніў тое, што сказаў яму Берыя: чалавека, які гэтымі днямі размаўляў з Хрыстом, ажывілі дзеля публічнага працэсу, каб паказаць, як мясцовы нацыяналізм зліваецца з фашызмам. Пры старанні можна было б, вядома, звязаць нацыяналізм з фашызмам і праз Хрыста, але Мяркулаў быў усё ж не дубаломным лубянскім следчым, а намеснікам наркама ўнутраных спраў, таму пацікавіўся выключна дзеля інтарэсу:

- Пра што была размова?

- Пра няспраўджаныя спадзяванні. Ён сказаў, што яны бываюць не толькі ў людзей, але і ў Бога.

Нечакана для яго самога Мяркулава гэта зацікавіла.

- Так-так, - крутнуў ён запальнічку на стале. - І на што ж не спраўдзіліся вашы надзеі? На вашу Беларусь?.. На цуд?.. На вашых тутэйшых?

Арыштант маўчаў. І па выглядзе ягоным відаць было, што не надта хацеў адказваць.

- Вы сказалі яму, на што спадзяваліся?.. - перапытаў камісар, раптам адчуўшы, што тут можна за нешта зачапіцца, але арыштант пахітаў галавой: "Не. Я з Ім не гаварыў. Толькі Ён са мной".

- Вы размаўлялі, не размаўляючы? Як гэта?

- Проста. Ён казаў - я слухаў.

- А калі б гаварылі, сказалі б?

- Не.

- Чаму? Хіба надзеі вашы такія, пра якія сказаць нельга?

- Не.

- Чаму ж тады?

- Бо яны не спраўдзіліся.

Мяркулаў ад пачатку бачыў, што размова з гэтым чалавекам будзе не простай. Таму дарма ён дазволіў сабе адхіліцца на старонняе ў ёй. На тэалагічную гутарку. Але ўсё ж не стрываў, каб не спытаць:

- А на што не спраўдзіліся надзеі Хрыста?

Арыштант паглядзеў на камісара, нібы ўзважваючы, ці адказваць. Узважыўшы, адказаў так, як адказваюць, калі некаму ў нечым моцна спачуваюць.

- Як я зразумеў, на Страшны суд. На ўваскрашэнне з мёртвых.

Мяркулаў Хрысту не паспачуваў.

- Не выйшла ў Бога! А ў нас выйшла! І тое, і другое!.. - пляснуў ён па цёмна-зялёнай тэчцы, як кропку ў тэалагічнай размове паставіў, і выглядала, быццам ён задаволены тым, што прароцтвы Хрыста не спраўдзіліся: на ўваскрашэнне пасля Страшнага суда камісар, пэўна, не разлічваў. - Дык ведалі вы, - разгарнуў ён тэчку, - што немцы ў Мінску назвалі вуліцу вашым іменем? Ці не ведалі?

Такога рэзкага развароту ў размове арыштант не чакаў. Напружыўся, торгнуў скуламі. Адной, другой...

- Не. Я ў Казані быў, скуль мне было ведаць, што ў Мінску немцы робяць?

"Скуламі ён торгаць будзе. 3араз ты ў мяне паторгаешся," - вырашыў пачаць сапраўдны допыт камісар і ўзяў паперыну з тэчкі.

- 3начыць, не ведалі. А вось тут напісана: "Немцы, гэтыя крывавыя дзяблы яшчэ прабуюць прыкідвацца нявіннымі авечкамі і спекуляваць сумленнымі і чыстымі імёнамі! Кажуць нават, што яны вуліцу, на якой я жыў у Мінску, назвалі маім імем". Напісана і скрэслена. Вамі скрэслена?

- Мной.

- А кім напісана?

- Сакратаром ЦК таварышам Гарбуновым.

- Для чаго?

- Для дакладу.

- Якога дакладу?

- Які сакратар ЦК таварыш Гарбуноў напісаў для мяне, каб я прачытаў яго на сесіі Акадэміі навук Беларускай ССР.

- У Казані?

- У Казані.

- Дзе вы не ведалі, што немцы робяць у Мінску?

- Так. Дзе я не ведаў, што робяць у Мінску немцы.

"Вось цяпер самы момант спытаць, скуль і што ён ведае пра Берлін?" - мільгнула ў галаве камісара, і ён спытаў, рэзка наперад падаўшыся:

- Вы не ведалі, што робяць немцы ў Мінску, але вам вядома, што намеснік наркама ўнутраных спраў рабіў у Берліне? Адкуль?

Ягонае пытанне ніколькі Купалу не збянтэжыла.

- Нічога я тады не ведаў. Гэта цяпер я ўсё ведаю. Не ведаю толькі, адкуль? І навошта?

Відаць было, што арыштант не хітруе. Не прыкідваецца. І яшчэ было відаць, што пра тое, што ведае, ён нікому не збіраецца распавядаць. Таму камісар, паспакайнеўшы, вярнуўся з Берліна ў Казань.

- Але ж сакратар ЦК таварыш Гарбуноў напісаў вам, што немцы робяць у Мінску. А вы тое, што напісаў сакратар Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Беларусі, скрэслілі! Выкінулі! Так?

- Так.

- Чаму? Бо не згодны з нацыянальнай палітыкай партыі?

Мяркулаў часта карыстаўся такім прыёмам: знянацку задаць пытанне, якога, зыходзячы са зместу размовы, чалавек ніяк не чакае. І апошняе пытанне відавочна было для арыштанта больш нечаканае, чым папярэдняе. Яно, здавалася, прыгорбіла яго, і хвіліну ён сядзеў моўчкі, нібы нешта ўспамінаючы. Пасля, выпрастаўшыся на зэдлі, прагаварыў - і толькі глухі б не пачуў і сляпы не ўбачыў бы, як яно нялёгка яму далося:

- Так, я не згодны з нацыянальнай палітыкай партыі.

- Што? - маланкава зыркнуў на яго камісар, дастаючы з тэчкі кнігу, якая ляжала ўнізе пад паперамі, і арыштант сказаў цвярдзей, нібы пасмялеўшы:

- …але гэта цяпер я магу сказаць, што не згодны, а раней.

Камісар кінуў кнігу і рэзка адчыніў шуфлядку стала.

- Наце! - падаў ён чысты аркуш паперы, паклаўшы яго, каб лепей пісалася, на тэчку, якую пасунуў да Купалы. - Напішыце тое, што сказалі.

- …а раней не мог, бо баяўся, што заб’юць, ды вось усё адно забілі, хоць маўчаў і баяўся... адно што вершы пра тое пісаў, але што тыя вершы... - скамечыўшы паперу, дагаварыў арыштант і ўперыўся позіркам у вокладку тэчкі: - Гэта не я.

- А хто? Я?.. - раззлаваўся Мяркулаў, падумаўшы, што арыштант кажа пра скамечаную паперыну, а той ткнуў пальцам у тэчку: "Тут не маё прозвішча напісана. Я не Луцкевіч".

Да камісара нарэшце дайшло, пра што ён.

- Тады хто вы?

- Я Луцэвіч, - дастаў з левай унутранай кішэні пінжака партманэт з харчовымі карткамі і пасведчанне сябра Саюза савецкіх пісьменнікаў арыштант. - Іван Луцэвіч. Літаратурны псеўданім: Янка Купала. І я ніколі палітыкай не займаўся.

- Ды што вы кажаце! - тэатральна здзівіўся камісар. І спытаў, беручы пасведчанне з карткамі і зноў падсоўваючы тэчку да сябе. - А хто, прыехаўшы са Смаленску ў Мінск, стаў намеснікам старшыні БНК? Беларускага нацыянальнага камітэта, які незаконна прэтэндаваў на ўладу ў Беларусі, у той час як у Смаленску ўжо быў законны ўрад БССР? Не вы?..

"Не было яшчэ БССР. ССРБ была ў Смаленску. Ці ССР ЛітБел?.." - з цяжкасцю ўспаміналася Купалу, які даўно забыўся на тую гісторыю, у якую разам з прафесарам Ігнатоўскім ўцягнуў яго паэт Алесь Гарун, старшыня таго самага БНК, а камісар не стаў, дзякуй Богу, далей распытваць пра гэта невядома каго, уважліва перабіраў дакументы.

Прозвішча, запісанае ў пасведчанні Купалы, адрознівалася ад прозвішча, што было напісанае на вокладцы тэчкі, якая ляжала на стале перад камісарам. У дакументах, якія даў яму Берыя. У спецданясенні на імя наркама ўнутраных справаў СССР Л. Берыі (з копіямі старшыні Саўнаркама Сталіну і ягонаму намесніку Молатаву) было зафіксавана, што "28 июня в 22 часа 30 минут в гостинице "Москва" упал в лестничную клетку и разбился насмерть поэт Белоруссии Луцкевич Иван Доминикович". Што "примерно в 21 час Луцкевич был приглашен в комнату 1034 (десятый этаж той же гостиницы) к проживающему там председателю Союза советских писателей Белоруссии Лынькову". Што "Луцкевич пришел в нетрезвом виде". Што "примерно в 22 часа Луцкевич из номера вышел". Што "момент и обстоятельства падения Луцкевича никто не видел". Што "при осмотре комнаты, занимаемой Луцкевичем, обнаружены около стола две бутылки из-под шампанского и не убранная со стола посуда с запахом вина". І ў спецданясенні, і ва ўсіх іншых дакументах: Луцкевич, Луцкевич, Луцкевич… Хіба аператыўнікі сапраўднае прозвішча не маглі ў пасведчанні ці пашпарце паглядзець?

Такое выключалася. Спецданясенне было падпісанае начальнікам 3-га Упраўлення НКУС СССР Мікалаем Гарлінскім, які калі й рабіў у гэтым жыцці нейкія памылкі, дык толькі наўмысныя. Коля Дрышчаў, якім насамрэч было прозвішча маёра Гарлінскага, памыляўся толькі так і толькі тады, як і калі хацела начальства, перад якім ён дрыстаў.

Сярод шмат якіх дзіўных паперчын была ў тэчцы даведка, падпісаная Максімам Бененсонам, начальнікам 1-га аддзела 3-га ўпраўлення, якое займалася "прафілактычнай працай" з інтэлігенцыяй, а па сутнасці ліквідацыяй асобаў, што мелі дачыненне да антысавецкіх груповак. У адмысловым спісе такіх асобаў, складзеным яшчэ ў канцы 20-х з супрацоўнікаў Інбелкульта і прыкладзеным да даведкі Бененсонам, пад нумарам 7, значылася прозвішча (некім падкрэсленае чырвоным алоўкам): "Луцкевич Иван (Янка Купала)".

І яшчэ адна паперка была прыкладзеная да даведкі Бененсона - ужо з 30-х гадоў: выпіска са спецпаведамлення СПА (сакрэтна-палітычнага аддзела) Галоўнага ўпраўлення НКУС СССР "О ходе подготовки к I Всесоюзному съезду Союза советских писателей", дзе (цяпер ужо пад нумарам 2) таксама значыўся "Луцкевич И.Д., белорусский народный поэт, беспартийный, активный лидер национального демократизма"". І паперадзе прозвішча Луцкевич былі пастаўленыя тры крыжыкі.

Не адзін. Тры. Рознымі алоўкамі і, хутчэй за ўсё, рознымі людзьмі. А значыць, "прафілактычнай працай" з Купалам займаліся тройчы. І ўрэшце тры дні таму ў гатэлі "Масква"…

3 ягоным досведам працы ў НКУС Мяркулаву не цяжка было зразумець, якую справу ён трымае ў руках. Злепленую. А не пабаяліся яе зляпіць для таварыша Сталіна, бо даволі лёгка апраўдацца: карайце, памыліліся. Луцевич, Луцкевич… Маўляў, пераблыталі.

Што з гэтага вынікае? Выходзіць, што працавалі адмыслоўцы 1-й лабараторыі не з тым аб’ектам? Калі ўвогуле працавалі, жулікі. Можа, прыпёрлі ім партызаны з Мінска, ці самі яны ў Маскве знайшлі нейкага яшчэ жывога Луцкевіча. І выдаюць яго за ажыўленага паэта, прыдумаўшы казку пра "жывую" ваду, якая, як было напісана ў даведцы пра доследы ў 1-й лабараторыі, "вяртае да жыццядзейнасці любы біялагічны аб’ект (труп), якому не болей за тры дні, калі аб’ект не страціў жыццядзейнасць ад невылечнай хваробы".

Вось і "ажывілі". Каго?.. І што цяпер з гэтым "аб’ектам", з Луцкевічам-Луцэвічам-Іванам-Янкам-Купалам, увогуле з усім гэтым рабіць?

- А хто такі Іван Луцкевіч, калі гэты не вы? - спытаў камісар, вяртаючы арыштанту ягонае пасведчанне з харчовымі карткамі, пра якія падумаў, што наўрад ці яны хоць Луцкевічу, хоць Луцэвічу спатрэбяцца. - Таксама паэт? Нацдэм?

Купала, падобна, не думаў, што карткі яму цяпер без патрэбы. Акуратна склаў іх, сунуў разам з пасведчаннем зноў у кішэню.

- Археолаг. Але ў руху ўдзельнічаў.

- Якім руху?

- Нацыянальным.

- Значыць, нацдэм. Жывы?

- Памёр.

- Сам?

- Сам.

- Калі?

- Даўно. У дзевятнаццатым.

- Дзіўна.

- Што тут дзіўнага?

- Што нацдэм і сам памёр. Тым больш, што ў нас любілі расстрэльваць археолагаў.

- Ён у Польшчы памёр.

- Гэта і ёсць у нас. Ці ва ўсякім разе недалёка. А чаму, калі паляк, вуліца ў Мінску?

- Ён не паляк.

- А хто?

Больш як дваццаць гадоў таму памерламу Луцкевічу, да якога незразумела з чаго прычапіўся намеснік народнага камісара ўнутраных спраў СССР, нашкодзіць было нельга, і Купала ўзлаваўся:

- Нацдэм!

- Ну вось, - зморшчана сказаў Мяркулаў. - Так вы нам усё пра ўсіх і раскажаце.

Купала не здагадваўся, што камісар распытваў пра Луцкевіча, цягнучы час, бо яму ў носе заказытала, і ён зморшчыўся, чакаючы, калі чхне. У яго ў носе заўсёды з’яўлялася такое лёгкае казытанне, калі ўзнікала, знаходзілася выратавальная думка, ідэя.

- Апчхі!..

Нібы перапрашаючыся за сваю нястрыманасць, Купала падаў насоўку.

- Будзьце здаровы!.. Бачыце, як практычна мець карычневую насоўку з чырвонымі кантамі. Амаль і не відно крыві.

Мяркулаў насоўку не ўзяў. Шморгнуў носам:

- Што ж гэта за кроў, якой не відаць?.. Вы калі апошні раз з таварышам Сталіным сустракаліся?

"Вясной сорак першага на ўручэнні прэміі..." - сабраўся адказаць Купала, але злосць з яго не ўся, як чых з камісара, выйшла, і нехта ў ім замест яго самога раптам спытаў: "А чаму вы пасля крыві - адразу пра таварыша Сталіна? Вы неяк гэта звязваеце?.." - і Мяркулаў, нічога на ягонае пытанне не адказаўшы, разгарнуў перад ім тую, якую дастаў з тэчкі, кнігу: "Прачытайце, калі ласка, надпіс на тытульным лісце. Гучна, каб я чуў".

На тытульным лісце кнігі "Ад сэрца", за якую атрымаў Купала Сталінскую прэмію, было напісана: "Таварышу Сталіну - правадыру ўсіх часоў і народаў". Усё, як трэба. Калі б толькі два першыя словы не былі скрэсленыя.

"Таварышу Сталіну - правадыру ўсіх часоў і народаў", - прачытаў Купала зусім не гучна, і камісар узвіўся: "Вы не закрэсленае чытайце! Чытайце тое, што над закрэсленым напісалі. Вось тут, пад назвай кнігі! Ну?.. Што вы знямелі?" - "Я не знямеў." - "Тады чытайце". - "Чорту лысаму…" - прачытаў Купала і замаўчаў. - "Далей! - стукнуў кулаком па стале Мяркулаў. - Чорту лысаму і далей! Якому чорту?.." - "Чорту лысаму - правадыру ўсіх часоў і народаў", - прачытаў ужо гучней Купала, падумаўшы, што й насамрэч д’ябал - правадыр усіх часоў і народаў, але камісар думаў іншае. "Вы пісалі?" - "Не помню". - "Як гэта не помніце? Почырк ваш?" - "Падобны да майго". - "Падобны… Значыць, падобна, што пісалі вы. А скрэсліў хто? Вы скрэслілі?" - "Не помню." - "Як не помніце, калі праўка над скрэсленым зробленая той жа рукой? Вашай рукой?.." - "Падобна, што маёй. Але ж подпісу майго няма..." - паспрабаваў неяк бараніцца Купала, з жахам уяўляючы, што будзе, калі гэты надпіс з праўкамі пакажуць Сталіну, ці апублікуюць у газетах, але абараніцца Мяркулаў яму не даў. - "У такім разе падобна, - падаўся да Купалы камісар, - што скрэслілі вы не толькі сакратара ЦК таварыша Гарбунова, але і таварыша Сталіна! Перарабілі яго ў чорта лысага! І пасля гэтага вы яшчэ спрабуеце мяне палохаць? Намякаць, што я звязваю імя таварыша Сталіна з крывёй? Ды я вас!.. Ды вы сто разоў гэтаму Луцкевічу, які сам памёр, пазайздросціце! - перагнуўся камісар цераз стол і моцна, так, што тыя хруснула, зацягнуў на горле Купалы гальштук. - Ну?!. Сталін лысы? Сталін чорт? Д’ябал?.."

Купалу на гэта не было чаго, ды ён і не мог нічога, задыхаючыся, сказаць. Прахрыпеў: "Сталін не лысы..." - успамінаючы, як год таму, ідучы ў Крэмль на ўручэнне прэміі, надпісаў кнігу "Ад сэрца" Сталіну, але па дарозе.

- Я магу нікому гэтую кнігу не паказаць, - раптам супакоіўшыся, аслабіў пятлю на шыі Мяркулаў. - Яна ж, - усміхнуўся ён, - без подпісу. Але і вы мне не паказвайце свой нораў. Дамовіліся?

Трымаючыся за горла, Купала сутаргава кіўнуў.

- Паколькі па дакументах вы нябожчык, а размовы з нябожчыкамі ў нас ніхто не запісвае, магу прызнацца, што ў мяне таксама ёсць праблема, - вярнуўшыся на месца, сабраў тэчку і паклаў яе ў шуфлядку стала камісар. - Не такая, як у вас, але ёсць. І я падумаў, пакуль размаўляў з вамі: а раптам вы дапаможаце яе вырашыць? Вы мне, я…

Ён не дагаварыў "я вам", бо наўрад ці ўяўляў, чым і як можна дапамагчы нябожчыку. А вось як зратавацца самому, Мяркулаў, як яму здалося, прыдумаў. "Прыглядзі тут, я адыду на хвіліну!.." - кінуў ён, выходзячы з кабінета, памочніку, і ў дзвярах, павярнуўшыся і прыжмурана глянуўшы на Купалу, прадэкламаваў: "Я люблю цябе, Д’ябал, я люблю Цябе, Бог…" [1]

6

Бог уратаваў…

Віктар апрытомнеў у пакоі з двума ложкамі, на адным з якіх ляжаў ён з катэтарамі ў абедзвюх руках, абкручаны трубкамі і правадамі, а на другім сядзела, неадрыўна гледзячы на яго, Ганна. "Вярнуўся?.. - спытала яна, нібы некуды ён ад’язджаў, і заплакала. - Гэта ў мяне пасля аварыі, - сказала скрозь слёзы, калі ён спытаў, што з ёй? - Доктар абяцаў, што пройдзе. Пачакай…"

- І ты пачакай. Што са мной? Дзе я?..

- У лякарні.

- Даўно?

- Не. Ты хутка ачуняў.

- А з табой што?

- Са мной нічога, апроч слёз.

Ганна выйшла - і праз хвіліну ў пакоі, які нагадваў шпітальную палату, з’явіўся чалавек у халаце, пэўна, доктар, толькі халат ягоны быў не белы, а сіні, і сам ён быў падобны да опернага Мефістофеля. "У вас сур’ёзная чэрапна-мазгавая траўма, - казаў ён, здымаючы катэтары і вызваляючы Віктара з наплеценых на яго правадоў і трубак, падведзеных да нечага такога, што нагадвала вылічальную машыну з вялізным асцылографам. - Несумяшчальная з жыццём. Таму вас падключылі да рэгенератара функцый унутраных органаў".

- Хіба мозг - унутраны орган?

- А які?

- Я думаў, што знешні.

- Які знешні?

- Антэна.

- А... Космас… Ёсць такая тэорыя. З гледзішча псіхіятра, можа быць, і знешні. Але з гледзішча хірурга, унутраны. Бо пад чэрапам, а не над, - дробненька пастукаў доктар Віктару па галаве, што як бы азначала, што функцыі мозга адноўленыя, а, можа быць, значыла нешта іншае. - Яшчэ ў вас бізуновая траўма шыі, таму мы надзелі на вас "ашыйнік", які ўжо можна зняць. Падымайцеся… - дапамог ён Віктару ўстаць з ложка, пасадзіў на крэсла і стаў здымаць з яго гіпсавы "ашыйнік", з якога выпалі і пакаціліся па падлозе два бліскучыя шарыкі. "Што гэта?" - спытаў Віктар, і доктар, па якім відаць было, што ён зрабіў нешта не так, што шарыкі не мусілі выпадаць, а Віктар не мусіў іх бачыць, адказаў, што нічога такога. Проста магнітныя шарыкі, якія ствараюць магнітнае поле, што змяншае боль.

Можа, яно і так, але і боль зменшыўся, і памяць праяснілася якраз тады, калі доктар зняў ашыйнік з шарыкамі. І выразна, набліжана, як у тэлескопе, Віктару ўбачылася тое, што нібы за туманам віднелася, расплывалася ў памяці…

Калі з Кутузаўскага праспекта, дзе месцілася 300-я секцыя, Ганна вырашыла паехаць у ГУМ па карціну і тэлескоп, яна папрасіла бацьку прыслаць ягоную машыну. Патэлефанавала яму: "Хто ведае, якіх памераў тыя рэчы, трэба такая машына, каб улезлі".

"Ты б яшчэ прапанавала яму самому прыехаць, каб карціну паглядзець", - незадаволена, бо не любіў, калі ў ёй пракідваліся замашкі "іншапланецянкі", якой патрэбная ўрадавая машына, каб у краму з’ездзіць, буркнуў Віктар, і Ганна тут жа пралапатала ў трубку: "Віктар хоча, каб ты сам прыехаў паглядзець карціну…"

Як пасля аказалася, дарма яна гэта пралапатала.

Калі пад’ехаў "ЗІЛ-114", чорны лімузін на сем месцаў, Грачына ў ім не было. Ганна, якой загадчыца 300-й секцыі сказала, каб яны паспяшаліся, "бо такія рэчы ў крамах не залежваюцца, хутка знаходзяць гаспадароў", кінула кіроўцу: "Хутчэй!" - і яны панесліся. З’ехаўшы з Новаарбацкага моста, кіроўца газануў на скрыжаванні пры ўжо чырвоным светлафоры, потым рэзка затармазіў, але позна - і ў бок лімузіну ўрэзаўся "Масквічок". Трохтонны лімузін на сталёвай раме адкінуў таго "Масквічка" да ходніка, але ўдар быў моцны - і якраз у правы бок, туды, дзе сядзеў Віктар. Счарнела ў вачах - і падумалася, што гэта таму, што ён у чорным лімузіне…

З таго моманту ён пачуваў сябе амаль гэтаксама, як пачуваўся ў стане, калі пісаў вершы. Дакладней, не пісаў, а як бы запісваў іх, прыслухоўваючыся да таго, хто іх дыктаваў. Гэта быў Голас, які то набліжаўся здаля, найчасцей з вышыні, і пры першых гуках ягоных прападала ўсё знешняе, што замінала гэты Голас чуць, а ўнутры, недзе над сэрцам, дзе трымціць тое, што мае назву душы, узнікала музыка, мелодыя, рытм, на які без ніякіх высілкаў, нібы самі па сабе клаліся словы, што прамаўляў Голас, які гэтак жа раптам, як набліжаўся і прамаўляў, аддаляўся і нямеў, калі Віктар пачынаў зважаць на іншыя галасы, якія спакушалі не прыдуманым, няхай сабе і пад нябесную музыку, а рэальным, з усімі ягонымі пернікамі жыццём, і на гэтых пераходах з рэальнасці ў фантастыку, у фантасмагорыю і з яе зноў у рэальнасць Віктар звычайна доўга блукаў, пакуль вяртаўся да ўсведамлення таго, у якім ён свеце.

- Вось і ўсё, - выключыў апарат, які называў рэгенератарам унутраных органаў, падобны да Мефістофеля доктар. - Найгоршае, што можа вас чакаць, перыядычная страта памяці. Але з часам усё нармалізуецца, так што будзьце здаровы! І ведаеце, - праводзіў ён Віктара да дзвярэй, у якіх чакала Ганна, - на вашым месцы я купіў бы вашай жонцы кветкі. "Я не жонка", - усміхнулася так, нібы рада была, што яна не жонка, Ганна, і доктар зачыніў за імі дзверы: "Тым больш".

На будынку лякарні, з якой яны выйшлі недалёка ад Лубянкі, не было ніякай шыльды, і Ганна, перахапіўшы ягоны позірк, сказала, што гэта "крамлёўка". Таму яна без шыльды, як і 300-я секцыя. А калі селі ў "ЗІЛ", з якім, як і з ёй, нічога не сталася, толькі кіроўца памяняўся, спытала: "Ты як пачуваешся? Мог бы ты зараз замест кветак купіць мне карціну, па якую мы ў ГУМ ехалі? Баюся, што яе могуць прадаць".

Ён пачуваў сябе дзіўна. Зірнуў у люстэрка: выглядаў даўно няголеным.

А раніцай галіўся. І гэта таксама дзіўна. Але дзіўна - не кепска. І калі ўжо так закарцела Ганне тую карціну мець…

У ГУМе яны ў каго толькі ні пыталіся пра антыкварную краму 300-й секцыі - ніхто не ведаў, дзе яна, што гэта такое? Нарэшце грузчык з віннага аддзела гастранома правёў іх па закутках, па складах універмага і паказаў на лесвіцу ў сутарэнні: "Туды".

Крама сапраўды аказалася ў сутарэннях. Крамніца, жанчына ў зялёнай блузцы, высокая, хударлявая, белатварая, з доўгімі і чорнымі, як смала, валасамі і жаўтаватымі, нібы ў савы, вачамі, усміхнулася, калі яны спыталі пра тэлескоп і карціну: "З гэтым вам да дырэктара". І правяла да дзвярэй, якіх за шафай у дальнім куце крамы не відаць было: "Тут".

На дзвярах вісела шыльдачка, на якой прыгожа, з вензелямі, было напісана: "Вензель Назар Януаравіч. Дырэктар".

У вялізным, большым за спартыўную залу кабінеце дырэктара можна было б гуляць у футбол, калі б ад сцяны да сцяны не быў ён застаўлены рэчамі. Каля самай дальняй сцяны стаялі легкавыя машыны, матацыклы і ровары, бліжэй - ложкі, канапы, крэслы, патэфоны, радыёлы, самавары, жырандолі, кніжныя паліцы з кнігамі і без, этажэркі з партабакамі і запальнічкамі, ордэнамі і медалямі, шафы, на якіх і ў якіх стаяла розная драбната са шкла, крышталю, каменя, срэбра, золата… Карціны і скульптуры, дываны і абрусы былі навалены ад падлогі да столі - не зразумела было, як усё гэта стаіць, вісіць і, чапляючыся адно за адно, не падае.

Дырэктар, хударлявы, з учэпістымі рознакаляровымі вачамі, якія глядзелі, не міргаючы, і вузкім, як бы завостраным носам чалавек, выгляд якога, бо быў ён чамусьці ў лётным шлеме, здзівіў не менш, чым ягоны кабінет, сядзеў за сталом пасярэдзіне залы. На стале залаціўся тэлескоп, збоку стаяла на мальберце карціна, на якой у гэты залацісты тэлескоп глядзеў Сталін. За карцінай віднеўся яшчэ адзін столік з трыма кубкамі ды імбрыкам на ім, з канапай і зэдлікам побач.

- О, якія госці! - падхапіўся "лётчык", як адразу назваў для сябе гэтага чалавека Віктар. - Мне тэлефанавалі, тэлефанавалі… - рушыў ён, трохі прыкульгваючы, насустрач. - І вы нават не ўяўляеце, які для мяне гонар ваш візіт, - пацалаваў ён руку Ганне. - Я ведаў, меў шчасце ведаць вашу маці, вялікую актрысу Ганну Трубяцкую! Яна была не толькі вялікай актрысай, не толькі… - павярнуўся ён да Віктара, якога да ўсяго, з чаго здзівіўся ён раней, здзівіла яшчэ і тое, што "лётчык" назваў Ганну не дачкой цяперашняга вялікага начальніка, аднаго з кіраўнікоў краіны, а дачкой колішняй, амаль забытай акторкі. - І ведаў вашага бацьку, - узяў Віктара пад локаць "лётчык". - Духоўнага бацьку, духоўнага, - неяк дробненька, мітусліва ўдакладніў ён, убачыўшы недаўменне на твары Віктара. - Каго вы называлі духоўным бацькам? Ну? Успомнілі?.. Вядома ж, успомнілі, як можна забыць… Дык вось гэты тэлескоп належаў яму. Нядоўга, але належаў. А гэтая карціна, Ганна, падараваная вашай маці. Вось глядзіце, - павярнуў ён мальберт. - На звароце карціны напісана: "А.Т от И.С. 28.06.1942". Што гэта за дзень, вы памятаеце? - адным вокам зыркнуў ён на Віктара. - Ну, вядома ж. Не можаце вы не помніць дзень, у які быў забіты ваш бацька. Духоўны, я кажу, духоўны. - І другім вокам "лётчык" зыркнуў на Ганну. - Як вы думаеце, чаму менавіта ў гэты дзень Сталін карціну для вашай маці надпісаў?.. Подпісу на карціне няма, але графалагічная экспертыза засведчыла, што почырк ягоны. Так што рэчы гэтыя па праву, як спадкаемцам, належаць вам, і ніякіх грошай за іх я з вас не вазьму. Хоць каштуюць яны... - зрабіў паўзу, нібы завагаўся, якую цану назваць, дырэктар крамы, і сам сябе паправіў... - хоць каштавалі яны іх гаспадарам дорага. Вельмі дорага.

Ганна падышла да карціны. Насцярожана так - крок, другі, трэці. Стала з таго боку, у які павярнуў карціну дырэктар крамы - тварам да Віктара.

І глядзела, глядзела, глядзела на Сталіна, які глядзеў у тэлескоп.

Віктар ніколі не бачыў у яе такога твару. Іншым разам мільгала на ім нешта з таго, што праглядвалася на музейных партрэтах царскіх ды княскіх, блакітнакроўных асобаў: я вам не роўня! А тут яно з’явілася не адно на твары, заклубілася ў вачах - і не знікала, напаўняючы іх усё глыбей. "Я вам не роўня!"

Ён адчуў сябе не ў сабе.

- Ды што мы стаім! - зноў зыркнуўшы на яго адным вокам, як бы спахапіўся гаспадар кабінета. - Прашу да стала, - усадзіў ён на канапу Віктара з Ганнай, а сам сеў на зэдлік і напоўніў кубкі. - У мяне для вас цудоўны напой, чароўныя зёлкі. Яны даюць... зрэшты, самі адчуеце, што яны даюць, толькі піць іх трэба без нічога. Таму, выбачайце, ніякіх пернікаў, - пасунуў ён кубкі бліжэй да гасцей і крануў руку Віктара. - Пернікі будуць пасля.

Рука была не халодная, не зімная - ледзяная. Такая, якіх не бывае - Віктара проста пранізаў востры холад. Ён здрыгануўся, беручы кубак, праліў напой, амаль нагбом выпіў яго, каб сагрэцца, і хутка, нечакана для сябе самога спытаў:

- Скуль вы ведаеце, што яго забілі?

- А я там быў, калі забівалі, - гэтак жа хутка, не перапытваючы, каго ён мае на ўвазе, адказаў дырэктар антыкварнай крамы Назар Януаравіч Вензель, дастаючы карычневую з чырвонымі кантамі насоўку і выціраючы стол. - Я, ведаеце, заўсёды бываю там, дзе цікава. А дзе не цікава, там не бываю. Што там рабіць, праўда?.. Вы дапівайце, дапівайце, - даліў ён з імбрыка напою, які нагадваў Віктару той, які маці настойвала, як яна казала, з усётраўя. - І сказаў, калі Ганна дапівала зёлкі дробнымі глыточкамі. - Я і каля Новаарбацкага моста быў.

Ганна выпусціла кубак.

- Ды што гэта вы!.. - з напускной незадаволенасцю зноў дастаў карычневую насоўку з чырвонымі кантамі дырэктар. - Стол антыкварны, камісару Гамарніку належыў. Вы ж ведаеце, хто такі камісар Гамарнік, - нахіліўшыся да Віктара, працёр ён інкрустацыю на стале, стылізаваную чырвоную зорку. - Некалі на ягонай вуліцы ў Мінску жылі.

Гэта ўжо было занадта, каб здавацца звычайным. Віктар і сам забыўся, што кватараваў з паўгода на вуліцы Гамарніка, колішняга кіраўніка Беларусі. А каб яшчэ незвычайней было, гаспадар кабінета падняўся, падышоў да кніжнай паліцы, узяў з яе часопіс. - Бачыце, як называецца? "Чырвоная Беларусь". І глядзіце, які ён чырвоны. Вокладка гэтак залітая крывёй, што партрэта Сталіна на ёй амаль не відаць. Бо тут кроў на крыві. Першая, унізе, трохі святлейшая, кроў народнага паэта Купалы. А зверху, цямнейшая, угадайце, чыя?.. Так, народнага камісара Гамарніка. Першы спрабаваў зарэзацца, а другі застрэліўся. Адзін у Мінску, другі ў Маскве, куды паехаў з Мінска, узяўшы з сабой гэты скрываўлены часопіс. З ім, са Сталіным пад галавой і застрэліўся, - паднёс дырэктар палец да скроні. - Бачыце, як яно звязана. Як яно... - тыцнуў ён пальцам у вокладку часопіса. - як яно зліта. У мяне ўсё тут гэтак звязана, зліта, нічога выпадковага. Таму і дарагое ўсё.

Аповед "лётчыка" ўразіў, але нешта ў ім, хоць было звязанае і злітае, не вязалася і не злівалася. Віктар ведаў, што першы нумар часопіса "Чырвоная Беларусь" быў выдадзены ў падарунак Сталіну на ягонае 50-годдзе. Гамарнік тады ў Мінску камандаваў усім і ўсімі, але жывот сабе Купала ўзрэзаў пазней. Зрэшты, начальнік палітупраўлення Рабоча-сялянскай чырвонай арміі Якаў Гамарнік, наўпрост звязаны з НКВД, мог і пазней з Масквы ў Мінск завітаць.

Віктару закарцела дазнацца, як і чаму аказаўся ў антыкварнай краме часопіс, але тут Ганна спытала:

- Як вы каля Новаарбацкага моста маглі быць?

- Не верыце? - зрабіў выгляд, нібы пакрыўдзіўся, "лётчык". - Што ж, прашу за мной.

Ён правёў іх па сваёй вялізнай краме да самай дальняй сцяны, каля якой за двума легкавікамі, амерыканскім Chevrolet 1937 года і савецкім прадваенным "КІМ-10" стаяў пабіты "Масквічок", за стырном якога нерухома сядзеў кіроўца. Віктар мог паклясціся, што паўгадзіны таму, калі яны ўвайшлі ў краму, гэтага "Масквіча" тут не было.

- Кіроўца яшчэ жыў пасля аварыі, - сказаў так, нібы нічога незвычайнага ім не паказваў, дырэктар крамы. - Памёр на Лубянцы, на допыце ў КГБ. Сэрца спынілася, калі яго звінавацілі ў замаху на жыццё члена Палітбюро ЦК КПСС таварыша Грачына.

Сказаўшы гэта, ён адчыніў дзверцу "Масквіча", каб Віктар з Ганнай лепш разгледзелі кіроўцу, і застаўся задаволены тым, што адбілася на іх тварах.

- Але ж у машыне ехалі мы, а не бацька, - нервова зглытнуўшы, сказала Ганна, і "лётчык" павярнуўся да яе:

- А хто ведаў, што ехаў не Грачын?

Віктар глядзеў на кіроўцу, і яму здавалася, што ён, Віктар Маргер, падвоіўся - настолькі кіроўца быў падобны да яго. У гэткім жа адзенні, у такіх жа чаравіках.

- Вы кінулі мяне, - прамовіў раптам нябожчык. - Не ведаючы, жывы я, ці не. А самі ў шпіталь.

Віктар здзівіўся не з таго, што мёртвы нешта прамовіў. Ён здзівіўся з таго, што гэта яго не здзівіла, і сказаў, апраўдваючыся:

- Я непрытомны быў. Мяне і ў шпіталь павезлі непрытомнага.

Ганна таксама глядзела на кіроўцу не як на мярцвяка. І яна не апраўдвалася, таму Віктар дадаў за яе: "А ў Ганны, мусіць, шок быў…"

- Непрытомны... шок... - выйшаў з машыны кіроўца. - Але ж калі апрытомнелі, калі шок прайшоў, маглі спытаць, што са мной? Хоць пацікавіцца, дзе я? Хай сабе я не чалец Палітбюро і не зяць ягоны.

"І праўда пацікавіцца маглі. Але не пацікавіліся. Чаму?.." - падумалася Віктару, а Ганна ступіла да кіроўцы, падала руку: "Ганна. Трубяцкая. Актрыса", - і той руку падаў: "Віктар. Маргер. Паэт".

Як гэта?..

- Беларускі паэт? - спытала Ганна такім голасам, нібы нічога іншага ў адказ пачуць не чакала, а кіроўца перапытаў: "Чаму беларускі?.."

Некалі яна гэтаксама з Віктарам знаёмілася - іншапланецянка ў белай сукні з чырвоным поясам. Толькі тады першы ён падаў руку: "Віктар Маргер", - і яна падала: "Ганна Трубяцкая".

Кіроўца прысеў пару разоў, размінаючыся. Абышоў машыну:

- Капцы майму "Масквічку". Не трэба было ехаць… А ведаеце, чаму паехаў? Гэбіст патэлефанаваў, які спрабаваў завербаваць мяне гадоў пяць таму. Сказаў, што ў псіхушку мяне вырашылі пасадзіць, дык па даўнім знаёмстве ён можа параіць, як выкруціцца. Сустрэцца прапанаваў у кавярні на Новым Арбаце. Я вырашыў паехаць, каму ў псіхушку хочацца? І во куды прыехаў… А гэбісты яшчэ прыдумалі, нібы я наўмысна ў "ЗІЛ" урэзаўся, члена Палітбюро забіць хацеў. Праўду сказаць, я б іх усіх пазабіваў, але ж хацець - не зрабіць. І ты таксама пазабіваў бы, - стаў ён насупраць Віктара. - А танцуеш каля іх, круцішся… Ды Бог не цяля, бачыць круцяля.

Апошнія словы ягоныя прагучалі так, як быццам Віктар сам сабе іх сказаў. І падумаў: "Так, пазабіваў бы, а танцую каля іх, кручуся. А Бог не цяля, бачыць круцяля. Калі ёсць ён, Бог".

- Ёсць, - сказаў кіроўца. - І ён дараваў мне, бязвінна забітаму. - А табе...

- Што мне? - не стрываў, хоць і веры не даваў, што ўсё гэта насамрэч адбываецца, Віктар.

- Не ведаю, што. Бог ведае. Але думаю: не даруе.

- Чаму?

- Бо ты перастаў чуць Ягоны голас. Бо спакусіўся. Захацеў таго, што не тваё, і сумленне ў табе закруцілася, як вятрак. У той бок, адкуль вецер. Кінуў яе, - кіўнуў ён на Ганну. - З’ехаў. А там, куды з’ехаў, не выйшла так, як ты хацеў. Вярнуўся. Хіба да яе? Хіба ты ў каханне вярнуўся? Ты вярнуўся да тых, каго забіў бы. А прыкідваешся, што любіш іх. Гэта яшчэ горш, чым вярнуцца да раскаханай. Калі ты паэт, нашто табе гэта?

Пра вяртанне да тых, каго забіў бы, кіроўца, паэт з ягоным іменем і прозвішчам, чалавек, з якім яны нават пальцамі былі падобныя, у якога, як і ў Віктара, быў шнар на сярэднім пальцы правай рукі, сказаў тое ж, што Віктар сам сабе мог сказаць, але пра Ганну - не! Яна не была раскаханай, такія жанчыны проста не могуць раскаханымі быць, і Віктар запярэчыў: "Што ты можаш ведаць пра нашы адносіны?.. Пра мяне?.. Чаго я хачу, чаго не хачу..." - а кіроўца стаў перад ім твар у твар: "Тое самае, што і ты!"

Яны глянуліся адзін у аднаго, як у люстэрка, закружыліся адзін перад адным, нібыта пеўні перад бойкай, і не распазнаць было, хто з іх Віктар Маргер, а хто ягоны адбітак, хто нябожчык, а хто жывы?..

- Ну?.. Хто з іх ваш?.. - задаволена спытаў Ганну, падыходзячы да машыны і адчыняючы багажнік, "лётчык". Ганна нічога не змагла адказаць, а "лётчык" усміхнуўся. - Ды жарт гэта, жарт. Бо слухаць абрыдла: адзін, адзіны... - нахіліўся ён, дастаючы нешта з багажніка. - А вось гэта ўжо не жарт. Выбухоўка. Гаспадар машыны не ведаў пра яе. Падклалі. Чаму яму? Бо і паэты ў Доме літаратара, і артысты ў Доме кіно не аднойчы чулі, як ён гразіўся пазабіваць усіх крамлёўскіх старцаў. Чаму не выбухнула? Бо, як заўсёды ў краіне, грамадзянамі якой вы маеце шчасце быць, нешта ў апошні момант абавязкова не спрацоўвае. Гэтым разам дэтанатар. Калі б ён спрацаваў, вы б усе трое... Нават чацвёра: капітан КГБ Малькоў, які кіраваў машынай Грачына, таксама. Ведаю-ведаю, чаму вы хочаце запярэчыць, - заўважыў ён нязгоду на твары Ганны. - Таму што самі бачылі, як машыны сутыкнуліся па віне кіроўцы "ЗІЛа", а не "Масквіча". Дык вось кіроўца вашага бацькі спачатку набраў хуткасць, а потым рэзка затармазіў, каб "Масквіч" уляцеў у бок "ЗІЛа", бо яму сказалі, што аварыя за Новаарбацкім мостам падстройваецца наўмысна, што гэта праверка ўрадавай машыны на трываласць. У рэальных дарожных умовах, - з націскам прамовіў "лётчык". - А якія ў краіне рэальныя дарожныя ўмовы?.. Яны такія, што кіраўнік краіны, Генеральны сакратар ЦК КПСС таварыш Брэжнеў моцна хворы і праз год памрэ. А ў старшыні Камітэта дзяржаўнай бяспекі таварыша Андропава, які меціць на ягонае месца, адзіны супернік - таварыш Грачын. Мог быць яшчэ таварыш Суслаў, але таварыш Суслаў памрэ раней за таварыша Брэжнева.

Ён прымоўк, быццам вылічваючы, наколькі Брэжнеў перажыве Суслава, і Ганна спытала ў паўзе, гэтак жа нервова, як тады, калі пачула пра спробу замаху на бацьку, зглытнуўшы: "Скуль вы ведаеце, хто і калі?.." - але "лётчык", нібы не пачуўшы яе, казаў далей да Віктара - невядома, да якога.

- Разумееце, паблізу чаго вы апынуліся? Дзе вы праз гэта можаце быць, уяўляеце?.. - апусціў, потым зноў падняў ён дзверцу багажніка. І ляснуў замком. - На самым нізе, ці на самым версе! Гэта шанец, які выпадае раз у жыцці! А вы будзеце слухаць лухту пра ветракі сумлення?.. - нечакана ўсхадзіўся, узнерваваўся больш за Ганну "лётчык", сарваўшы з галавы шлем і махнуўшы абодвум Віктарам: "Можаце ехаць!"

Дырэктар антыкварнай крамы быў лысы. Зусім. Можа, таму і насіў шлем, без якога не толькі злысеў, але й прыгорбіўся, гэтак за імгненне пастарэў, як за сто гадоў не старэюць.

У сцяне перад "Масквічом" паволі расчынілася шырокая брама, за якой адкрылася Лубянская плошча. Гэта было зусім нечакана, бо Лубянка знаходзілася даволі далёка ад ГУМа, ці ва ўсякім разе не так блізка, каб на яе можна было выйсці ці выехаць з сутарэнняў універмага. Значыць, сутарэнні, у якіх была гэтая дзіўная антыкварная крама, былі большымі, чым здавалася - цягнуліся, можа быць, пад усёй Масквой.

Але Ганну здзівіла не гэта. Яна глядзела на абодвух Віктараў і бачыла, што хоць яны і скачуць пеўнямі, але абодва ў нерашучасці. У такой нерашучасці, нібы ні адзін не ведаў, хто з іх хто? Не разумеў, каму махнуў шлемам "лётчык": "Можаце ехаць!.." Нарэшце адзін з іх, развітальна зірнуўшы спачатку на Ганну, потым на "лётчыка", няўпэўнена сеў за стырно. Тузануўшыся, "Масквіч" выехаў на плошчу, апісаў круг вакол помніка Феліксу Дзяржынскаму, спусціўся ўніз і схаваўся ў падзямеллях будыніны Камітэта дзяржаўнай бяспекі.

"Машына ім належыць, - трохі ніякавата, бо псіхануў, і вінавата, бо паказваў легкавічок як экспанат сваёй крамы, - сказаў дырэктар. - Як матэрыяльны доказ замаху. Я папрасіў на паўгадзіны. Не адмовілі… Мая вам парада, - нацягнуў ён шлем і энергічна павёў гасцей да выхаду з кабінета, да дзвярэй, за якімі высокая, хударлявая, белатварая з доўгімі і чорнымі, як смала, валасамі і жаўтаватымі, нібы ў савы, вачамі жанчына ў зялёнай блузцы, мусібыць, сакратарка дырэктара, пакавала ў кардонныя скрынкі тэлескоп і карціну. - Сябруйце са спецслужбамі! Гэта адзінае сяброўства, з якога бывае нейкі толк! Так, Сюзана?"

- Так, - сказала Сюзана. - Я толькі з імі й сябрую. Больш няма з кім.

Яна была падобная да ведзьмы, гэтая жаўтавокая Сюзана, да прыгожай, але да ведзьмы, і таму, мусіць, Ганна спытала: "А з д’яблам?.. - і кінулася да дзвярэй, у якія выходзіў "лётчык". - Чакайце! Вы хто? Д’ябал?.." - але той не стаў чакаць, дзверы зачыніліся, і дарма Ганна торгала лапезную, пазалочаную, са змяінай галавой дзвярную ручку.

У краму ўвайшоў новы кіроўца Грачына з грузчыкам віннага аддзела. Яны моўчкі ўзялі і вынеслі пакункі.

"Што гэта было?" - спытаў, сеўшы ў машыну і трымаючы галаву абедзвюма рукамі, Віктар, голас якога здаўся Ганне як бы ягоным і як бы не, і яна павярнулася да яго з тым жа тварам, з якім глядзела на карціну: "Нас далучылі". - "Хто далучыў? Да чаго далучылі, Ганна?.." - пытаў Віктар сваім і не сваім голасам, не разумеючы, пра што пытае, а яна глядзела і глядзела на яго, як на тую карціну, і ён не вытрываў: "Ганна! Нас ці падпаілі нечым, ці з намі такое пасля аварыі! Зацьменне нейкае найшло, мы звар’яцелі!.." - а яна, усё гэтак жа гледзячы, наблізілася да яго - тварам да твару: "Калі так, дык ёсць у цябе якая-небудзь выратавальная ідэя?.."

VII

Выратавальную ідэю, якая прыйшла ў галаву камісару Мяркулаву, пакуль ён са справай Луцкевіча-Луцэвіча разбіраўся, няпроста было рэалізаваць. Прамы тэлефон да Сталіна яму, пакуль ён быў у Куйбышаве, адключылі. Можна было скарыстацца толькі тэлефонамі з кабінета Берыі ці Багдана Кабулава, калегі па "расстрэльнай тройцы" - ягоны кабінет бліжэй.

Ён увайшоў у прыёмную Кабулава, рвануўшы дзверы, як уваходзяць вельмі занятыя, у якіх тэрміновая справа, людзі:

- Багдан у сябе?

- Да таварыша Берыі выйшаў, - не ўскочыў, як звычайна пры з’яўленні начальства, а неяк вальяжна падняўся, нібы ведаючы, што Мяркулаў цяпер не начальнік, а калі і начальнік, дык не ягоны, памочнік Кабулава, якога камісар упершыню бачыў і які ў прыёмнай намесніка народнага камісара ўнутраных спраў сядзеў чамусьці ў лётным шлеме. "Я пачакаю яго!" - прайшоў Мяркулаў у кабінет, зачыніўся і адразу ўзяў трубку чырвонага, які асобна ад усіх стаяў, тэлефона. Азірнуўся на дзверы, якія памочнік Кабулава мусіў зараз адчыніць і папрасіць госця выйсці, а калі госць не выйдзе - вывесці: у кабінеце намесніка народнага камісара ўнутраных спраў без гаспадара нікога не можа быць. Але памочнік не ўвайшоў, не папрасіў госця выйсці і не вывеў яго.

Мяркулаў расстраляў бы такога памочніка.

Гудкі йшлі доўга…

3 чаго пачаць?.. Адразу пра 1-ю лабараторыю? Пра "жывую" ваду?.. Не, пра гэта Берыя паспеў дакласці… Таму адразу пра таго, каго ажывілі… І аказалася, што гэта не памылка з прозвішчам, а наўмысна спланаваная таварышам Берыя расправа над лаўрэатам Сталінскай прэміі, каб кінуць цень на таго, хто яму гэтую прэмію…

Памочнік усё ж зазірнуў у кабінет - бліснулі вочы: адно зялёнае, другое карычневае. Мастакі такія вочы нячысцікам звычайна малююць, дзе Кабулаў такога ўзяў?

- Кабулаў у таварыша Берыі, таварыш Сталін!.. Так, гэта я!.. - зрабіўшы выгляд, нібы дакладвае Сталіну, пагрозліва памахаў Мяркулаў кулаком памочніку, які, як здалося камісару, паблажліва ўсміхнуўся і, цалкам задаволены тым, што пачуў і ўбачыў, шчыльна зачыніў за сабой дзверы - і тут на тым канцы знялі трубку.

Калі камісар выйшаў з кабінета, прыёмная Кабулава была пустая. На стале памочніка ляжала паперка: "Пайшоў у ГУМ".

"Што за жарты дурныя?.. Які ГУМ?.. Галоўнае ўпраўленнне чаго? Мерцвякоў?.." - пацепнуў плячыма Мяркулаў і з прыёмнай Кабулава патэлефанаваў у гараж. Патэлефанаваўшы, падумаў: "Трэба будзе распытаць Багдана пра гэтага рознавокага ў шлеме. Хто ён і скуль? І чаму гэты "лётчык", пастаўлены, калі верыць Берыі, кіраваць 1-й лабараторыяй, сядзіць у памочніках Кабулава? Нешта тут не так."

Праз дзесяць хвілін тая ж чорная машына, якая прывезла Купалу на Лубянку, панеслася з Лубянкі да Крамля. "Кажаце, гэта б’юік? - пытаў Купала камісара. - А ў мяне шэўрале…"

Камісар не падтрымаў размовы. Размаўляюць на доўгім шляху. А гэты шлях быў кароткі.

8

- Мы праводзім у апошні шлях чалавека, прозвішча якога было вядомае не многім, бо дзейнасць ягоная звязаная з дзяржаўнымі сакрэтамі, з такой вялікай справай, значэнне якой для бяспекі нашай краіны, для будучыні савецкай дзяржавы, нашага народа, які будуе камунізм, выключнае. Тое, што вынайшлі савецкія вучоныя пад ягоным кіраўніцтвам, дазваляе матэрыялізаваць, пераўтварыць у бачныя, практычна рэальныя вобразы як любую тэхнічную, гэтак і гуманітарную ідэю, а значыць, ажыццявіць любую, самую смелую чалавечую мару - у тым ліку мару пабудовы камуністычнага грамадства. Схіляючы галовы перад тваёй памяццю, дарагі Аляксандр Анісімавіч, мы клянёмся быць вернымі… - і пакуль бацька Ганны, член Палітбюро ЦК КПСС таварыш Васіль Дзям’янавіч Грачын кляўся над труной яе хроснага і свайго сябра быць верным ідэям ленінізму і справе камунізму, Віктар спрабаваў знайсці ў сваёй памяці хоць нешта, што казала б яму пра заслугі чалавека з іменем Аляксандр Анісімавіч, але нікога, апроч Аляксандра Анісімавіча Дзяругі, які ў дзяцінстве вучыў яго граць на акардэоне, не ўспаміналася.

"Не тутэйшы, хлопчык, у цябе характар. Як і ў бацькі твайго. Я бываў там, адкуль ён родам - дзікія рускія стэпы! Дзі-кі-я! Вось яны і ў ім, і ў табе. Ніводны беларус не зрабіў бы тое, што ты! І ты можаш кепска скончыць, - казаў яму Аляксандр Анісімавіч, калі акардэон, які абрыдла цягаць тры разы на тыдзень з дому ў музычную школу, Віктар скінуў з віядука над чыгункай пад колы цягніка. Ён паставіў акардэон, вялізны ў карычневым футарале, на шырокую парэнчу віядука, калі ўнізе йшоў таварняк, і загадаў: "Не ўпадзе - буду цягаць". Таварняк тахкаў, грымеў пад віядукам, акардэон уздрыгваў, хістаўся, але не падаў, і Віктар, калі паказаўся хвост таварняка, крануў футарал мезенцам левай рукі…

Тры дні ён не прыходзіў дахаты. Баяўся, што бацька заб’е. На чацвёрты дзень яго злавілі. Маці глядзела на яго вачамі, поўнымі неразумення, жаху: "Ты што нарабіў?.." А бацька, калі дазнаўся, толькі хэкнуў, шклянку гарэлкі выпіўшы: "Ну ты даеш!.."

- І лёс твой, хлопчык, бачу я такі, - сумна казаў Аляксандр Анісімавіч, адзіны на ўвесь іх раённы гарадок інтэлігент, чалавек, які яго любіў, даводзіў ягоным бацькам, што ў яго талент, чаму і прадалі яны карову, каб купіць акардэон. - Ці сядзець табе ў турме, ці стаяць на сцэне. А калі не на сцэне, дык хоць на хрэсьбінах ды на хаўтурах граць. Гэта, вядома, не тое, пра што можна марыць, але ўсё ж лепш, чым турма.

Аляксандр Анісімавіч падараваў Віктару новы акардэон. Ну, не новы, якраз стары, затое які! Не "Беларусь" маладзечанскай фабрыкі, а нямецкі трафейны "Weltmeister" з 11 рэгістрамі. "Ён твой, але няхай пакуль у мяне пабудзе. Каб ты яго не цягаў і пад цягнік не кінуў".

Грачын скончыў развітальную прамову, труна з нябожчыкам паволі паплыла ўніз. У сутарэнні крэматорыя. Пад усю Маскву.

- На памінкі, на памінкі, - убачыўшы, што Віктар з Ганнай збочваюць да брамы з новых могілак на старыя, да Данскога манастыра, павярнуў іх да машыны Грачын. - І без пытанняў, без ніякіх пытанняў, - абняў ён Ганну, якая прапанавала Віктару прайсці да надмагілля непадалёк ад Малога сабора, куды часцяком хадзіла адна, а яго прывяла на другую ноч пасля іх першай ночы ў качагарцы.

Ён добра яе ў той ночы запомніў.

"Бачыш?.. - правяла яна Віктара паўз Малы сабор, пазалота якога тускла свяцілася пад цьмяна-туманістым месяцам, і звярнула ўлева на зарослую дарожку, пасярэдзіне якой узвышалася над астатнімі помнікамі бронзавая постаць анёла. - Крылаты геній… Нават стоячы на каленях, схілены над магілай, ён узвышаецца над усім і ўсімі. Ведаеш, чаму?.. Бо гатовы ўзляцець! Бачыш?.. - І памаўчаўшы, падвяла яго да надпісу на пастаменце. - Анёл гэты над грудком Ганны Трубяцкой. Мяне ў яе гонар назвалі. І маці мая з Трубяцкіх, і бабуля, і ўсе продкі па кудзелі, якія род свой вядуць ад унука вялікага князя літоўскага Гедыміна".

Віктар не чакаў такога.

"Дык ты літвінка?"

"Як сказаць… Продкі збеглі з Літвы пяць стагоддзяў таму. Але…"

Яна прытулілася да яго, абняла. Моцна, парывіста. "Не забывай, што ты крылаты. Што крылатыя ўзлятаюць нават з каленяў".

Ён не зразумеў тады, да чаго гэта яна?.. Толькі пасля.

- Я не разумею цябе, - заштурхаў Ганну ў машыну Грачын. - Гэта твой хросны. І ён памёр тры дні, а не тры стагоддзі таму.

З Данской плошчы паехалі на Нікітнікаў правулак у сталовую ЦК, дзе за памінальным сталом Віктара пасадзілі побач з Паўлам Посухам, першым камсамольскім сакратаром.

- Слухай, - адразу нахіліўся да яго Посух. - Ты з Грачыным, бачу, зноў па-свойску. Закінь за мяне слова. Сталі пагаворваць, нібы я засядзеўся ў камсамоле, пара пераводзіць. Дык каб не паслом у Манголію. - І падміргнуў. - Камсамольская прэмія не апошняя. Наперадзе іх яшчэ... Дзяржаўная, ленінская... Ты мне - я табе.

"Пасля..." - кіўнуў Віктар, хоць ні цяпер, ні пасля прасіць за Посуха не збіраўся. Падумаў толькі, калі Посух падміргнуў яму: "Усё ж маскоўскія купцы - не мінскія мальцы. Учора прададуць, а заўтра купяць".

Посух уручаў яму прэмію. Потым, калі Віктар, ужо лаўрэат, прыехаў на сустрэчу ў Маскву, Посух запрасіў яго ў свой кабінет, дзе былі яшчэ два чалавекі. Не з камсамольцаў, камсамольскіх Віктар ведаў. "Мы тут параіліся, хто б мог прывітаць з’езд партыі ад імя савецкай моладзі? Вырашылі, што ты, - урачыста, нібы помнік адкрываў, прамовіў Посух. - І ўбачыўшы, як Віктар скрывіўся, дадаў, каб не крывіўся. - Твая кандыдатура падтрыманая ў ЦК партыі. Так што пішы выступ".

Чамусьці першае, пра што падумаў, пачуўшы гэта, Віктар: "Хто са мной выпіць пасля гэтага захоча? Шкляр, можа, вып’е. За імперыю. А Барада - не".

Але як адмовіцца? Калі выбралі? Калі ўжо ўзгаднілі з ЦК? І, мяркуючы па двух маўклівых таварышах у кабінеце Посуха, не толькі з ЦК узгаднілі.

Вярнуўшыся з Балгарыі з медалём за вызваленне ад асманскага рабства, ён амаль усё лета прабыў у Маскве, дзе было спякотна, душна, і Ганна часцяком вазіла яго на ўжо знаёмае лецішча - урадавую дачу Грачына. Аднойчы прыехалі, а там Грачын са старшынёй КГБ Андропавым і яшчэ двое "крамлёўскіх старцаў". І пра нешта яны, замкнуўшыся ў кабінеце гаспадара, баілі, баілі...

Калі госці раз’ехаліся, гаспадар вывеў Віктара ў сад: "Ты нікога тут не бачыў. Зразумеў?.. - І калі Віктар кіўнуў, працягнуў. - Але зараз я не пра гэта, пра гэта пазней. Помніш нашу даўнюю размову пра Ганну? Дык вось правільна ты зрабіў, што з’ехаў тады. Я таксама з ёй не жыў бы. Як з ёй жыць? Ведаеш, што яна мне сказала? Ці ты, кажа, дапаможаш Віктару заняць месца, якога ён варты, ці я скажу Брэжневу, што ты з Андропавым у змове супраць яго! І хоць я не ў змове, мне без Брэжнева адразу кердык, толькі праз яго і трымаюся, - скажа! У мяне сумневу няма, што скажа. Бо такая ж, як маці. Так што ты глядзі. Буду дапамагаць - не кандыбобернічай. Дамовіліся?.."

Віктар не сказаў, што дамовіліся, але Грачын палічыў, што так.

- Выступ напішу, - паабяцаў Віктар Посуху, калі два маўклівыя таварышы пайшлі з кабінета. - А прачытае няхай нехта іншы. Актрыса, студэнт, касманаўт. Так лепей будзе.

Камсамольскі сакратар глянуў на яго, скрывіўшыся: "Можа, і лепей, калі касманаўт. Толькі таварышу Грачыну пра гэта ты сам скажы. - І калі Віктар падняўся, каб пайсці, Посух зрабіў выгляд, нібы толькі зараз нешта вельмі важнае ўспомніў. - Ледзь не забыўся. Мне выступаць на з’ездзе. Ты ўключаны ў групу, якая піша даклад. Бюро ЦК вырашыла, што ў дакладзе трэба павіншаваць Леаніда Ільіча з юбілеем: ён 50 гадоў у партыі. А з 1923-га года, што важна, у камсамоле. І добра было б павіншаваць яго вершамі, гэта ажыўляе. Напісаць нешта маладое, баявое. Вось такое, як гэтае прывітанне "Германскаму камсамолу"", - падаў Посух аркуш паперы з надрукаваным на ім вершаваным тэкстам:

Смело, вперёд! Разорвите оковы,

Сбросьте кровавые цепи царей,

Юным порывом, огнистой волною,

К новому счастью - смелей!

К жизни, к прекрасному солнцу свободы,

К светлым идеям великих творцов,

Смело шагайте же, юные взводы,

Помня заветы отцов!

Кровью залейте позорные троны,

Мысли о гнете в крови утопи…

Смело… Вперед… Разбивайте хоромы…

Жизни не нужны рабы!

Віктар не зразумеў.

- Пры чым тут германскі камсамол?

- Ні пры чым. Але аўтар гэтага верша - 17-гадовы камсамолец Леанід Брэжнеў. Вось і напішы пра вечна маладое камсамольское сэрца.

- Пад такое я не падпісваўся, - паклаў Віктар на стол паперу, якую Посух зноў яму падаў:

- Яшчэ ёсць варыянт перакладу.

- Якога?

- На беларускую мову. Мы на бюро падумалі, што Леаніду Ільічу прыемна было б пачуць праз столькі гадоў свой першы верш у перакладзе.

- Дык перакладзіце на нямецкую. Верш жа пра германскі камсамол.

Посух усміхнуўся - ён іншым разам усміхаўся. Але не суразмоўніку, а як бы самому сабе, і ў такія імгненні Віктар думаў, што не ўсё недзе там, глыбока ў Посуху, проста: "Ленін! Партыя! Камсамол!"

- Што ён зразумее па-нямецку? А па-беларуску, ён жа ўкраінец, будзе пазнаваць, згадваць.

- І думаць, што перакладзена на балгарскую? - успомніў Віктар банкет з медалём, якім узнагародзілі яго за вызваленне Балгарыі ад ярма Асманскай імперыі, і не чакаючы, пакуль Посух уцяміць, пра што ён, вярнуў яму паперу, паўтарыўшы: "Пад такое я не падпісваўся", - а Посух, калі ўжо Віктар выходзіў, прайшоў услед: "Мяне таварыш Суслаў выклікае, дык так яму і перадаць? І сказаць, што ты стаў дэлегатам партыйнага з’езда, не з’яўляючыся членам партыі? Падманам падняўся на высокую партыйную трыбуну!.." - "Я на яе не шчыміўся, вы самі паклікалі!"

- Ніхто ў мяне не пытаўся: у партыі я, ці не? - пераказваў Віктар Грачыну размову з Посухам. - І я не ведаю, чаму мне выпісалі пасведчанне дэлегата! А не госця, як касманаўту Рыленку, хоць ён і камуніст!

Грачын махнуў рукой.

- З гэтым разбярэмся. Мусіць, Ганна пазавіхалася. Але хоць ты дэлегат, хоць госць, а вітанне з’езду з віншаваннем Брэжневу напішаш. І верш ягоны перакладзеш, і прачытаеш сам! Бо напісаць, каб нехта за цябе прачытаў, гэта як у латарэю выйграць і аддаць білет суседу. - А калі Віктар упёрся: "Я аддам білет", - Грачын да болю сціснуў яму, як заўсёды рабіў, калі яны спрачаліся, плячо: "Ты спачатку яго купі".

Білет Віктар купіў: вершы да з’езду напісаў. Віншаванне Брэжневу пісаць не стаў - трэба ж было на нечым сваім настаяць. Хоць разумеў, што ці з віншаваннем, ці без. Хоць дэлегат, хоць госць.

Гульня з самім сабой.

Даклад Посуху пісалі ўпяцёх. "Каб узнёсла - і каб як мага болей апладысментаў!" - паставіў творчую задачу Посух. І калі даклад друкавалі, Віктар паўстаўляў пасля кожнага абзаца: (Апладысменты). Думаў, што пажартаваў. Але Посух падумаў іначай.

Папера на імя сакратара ЦК КПСС таварыша Суслава, копію якой Віктару паказаў Грачын, называлася "Дакладная запіска", і ў ёй дакладвалася, што "лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Віктар Маргер адмовіўся пісаць віншаванне Генеральнаму сакратару ЦК КПСС таварышу Леаніду Ільічу Брэжневу ў звязку з 50-годдзем ягонага ўступлення ў партыю, а таксама выказаўся супраць дапамогі Савецкага Саюза братняму народу Афганістана".

- Ты разумееш, што гэта такое? - спытаў Грачын. - Гэта ўжо не проста блытаніна з тым, у партыі ты, ці не ў партыі… - і Віктар нервова, разумеючы, што гэта такое, стаў казаць пра подласць, пра данос, а Грачын цяжка паклаў руку на паперу. - Гэта інфармацыя першага сакратара ЦК камсамола. Як ты яе ні назаві. І калі пра віншаванне Брэжневу можна сказаць, што не здолеў, не ўдалося, таму і не напісаў, дык пра Афганістан што ты скажаш?

- Што гэта нагавор! Што Посух перайначыў тое, што насамрэч было.

- А што было?.. Што ты скажаш Суславу, калі я ўгавару яго прыняць цябе, бо толькі ён цяпер можа цябе ўратаваць?

- Знайду, што сказаць.

- Што?.. Ты - гэта не тое, што ты можаш сказаць. Ты - гэта тое, што пра цябе напісана. У аб’ектыўках, даведках, характарыстыках…

- І ў даносах?

- І ў даносах! Бо кожны думае: не бывае дыму без агню! Кожны рады падумаць пра іншага горш, каб пра сябе падумаць лепш. Хоць было тое, што напісана, хоць не было!..

А было вось што.

Лаўрэатаў прэміі Ленінскага камсамола сабралі ў Маскве на прагляд фільма пра амерыканцаў, якія надумалі размясціць у гарах Афганістана ракеты, каб напасці на СССР, а Генеральны сакратар ЦК КПСС таварыш Леанід Ільіч Брэжнеў разгадаў іх планы - і Савецкі Саюз дапамог братняму афганскаму народу звергнуць крывавы, праамерыканскі рэжым Аміна і звяршыць народна-дэмакратычную рэвалюцыю пад кіраўніцтвам сябра савецкага народа Кармаля. І хоць у Афганістане, куды Савецкі Саюз увёў войскі, ужо год ішла вайна, у фільме не чуваць было ніводнага стрэлу, не відаць было ніводнага забітага ці параненага, толькі мільгалі шчаслівыя твары афганскіх сялян і рабочых на "вахтах добраахвотнай працы".

Фільм быў зняты па сцэнары Посуха.

- Ну як, Рустам?.. - падняўся Посух пасля прагляду, павярнуўшыся, як да калегі, да сцэнарыста аднаго з лепшых савецкіх фільмаў "Белае сонца пустыні", які патыліцу пачасаў: "Па-мойму, пустыня." - "Што?.." - зрабіў выгляд, нібы нечага не зразумеў, Посух, хоць і ён, і ўсе ўсё зразумелі, проста ніхто такога не чакаў. Посух разгубіўся, стаў шукаць падтрымкі: "А паэты што думаюць?.." - і Віктар сказаў: "Тое самае".

- Калі ты цяпер, пасля гэтай паперы адмовішся выступіць на з’ездзе, я нічым табе не змагу дапамагчы, - схаваў у стол "дакладную запіску" Грачын. - Дый не буду дапамагаць. Тым больш, што ў папцы, якую склалі на цябе на Лубянцы, не толькі данос Посуха. І нават не толькі допісы сведкаў таго, што ты выступаў супраць дапамогі Савецкага Саюза Афганістану. Там і колішнія твае грахі. І не адны маскоўскія, але і мінскія. Андропаў сказаў мне, што ты, аказваецца, яшчэ сапляком быў у нейкай антысавецкай групоўцы. Гэта так?

Гэта было не так, і Віктар стаў даводзіць Грачыну, што гэта не так, што гэбісты, каб выслужыцца, выдумалі моладзевую антысавецкую групоўку ў Мінску, да якой ён - ніякім бокам, проста знаёмы быў з некаторымі хлопцамі, якіх, як антысаветчыкаў, судзілі, двух нават пасадзілі, на што Грачын рукамі развёў: "Ну, брат, калі пасадзілі... Думай".

А што тут думаць?.. Пачыналіся 80-я. Да канца эпохі абвешанага зоркамі і анекдотамі Брэжнева заставаліся чатыры гады. Да ягонай смерці - усяго год. Гарбачоў ужо быў сакратаром ЦК. У краіне блукаў прывід таго, што пасля назвалася перабудовай. І ў гэтакі час вітаць з’езд партыі?..

- Я не выступіў яшчэ, а мяне ўжо дасталі, - жаліўся ён Ганне, падазраючы, што гэта яна як з ягоным выступам на Шыпцы пазавіхалася, гэтак і з выступам на з’ездзе. Тая бажылася, што не, і аднойчы не вытрымала: "А ты прапануй каму-небудзь з тых, хто дастае, замест цябе выступіць. Пабачыш, як схопяцца!.. Ты ведаеш, да каго падобны? Да прыдурка, якому казырная карта прыйшла, а ён думае, ці не скінуць яе?"

Тое самае казаў Шкляр, з якім Ганна, мусіць, згаварылася, і ці ён паўтараў яе словы, ці яна ягоныя.

- Мне ж адслужыць прапанавалі, Алег, - здзівіўся Віктар, пачуўшы ад Шкляра пра казырную карту, якая прыйшла прыдурку. - За прэмію.

- Дык і адслужы! Як Пушкін камер-юнкерам. Ён, між іншым, у цара ўсё браў, што той даваў. І не рабіў выгляд, нібы гэта прыніжае яго.

- Адно - у цара, іншае...

- Што іншае?.. У Расіі не бывае нічога іншага! Толькі цар.

Бадай што так.

Калі Ганна пазнаёміла яго з Грачыным, дык па першым уражанні той здаўся яму чалавекам са сталёвым характарам, які пра ўсё мае ўласнае меркаванне, прымае самастойныя рашэнні. Але ад размовы да размовы, ад сустрэчы да сустрэчы як сам-насам з ім, гэтак і ў кампаніі з ягонымі хаўруснікамі было ўсё відавочней, што ўплыў, які мелі яны ў савецкім кіраўніцтве, вызначаўся не іх асабістымі якасцямі і пасадай, якую займалі яны ў партыйнай іерархіі, а набліжанасцю да першай асобы - і тут паперадзе ўсіх, адразу за "царом" быў Суслаў, які і на памінках, дзе Брэжнева не было, яго прадстаўляў.

- Леанід любіў Аляксандра Анісімавіча, - пачаў Суслаў, і Віктар упершыню пачуў, каб нехта з крамлёўцаў публічна назваў Брэжнева так па-свойску, проста Леанідам. - І перш за ўсё ад яго я хачу перадаць спачуванні родным і блізкім. "Перадайце ім, - папрасіў ён, - што іх муж і бацька быў сапраўдным савецкім патрыётам, вялікім грамадзянінам..."

- Дзякуй, дзякуй. - ускочыла маладая, у чорнай хустачцы, кабеціна, а сталага веку жанчына побач з ёй, апранутая ў гэткія строі, быццам на самадзейны канцэрт балалаечнікаў у парку Горкага прыйшла, сказала нібы сама сабе, але так, што ўсе пачулі: "Сапраўдны п’яніца ён быў. П’яніца і бабнік..." - і кабеціна ў чорнай хустачцы заплакала, сядаючы: "Ма-а-ма."

- З улікам заслуг Аляксандра Анісімавіча перад савецкай дзяржавай, - доўжыў, нібыта не пачуў нічога, Суслаў, - дзяржава бярэ на сябе ўсе выдаткі па пахаванні і ўвекавечанні памяці, а таксама абавязкі па матэрыяльным забеспячэнні сям’і, удавы і...

- Колькі? - спытала ўдава, не пачуць якую ўжо не выпадала, і Суслаў, дагаварыўшы: "І дачкі..." - разгублена сеў. Узнікла паўза, ніякаватасць, хаўтуры ператвараліся ў немаведама што - і тут побач з Віктарам рэзка падняўся Посух.

- Паважаныя таварышы! Перш за ўсё ад імя ўсёй савецкай моладзі дазвольце пажадаць здароўя Генеральнаму сакратару ЦК КПСС таварышу Леаніду Ільічу Брэжневу, - пачаў камсамольскі сакратар, і хоць за памінальным сталом пажаданне гэтае гучала дзіўнавата, але пасля рэплік удавы нікому яно дзіўным не здалося, твары ва ўсіх былі такія, нібы здароўя Генеральнаму сакратару ЦК КПСС можна жадаць і ў труне. - Уся савецкая моладзь, акрыленая грандыёзнымі планамі будаўніцтва камунізма, акрэсленымі ў дакладзе Генеральнага сакратара ЦК КПСС таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева, гатовая да працоўных подзвігаў і абароны заваёў вялікага Кастрычніка, мірнай працы савецкага народа. На змену старэйшаму пакаленню прыходзіць пакаленне юнае... - зноў не зусім да месца сказаў Посух і, зірнуўшы на крамлёўскіх старцаў, сам зразумеў гэта, перавёў стрэлкі на Віктара. - Як напісаў у прывітальным слове з’езду прысутны тут малады беларускі паэт Віктар Маргер, "за счастье не окончена борьба, и мы готовы и к труду, и к бою, Отечества великая судьба для всех нас стала личною судьбою!.."

Выйшла, што словы, напісаныя Віктарам для выступу на з’ездзе КПСС, упершыню прагучалі на памінках, і пазней, калі Суслаў, Брэжнеў, Андропаў, Чарненка, тыя людзі, якія сядзелі ў прэзідыуме з’езда, адзін за адным клаліся ў зямлю каля крамлёўскай сцяны, ён усё часцей згадваў тыя памінкі, на якіх быў яму знак, а ён не рызыкнуў яго зразумець.

- Што ж, някепска... - прыўзняў галаву над сталом, за якім сядзеў паныла, Суслаў. - Думаю, Аляксандру Анісімавічу гэта спадабалася б. - І ўстаў, павярнуўшыся да ўдавы. - Як вам, Леакадзія Цэзараўна?

Леакадзіі Цэзараўне было ніяк.

- Дык колькі?.. - не адступала ад свайго ўдава, бачачы, што ўслед за Суславым усе пачалі падымацца, і Грачын сказаў, падышоўшы да яе: "Ну ты даеш, Лёдзя..." - на што тая ўзялася рукі ў бокі: "Не болей, чым твая Ганя давала!"

- Леакадзія Цэзараўна. - пахітаў галавой Суслаў. - Леакадзія Цэзараўна. - і тая грудзьмі на яго пайшла: "Што?.. Ведаю я вас. Адразу не возьмеш - потым не вырвеш!" - а дачка зноў працягнула бездапаможна: "Ма-а-ма..."

Худы, як салома, Суслаў, збіты з ног грудзямі Леакадзіі Цэзараўны, сеў і, павярнуўшыся да Грачына, нечакана спакойна прапанаваў:

- А давай мы з табой з’ядзім што-небудзь, Вася. Сталін, калі помніш, на памінках заўсёды еў. Казаў: колькі жуеш, столькі жывеш.

IX

- Вы ешце, ешце, - падліваў Купалу ўжо трэці апалонік Сталін. - Бачыце, які чырвоны. Я люблю, калі такі чырвоны. У белай талерцыі… Вы колькі не елі?

- Дні тры. Як памёр, так і не кармілі, - налягаў Купала на боршч, які не надта любіў, але Сталін сказаў, што нічога болей няма. Маўляў, вайна, і жонка захварэла.

- Дык яна ж застрэлілася дзесяць год таму, - паклаў лыжку Купала. - Як яна цяпер магла захварэць?

Камісар Мяркулаў зірнуў на яго няўхвальна. Маўляў, гэта асабістае, сямейнае. Думай, пра што пытаеш.

- Ажывілі, - сказаў камісар незадаволена. - Як і вас.

Ён паглядзеў на Сталіна, які згодна кіўнуў: маўляў, так, ажывілі. І пацікавіўся:

- А вы чаму без жонкі? Застрэлілася? Ці так памерла?

Купала хацеў перахрысціцца, пальцы склаў, але ўспомніў, хто перад ім, і пацёр складзенымі пальцамі лоб.

- Нічога, можна, - паблажліва сказаў Сталін. - Я некалі ў семінарыі вучыўся… Дык памерла?

Купала перахрысціўся.

- Не, жывая. Гэта я памёр, таварыш Сталін. Забілі мяне, таму яна не са мной.

Мяркулаў зноў зрабіў незадаволены выгляд.

- Вас не забілі. Вас ажывілі. А што да вашай жонкі, дык яна ў Казані. Таму не з вамі.

Купала задумаўся. Відаць было, што нейкія канцы з нейкімі канцамі ў ягонай галаве не сходзяцца.

- А за што?

- Што за што?.. За што ваша жонка ў Казані?

- Не. За што мяне ажывілі?

- Бо вы вялікі беларускі паэт.

- А нашто вам вялікі беларускі паэт? Каб яшчэ рускі…

Мяркулаў рукі ўскінуў.

- Ды якая розніца? Савецкі! І не зрабілі нічога шкоднага.

- Ад беларускіх паэтаў увогуле ніякай шкоды, - стаў прыбіраць са стала Сталін. - Зрэшты, як і…

"Карысці", - хацеў ён, мусібыць, дагаварыць, але не дагаварыў, толькі махнуў рукой, выпусціўшы і ледзь не пабіўшы талерку, якую падхапіў Мяркулаў, спрыт якога здзівіў Купалу: гэтакі жыватасты, а пад стол паспеў скочыць і пад сталом злавіць.

- Як, зрэшты, і ад рускіх, - кіўком пахваліў камісара Сталін, сеў да стала і пачаў набіваць люльку. - Вось паслухайце, што адзін рускі паэт прыдумаў: "Хачу назваць яго не Сталін - Джугашвілі!" Што ён хацеў сказаць?.. Калі я Джугашвілі быў, сам лепш пісаў.

- Ды ён не рускі, - памыў талерку і вярнуўся Мяркулаў. - Габрэй.

- Габрэй… - пыхнуў люлькай Сталін. - Дык вось да нацыянальнага пытання. Калі б, скажам, Мяркулаў размаўляў на ідышы, я гаварыў па-грузінску, а вы па-беларуску, мы б адзін аднаго зразумелі? Не. А гаворым на адной мове - і разумеем. Дык вось: каб усімі савецкімі народамі, як адным народам, будаваць сацыялізм, нам патрэбная адна мова. - І тут Сталін, сказаўшы нешта па-грузінску, хітра глянуў. - Так?

- Выбачайце, - не зразумеў Купала. - Што - так?..

- Бачыце, вы не разумееце. Адзін Мяркулаў мяне разумее, - павярнуўся Сталін да камісара. - Ты разумеет мяне, Усевалад?

- Не зусім, таварыш Сталін, - асцярожна адказаў Мяркулаў. - Чаму я павінен размаўляць на ідышы, калі я грузін? - І ўбачыўшы, як Сталін усміхнуўся, асмялеў. - І яшчэ… У сорак першым я вас цалкам разумеў. А ў сорак другім, калі адправілі ў Куйбышаў працаваць…

- Ну й адправіў у Куйбышаў працаваць, - паморшчыўся і пастукаў люлькай аб край попельніцы Сталін. - Не ў Беларусь жа партызаніць паслаў. - А вы партызанілі?.. - зноў хітравата глянуў ён на Купалу, і той дастаў з левай унутранай кішэні пінжака, дзе ляжалі харчовыя карткі і пасведчанне сябра Саюза савецкіх пісьменнікаў, верш-улётку "Беларускія сыны".

- Не. Я пісаў. Пачытайце. Гэта пра партызанаў.

Сталін падняўся, перайшоў ад абедзеннага стала да пісьмовага, начапіў акуляры (ён, аказваецца, акуляры носіць!) і пачаў чытаць. Спачатку запінаючыся, а пасля з усё большым імпэтам, з цудоўным беларускім вымаўленнем, без ніякага, што ў ягонай рускай мове было чуваць, акцэнту:

Па беларускім бітым шляху,

Б’ючы ў кайданавы званы,

Брыдзе чужынец, а зь ім побач

Хто?

- Беларускія сыны!

У беларускім вольным краі,

Зь ярэмнай збрыўшы стараны,

Царыць чужынец, а ў паслугах

Хто?

- Беларускія сыны!

Над беларускай беднай хатай,

Як полка вырвана з труны,

Вісіць чужы сьцяг, а трымае

Хто?

- Беларускія сыны!

У Беларусі сьпеў чужацкі,

Як над касьцямі груганы,

Крумцяць чужынцы, а іх складам

Хто?

- Беларускія сыны!

На беларускім буйным полі

Зь вясны да новае вясны

Растуць крыжы, а пад крыжамі

Хто?

- Беларускія сыны!

Прычытаў, як песню праспяваў. І спытаў, прачытаўшы:

- Вы не будзеце супраць, таварыш Купала, калі я гэты верш сабе на памяць пакіну?..

"Калі б тут з кінахронікі хто-небудзь быў, дык беларускае нацыянальнае пытанне было б вырашанае раз і назаўсёды! - падумаў Купала. - Каб нехта зняў і ўсяму свету паказаў, як па-беларуску прамаўляе Сталін! Як правадыру ўсё болей падабаецца інтанацыя верша! Як пад самы канец ён ускідвае рукі, выдыхаючы: "Растуць крыжы, а пад крыжамі Хто? Беларускія сыны!" - і так замаўкае, гэтак сцішваецца, нібы вось-вось закрычыць ад болю за Айчыну і абудзіць, з вечнага сну падыме беларускіх сыноў…"

Абудзіўся камісар. Зірнуўшы на Сталіна, які стаяў крыжам, нібы чакаючы апладысментаў, Мяркулаў падышоў да Купалы і спытаў, з пятаў на наскі і з наскоў на пяты кіўнуўшыся:

- Вы што сабе дазваляеце? З каго надумалі жартаваць? Якія тут партызаны? Нацыяналісты - партызаны?

Сталін, не дачакаўшыся апладысментаў, апусціў рукі.

- Што?.. Дык чужынцы - не немцы? Рускія?

- Не толькі, - чамусьці не спалохаўся і сам здзівіўся з гэтага Купала. - Немцы таксама. І палякі…

Мяркулаў крывёў наліўся - у ім хапала крыві.

- А ну ўстаць! - гэтак ухапіў ён за каўнер Купалу, нібы яшчэ раз сабраўся скінуць у лесвічны пралёт, пацягнуў з кабінета, але Сталін спыніў яго.

- Ты не бойся, Усевалад. Я цябе не расстраляю. Хоць за тое, што ты дазваляеш сабе пры таварышы Сталіне ў адносінах да лаўрэата Сталінскай прэміі, можна й расстраляць. Правільна я кажу, таварыш Купала?

Купала не любіў расстрэлаў, таму прамаўчаў.

Сталін глянуў на Мяркулава, той выцягнуўся ў струнку: "Правільна, таварыш Сталін!" - і Купала ўпершыню з таго моманту, як зляцеў на мармуровую падлогу гатэля "Масква", адчуў, як добра быць мёртвым.

- І што палякі, правільна, - вытрымаўшы паўзу, каб Мяркулаў яшчэ павыцягваўся, спакойна пыхнуў люлькай Сталін. - І правільна, што немцы. А што рускія - не. Няправільна. Рускі народ - вялікі народ, таварыш Купала. Вось маглі б немцаў перамагчы беларусы? Ці хай нават грузіны? Не. А рускія перамаглі. Яны нават Украіну могуць заваяваць, калі захочуць.

- А навошта ім заваёўваць Украіну?

- Як навошта? Бо яны рускія. Не беларусы і не грузіны. Вам не трэба? І мне не трэба. А рускім трэба. Правільна, Усевалад?

Мяркулаў стаяў, выцягваючыся, і лыпаў вачыма.

- Што ты разлыпаўся? - не дачакаўся адказу Сталін. - Крым наш, ці не наш?..

Сілячыся ўцяміць, пра што ў яго пытаюцца, камісар перастаў лыпаць, заплюшчыў вочы, і тое, што ён бачыў у цемры сваёй, не толькі на ягоным твары, на ўсім ім шрыфтам газеты "Правда" было напісана.

- Ён жа не ведае, таварыш Сталін, што праз 70 гадоў рускія на ўкраінцаў нападуць, - засмяяўся Купала. - Яму гэта і ў дурным сне не прысніцца!

Сталін узняў люльку цыбуком у столь.

- І нам не прысніцца!.. І мы не ведаем! Але прадбачым! А што дае нам магчымасць прадбачыць гістарычную хаду падзей? Вялікае вучэнне марксізму-ленінізму дае нам такую магчымасць! Правільна, Усевалад?

- І сталінізму… - зусім ужо не цямячы, як яму на ўсё гэта рэагаваць, каб зратавацца, прашаптаў, Мяркулаў, на што Купала запярэчыў: "Не. Сталінізм падчас вайны Расіі з Украінай ужо цалкам будзе дыскрэдытаваны, спроба ягонай рэанімацыі не ўдасца..." - і Сталін цяжка паглядзеў на камісара:

- Чуў?.. - І пацямнеў тварам. - Ты чаго заплюшчыўся? Праз каго будзе дыскрэдытаваны сталінізм?.. Ты скажаш, што праз яго? - тыцнуў ён цыбуком люлькі ў бок Купалы. - Праз тое, што ён кепскія вершы таварышу Сталіну прысвячаў? Дрындушкі?.. А я скажу, што не. Праз гэтакіх заплюшчаных, праз такіх, як ты, Усевалад, сталінізм будзе дыскрэдытаваны. Праз тых кіраўнікоў народнага камісарыята ўнутраных спраў, якія замест таго, каб справай займацца, той вялікай дзяржаўнай справай, якою даручыла ім партыя, даручыў таварыш Сталін - п’есы пішуць! Хто табе сказаў п’есы пісаць?..

Сталін узяў ёршык, прачысціў цыбук пагаслай люлькі, зноў паказаў ім на Купалу.

- Хіба гэта яму даручыла партыя, даручыў таварыш Сталін кіраваць народным камісарыятам унутраных спраў? Не. Таму ён і піша. Вершы, п’есы. Займаецца сваёй справай, а не тваёй. А ты займаешся ягонай. Ведаеце, чым ён займаецца? - даверліва, як са сваім чалавекам, падзяліўся тым, што набалела, Сталін. - Падыходзіць да мяне на прыёме ў Крамлі адна актрыса, - падышоў ён да Купалы, паказваючы, як падышла да яго актрыса: "Ах, таварыш Сталін! Як вы ўмееце падбіраць кадры! Ах, які таварыш Мяркулаў геніяльны кіраўнік! Ах, які ён драматург, якія п’есы піша!.." Я падумаў, што яна пра крымінальную справу, якую напісаў наш "драматург", каб яе мужа пасадзіць. Але не! Яна...

Сталін вярнуўся да стала, узяў запалкі, раскурыў рэшту тытуню ў люльцы.

- Яна, актрыса тая, пра п’есу, а не пра справу. Дык у мяне ёсць іншыя людзі для п’ес, Усевалад. Я цябе не для таго з Грузіі ўзяў, каб ты мне ў Маскве п’есы пісаў. Для гэтага ў мяне Горкі ёсць, якога я ўзяў з Італіі.

Купала хоць і адчуваў, што зараз у размову лепш не ўлазіць, але не стрываў:

- Горкі памёр, таварыш Сталін. І кажуць...

Сталін люлькай паветра рассек.

- І кажуць, што я атруціў яго?.. Горкі - буравеснік рэвалюцыі! Як я мог атруціць буравесніка?

Купала нарадзіўся і жыў не ў марской, а ў балоцістай мясцовасці. Ён ніколі не бачыў буравеснікаў і не ведаў, як іх можна атруціць. Таму й сказаў: "Не ведаю", - а Сталін, мусібыць, падумаў, што Купала ўсё ж яго падазрае, і ў вачах ягоных мільгнула нешта буравеснае.

- Калі вораг не здаецца, яго знішчаюць! Гэта я напісаў? Гэта Горкі напісаў - і няхай не крыўдуе.

"Праўда што…" - падумаў Купала, і тут жа праз тое, што так падумаў, яму стала ніякавата: усё ж Горкі яго, хоць і не аднаго, а на пару з Якубам Коласам некалі пахваліў. Ёсць, сказаў, у Беларусі Колас і Купала, някепскія хлопцы. І ўспомніўшы гэта, Купала прагаварыў, як бы абараняючы Горкага:

- Тады і вы не крыўдуйце. 5 сакавіка 1953 года вас знішчаць.

Круглявы твар Мяркулава ў блін расплюшчыўся - яго на плямы пабіла. А Сталін зноў здзівіў: успрыняў словы Купалы спакойна. Пыхнуўшы люлькай, спытаў:

- Хто знішчыць?.. - І паказаў на Мяркулава. - Гэты?

Мяркулава можна было б, вядома, даканаць, каб ведаў, як паэтам у зубы біць, але Купала не меў гэбісцкіх звычак.

- Не. Берыя.

Камісар так выдыхнуў, што, здавалася, больш не ўдыхне.

- Сукін сын! - сеў за стол і адкінуўся на спінку крэсла Сталін. - Грузін грузіна! - І тут жа нахіліўся ўперад, да Купалы, глыбока зазірнуў у вочы. - Вось скажыце мне, таварыш Купала: беларуса, які ўзняўся на такую вышыню, што стаў правадыром усіх часоў і народаў, мог бы знішчыць беларус?..

Купала адвёў позірк.

- Пайду я, бадай, у Дом літаратара. А то няёмка неяк: без мяне мяне хаваюць, - падняўся ён, каб пайсці, а Мяркулаў, які ўсё ж выдыхнуў, спыніў яго, выслужваючыся: "Вам хто дазволіў?.."

- Няхай ідзе, - махнуў рукой Сталін. - Калі не хоча ведаць, што далей будзе.

Купала, пастаяўшы вочы ў вочы з Мяркулавым і ўбачыўшы, што страх з іх так і не выйшаў, застаўся на дне, зноў сеў.

- Я ведаю, што будзе далей. Па смерці адкрываецца ўсё, што было і будзе ў жыцці. І я мог бы вам пра ўсё расказаць, але стаміўся…

Ён памаўчаў.

- Я вельмі стаміўся, таварыш Сталін. Ад вас, ад яго, - кіўнуў ён на камісара. - Ад здрадлівых і верных сяброў, ад жонкі і палюбоўніц, якіх да мяне прыстаўлялі, каб яны мяне кахалі. І ў той вечар адна прыйшла.

- З дома на Кацельніцкай? - нібы абыякава спытаў Сталін, зноў пера-ключыўшыўся на амаль сяброўскі тон, і Купала ў каторы раз здзівіўся, як мяняюцца мужчыны, калі пераходзяць на размовы пра жанчын. Можа, ім ні пра што болей і не размаўляць ніколі?..

- Так, з Кацельніцкай, - кіўнуў ён, разумеючы, што Сталін і без яго гэта ведае. - І між намі ў той вечар… Ды яно не важна, што было між намі. Ад яе я таксама стаміўся, але...

Ён пакутліва пацёр скроні, відавочна не жадаючы доўжыць амурную размову.

- Але найбольш я стаміўся ад беларусаў, якія гатовыя быць кім заўгодна, толькі не беларусамі. Невыносна я ад іх стаміўся. Насмерць. Што ні казаў, што ні рабіў… Не хочуць.

- Хіба? - здзівіўся Сталін. - А што ж тады мне дакладваюць пра арганізацыі вашы нацдэмаўскія. - уперыўся ён у Мяркулава, каб спытаць нешта, але зноў перавёў позірк на Купалу. - А што ім трэба, каб яны захацелі? Якога ражна?

Купала скінуў рукі са скроняў.

- Думаю, справа тут не ў тым, што трэба, а ў тым, хто… - І ён гэтаксама ўперыўся ў Сталіна, як той хвіліну таму ў Мяркулава. - Сталін тут патрэбны. Сталін, які б захацеў стаць беларусам.

Сталін задумаўся. Раз зацягнуўся люлькай, другі. Пругка ўстаў, прай-шоўся. Зноў пыхнуў дымам. Нарэшце ўзняў рукі, нібы здаючыся.

- Не. Дзякуй. Мне падабаюцца беларусы, але не. Я грузін. - І раптам сказаў, вусы пагладзіўшы. - Хіба што Усевалад. Як ты на гэта, Усевалад? Гэта ж лепш, чым у Куйбышаў?

Мяркулаў, узрадаваны, што пакуль яго не расстраляюць, хлёстка ляс-нуў абцасамі.

- Як загадаеце, таварыш Сталін! Гатовы выканаць любое...

Сталін паморшчыўся.

- Ды што ты заляскаў… Як можна грузіну загадаць стаць беларусам? Ці хай нават рускаму. Гэта ж толькі па поклічы сэрца. Ты адчуваеш покліч?

Відаць было, што Мяркулаў не ведае, адчуваць яму покліч сэрца, ці не. З аднаго боку, трэба адчуваць, а з іншага, як будзе расцэнена тое, што ён прадасць у сабе грузіна? Вось жа Сталін у сабе грузіна не прадаў. Але ён грузін і Сталін, а Мяркулаў - толькі грузін. І тое напалову.

- Няма ў яго сэрца, - выручыў камісара Купала. - Дык які можа быць покліч?

Сталін прыклаў далонь да грудзей, сціснуў яе і расціснуў, сціснуў і расціснуў.

- Няма дык няма. Для чэкіста яно й не патрэбнае. Чэкіст без сэрца - ідэальны чэкіст. Як Дзяржынскі. Дарэчы, ён беларус, ці паляк?

- Паляк, таварыш Сталін, - выцягнуўся Мяркулаў, і Купала не стаў змагацца за тое, каб запісаць першага савецкага чэкіста ў беларусы: няхай будзе палякам.

Сталін сказаў з жалем:

- Шкада. А то ажывілі б і паставілі. Ён бы справіўся. - І раптам спрытна крутнуўся на адной назе. - А што, калі мы вас паставім, таварыш Купала?

Купала не зразумеў.

- Куды?

- На першага сакратара ЦК кампартыі Беларусі. На месца Панцеляймона Панамарэнкі! Вы ж былі некалі намеснікам старшыні Беларускага нацыянальнага камітэта? Па сутнасці адным з кіраўнікоў часовага ўрада! - крутнуўся Сталін на той жа назе, толькі ў зваротны бок. - Дапускае такое рашэнне кадравага пытання член Усесаюзнага ЦК таварыш Мяркулаў? І як ён думае: апраўдае таварыш Купала давер партыі?

Па тым, як успрыняў гэтую прапанову камісар, відаць было, што яму прасцей застрэліцца, чым такое дапусціць.

- Я думаю, што таварыш Панамарэнка цалкам апраўдвае давер партыі, таварыш Сталін. І не зусім разумею, навошта нам...

Сталін спыніў яго нецярпліва.

- Як гэта не разумееце? Панамарэнка - хто? Украінец! Значыць, не любіць рускіх. І можа ваяваць з Расіяй. А беларус можа ваяваць з Расіяй?.. Вось вы, таварыш Купала, можаце з Расіяй ваяваць?

- Не, - сказаў Купала. - Не магу. Я не ваеннаабавязаны.

- І беспартыйны ён, таварыш Сталін… - каўтнуў адамавым яблыкам пад тлустым падбароддзем камісар, на што Сталін плячыма пацепнуў.

- Ну і што? Прымем! Вось зараз я напішу рэкамендацыю, ты напішаш… - прайшоў ён да пісьмовага стала, каля якога спыніўся, пачасаў цыбуком люлькі за вухам. - Але трэба тры рэкамендацыі. Панамарэнку пазвані.

Мяркулаў, які ведаў, што ў Сталіна даўнія, яшчэ з грамадзянскай вайны прыязныя адносіны да Панамарэнкі, сказаў нерашуча:

- Рэкамендацыі, думаю, дастаткова адной вашай…

- Вось! - раскінуў рукі чамусьці не да Мяркулава, а да Купалы Сталін. - Будзем замест трох адну рэкамендацыю даваць, партыйны статут парушаць, савецкі закон парушаць, самавольна арыштоўваць, страляць, а потым казаць: таварыш Сталін суворы. А гэта не Сталін суворы, - пагразіў ён пальцам камісару. - Гэта закон. Dura lex, sed lex. - І націснуў кнопку на стале. - Таварыш Паскробышаў, дзе там ваш пісар? Давайце яго сюды!..

10

- Давай збірайся! - з’явіўся на парозе качагаркі, у якой Віктар падрабляў невялікія, але ўсё ж грошы ў дадатак да стыпендыі, Алег Шкляр, які ўгаварыў яго парыбачыць на Кольскай паўвыспе, і праз дзень яны пілі гарбату ў цягніку Масква-Мурманск, дзе Віктар паўдарогі шкадаваў, што згадзіўся паехаць, а Шкляр паўдарогі даводзіў яму, што адна яшчэ не вылаўленая ім сёмга вартая ўсіх ягоных яшчэ не напісанах паэм… Потым біла па твары прыбярэжнае кустоўе, боты былі поўныя вады, парэзаныя лёскай рукі зводзіла холадам, пальцы ўжо не трымалі цвічок шпулькі, калі Віктар спрабаваў падцягнуць лёску, а з ёй і рыбу, якая пасля таго як двойчы не змагла ўзяць парог, адчула, што стамілася, вырашыла перадыхнуць пад парогам, яшчэ не ведаючы, не адчуваючы, што гэта апошні яе перадых, а ён гэта ўжо ведаў, адчуваў яе стомленасць, і дрыжыкі білі яго не толькі праз холад, а яшчэ і праз тое, што сёмгу, гэтую срэбную субмарыну вагою пад пуд, не меней, якая вымучыла яго, змушаючы то скакаць па слізкіх камянях, то кідацца ў ледзяную ваду, ён усё ж вылавіў, гэтую пружыністую сілу, якая ўспеньвала хуткаплынную раку, адолеў, але дрыготка-салодкае адчуванне перамогі прыйшло не тады, калі ўрэшце выцягнуў рыбіну на бераг, а ў той міг, калі знясілена сеўшы каля яе на тапляк, убачыў твар Шкляра, тонкі нос якога нервова торгаўся, а вочы пазелянелі ад зайздрасці, што перарастала ў нянавісць, бо першую, ды яшчэ гэткай неверагоднай сілы і прыгажосці рыбіну на Умбе мог узяць толькі ён, любімец вады, любімец ракі Алег Шкляр - і больш ніхто.

"Тонкі пах вады злучае мяне з пачаткам жыцця…" - прамаўляў ён, ведаючы, што нехта, як пастушок за сляпым Гамерам, гэта за ім запіша, а тут толькі і змог сказаць: "Дурням шанцуе".

Права першай рыбы было для Шкляра як права першай ночы для якога-небудзь сярэднявечнага герцага. Выйграўшы гэтае першынство, Віктар паквапіўся на тое, што яму не належала і чаго дараваць яму Шкляр не мог. Потым кожны раз, калі ўдавалася выйграць, стаць першым, калі прыходзіла перамога, Віктару ўспаміналася тая срэбная рыбіна з зялёнымі вачамі Шкляра.

Парыбачыць на Умбе, на Кольскай паўвыспе яны сабраліся ў кастрычніку. Віктар падаў у дэканат заяву на творчы адпачынак, сказаў дэкану, куды і з кім едзе, і той даў яму 25 рублёў. "Гэта на цягнік назад, калі не вытрываеш. Жывым вяртайся. А не вернешся жывым, выключым".

У літінстытуце ўсе ведалі, што дэкан аднойчы з’ездзіў са Шклярам на рыбалку. Не змог вытрываць, але грошай, каб раней вярнуцца, не меў. Таму пайшоў, як распавядалі гэтую легендарную гісторыю студэнты, пехатой. З Мурманска да Масквы.

Алег не надта сумаваў праз тое, што нехта ад яго сыходзіў, як і не асабліва радаваўся, калі хтосьці ўваходзіў у ягонае жыццё, бо ведаў, што ні ў кога няма нічога, апроч адзіноты.

Магчыма, і Віктар не вытрываў бы халерычны, увесь у прыдзірках, як дзядоўнік у калючках, характар Шкляра, але ў першую ж ноч над Кольскай паўвыспай, над іх леснічоўкай на беразе Умбы паўстала Паўночнае ззянне. Віктар уявіць не мог, што недзе на зямлі, а тым больш на Поўначы можна ўбачыць гэткую касмічную феерыю. "Здаецца, Бог падбірае фарбы для карціны Сусвету", - сказаў ён Шкляру, які хоць і не верыў у Бога, але быў не супраць пра яго пагаварыць, таму згодна кіўнуў: "Так, Бог - мастак… - І дадаў, проста не мог не дадаць, бо гэткае ў яго, у Шкляра, нутро. - Калі казаць банальнасці".

Пасля Віктар не помніў, ці пакрыўдзіўся, бо ў тую ноч, праведзеную з Алегам каля вогнішча на беразе ракі пад плынню ззяючых усімі фарбамі свету нябёсаў, адчуў тое, пра што раней пісаў, не адчуваючы, пра што піша. Ён адчуў Вечнасць.

Вечна цякла вада. Вечна гарэў агонь. Вечна маўчалі камяні. І ў гэтым вечным маўчанні яны дамовіліся ніколі не паміраць.

- Але ў нас цяпер праблема, - неадрыўна гледзячы ў неба, сказаў Віктар. - Як вечна жыць так, каб не было сорамна перад гэтай прыгажосцю? Перад Богам… Калі нават у нявечным жыцці… - і Шкляр перапыніў яго: "Для мяне праблемы няма".

Маўляў, ён не вернік.

- Тады перад людзьмі.

- Перад якімі?

- Усімі.

- Якімі ўсімі? Перад племенем караваеў з Новай Гвінеі? Перад Саюзам пісьменнікаў СССР?.. Дык яны людаеды.

- Хто людаеды? Караваі?

- Усе.

Алег ніколі не меў асаблівага піетэту да чалавецтва. Казаў, што людзі на зямлі - гэта птушка, рыба і звер.

- Ну, некаму ж перад некім мусіць быць сорамна. Мне перад табой, табе перада мной…

- А-а-а… - працягнуў Шкляр. - Сумленне заела, - схадзіў ён у леснічоўку, прынёс яйкі, паклаў іх у зроблены з нямецкай каскі кацялок, павесіў над агнём. - Рыбу маю не лавіў бы - і сорамна не было б.

Прамовіў ён гэта ўжо без зялёнай зайздрасці і злосці, бо рыбу сваю паспеў узяць. Не гэткую, якую ўзяў Віктар, але і не такую, каб перад егерам Максімавым, які прывёз іх у леснічоўку, сорамна было.

- Глядзі, - падняў Алег, каб падкінуць у вогнішча, бярозавы кругляк. - Кольцы на спіле. На ўроках батанікі нам казалі, што гэтак, кольцамі, дрэва лічыць свае гады. Але навошта дрэву гады лічыць, калі яно не ведае, не памятае, што памрэ? А калі ведае, дык для чаго яму ведаць тое, пра што ніхто яго не спытае?.. Ні для чаго. Тады што гэта такое?.. Кольцы сусвету - вось што ў стрыжні дрэва! І так ва ўсіх, ва ўсім. Ува мне і ў табе, у рыбе - сусвет у кожным з нас. Цалкам. Увесь. І ён адзін - і не адзін, як кольцы спіралі. Вось што такое Бог. Я гэта ведаю, таму не дапытваю яго, як жыць. І не чакаю ад яго адказу. Мяне не раздражняе тое, што ён маўчыць.

На шкарлупіне аднаго яйка, што выступала над вадой у кацялку, як маленечкая выспа, мітусіўся, зваліўшыся з кругляка, муравей. Можа, сарваўся, а можа быць, сам скочыў, каб не згарэць. Вада ўжо ўскіпала - у мураша не было шанцаў. Шкляр узяў трэску, прыставіў да шкарлупіны - муравей па трэсцы ўзбег на палец…

Адзін Сусвет быў уратаваны.

Мы ўсе на пальцы Бога.

- Ты геній! - крычаў Шкляр егеру Максімаву, які час ад часу Богу тэлефанаваў.

У леснічоўцы вісеў на сцяне тэлефон. Звычайны вулічны аўтамат, які Максімаў прыцягнуў па п’янцы з Мурманску, вырваўшы яго з тэлефоннай будкі на вакзале. Тэлефон ні да чаго не быў падключаны - тут не было да чаго яго падключыць. Егер Максімаў кідаў у шчыліну манетапрыёмніка дзве капейкі, круціў дыск, набіраў нумар і слухаў бясконцае маўчанне, што плыло над Божым шляхам, над лесам і ракой, над леснічоўкай… Гадзінамі слухаў…

- Пагаварылі, - казаў ён, чапляючы трубку і забіраючы дзве капейкі. - Плаціць, Бог сказаў, не трэба.

"Нешта было яшчэ да Сусвету… - слухаючы маўчанне Максімава, ціха казаў Шкляр. - І пытаў егера: - Як ты думаеш: што магло быць да Бога?.."

Гэтага Максімаў не ведаў. І запісваў тое, што казаў Шкляр, характар якога не замінаў яму быць паэтам. Сапраўдным, хоць тыя, хто Шкляру зайздросціў, пісалі, што ўсе ягоныя вершы - для рубрыкі "На рэках і азёрах" у часопісах па лясной і воднай гаспадарцы.

"Пігмеі! - стоячы над парогам Умбы, вяшчаў паэт Шкляр, перакананы, што егер Максімаў за ім гэта запіша. - Тут я дацягваюся канцом вуды да Гамера! А яны там нават да мяне дацягнуцца не могуць".

"І не дацягнуцца, - падліваў ялею Максімаў. - Нават са шведскім спінінгам ніхто з іх блешню далей за цябе не кіне".

Егер Максімаў, чалавек, які тэлефанаваў Богу, не мог не паважаць у Шкляры паэта. Чалавека, Богам пазначанага. Але яшчэ больш егер Максімаў паважаў у Шкляры рыбака. "Ён смецця не бярэ, - з павагай казаў Максімаў. - Толькі рыбу".

Калі на Умбе кажуць пра рыбу, гэта значыць пра сёмгу. Ну, яшчэ пра кумжу. Што не сёмга ці не кумжа - не рыба. Шчупак, язь, сіг, акунь…

Усе егеры па ўсёй Умбе ведалі, як Шкляр упраўляецца са спінінгам. Пры кароткім, ледзь заўважным замаху блешня далятала да другога берага любой ракі.

Шкляр і пісаў гэтак, як блешню кідаў. З кароткім, які няведама скуль у ім браўся, замахам, і з высокім палётам верша. Няхай не кожнага, але ж і не кожная блешня далятае да другога берага.

Яны, Шкляр і Максімаў, паэт і егер, часта гаварылі пра "другі бераг". Можа, таму, што Умба - гэта Край Зямлі, як назвалі сваю раку саамы. Там, за краем зямлі і пачынаецца той бераг, на які рана ці позна кожны ступае, пераплыўшы сваю раку. І што, і хто нас там чакае?..

Невядома.

"Ну і добра, што невядома, - казаў Шкляр. - Бо невядомае - усё, што захочаш, а вядомае толькі адно".

Егер Максімаў думаў, што на тым беразе чакае Бог. Паэт Шкляр ведаў, што Ніхто і Нічога, але не казаў пра тое егеру Максімаву. Ён чытаў яму вершы.

Я видел паклю и кресало

В руках у матери больной,

Но только небо потрясало

Меня своею глубиной.

Мир окружала тьма ночная,

И небо надо мной текло,

И бился ум, изнемогая,

Как бьется бабочка в стекло.

- Неяк дзіўна пра маці… - уздыхаў егер Максімаў, і паэт Шкляр згодна ківаў: "Так, дзіўнавата. Як наша адзінота да самых зор…"

"Ты чаму п’еш?.." - спытаў ён у адной з такіх задушэўных размоў Максімава, і той паспавядаўся яму. Прызнаўся, што п’е праз грэх на душы. Праз віну перад маці. "Я ў Мурмане быў, калі яна захварэла. Мне суседка тэлеграму даслала, што маці захварэла моцна, што яе трэба ў шпіталь. А ў мяне ў Мурмане… Ну, важная справа. Намеснікам у інспекцыю праз адну кралю, якую я на кручок узяў і ў якой бацька начальнік, могуць прызначыць. Ты ж ведаеш, што такое інспекцыя. Гэта... У нас гэта ўсё. А калі і краля з кручка, і справа сарвалася, я запіў. Маці памерла, мяне шукалі, я ў яе адзін. Не знайшлі. Можа, яна і са мной, і ў шпіталі б памерла, але... Чужыя людзі пахавалі. Яна памірала, а я з краляй... Яе хавалі, а я з інспекцыяй... Якая краля, якая інспекцыя?.. Калі маці… Дык вось тут, - сціскаў Максімаў грудзі заветранымі, задубелымі рукамі, паказваючы, як баліць. - Дасюль. І ўсё мацней. Ужо й выпіваю - не лягчэе..."

Егер Максімаў паважаў паэта Шкляра - і паэт Шкляр паважаў егера Максімава. І абодва хацелі зрабіць адзін аднаму што-небудзь прыемнае. Таму аднойчы, калі Максімаў затужыў, а затужыўшы, выпіў, каб не тужыць, у леснічоўцы зазваніў тэлефон-аўтамат. Віктар, ведаючы, што тэлефон зазвоніць, бо ўчора яны са Шклярам сустрэлі недалёка ад леснічоўкі вайсковых сувязістаў і за дзве пляшкі гарэлкі пра ўсё з імі дамовіліся, зняў трубку і расштурхаў захмялелага егера: "Гэта цябе". - "Хто?.. Хто мяне?.." - "Не ведаю. Кажа, што Бог".

Максімаў узяў трубку. "Гэта егер Максімаў?" - спытаў Бог. - "Так. Егер Максімаў". - "Я ведаю пра твой грэх перад маці, Максімаў. Гэта цяжкі грэх, але ты выкупіў яго сваімі пакутамі. І я дарую табе грэх гэты, плыві да другога берага спакойна".

Тэлефон змоўк, Максімаў выскачыў з леснічоўкі, але сувязісты са Шклярам схаваліся на другім беразе - і нідзе не было Нікога і Нічога, толькі Паўночнае ззянне пералівалася, цякло між берагамі. "І ў гэтым ззянні, - распавядаў пасля Максімаў, - плыла рыбіна, і на ёй сядзеў Бог". А Шкляр пытаў: "З тэлефонам?.."

Дзіўна, але ў той дзень, у які вылавіў Віктар сваю рыбу, у ноч таго дня, прагавораную з Алегам каля вогнішча на беразе бязлюднай паўночнай ракі пад плынню ззяючых усімі фарбамі свету нябёсаў, яму таксама ўбачылася нешта падобнае. І рыбіна, на якой плыў Бог, была ягонай.

- Ты помніш сваю першую сёмгу на Умбе? - спытаў Шкляр, калі Віктара ў чарговай размове зноў дастаў Посух: "Мы чакаем вершы пра Леаніда Ільіча", - і Віктар, сустрэўшыся са Шклярам у більярднай Дома літаратара, прапанаваў яму выпіць, а калі выпілі, той сам загаварыў пра ягоны выступ на з’ездзе, пачаўшы са згадкі пра рыбалку. - Дык вось там была насамрэч рыба! А зараз не ведаю, што ты зловіш.

- Ты ж казаў, што мне выйгрышная карта прыйшла.

- Казаў, бо Ганна папрасіла: "Вы яго толькі не адгаворвайце". Дык я і падумаў тады: навошта мне?..

- А цяпер адгаворваеш?

- Не. Цяпер думаю. А думаць фосфар дапамагае. Я сёння выйграў, так што можам у рэстаране сёмгай закусіць. Толькі кій забяру, каб які-небудзь лох не збіў прыцэл. Тое, што для цябе дарагое, нельга пакідаць нідзе і нікому.

Шкляр не пакідаў кій нідзе і нікому не толькі таму, што асцерагаўся, каб "які-небудзь лох прыцэл не збіў". Каб шафт не паламалі ці фірменную, якой ён свае ўнікальныя эфы закручваў, набойку не сплюшчылі. Паэт Алег Шкляр калі й любіў нейкія рэчы, дык выключна вертыкальныя: рыбацкую вуду, паляўнічую стрэльбу, більярдны кій… "Імі, - казаў ён, - можна пісаць на вадзе і паветры".

Рэстаран Цэнтральнага дома літаратара далёка не ўсім літаратарам быў па кішэні. Большасць з іх прагульвала свае выпадковыя, найчасцей газетныя ганарары ў верхнім бары ці ў ніжняй кавярні, у якой Віктар са Шклярам і выпілі. У більярднай побач з кавярняй Шкляр не проста шары ганяў, а жыў, адыходзячы дахаты толькі паспаць. За тыя грошы, якія выйграваў, часцяком сканчаючы партыю з кія, б’ючы і трыплеты, і картбаны, а зусім не за ганарары ён і закусваў у рэстаране сёмгай, палавіць якую дзесяць гадоў таму прапанаваў Віктару ў рацэ Умбе на Кольскай паўвыспе.

У рэстаране ніхто не цясніўся, людзей было мала. Можна сказаць: зусім не было. На другім паверсе сядзеў у адзіноце паэт Юры Каваль, а на першым, у дубовай залі - Круча з кампаніяй. Зрэшты, Круча з кампаніяй - гэта не так і мала. "Нас многа, нас, можа, чацвёра", - як напісаў адзін з іх у вершы, прысвечаным Бэле, паэтцы і колішняй жонцы Кручы, якую ўсе яны ці то некуды праводзілі, ці аднекуль сустракалі.

- Бэла ў Лондан едзе, - хуценька сказаў на маўклівае пытанне Шкляра афіцыянт. - У нейкі клуб. Дык Дзіна, - кіўнуў ён у бок Кручы і кампаніі, пятай у якой была жонка скульптара Стругавога, - адносіны высвятляе. Чаму ўсім ім можна за мяжу, а ёй не?..

Яны, сам Круча, Андрэй Вышэнскі, Роберт Ружэвіч, Бэла Ахметава, былі неверагодна знакамітыя. Не менш, чым галівудскія акторы ці алімпійскія чэмпіёны. У Лондане быў нават клуб фанатаў Ахметавай, да якіх яна, пэўна, і ехала. "Фут-ба-ліст-ка", - цадзіў пра яе не прыстроены ні да якіх клубаў паэт Каваль, які зараз пахмурна глядзеў з веранды другога паверха. Ён імгненна ўскіпаў, калі размова заходзіла пра некага з гэтай чацвёркі: "Паэт не можа мець футбольнай славы!" - "А калі ён займеў яе?.." - пытаў Віктар, якому якраз такой славы і не хапала. "А калі займеў, значыць, не паэт". - "А хто?.." - "Блазен!" - адразаў Каваль і гразіў ніколі болей ніводнага верша Віктара не перакласці, "няхай цябе блазны перакладаюць!"

Паэт Юры Каваль меў дар не меншы за дар Шкляра, хоць Шкляр казаў, што Каваль усё - нават свіст ветра - у яго перапісвае. Таму, калі Шкляр, вітаючыся, махнуў Кавалю кіем, той нават брывом не зварухнуў у адказ.

- Алег! Віктар!.. - падняўся з-за стала заўсёды гасцінны Круча. - Давайце да нас! Бэлу праводзім, заўтра ў Лондан едзе.

Віктару хацелася дагаварыць са Шклярам сам-насам, але не падысці нельга было, і калі падыходзілі, Віктар убачыў, як у калідоры, які вёў з рэстарана ў бар, прамільгнуў, невядома скуль узяўшыся, дырэктар антыкварнай крамы 300-й секцыі. Гэта не здзівіла, гандляроў у рэстаране Дома літаратара заўсёды было не меней, чым паэтаў, але дырэктар антыкварнай крамы быў не звычайны гандляр, і Віктару падумалася, што ён тут не выпадкова.

- Ты можаш кіем Каваля з веранды дастаць? - спытаў Алега, калі яны падышлі да стала, Круча. - А то запрашаем-запрашаем - дазапрасіцца не можам. - І пацікавіўся ў Віктара: - Ты дзе прападаеш? У більярднай са Шклярам жывеш?

Шкляр нервова павёў носам.

Алег не гразіў, як Каваль, што ніколі болей ніводнага верша Віктара не перакладзе, але да сяброўства ягонага з Ягорам Кручаненкам, Кручам, адносіўся стрымана. І Віктар падазраваў, што праз рэўнасць. Дзіўна, але жанчын сваіх, нават жонку, Шкляр ні да каго і ніяк не раўнаваў, а вось сяброў - яшчэ як! Тым больш да такой знакамістасці, як Круча.

Старэйшы і за Віктара, і за Шкляра, Ягор Кручаненка быў лідарам таго пакалення, якое называлі пакаленнем "шасцідзясятнікаў", і якое вывела паэзію на стадыёны. Гэта быў фантастычны час: уся краіна ад Сахаліна да Масквы і Брэста сцялілася пад ногі паэтаў літаратурнымі падмосткамі. Людзі тысячамі йшлі слухаць вершы - гэтаксама, як прыходзілі глядзець футбол ці хакей. І хоць Каваль казаў, што ідуць яны не на паэзію, бо паэзіі на стадыёнах быць не можа, сам ён таксама стаяў перад трыбунамі стадыёнаў і быў імі любімы. Праўда, не так, як Круча, і ў тым была праблема. Не толькі ў Каваля - у Шкляра таксама. І яшчэ ў многіх і многіх паэтаў, якія, называючы Кручу з ягонай кампаніяй эстраднікамі, штукарамі, блазнамі, як бы баранілі чысціню паэзіі, а насамрэч люта зайздросцілі ім.

Пазней, калі час гэты скончыўся, шасцідзясятнікі зайздросцілі самім сабе. Што ж, калі ты хоць аднойчы адчуў тыя пульсацыі, тую энергетыку тысяч людзей, якая, наскрозь пранізваючы цябе, касмічным ветрам ляцела на сцэну, калі ты пастаяў на тым ветры, удыхнуў наркатычнае паветра стадыёна, які адгукаўся табе то цішынёй, то гулам, то громам, ты ўжо нічога больш пранізлівага не адчуеш, не ўспомніш, не знойдзеш у памяці нічога, што магло б раўняцца з тым ветрам, з тым гулам, з той цішынёй. Усё гэта разам з мільённымі накладамі кніг і літаратурных часопісаў, з дэбатамі ў інтэрнатах і на інстытуцкіх вечарынах, з неверагодным, бо было самым нечаканым з усяго, што не чакалася, адчуваннем свабоды называлася адлігай - і талай вадой сышло разам з ёй.

Віктар быў агаломшаны, упершыню пачуўшы Кручу, Вышэнскага, Ружэвіча, Ахметаву на стадыёне ў Лужніках. І хоць ён спазніўся, бо пазней за іх нарадзіўся, у шасцідзясятнікі, але ўсё ж паспеў, дзякуючы Кручу, адчуць тое, што адчувалі яны.

"Зямляк! - моцна, нібы даючы зразумець, што сёння спаткаўшыся, заўтра яны не развітаюцца, абняў яго пры знаёмстве Круча. - Я таксама беларус, мая бабка з Палесся". І хоць Круча, які называў сваю беларускую бабку Ганну "бабуляй усяго свету", кім толькі ні называў сябе самога, ён сапраўды па-зямляцку падаў руку Віктару, тады яшчэ амаль хлапчуку, усцягнуўшы яго на прыступку апошняга вагона цягніка стадыённай паэзіі, у якім Віктар хоць і не ад Сахаліна да Брэста, бо цягнік ужо сыходзіў са свайго часу, але некалькі станцый паспеў праехаць. З ветрам, як у вершах Каваля.

- Маргер! Ты ім вершы прачытай, якія да партыйнага з’езда напісаў, - раптам цяжка, як валун уніз кінуў, прамовіў Каваль. - Ім спадабаецца. Яны пра гэта якраз, пакуль цябе не было, гаварылі. У якое ты лайно ўліпнуць можаш.

У голасе ягоным не было зайздрасці - ды Каваль і не мог гэтаму зайздросціць. Калі Вышэнскі напісаў: "Нас многа. Нас, можа, чацвёра", - Каваль напісаў: "Я адзін!" І ўвесь ён быў у гэтым.

Зрэшты, як і Шкляр.

- Што вы такое прыдумалі, Юры? - плаўна ўскінула галаву на вытанчанай шыі Ахметава, якая, пабойваючыся Каваля з ягоным характарам, заўсёды звярталася да яго на вы. - Мы размаўлялі зусім пра іншае. Андрэй, праўда, сказаў, калі Віктар увайшоў: "Вось і з’ездаўскі паэт", - але нічога болей. Тым больш пра…

Пра лайно яна, пачырванеўшы, не вымавіла.

Віктар не бачыў, ці пачырванеў ён, але кроў, якая прыліла да твару, адчуў.

- Няхай прачытае! - не сунімаўся Каваль. - Я паслухаю. Ад часоў Сталіна з’ездаўскіх вершаў не чуў.

Што яго сёння - ды яшчэ аднаго - сюды прывяло? Ці хто прывёў? - чамусьці ўспомніўся дырэктар антыкварнай крамы, які сышоў, убачыўшы Віктара са Шклярам, у бар.

Каваль не быў хадаком па рэстаранах. Ён калі ўжо запіваў, дык не меней як на трое сутак, і што яму тры гадзіны ў рэстаране? Да таго ж ён меў жонку татарку, праз якую ўсе яму зайздросцілі, бо яна трывала любыя ягоныя капрызы, выконвала, як тая рыбка залатая, любыя жаданні: басанож па снезе магла ў краму пабегчы, калі ён прачынаўся сярод ночы, што з ім здаралася, і кідаў: "Выпіць!"

Ён і цяпер быў нападпітку, Каваль, але раней нават п’яны нічога такога ў адносінах з Віктарам сабе не дазваляў, наадварот, бараніў яго ад нападак, і Віктар падумаў, слухаючы, як голас Каваля пульсуе разам з крывёй у скронях, што калі зараз дараваць яму, дык ніколі ўжо іх адносіны не выраўняюцца, так і будзе Каваль глядзець на яго з другога паверха, а Круча, Вышэнскі, Ружэвіч, Ахметава, Шкляр будуць ведаць, чаму ён зверху глядзіць, значыць, гэтага нельга дапускаць, нельга зараз яму прайграць, і Віктар не прыдумаў нічога лепшага - ускінуў, пастараўшыся зрабіць гэта плаўна, як толькі што зрабіла Ахметава, галаву і стаў чытаць напісаны да з’езда верш, чуючы шорхат лёду, у якім патанае ягоны голас, і Каваль не даслухаў яго: "Хто пераклаў? Шкляр ці Круча?.." - паспрабаваў дастаць ён яшчэ і Шкляра з Кручам, але перш чым тыя паспелі што-небудзь адказаць, Ружэвіч прагаварыў ціха: "Мутня якая…" - на што Каваль ускочыў, ледзь парэнчы веранды не абламаўшы: "А што ў вас не мутня?.." І працытаваў Ружэвіча: "Па нацыянальнасці я савецкі" - не мутня? - І тут жа, ён дзеля гэтага, мусіць, і справакаваў Віктара на з’ездаўскі верш, каб "залатую чацвёрку" дастаць, успомніў радкі Кручы: "Считайте меня коммунистом - вся жизнь моя скажет вам!" - не мутня?.. А "На все вопросы отвечает Ленин" - перакінуўся ён на Вышэнскага, - не мутня?.. - Дык чаго вы тады да Маргера прычапіліся? - гаркнуў ён зверху ўніз, хоць ніхто, апроч яго, да Віктара не чапляўся.

- Ніхто да яго не чапляецца, апроч цябе, - міралюбіва сказаў Круча. - Да чаго тут чапляцца? Звычайныя, як на замову, вершы. Як помнік Леніну каля праўлення калгаса. Проста фігура. Каму ў галаву прыйдзе ацэньваць яго як скульптуру? - паспрабаваў Круча абараніць Віктара, а Дзіна, жонка скульптара Эдуарда Стругавога, які гадоў пяць таму з’ехаў у ЗША, а ёй з ім выехаць не дазволілі, з СССР не выпусцілі, сказала: "Мне. Мне прыйдзе ў галаву любы помнік ацэньваць як скульптуру. І Эдзіку тое самае ў галаву прыйшло б. Гэта для партыйцаў з гэбістамі Ленін фігура, а не скульптура".

Афіцыянт, які нёс віно да стала, зрабіў выгляд, нібы забыўся нешта ўзяць на кухні, і пайшоў назад, каб жонку эмігранта не чуць.

Пра Кручу хадзілі плёткі, нібы ён звязаны з Лубянкай, з КГБ, і, пэўна, праз гэта Стругавы і ягоная жонка лічылі, што Круча мог ім дапамагчы ўсёй сям’ёй выехаць за мяжу, але не дапамог.

Кручу ўвогуле ў чым толькі ні вінавацілі - без дай прычыны. Не толькі паэты, але і мастакі, музыкі лічылі, што яны нечым праз яго абыдзеныя. Прэміямі, званнямі. І крыўдавалі, немаведама што пра яго выдумляючы.

Аднойчы Круча, які любіў запрашаць на свае вечарыны эпатажных, нечаканых для публікі людзей, запрасіў выступіць разам з ім Стругавога. Са сцэны Стругавы нічога эпатажнага не сказаў, а калі пасля вечарыны і пасядзелак у рэстаране заехалі да яго ў майстэрню, дзе яшчэ выпілі, раптам усхадзіўся. "Ты гэбэшны агент! Сексот! Пляваў я на цябе!" - крычаў п’яны скульптар Стругавы паэту Кручаненку, якога, колькі той ні выпіваў, Віктар ніколі не бачыў п’яным, але праз нервы, мусібыць, Круча ўсё ж захмялеў, шпурнуў раззлавана, цэлячы ў гаспадара майстэрні, бутэльку з шампанскім, прамахнуўся - і бутэлька ўдала, так, што белы пыл пасыпаўся, гахнула ў "Дрэва жыцця", якое Стругавы хуценька зляпіў з гіпсу, каб паказаць францужанкам, дзвюм дамам з парыжскай мэрыі, якім перад тым на пальцах расказаў пра ідэю, маўляў, кожны палец, кожная галіна дрэва - нейкая сусветная падзея, знакамітасць, і дамы з мэрыі зацікавіліся, сказалі, што ў Парыжы такая скульптура прыйшлася б да месца, але ж самой скульптуры не было, Стругавы некалькі разоў пачынаў ляпіць яе і кідаў, бо калі са знакамітасцямі старажытнай Грэцыі ці Рыма ён больш-менш разабраўся, дык шмат хто з новых знакамітасцяў, як жаліўся Стругавы, абавязкова аказваўся сукай, а зараз вось гэткая ж сука, сексот, які прыкідваецца паэтам, яшчэ й ягонае дрэва жыцця раструшчыў! Дык што цяпер рабіць? Зноў перад французамі пальцы загінаць, на кучы гіпсу седзячы? І хто заплоціць за шампанскае, за гіпс, за скульптуру на Place des Victoires?

- Чаму не ў самым цэнтры? На плошчы Згоды, ці на Вандомскай? - вінавата пытаў Круча. - Ты варты цэнтра Парыжа, Эдзік.

У той вечар яны зрабілі выгляд, нібы памірыліся. А насамрэч памірыліся, можа быць, толькі тады, калі абодва скончылі жыццё ў Амерыцы. І адзін папрасіў, каб яго пахавалі дома, а другі - не.

- Я магу зразумець студэнта, якому есці няма чаго, і ён ленінскі пакой у калгасе афармляе, - дагаворвала сваё жонка Стругавога. - Хоць Эдзік і галодны гэтага не зрабіў бы. А тым больш не пісаў бы лозунгі ці лісты ў ЦК. Бог усё бачыць, усё чуе! - не адставала яна ад Кручы, і Шкляр, пэўна, вырашыў выручыць яго, на іншае размову перавесці: "Часам бывае, што нават тэлефануе". - "Хто тэлефануе?" - не зразумела Дзіна. - "Бог. У мяне знаёмы егер на Умбе ёсць. Ён праз дачку начальніка вырашыў кар’еру зрабіць. На кручок яе, як ён казаў, узяў. Разумеў, што яно не надта прыстойна, нават падлавата выглядае. Папрасіў Бога дараваць". - "І што?" - "І Бог пачуў яго. Патэлефанаваў, дараваў".

- Ха! - хакнуў зверху Каваль, а Бэла плаўна павярнулася да Віктара, які, зноў адчуўшы, як прылівае кроў да твару, сказаў: "Дзякуй, што запрасілі…" - падняўся і пайшоў.

Вось Круча не мог зрабіць такога. А Шкляр мог. І зрабіў, разумеючы, што ўсе ведаюць пра Ганну.

Таму і зрабіў. Ён называў гэта прафілактыкай вірусных захворванняў.

Вірусолаг знайшоўся.

Віктар як любіў у Шкляры паэта, гэтак жа ненавідзеў у ім "вірусолага", якога зараз быў гатовы на часткі парваць, засмажыць. І ці самому з’есці, ці сабакам скарміць.

- Ды пачакай ты! - дагнаў яго ў бары Круча. - Мусіць, я ўсё ж не беларус, бо не такі крыўдлівы. А калі беларус, дык трохі.

Да іх, дробненька перабіраючы нагамі, падбег, нібы толькі й чакаў, калі яны з рэстарана выйдуць, дырэктар антыкварнай крамы. "Вы величайшй поэт России, Егор Александрович! Ве-ли-чай-ший! И у вас, Виктор Павлович, большущее будущее! Боль-шу-щее! Буду польщен, если позволите с вами за ваше здоровье выпить! - пстрыкнуў ён пальцамі бармену, які тут жа напоўніў тры келіхі, і Круча, каб, мусібыць, не затрымлівацца, без ніякіх слоў у адказ выпіў, таму і Віктару нічога не заставалася зрабіць, як выпіць свой келіх, пітво ў якім нагадала напой, што смакаваў ён у кабінеце дырэктара крамы, а той толькі прыгубіў. - Какие вы, Егор Александрович, на концерте в день чекиста стихи на Лубянке прочитали! "Что толку шумным быть поэтом, какая в этом благодать! А вот бесшумным пистолетом полезней, право, обладать". Это потрясающе, потрясающе! А как пошутили, как пошутили! Подарите, мол, бесшумный пистолет! Потому что если узнают, что я у вас выступал, мне ничего не останется делать, как застрелиться, а я не хочу шума. Жаль, жаль, что уходите. Желаю здравствовать, желаю здравствовать! Польщен, польщен..."

- Паехалі да мяне, - прапанаваў Круча, калі выйшлі на вуліцу . - Дома ў мяне скрыня "Хванчкары". Віна, якое заўсёды было ў кабінеце Сталіна.

XI

Адчыніліся дзверы, у сталінскі кабінет укаціўся Качарыга. Купала і не пазнаў яго адразу. Падумаў, что карла нейкі ў Сталіна, як у цара ці кара-ля, - гэтак і без таго маленькі Качарыга, укаціўшыся ў сталінскі кабінет, зменшыўся. Зрабіўся не вышэй за стол.

- А вы думалі… - задаволена сказаў Сталін, убачыўшы, як здзівіўся Купала. - Сталін таксама жывы чалавек, і пакуль яго Берыя не знішчыў, можа іншым разам пажартаваць, - падвёў ён Качарыгу да Купалы. - Ну, павітайцеся…

Качарыга сутаргава падаў руку. Купала вяла, але паціснуў.

- Вось і спаткаліся старыя сябры, - касавата зірнуў Сталін на Купалу. - А вы думалі, не спаткаецеся? - пад локаць павёў ён Качарыгу да пісьмовага стала. - Вы ў партыі, таварыш Качарыга? - І калі Качарыга гэтак жа сутаргава, як падаў руку, кіўнуў, Сталін пасадзіў яго за стол. - Тады пішыце рэкамендацыю ў партыю таварышу Купалу.

- Таварыш Сталін… - пачаў Купала і змоўк.

- Што? - яшчэ больш узвесяліўся Сталін. - Хочаце сказаць, што ён данос на вас напісаў? Дык ён жа пісьменнік. Таму й піша.. У розных жанрах. Учора - данос, сёння - рэкамендацыя, заўтра зноў данос. Цяпер ён і на таварыша Сталіна данос можа напісаць, бо рэкамендацыя ў партыю - справа добраахвотная, а не змушаная. "Таварыш Сталін, - напіша таварыш Качарыга, - змусіў мяне даць рэкамендацыю..." А спытайце яго, таварыш Купала, данос ён напісаў добраахвотна?.. Ці змушана?..

Качарыга проста на вачах змяншаўся, нібы ўрастаў у падлогу.

- Пішыце, - падаў яму самапіску Сталін. І сказаў, зірнуўшы на Мяркулава. - Можа, так напіша, што адной рэкамендацыі хопіць.

Камісар, падбадзёраны позіркам правадыра, дазволіў сабе пажартаваць:

- Так не зможа. Не Пушкін.

- Бо не прызначылі, - з нечаканай сур’ёзнасцю падхапіў банальны жарт Сталін. - А прызначылі б, быў бы Пушкін. Хай бы й нічога, апроч даносаў, не напісаў.

Сталінскага жарту Купала не зразумеў.

- Можна міністра прызначыць міністрам, таварыш Сталін. А Пушкіна прызначыць Пушкіным нельга. Ён нарадзіўся паэтам.

- Паэтам - так, - згадзіўся Сталін. - Але не Пушкіным, разумееце?.. Пушкіным ён прызначаны. Замест яго мог быць прызначаны нехта іншы. Дзяржавін. Прозвішча нават больш падыходзіць, чым Пушкін… Ці вы мяркуеце, што Купалам вы сталі, бо нарадзіліся Купалам? Гэта мы вас Купалам зрабілі. Мы вас ім прызначылі. Хоць маглі прызначыць іншага. А вас пакінуць Луц-ке-ві-чам. Так, таварыш Качарыга?

Качарыга, які за сталінскім сталом сталінскай самапіскай пісаў Купалу рэкамендацыю ў сталінскую партыю, падскочыў.

- Луцэвічам, таварыш Сталін! Гэта я памылкова… - І ўбачыўшы, як ускінуў галаву Мяркулаў, раптам выгукнуў: - Я таксама вершы пішу!

Такой пругкай рэакцыі ад здавалася б насмерць запалоханага чалавека ніхто не чакаў, Сталін нават разгубіўся трохі.

- Вось бачыце… Таксама піша… На машыну напісаў. А кажуць, што безгаловы.

Падобна было, што Сталін сапраўды, як распавядалі пра яго па радыё, усё пра ўсіх ведае. У крытыка Качарыгі была мянушка "Вершнік без галавы". У Мінску ён быў адзіным, калі не лічыць Купалу і Коласа, пісьменнікам, які меў машыну. Калі ён сядаў за стырно, дык праз нізкаросласць сваю з-за таго стырна амаль не віднеўся, праз што і меў мянушку, узятую з рамана Майн Рыда.

Яго баяліся. Не праз тое, што, не падклаўшы падушку пад азадак, не бачыў дарогі і мог задушыць. Баяліся, бо мог задушыць, напісаўшы пра тое, чаго не бачыў.

- Та-а-к… - зайшоў за спіну "вершніка без галавы" Сталін. - Што вы тут напісалі?.. "Даўно ведаю таварыша Луцэвіча Івана Дамінікавіча і рэкамендую прыняць яго ў партыю вялікага правадыра савецкага народа таварыша Сталіна…" І гэта ўсё? А што вы пра яго ведаеце?.. Тое, што ён памёр, ведаеце? Тое, што фашысты, лютыя ворагі нашай партыі, нашага народа ягоным іменем вуліцу ў Мінску назвалі, ведаеце? Што нацыяналісты, як сцяг, узняць яго гатовыя, ведаеце?..

Сталін спытаў - і чакаў. Твар Качарыгі стаў зялёным, як сукно на стале.

- Ве… ведаю. - заікнуўся ён аднекуль з-пад стала, і Сталін болей не стаў чакаць.

- Ведаеце? І рэкамендуеце ворага нашай партыі ў нашу партыю? Ды яшчэ мёртвага? Наша партыя, па-вашаму, партыя нябожчыкаў? Партыя мёртвых?

Качарыгі з-за стала не стала відаць.

- Гэта не яго... - ледзь прамовіў ён шэптам, і Сталін нахіліўся: "Што не яго?.." - не ягоным іменем... - дашаптаў Качарыга, - названая вуліца. Але я думаў, што так лепей...

- Каму лепей?

- Вам... мне здалося, што вам... нам... вашай партыі...

- Чыёй партыі?..

Качарыга ўсхліпнуў. Раз, другі.

- Партыі вялікага правадыра савецкага народа таварыша Сталіна.

- І ўгадаў! - весела сказаў Сталін і падаў Качарыгу карычневую з чырвонымі кантамі, як у Купалы, насоўку. - Угадаў, а плачаш. Вось калі б не ўгадаў, плакаў бы, а так чаго плакаць? Ну-ну. Ідзі. Можаш сказаць таварышу Паскробышаву, што мы мяняем табе ордэр на ордэн.

- На які? - спытаў адразу Качарыга, і тут жа зразумеў, убачыўшы, як Сталін насупіўся, што дарма спытаў. Шморгнуў носам. - Мне б насоўку вашу на памяць, таварыш Сталін.

Насоўку Сталіну, як здалося Купалу, было шкада больш, чым ордэн, але і скнарам пры беларускім паэце выглядаць не хацелася, таму ён буркнуў:

- Бяры. Але яна са смэркамі.

- Мне... - пачаў Качарыга і замоўк, бо далей, відаць, не ведаў, што сказаць. "Не скажаш жа, - падумаў Купала, - што і сталінскія смэркі ўзнагарода", - а Качарыга, памаўчаўшы, сказаў: "Мне і смэркі таварыша Сталіна ўзнагарода".

Сталін узяў у яго насоўку, высмаркаўся.

- Калі ласка. Свежыя, - вярнуў насоўку і, чхнуўшы, націснуў кнопку на стале. - Аляксандр Мікалаевіч.

Увайшоў ягоны сакратар, генерал Паскробышаў. Сталін махнуў рукой у бок Качарыгі: "Выдай яму "Знак пашаны"".

Паскробышаў кіўнуў і зрабіў выраз на твары, нібы яшчэ нечага чакае.

- Усё, - зноў махнуўся рукой Сталін. - Што яшчэ?

- А што пасля?.. - спытаў сакратар, падводзячы да дзвярэй Качарыгу, і Сталін плячыма пацепнуў, а Мяркулаў сказаў, на гадзіннік зірнуўшы: "Пасля няхай начэпіць ордэн і замест таварыша Купалы ў труне паляжыць. Бо людзі там ужо збіраюцца, а труна пустая, могуць няправільна зразумець".

Жаданне займець ці большую, ці яшчэ адну ўзнагароду на імгненне перамагло ў Качарыгу страх. "Дык у таварыша Купалы ордэн Леніна..." - сказаў ён, і тут жа яшчэ раз пашкадаваў, што раптам асмялеў, бо Сталін згадзіўся з Мяркулавым.

- Няхай паляжыць. А мы тут падумаем. Магчыма, замест таварыша Купалы таварыша Качарыгу пахаваем. Вядома, за дадатковую ўзнагароду, - як бы супакоіў ён абселага ў дзвярах Качарыгу і зноў чхнуў. Раз, другі, трэці. Стаяў і чхаў, шукаючы на стале, чым бы нос выцерці.

Расчхаліся яны… То Мяркулаў на Лубянцы, то Сталін у Крамлі.

- Магу сваю даць, - дастаў насоўку Купала. - Яна, праўда, з крывёй, але на чырвоным не відаць.

Ён не чакаў, што Сталін возьме насоўку, а той узяў, выцерся.

- Без крыві нічога не бывае, - ціха, але выразна прамовіў Сталін, пачакаўшы, пакуль Качарыга, як рак, задам, чапляючы нагой за нагу, выпаўз з кабінета. - І паўтарыў, узвысіўшы голас: - Нічога, таварыш Купала, не бывае без крыві! Горкі песню пра сокала правільна напісаў. "Ён захлынуўся б маёй крывёю!.." А я паглядзеў, як вы з гэтым смаркачом, з карлам гэтым курдупым, які на вас данёс, праз якога вас не стала, за руку паздароўкаліся, і падумаў... - Тут ён рэзка, не зрабіўшы ніякай паўзы, павярнуўся да Мяркулава. - А ты што падумаў, Усевалад?

Мяркулаў ужо зразумеў, што і сцэнку з даносчыкам, і ўвогуле ўвесь сённяшні спектакль Сталін разыграў не толькі для Купалы, але й для яго, і што цяпер ад ягонага адказу залежыць вельмі многае, калі не ўсё. Таму ён сабраўся і, адолеўшы імгненную разгубленасць, вырашыў пайсці ва-банк.

- Я падумаў, што Берыя сказаў вам, нібы гэта я запанікаваў у мінулую восень. Пабаяўся, што вы здасцё Маскву. А гэта ён запанікаваў і пабаяўся, таварыш Сталін! Усё было так, як я вам напісаў!

Сталін моўчкі паклаў люльку ў попельніцу, узяў са стала рэкамендацыю ў партыю, напісаную Качарыгам, склаў у чатыры столкі, падаў Купалу.

- Вось бачыце, таварыш Купала: усе нешта пішуць. Усеагульная адукацыя. - І павярнуўся да Мяркулава. - А ты паздароўкаўся з Лаўрэнціем, калі з Куйбышава вярнуўся, Усевалад?

Мяркулаў прамаўчаў.

- За руку? - працягнуў правую руку Сталін. - За руку, Усевалад?

- Так, - адступіўшы на крок, выціснуў з сябе камісар. - За руку, таварыш Сталін.

Ён адступіў на крок, каб не казаць гэта Сталіну ў твар, каб не дай Бог сліні не пырснулі, а выйшла так, нібы адступіў, каб не паціснуць завіслую ў паветры сталінскую руку.

Сталін гэта скарыстаў. Руку не апусціў. Рука вісела. Мяркулаў стаяў, не ведаючы, што рабіць? Паціскаць позна. Не паціснуць… Пацалаваць?..

- Праблема з паэтамі, таварыш Купала, палягае ў тым, што іх, прызначыўшы, даволі цяжка зняць, - не апускаючы рукі і не гледзячы на Мяркулава, сказаў Сталін. - Складана. Але гэта з паэтамі складаная праблема, а не з міністрамі, - апусціў ён руку, і Мяркулаў укленчыў: "Таварыш Сталін..."

Сталін сеў за стол, вычысціў лапаткай люльку, прадзьмуў яе, разламаў дзве папяросы, набіў люльку тытунём.

- Растлумачце мне, таварыш Купала, як інжынер… - прыпаліў ён і чамусьці не дагаварыў знакамітую, якую любіў паўтараць, фразу: "Інжынер чалавечых душ", - …як можна з чалавекам, які цябе прадаў, здароўкацца? Юда Троцкі мяне прадаў, я забіў яго. Ці я зрабіў няправільна, трэба было паехаць у Мексіку і паздароўкацца з ім?.. Вось чаму вы гэтаму юду Качарыгу руку паціснулі?

- Ён падаў... - сунуў Купала ў кішэню, дзе ляжалі харчовыя карткі, качарыгінскую рэкамендацыю ў партыю. - Я паціснуў…

Сталін звёў - і раскінуў рукі.

- Ён падаў - вы маглі не паціснуць. І ніхто б яму болей руку не па-ціскаў. А цяпер усе паціскаць будуць, бо паціснулі вы. І ён, гэты Качарыга, гэты юда, які вас прадаў, усім казаць будзе, што Купала паціснуў яму руку нават на тым свеце. Пры таварышу Сталіну.

Купала не думаў, ці паціскаць руку Качарыгу, ці не? Той падаў - і не рабіць жа было пры Сталіну з гэтага праблему.

- Казаць, што пры таварышу Сталіну, не будзе. Таварыш Сталін неўміручы, на тым свеце быць не можа.

З тым, што ён неўміручы, Сталін не стаў спрачацца.

- Ну, добра, пры таварышу Мяркулаву, - сказаў ён лагаднейшым голасам. - Мяркулаў на тым свеце можа быць?.. Думаю, можа. Тым больш, што ён, можна сказаць, ужо там.

Калі б камісар не стаяў на каленях, ён бы, пэўна, упаў - гэтак яго хіснула.

Купалу, які хоць і разбіўся насмерць, але адчуванне цэхавай салідарнасці ў ім не памерла, стала шкада драматурга Мяркулава. Што той зрабіў яму кепскага? Раз у зубы даў? Дык жа перад тым ажывіў. Адразу ж, праўда, арыштаваў, але ўсё адно тое на тое выходзіць.

"Каб толькі сабе не нашкодзіць", - падумаў Купала, тут жа ўспомніўшы, што нашкодзіць сабе ўжо ніяк не можа, і падышоў да стала.

- Можна вас папрасіць, таварыш Сталін?.. Не расстрэльвайце, калі ласка, таварыша камісара, няхай п’есы піша. А раптам напіша такую, што адной будзе дастаткова, каб...

Сталін падаўся ўперад, абапёрся на стол, спрабуючы з крэсла ўстаць, але нешта хруснула ў ягоным калене - і ён адкінуўся назад.

- Каб што?.. Ну, скажыце: каб што?.. Вунь Горкі напісаў "На дне" - і што? Нехта з дна падняўся?

Купалу апошнімі гадамі ногі балелі, толькі па смерці перасталі, і ён падумаў, што Сталіну таксама баляць, калі з крэсла ўстаць не змог. А хоча, каб нехта з дна...

І ў Горкага, дарэчы, ногі балелі - даўся яму той Горкі. Нібы іншых пісьменнікаў няма. Пачытаў бы Чорнага, дык не пытаўся б, ці можа знішчыць беларус беларуса.

- Чорнага?.. Гэты Чорны хіба пісаў пра беларусаў?.. - перапытаў, нібы думкі не толькі жывых, але і мёртвых чытаў, Сталін. - Я паслаў яго ў Пскоў, прызначыў намеснікам камісара Паўночнага фронту. А ён збег у Парыж! Антысавецкі часопіс там выдаваў. Мне антысавецкі часопіс ягоны чытаць?.. - І ўбачыўшы на твары Купалы неверагоднае здзіўленне, Сталін дагаварыў весела. - Што? Не ведалі?.. Вось я і папрасіў французскіх камуністаў, каб яго... А яны дом ягоны спалілі! Ён і памёр. Так яму дома стала шкада, што... Што гэта вы гэтак на мяне вырачыліся, таварыш Купала, нібы ў мяне рогі выраслі?

Тое, што Чорны быў намеснікам камісара Паўночнага фронту, а пасля выдаваў антысавецкі часопіс, меў у Францыі свой дом, было такой навіной, што Купала пашкадаваў, што памёр. Да ўсяго ён бачыў Чорнага тры дні таму жывога. Таму і вылупіўся на Сталіна, нібы ў таго выраслі рогі.

- Таварыш Сталін, я бачыў Чорнага тры дні таму. Жывога.

Цяпер ужо Сталін на Купалу вырачыўся. Не так, нібы той абрагаціўся, а так, нібы сказаў нешта такое, чаго не можа быць.

- Дзе вы яго бачылі? На тым свеце?

- На гэтым. У Доме літаратара. Пасядзелі з ім, выпілі.

- Выпілі?

- Так.

- З Чорным?

- З Чорным.

- Што пілі?

- Гарэлку. Што яшчэ піць, калі вайна?

- За перамогу?

- Не. За здароўе, - сказаў Купала і адразу пашкадаваў, што не зманіў, бо Сталін сціснуў чашу люлькі ў кулаку. Так, што костачкі пабялелі.

- Я ніколі не давяраў французскім камуністам, таварыш Купала. Мек-сіканскім давяраў, а французскім не… А вы?

У Купалы не было ні французскіх, ні мексіканскіх знаёмых камуністаў, і ён не ведаў, каму з іх можна давяраць, каму не, таму не адказаў нічога, а Сталін, пагладзіўшы калена, усё ж падняўся, кульгаючы пракрочыў да Мяркулава.

- Вайна. У Маскве шпегі. А ты па Маскве з нябожчыкамі цягаешся?.. Знайдзі мне гэтага Чорнага. Вершаплёта гэтага, які прыдумаў, што ў Сталіна калматае сэрца. Хоць жывога, хоць мёртвага.

Ён сказаў "вершаплёта", і Купала ўспомніў, што апроч беларускага празаіка Чорнага, у якога Сталін мог нешта прачытаць пра беларусаў, ёсць рускі паэт Чорны, у якога прачытаць пра беларусаў Сталін нічога не мог, таму й спытаў: "Чорны хіба пісаў пра беларусаў?.." - а значыць, гэта зноў блытаніна з прозвішчамі. Рускі паэт Чорны сапраўды памёр і, здаецца, памёр недзе ў замежжы, так што ніякага шпіёна Чорнага ў Маскве няма, але ёсць беларускі пісьменнік Чорны, з якім можа стацца тое самае, што сталася тры дні таму з Купалам, на пахаванні якога ў Доме літаратара зараз амаль усе беларускія пісьменнікі - і сярод усіх Кузьма Чорны, якога ўжо ледзь не знішчылі ў Мінску, кінуўшы за краты, у адзіночку, каб там ён калі не сканаў, дык звар’яцеў.

Если лучшие будут бросаться в пролёты,

Скиснет мир от бескрылых гиен и тупиц!

Полюби безотчётную радость полёта,

Разверни свою душу до полных границ -

згадаў Купала амаль прарочыя вершы паэта Чорнага, але вершы вершамі, а нешта трэба было рабіць. І ён рашуча ўстаў:

- Пара мне ў труну, заляжаўся ў маёй труне Качарыга! Не прынята ў беларусаў замест нябожчыкаў хаваць жывых. Мяне чакаюць.

- Хто? - жэстам спыніў Сталін камісара Мяркулава, які арлом узляцеў з каленяў, каб выканаць загад, злавіць Чорнага жывога ці мёртвага. - Чорны чакае?.. Кузьма?.. Дык ён жа разам з усімі даў на вас паказанні. Вас таксама маглі арыштаваць, пасадзіць, вы харакіры сабе праз тое ўчынілі, жывот узрэзалі. І што цяпер? Спяшаеце яго ратаваць? Папярэдзіць, што арол ляціць, - кіўнуў Сталін на Мяркулава, - каб задзяўбаць яго да смерці? Дык хай задзяўбе. Гэта ж адплата. У вас і паэма ёсць, якая так называецца. І гэта справядліва, хіба не?

- Не, - не згадзіўся Купала і хацеў сказаць, што Чорнага катавалі, што ў адзіночнай камеры ён ледзь не звар’яцеў, што справядлівай была б адплата не яму, а ягоным катам, але падумаў: "Каму я ўсё гэта казаць буду?.." - і нічога не сказаў, апроч "не".

Тое, што Сталін прачытаў ягоныя думкі, гэтым разам Купалу не ўразіла.

Ну, прачытаў і прачытаў. Ён сам ужо чытаў Сталіна, як кнігу. Такую, якую б ніколі не напісаў, бо нават не ўяўляў, што такая можа быць.

Пра ўсё, што цяпер чуў ад Сталіна, Купала не раз думаў раней. Думаючы пра гэта, не спаў, рваў нервы, піў, ледзь трываючы боль, які не заглушаўся ні самаўгаворамі, ні гарэлкай - нікім і нічым. Боль здрады. Боль страты. Здрады і страты сяброў. Паплечнікаў. Каханых. Урэшце рэшт ён, гэты боль, які пасяліўся там, дзе была душа, выцясніў душу з яе жытла, з маленькага гняздзечка на сэрцы, у якім яна спявала, і боль гэты, заняўшы месца душы, як бы стаў ёю, душою, якая развучылася спяваць, а толькі крыкам крычала, гэтак драпаючы сэрца, што кроў, здавалася, пырскала з вачэй, якімі ўжо глядзець на свет не хацелася, бо ўдзень і ўначы ў іх было цёмна, чорна, - дык вось гэты боль, які ў ім жыў і які ім стаў, а не ён, не Іван Луцэвіч і не Янка Купала пачаў шукаць шлях з невыноснага святла ў цемру, у чарнату. І проста так выйшла, што гэты шлях супаў з тым, які выбраў для яго таварыш Сталін. Але не казаць жа пра тое Сталіну.

- Я не пісаў паэму "Адплата". Я напісаў паэму "Адплата каханнем", таварыш Сталін. Яшчэ тады, калі быў малады. І цяпер напісаў бы, каб у маленькім гняздзечку на сэрцы...

Яго ўсё ж цягнула выказаць тое, што хвіліну таму падумалася, і ён запнуўся, бо казаць пра душу, якая стала болем, пра песню, якая стала крыкам, можна было толькі самому сабе, а Сталін спытаў з цікаўнасцю: "Што ў маленькім гняздзечку на сэрцы?.." - і Купалу кальнула пад сэрцам, хоць яно не білася, ён ва ўсякім разе не адчуваў, што яно б’ецца.

- Нічога ў гняздзечку. Я памёр, таварыш Сталін. Памёр, так і не пабачыўшы той новай Беларусі, пра якую пісаў, якую прарочыў, пра якую марыў усё жыццё. Не спраўдзіліся прароцтвы, не здзейсніліся мары. Я памёр, не сустрэўшы тых новых людзей, якіх спадзяваўся сустрэць, не дачакаўшыся той новай беларускай літаратуры, якой чакаў. І не пабачыўшы, не сустрэўшы, не дачакаўшыся гэтага ў жыцці, я хачу пабачыць, сустрэць, дачакацца гэтага ў смерці. На тое ў мяне цяпер ёсць і вечны час, і вечная надзея.

Сталін расчаравана, нібы чакаў нечага іншага, уздыхнуў.

- Гэта вашы беларускія сны. Кіньце вы гэта. Усё, што ў вас ёсць, 1-я лабараторыя. А ў ёй тое, што мы для вас прыдумаем. І мы прыдумалі не толькі БССР. Са сцягам, гербам і "Лявоніхай". Мы для вас, таварыш Купала, прыдумалі, нібы ў маленькім гняздзечку на сэрцы, дзе была душа, пасяліўся боль, які выцясніў душу з жытла, у якім яна спявала, і боль гэты, заняўшы месца душы, як бы стаў ёю, душою, якая развучылася спяваць, а толькі крыкам крычала, гэтак драпаючы. ну, працягвайце... - паклаў Купалу руку на плячо Сталін, і Купала працягнуў, бо ўсё ж невыносна хацелася гэта выказаць, - "...гэтак драпаючы сэрца, што кроў, здавалася, пырскала з вачэй, якімі ўжо глядзець на свет не хацелася, бо ўдзень і ўночы ў іх было цёмна, чорна, і я пачаў шукаць шлях з невыноснага святла ў цемру, у чарнату, дзе сыходзяцца ўсе шляхі, дзе сыдуцца некалі мой з вашым, як сышоўся той, які я шукаў, з тым, які вы для мяне выбралі. але вы памыляецеся... - зрабіў ён намаганне, каб сказаць тое, што яшчэ не сказаў, і Мяркулаў тут жа скарыстаў момант, каб заняць страчаныя пазіцыі: "Таварыш Сталін не памыляецца!" - на што Сталін ніякай увагі не звярнуў, спытаў: "У чым памыляюся?.." - і Купала дагаварыў, - ...вы памыляецеся, мяркуючы, нібы ўсё гэта па вашай волі, што выбралі шлях для мяне вы, што вы мяне прыдумалі - вы прыдумалі самога сябе!"

Сталін выслухаў усё, ходзячы па кабінеце, і калі Купала скончыў, стаў насупраць яго. Твар у твар.

- Няхай так. У нечым кожны з нас сам сябе выдумляе. І што?

- Нічога. Салавей не выглядае так, як ён спявае.

Сталін руку да вуха прыклаў, нібы паслухаць хацеў, як пяе салавей. Апусціў:

- І паўлін… Самі прыдумалі, ці народнае? Зрэшты, вы ж народны паэт. І што далей?

- А тое, што як толькі самі сябе выдумляць вы ўжо не зможаце, вас пачнуць выдумляць іншыя - і зусім іншае ў вас жыццё настане. Пра пяты дзень сакавіка не забыліся?.. Вашы паплечнікі, вашы выхаванцы з той трыбуны, за якой вы ў авацыях стаялі, будуць зневажаць вас, проста здзеквацца з вас.

Мяркулаў, счырванеўшы, ужо набраў паветра ў грудзі, каб крыкнуць: "Тое, што ты мёртвы, не значыць, што не можаш стаць яшчэ мярцвейшы!" - але Сталін апярэдзіў яго:

- А з вас, думаеце, не?.. Думаеце, вас будуць услаўляць? Гэта я думаю, як вас уславіць! Стварыць з вас не проста паэта - неўміручую легенду! Бо гэта і мая неўміручасць, мая легенда! Бо я такую, з адных легендаў, стварыў краіну! Вечную ў легендах! А Хрушчоў пасля мяне надумае ўсё гэта парушыць! Маўляў, парушу легенду пра Сталіна - і стану легендай сам. Ідыёт. Легенда - не кукуруза. Легенда можа вырастаць толькі з легенды! Ці з крыві, што тое самае. Дзе кроў, там легенда! З гною легенды не вырастаюць. Дык ён дурань, невук! Паўлін, як і большасць тых, хто са мной. Але я не пра іх. Я пра тых, што з вамі. Пра салаўёў. Кніг панапісваюць, за мяжой атабарацца, вучэльні ўсялякія там пасканчаюць. На розных мовах рулады выдаваць навучацца. І што? Ведаеце, як яны вас назавуць? Каян Лупака! Куды да іх Хрушчову з ягоным культам! Нацыянальны геній, народная легенда - Каян! Га?.. Вось вы рускіх не надта любіце, а скажыце: рускія перарабілі б Пушкіна ў якога-небудзь Пукніша? Вінавацілі б яго ў тым, што ён не тое напісаў, не так жыў і не так згінуў, як ім хацелася б? Учынілі б здзек з яго памяці?..

Сталін упершыню за ўвесь час, які яны размаўлялі, узнерваваўся, наліў з крышталёвага графіна на крышталёвым падносе вады. Выпіў, паглядзеў на пабялелага Купалу, напоўніў яшчэ адну шклянку.

- І ведаеце, што яны пра вас скажуць?.. Што калі б вы застрэліліся ці зарэзаліся, засталіся б паэтам. А так - не. Так вы здраднік. Застаўшыся жыць, здрадзілі паэзіі. Вы тут бароніце Чорнага, будучыню новай беларускай літаратуры ратуеце, а гэтая будучыня, гэтая новая літаратура, яшчэ нават не нарадзіўшыся, вас ужо прадае! Дык нашто вам яе ратаваць?

У Купалы перасохлі губы, ён глытнуў вады… Зубы прастукалі па шкле, вада пралілася на падбароддзе. Сталін забраў у яго шклянку, паставіў на паднос, прайшоў за свой стол.

- І навошта вам паміраць? За каго? Дзеля чаго? Ажывілі мы вас - і жывіце сабе. Вечна. Жывы з імі вы справіцеся, не піскнуць, а мёртвы...

Купала пастаяў, шукаючы насоўку. Не знайшоў, выцерся даланёй, падышоў да стала і стаў выкладваць з кішэняў цёмна-карычневага, тонкага сукна ангельскага гарнітура тое, што ў іх было: з левай унутранай кішэні пінжака чорны скураны партманэт з харчовымі карткамі, пасведчанне сябра Саюза савецкіх пісьменнікаў і качарыгінскую рэкамендацыю ў партыю, з правай - яшчэ адзін скураны партманэт, карычневы з абанементам у сталовую літэр "А", нататнік і аловак з пазалочаным наканечнікам, з бакавых кішэняў - партабак з тытунём "Эліт", пушачку з папяроснай паперай, запальніцу, пачаты пачак ізафеніну, памацаў, ці не засталося нечага ў кішэнях, паправіў цёмна-чырвоную агатавую шпільку на гальштуку, цёмна-чырвоныя агатавыя запінкі на абшэўках белай кашулі і сказаў:

- Я не хачу жыць.

Відаць было, што Сталіна гэта па-сапраўднаму ўразіла, бо дасюль у яго ўсе прасілі жыцця. Толькі жыцця. Хоць якога, але жыцця.

- Жыць не хочаце?.. - пагартаў ён Купалаў нататнік. Доўга гартаў, потым адклаў, узяў аловак, пакруціў у пальцах, кінуў, той пакаціўся па стале… - А чаго вы хочаце, калі не хочаце жыць?

Мяркулаў, якому, бо ўсё ж драматург, пытанне Сталіна спадабалася, стаяў, чакаючы: "Што ты, маўляў, на гэта скажаш?" - а Купала, абышоўшы камісара, сеў на крэсла да стала, за якім нядаўна абедаў, паклаў на яго рукі, на рукі галаву: "Спаць". - "Хіба, калі памруць, яшчэ і спяць?.." - страсянуў яго за плячо камісар, і тут на стале Сталіна зазваніў тэлефон. Паслухаўшы, Сталін спытаў: "Самалёт гатовы?.." Паклаўшы трубку, высунуў верхнюю шуфлядку стала, згроб у яе ўсё, што ляжала зверху, замкнуў і рушыў да дзвярэй кабінета, якія, падбегшы, паслужліва расчыніў перад ім камісар. "Няхай паспіць", - сказаў Сталін сакратару, кіўнуўшы на Купалу, і выйшаў з кабінета разам з Мяркулавым, размінуўшыся ў дзвярах з Гітлерам.

12

Круча жыў у тым жа доме на Кацельніцкай, што і Ганна, толькі не ў старым, яшчэ даваенным корпусе, які будаваўся па загадзе Берыі, а ў новым высотным. Кватэра была вялізная, такая ж, як у дачкі Брэжнева, што жыла паверхам ніжэй, і маскоўскія літаратары, большасць якіх тулялася ў спальных мікрараёнах, ужо толькі праз гэтае жытло ў прэстыжным доме не маглі Кручу не зайздросціць. Не кажучы ўжо пра ягоныя замежныя камандзіроўкі, пра заробкі, на якія ён мог дазволіць сабе купіць тое, пра што яны маглі толькі марыць. Тую ж "Волгу", машыну, на якой ездзілі міністры ды сакратары абкамаў і купіць якую было немагчыма без таго, каб сакратары з міністрамі табе ў тым не паспрыялі.

- Хто гэта частаваў нас? - спытаў Віктар, калі яны, выйшаўшы з бара, селі ў Кручаву "Волгу", у якой ён ездзіў і нападпітку. Здаралася, што пападаўся. Тады даставаў з багажніка і надпісваў даішнікам кнігі, за што яны пакідалі яму правы. Паэтаў у той час любілі не толькі гандляры, але і міліцыянты.

- Дырэктар цырка.

- Чаго дырэктар?

- Цырка.

- А што ён рабіў на Лубянцы?

Круча на яго пакасіўся.

- Ты б мог адразу спытаць, што я на Лубянцы рабіў? Памочнік Андропава патэлефанаваў. "Як у Штаты з’ездзілі?.." Пра сёе, пра тое. А потым: "Будзем рады пачуць вашы вершы на нашым святочным канцэрце". Я падумаў, што адмаўляцца не варта. Ці ты б адмовіўся, калі б пра цябе хадзілі плёткі, што ты лубянскі агент?

Віктар прамаўчаў, і Ягор не стаў чакаць загадзя вядомага адказу.

- Вось я і вырашыў… - праехаў ён на чырвонае святло. - Якраз таму, што плёткі… А цыркач гэты таксама там выступаў. Потым даў мне два запрашальнікі ў цырк. Я схадзіў з сынам. Аказалася, ён не толькі дырэктар. Яшчэ і штукар. Штукі ўсялякія з галаграмамі паказвае. Публіка шалее. Бо ўсё, як у рэальнасці, але не існуе. Ты ведаеш, што гэта такое? Бачыў?

- Не.

- Як не? Трэба паглядзець. Толькі не ў цырку. Сходзім у інстытут оптыкі, там у мяне свае людзі. Пакажуць…

Перад імі зноў чырвона загарэўся светлафор, Круча газануў і праскочыў скрыжаванне.

- Ты заб’ешся калі-небудзь.

- Самалёт не ўпадзе і карабель не патоне, калі на караблі ці ў самалёце ёсць хоць адзін, каму не час. У каго яшчэ наперадзе тое, чаго чакае ад яго Бог.

Наўрад ці, сказаўшы гэта, ён Віктара меў на ўвазе.

- Але слухай далей, - доўжыў Круча, язык якога, як здалося Віктару, пачаў заплятацца. - Калі я ўпершыню з ім… не з Богам, з цыркачом гэтым сустрэўся, адразу падумаў: каго мне ён нагадвае? Падумаў і забыўся. А потым успомніў. Гады два таму я вырашыў пра Маякоўскага напісаць. Ну, чаму ён найвялікшы паэт эпохі, як Сталін сказаў. Чаму помнік у цэнтры Масквы ды ўсё астатняе… І ў архіве на фотаздымак наткнуўся: Маякоўскі ў карты гуляе. Партнёры ўсе пазнавальныя. Асееў… Ты, дарэчы, паэму ягоную пра Маякоўскага пераклаў бы. "И красное знамя белесою чайкой на сереньком занавесе заменено", - працытаваў Круча, пра якога казалі, што няма вершаў, якіх ён не ведаў бы на памяць. - Метафара якая! Гэта не толькі пра мхатаўцаў. Пра ўсіх… Дык вось з Маякоўскім за покерным сталом паэт Асееў, актор Яншын, жонка ягоная Паклонская, Валянцін Катаеў. Людзі, якія на сконе жыцця Маякоўскага былі да яго блізкія. А шосты за сталом - хто б ты думаў? Наш дырэктар цырка! "Польщен, польщен..."

- Не можа быць!

- Так, такога нібыта не можа быць, але - ён. Адзін у адзін! Потым я схадзіў яшчэ раз паглядзеў. Ён! Сярод набліжаных да Маякоўскага людзей - нікога падобнага. Нават не ведаю, што думаць. Можа, табе нешта вядома? Як я зразумеў, ты з цыркачом гэтым знаёмы. Хоць зрабіў выгляд, нібы не.

Круча меў такую якасць: заўважаць тое, чаго не заўважалі іншыя.

- А ён… - пачаў Віктар, разважаючы, ці сказаць Кручу, што дырэктар цырка зусім не дырэктар цырка, а… А хто?.. Дырэктар крамы? Лётчык?.. - А ён не ў лётным шлеме быў?..

Круча не паспеў адказаць - іх спыніла ДАІ: "З суседняга паста паведамілі, што вы праехалі на чырвонае святло. Вашы правы…"

Уздыхнуўшы, Круча вылез з машыны і пайшоў да багажніка. Атрымаўшы надпісаную кнігу, даішнік казырнуў: "Дзякуй!.. Дзіўнавата выглядаеце, Ягор Аляксандравіч. Давайце на ўсялякі выпадак мы вас падвязем…"

"Падвязіце, - не стаў адмаўляцца Круча. - Нешта сапраўды са мной… І нібы не выпіваў, а як выпіў".

У пад’ездзе дома сядзела ў акенцы, як сава ў гадзінніку, жаўтавокая кансьержка, яна ж ліфцёрка, якая, адклаўшы надкусаны бублік і адставіўшы бутэльку кефіру, падала Кручу перавязаны шпагатам з сургучнай пячаткай пакунак:

- Ягор Аляксандравіч, гэта для вас.

- Ад каго?

- Не назваліся. Папрасілі перадаць і ўсё.

Не адразу, бо і апранутая яна была інакш, і валасы ў яе былі светлыя, але Віктар усё ж пазнаў у жаўтавокай кансьержцы сакратарку дырэктара антыкварнай крамы Сюзану. Круча таксама, падалося Віктару, глядзеў на Сюзану, некага ў ёй пазнаючы, і калі ўвайшлі ў кватэру, успомніў: "Гэта ж Люцыя! Асістэнтка дырэктара цырка! Таго штукара, які фокусы з галаграмамі паказваў".

Ён ламануў сургучную пячатку, сутаргава, ледзь пальцы не параніўшы, разрэзаў шпагат, здзёр шэрую паперу, у якой ляжала нешта, загорнутае ў карычневую з чырвонымі кантамі насоўку. Ужо па абрысах было відаць, што гэта такое - і Круча асцярожна прыпадняў ражок насоўкі: пісталет! Яны абодва кінуліся ўніз, але на месцы кансьержкі нікога не было: у яе акенцы стаяла бутэлька кефіру і ляжаў надкусаны бублік.

- Браўнінг, - разгарнуў Круча, калі вярнуліся, насоўку. - Такі ў Маякоўскага быў… - І спрытна дастаў абойму, Віктар ніколі не падумаў бы, што ён гэтак хвацка з пісталетамі ўпраўляецца. Як Шкляр са спінінгамі. - Поўная. Калібр 7,65. - Ён увагнаў абойму ва ўручча, зняў засцерагальнік. - На! Мне здалося, калі Каваль на цябе наскочыў, ты застрэліцца хацеў… Ці спачатку вып’еш?

Аднойчы Віктару ўжо прапаноўвалі пісталет, каб застрэліўся. Бацька прапаноўваў. І вось цяпер старэйшы сябар.

- Усё пасля цябе, - сказаў Віктар, паставіўшы на месца засцерагальнік і паклаўшы пісталет на паліцу з кнігамі, а Круча выцягнуў з-пад стала скрыню віна.

- "Хванчкара". Каштаваў калі-небудзь? Шклянка файнага віна перад развітаннем з жыццём - не самае горшае, што ў гэтым жыцці можа быць.

Яны выпілі не шклянку і не бутэльку. Гаварылі, гаварылі, гаварылі… "Бэла зманіла, што пра цябе размовы не было. Была. І сёння, і раней. Андрэй сказаў... ці гэта Каваль мне казаў, не помню, што ў цябе ёсць шанец". - "Які?" - "Што ты героем можаш стаць, калі не пабаішся". - "Чаго не пабаюся?" - "Не пабаішся сказаць на з’ездзе не тое, што напісаў, а што думаеш. Пра партыю, пра Брэжнева. Як яно ёсць. Што крамлёўскі старцы, што застой. Тады…" - "Што тады?" - "Тады цябе пасадзяць. Ці вышлюць за мяжу". - "І ў тым мой шанец?" - "Не. Шанец твой у тым, што Брэжневу не доўга засталося, гады два ад сілы. І хто б ні прыйшоў пасля яго, цябе выпусцяць. Або, калі вышлюць, дадуць магчымасць вярнуцца". - "Гэта калі Грачын да ўлады прыйдзе. А калі Андропаў?" - "Дык ён і прыйдзе! Хто яшчэ, калі за ім КГБ? Ён і выпусціць. Яму кроў з носу трэба будзе паказаць змену курсу. Няўжо не разумееш? Раней ён дакладваў у ЦК, што я антысаветчык. А цяпер, ведаеш, што мне сказаў?.. "Больш вы, - сказаў, - Ягор Аляксандравіч, ніколі не будзеце невыязным. І ніхто вам указваць не стане, што пісаць і дзе друкаваць"". - "Так і сказаў?" - "Так і сказаў. І нават паўтарыў: ніхто не будзе ўказваць!" - "Цікава… А мне…" - "Што табе?.." - "Ну, не мне, а пры мне, калі ён у Грачына на лецішчы быў, ведаеш, што казаў?" - "Што?" - "Што ў народа можна забраць свабоду, але ўзамен трэба даць кілбасу". - "Андропаў?.. Так сказаў?" - "Так". - "А дзе ён кілбасу возьме?" - "Не ведаю. Але ж сказаць што заўгодна можна. Табе і Хрушчоў шмат чаго казаў. Хіба не?" - "Казаў. Я нават лісты яму пісаў". - "Ты? Хрушчову? Лісты?" - "Так". - "Дык Дзіна праўду сказала?" - "Так. Праўду". - "А скуль яна пра тое ведае?" - "Аднекуль дазналася. Ці проста так сказала. Наўздагад". - "І што за лісты?" - "Яны мяне прыціснулі тады. Дык у вернасці і любові кляўся. Яму, партыі. Пісаў, што я беспартыйны камуніст. Дурыў іх. А ты не падурыць, ты абдурыць іх можаш!" - "Каб яны мяне прыціснулі?". - "Ціскануць, канечне. Але яно таго варта. Шанец рэальны. Толькі паспець сказаць. Не доўга, коратка. І назаўтра ўвесь свет… Ты ўяўляеш, якая на цябе абрынецца слава? Давай за гэта вып’ем!"

Віктар з ліку збіўся, якую выпівалі яны пляшку, яму станавілася хмельна, дзіўна хмельна, як тады, калі піў ён з Ганнай зёлкі ў кабінеце дырэктара антыкварнай крамы. Толькі тады сорамна не было, хоць забіты Віктар Маргер вінаваціў жывога Віктара Маргера ў смерці. А цяпер ён адчуваў сорам. Неяк так адчуваў, што не зразумець было: гэта ён, жывы Віктар Маргер адчувае сорам перад забітым, ці забітаму сорамна за жывога?

Усё блыталася… Больш і больш… Круцілася, віравала… І калі паплылі між вірамі залёныя чаўны, ён, памятаючы, што з кватэры не выходзіў, падумаў, што гэта галюцынацыі. Аказалася, што не. Не зусім галюцынацыі. Але і не зусім чаўны, а хатнія тапкі Кручы, якія плылі па кватэры, бо нехта, ці Віктар, ці Круча, вырашыў перад сном ванну прыняць, адкруціў кран і заснуў, не закруціўшы…

"Во!.. - сказалі, увайшоўшы ў кабінет, у якім яны выпівалі, а цяпер адзін на канапе каля кніжнай паліцы, другі на крэсле за сталом спалі, Сюзана з Люцыяй, зусім голыя. - Можна плаваць, а мы купальнікі не ўзялі…"

Круча цяжка падняў галаву над сталом - і апусціў яе, не ўтрымаўшы.

"Да вас, Ягор Аляксандравіч, такія госці, - сакаталі Сюзана з Люцыяй, - такія госці, што мы не маглі не ўпусціць", - і дзве голыя ведзьмы, якія прыйшлі ў кватэру Кручы, каб паплаваць, прапусцілі паперадзе сябе Брэжнева ў маршальскім мундзіры з усімі зоркамі і медалямі, а за ім у парусінавым касцюме, з кефірам і надкусаным бублікам у руках Хрушчова, пра якога Віктар ніяк успомніць не мог, ці ён жывы, ці памёр, а калі памёр, дык калі?..

- Вы затапілі маю дачку, - праплёхаў па вадзе, гайдаючы зялёныя тапкі, Генеральны сакратар Камуністычнай партыі Савецкага Саюза Леанід Ільіч Брэжнеў. І забраўшы ў Хрушчова кефір з бублікам, сеў да стала, над якім ніяк не мог падняць галаву яшчэ не праснуты Круча. - П’яце і распуснічаеце? - спытаў яго Брэжнеў і, пальцам падазваўшы ці то Сюзану, ці то Люцыю, паляпаў яе па азадку. - Эх, я ў маладосці!.. Але зараз не пра тое… Я табе, Ягор, хіба не дапамог? - наліўшы кефіру ў шклянку з недапітым віном, падсунуў Брэжнеў шклянку бліжэй да Кручы. - Цябе Хрушчоў, - кіўнуў ён, не гледзячы, за спіну, - прыціснуў? Прыціснуў. Нагляд за табой быў? Быў. Я адмяніў? Адмяніў. Кватэру выдзяліў? Выдзяліў. Дзе? Там жа, дзе і дачцэ. А ты яе затапіў… Яна, між іншым, плаваць не ўмее. Добра, што галазадыя гэтыя пазванілі: "Ваша Галя ўтапіцца можа!.."

Брэжнеў адламаў кавалачак бубліка, падаў Кручы.

- На… Я табе, Ягор, як сыну… Як сабе… І табе, Віктар, медаль, як сабе, даў. Ды яшчэ прэмію. На з’езд партыі вершы чытаць паклікаў. Аднаго з усіх! З усяго Савецкага Саюза!.. На з’езд партыі - беспартыйнага, мне сёння сказалі, што ты беспартыйны! І я стрываў, не загадаў цябе за падман партыі… што я зрабіць з табой хацеў за гэта, не помню, але не загадаў!.. А вы мяне за ўсё гэта - скідваць? У шыю гнаць?

Хрушчоў, скочыўшы з-за спіны Брэжнева, схапіў адламаны для Кручы кавалак бубліка, пакруціў перад носам Леаніда Ільіча:

- А ты мяне хіба не скінуў? Хоць я табе даў не бубліка агрызак! Я ўсё табе даў! Адно што вершы на з’ездзе не прапаноўваў чытаць!

Да Брэжнева падплыў адзін з тапкаў. Леанід Ільіч паклаў бублік на стол, вылавіў тапак, прымераў.

- Вось усе думаюць, што ў мяне ўсё ёсць. А ў мяне нават тапкаў зялёных няма. Хоць, мусіць, і не трэба. Бо я ў іх буду, як жаба, - адкінуў ён тапак і выцер рукі аб лампасы. - Я цябе, Мікіта, не скідваў. Я цябе зняў. Бо ты валюнтарыст. Вось жа прасіў цябе абаранкі да кефіру купіць! А ты купіў бублік… І што мне сказаў? Калі абаранкі, сказаў, дык каму як. Каму адзін, каму два. Каму тры… Гэта капіталізм. А бублік - адзін на ўсіх! Гэта камунізм!

Віктару ўспомнілася, як Хрушчоў прыязджаў у Мінск. Выступаючы на мітынгу, абвясціў, што камунізм ужо не за гарамі і беларусы будуць у ім першыя. Бо гавораць па-руску. У камунізм, выходзіла, будуць прапускаць па моўным прынцыпе.

"Гэта рускі камунізм, - сказаў тады Барада. - А не нейкі там камунізм хахлоў ці бульбашоў".

- Мы ўжо былі б у камунізме, калі б ты змоўшчыкаў супраць мяне не сабраў, - крыўдліва зморшчыўся Хрушчоў, на што ці то Сюзана, ці то Люцыя зняла з ягонай галавы капялюш, пацалавала ў лысіну: "І мы былі б з вамі! Бо голыя!" - а Брэжнеў павярнуўся да Віктара, вочы звузіўшы: "Як там Грачын? Капае пад мяне?.. Андропаў кажа, што капае. Ты не ўздумай таксама рыдлёўку ўзяць, на з’ездзе што-небудзь ляпнуць. Хоць і дзіцячая твая рыдлёвачка, але ёй і закапаю. Ці ўтаплю, - скінуў са стала шклянку, якая, булькнуўшы, патанула, Генеральны сакратар ЦК КПСС і падняўся, здзіўлены, папоўз уверх бровамі. - Галя!.. Ты чаму голая?.."

На парозе кабінета, засланіўшы ўвесь дзвярны праём, узнікла дачка Брэжнева, апранутая гэтак жа, як Сюзана з Люцыяй. "Купаюся, - сказала яна. - Мне басейн з кватэры зрабілі. Плаваю і чую, як Круча падбівае Маргера супраць цябе выступіць. На з’ездзе. Маўляў, героем станеш, слава на ўвесь свет! І Маргер пабойваецца, але не адмаўляецца. Так што абодвух у басейне ўтапіць і ў падлогу закапаць. Разам з гэтымі лярвамі, - непрыязна зірнула голая Галя на голых Сюзану з Люцыяй, якія ўскрыўдавалі: "Дарма вы так, Галіна Леанідаўна! Мы пісталет ім перадалі, каб яны застрэліліся. Вунь на кніжнай паліцы ляжыць", - паказала, дзе ляжыць пісталет, ці то Сюзана, ці то Люцыя, і Брэжнеў зашлёпаў ад стала да паліцы, звужанымі вачамі гледзячы на Віктара, які раптам зразумеў, чаму застрэліўся Маякоўскі: бо не хацеў, каб яго ў басейне ўтапілі, у падлогу закапалі, лепей самому.

"На! - падаў пісталет Брэжнеў. - Сам дык сам. За падман партыі!" - "Я не падманваў, - узяў пісталет Віктар. - У мяне ніхто не пытаўся, у партыі я, ці не? У Мінску думалі, што я ў Маскве партыйны, а ў Маскве - што ў Мінску". - "У партыю ўступаюць не па месцы, а па сэрцы!" "Я не думаў уступаць!" - "А што ты думаў?" - "Нічога!" - "Дык цяпер падумай, куды лепш страляцца? Маякоўскі ў сэрца, але лепш, мяркую, у галаву. Каб пасля не думаць: а на хрэна застрэліўся? Ну, давай! На лік тры!.."

Віктар прыставіў браўнінг да скроні, Брэжнеў пачаў лічыць: "Раз, два." - і на лік тры ў дзвярах узнік дырэктар антыкварнай крамы Вензель: "Засцерагальнік здыміце!" Ці то Люцыя, ці то Сюзанна засмяялася: "Засцерагальнік паставіў, каб застрэліцца. Во ідыёт!.." - і тут пісталет стрэліў. Сам, Віктар не націскаў курок. Адчуў, як увайшла, прабіўшы левую скронь, куля, і як яна, прабіўшы правую, выйшла. Здзівіўся, што без крыві і без болю. Дачка Брэжнева закрычала: "Прыдуркі! Я прыйшла, каб выпіць з вамі! Ягор налівае, калі залівае!.." - і Круча схадзіў на кухню, прынёс келіхі.

Віна не было, за ноч усё выпілі. Вензель узяў пустую пляшку, нагнуўся, набраў вады з-пад ног. Разліў па келіхах, падняў свой: "Галоўнае ў жыцці - правільна засцерагацца. Тады ў ім не будзе ідыётаў!"

Вада ў келіхах стала барвовай. Усе выпілі, дырэктар антыкварнай крамы сказаў, губы аблізаўшы: "А цяпер - памінкі!" - і ўсчалася памінальная оргія. Брэжнеў ці то з Сюзанай, ці то з Люцыяй, Хрушчоў ці то з Люцыяй, ці то з Сюзанай, Круча з дачкой Брэжнева, а Вензель падышоў да Віктара, сеў на канапу: "Гэта не я, гэта яны самі. Увогуле, каб вы ведалі: усе ўсё самі і кожны сам. Пасля выдумляюць, нібы нехта іх ці змусіў, ці спакусіў. Вось і вы пасля выдумляць будзеце, што не самі, што вас ці спакусілі, ці змусілі. Круча, Сюзана, Брэжнеў, партыя, я. - І забраў у Віктара пісталет. - Без мяне фокус не паўтарайце, можа не выйсці. Як у Маякоўскага не выйшла".

XIII

Купала ўжо задрамаў на скураной канапе, калі ў кабінет Сталіна ўвайшоў Гітлер. У лётным шлеме з чырвонай зоркай.

- Прыснулі? - спагадліва спытаў ён Купалу. - І замахаў рукамі, убачыўшы, што Купала падымаецца. - Спіце, спіце!.. Мы з Іосіфам час ад часу мяняемся. Ён там за мяне, я тут за яго… Сеў на самалёт - і ў Крамлі.

Гітлер падышоў бліжэй, і Купала ўбачыў, што ў яго розныя вочы. Адно зялёнае, якое міргала, а другое карычневае, якім ён глядзеў не міргаючы.

- Бачу, што здзівіліся, - угледзеўся ён у Купалу неміргаючым вокам. - Не можаце зразумець… Нашы ідэі пераўтварэння свету падобныя. Як і спосабы дзеянняў. Так што і я тут, і ён там, як дома. Без асаблівых праблем. Ну, хіба з габрэямі… Ды спіце, спіце! Што вас так занепакоіла? Вы ж, наколькі мне вядома, не габрэй.

Ужо не спрабуючы зразумець, як гэта Гітлер, няхай і ў лётным шлеме з чырвонай зоркай, замест Сталіна можа быць і як Сталін можа быць замест Гітлера, Купала падумаў: "Габрэй, не габрэй. Скуль ён увогуле мяне ведае?.." - а фюрэр сказаў, нібы не паверыўшы, што Купалу пра тое невядома:

- Як скуль ведаю?.. Я ведаю вас праз майго даўняга партыйнага сябра Вільгельма Кубэ, якога паставіў генеральным камісарам у Беларутэніі. - І Гітлер міргнуў зялёным вокам. - Нічога, што я гэтак Беларусь называю?.. Вільгельм настойвае менавіта на такой назве. Ён у мяне вучоны. Яшчэ й паэт, драматург, як і вы. І як Мяркулаў, - раптам весела ўспомніў фюрэр. - Абое рабое. Што ў Сталіна, што ў мяне. Сталінскі "драматург" на свайго начальніка, на Берыю данос напісаў, а мой - на майго намесніка. На Бормана. Прыдумаў, нібы ў таго цешча габрэйка. Калі высветлілася, што не, непрыемнасці былі ў Вільгельма. Судзілі за паклёп партыйным судом. Хоць, можа быць, дарма. Яшчэ нябожчык Гейдрых западозрыў, праз што ангельцы і забілі яго, што ў маім блізкім атачэнні з’явіўся "крот". Сталінскі агент з мянушкай Вектар. Дык вось гэтым Вектарам, калі верыць амерыканцам, быў якраз Борман. Так што нездарма ўнюхаў Кубэ ў ім нешта не тое. І я адчуў, што нездарма, дапамог Вільгельму выслізнуць з-пад суда за паклёп. Як ён некалі, даўно, яшчэ ў тую вайну, дапамог мне выслінуць з-пад суда за сімулянцтва. - Гітлер хіхікнуў. - Я, між намі, калі на вайну ўзялі, надта не хацеў, каб мяне забілі. А хто хоча?.. Дык Вільгельм доктара знайшоў, габрэя, які напісаў, што я не зусім нармальны. Маўляў, мастак. І паглядзіце, што малюе. У судзе паглядзелі і згадзіліся, што так, ненармальны. А я неблагім мастаком мог быць, калі хочаце ведаць. Калі б не іншае прадвызначэнне. І калі ўжо Кубэ за нагавор судзілі, я сказаў: ён жа драматург! Ці мала якія ў драматурга могуць быць фантазіі! І саслаў яго ў правінцыю, далей ад рэйхсфюрэра Гімлера, які на яго зуб вастрыў. Пасля перавёў, хоць усе былі супраць, у Мінск. Ён, дарэчы, і пасля вайны хацеў у Мінску гаспадарыць. І каб не мець лішніх праблем, пачаў збліжацца з вашымі, як вы іх назвалі, тутэйшымі. Пад Мінскам раскопкі правёў, шкілет нейкі выкапаў і ў Берлін прыцягнуў, каб даказаць, што беларусы - арыйцы. І што ў адносінах да іх трэба праводзіць іншую палітыку, чым у адносінах да рускіх. Продкі беларусаў, маўляў, былі ў Еўропе - і нашчадкаў іх трэба вяртаць да Еўропы. Уключыць Беларутэнію ў склад Рэйху. Як аўтаномію. Даць ёй прыкметы дзяржаўнасці. Сцяг, герб. Во як усё магло павярнуцца. А вы: "Партызаны, партызаны, беларускія сыны, біце ворагаў паганых, каб не ўскрэслі век яны!.." Яно ўвогуле правільна, толькі не ў той бок напісана. Ці ў той?.. Вы хітры такі? - раптам зыркнуў фюрэр на Купалу карычневым вокам. І доўжыў, не дачакаўшыся адказу. - А Кубэ, каб давесці, што вы арыйцы, што ў нас з вамі адны карані, вось што пісаў… Пачакайце, дайце ўспомніць. Як там?..

"Мы з Рэйху, звязаныя ніткай адной

З сівой даўніной, што не стлела,

Саткаць дапаможам вам белы сувой,

Каб гэта краіна пад зоркай сваёй

І хлеб свой, і радасць займела",

- прачытаў па-беларуску нават лепш за Сталіна, без ніякага акцэнту Гітлер. І рукі пацёр задаволена. - Бачу, што ўразіў вас. Я і сам уразіўся, наколькі гнуткая мова. Яна і для вершаў, і для вайсковых загадаў. Як і нямецкая. Таму мне й падумалася, што, мажліва, Кубэ не такі ўжо фантаст. Перагаварыў пра гэта з Гімлерам, спытаў, што ён думае пра арыйскі шкілет, пра вершы? Пра ўсё, што робіць Кубэ ў Беларутэніі. І ведаеце, што мой намеснік адказаў? Што Кубэ за гэта адразу можна было б расстраляць, але можна й пачакаць, пакуль яго за гэта кончаць рускія… Вось вы ўсё цяпер наперад ведаеце, дык скажыце: сапраўды яго рускія заб’юць? Ці нашы?..

Купала ведаў, што скажа Гімлер, калі Кубэ скончыць жыццё на міне, падкладзенай пад ложак у ягонай спальні. "Якое шчасце для Айчыны!" - скажа рэйхсфюрэр Гімлер.

Фюрэр пазяхнуў.

- Зрэшты, гэта не так важна, спіце… Каб вы толькі ведалі, як я сам спаць хачу! Заснуў бы мёртвым сном, здаецца. Але як заснеш, калі вайна? Калі за табой Айчына, нацыя… - прайшоў ён углыб кабінета і сеў на месца Сталіна. - За вамі, між іншым, таксама. Не такая, вядома, як за мной, Айчына і не такая нацыя, але кожны мае тое, што мае. Што вырваў у іншых! - сціснуў у кулачок левую руку, якая была не большай за скалечаную руку Сталіна, Гітлер. - Ці што іншыя далі. У тую вайну вы нічога не займелі, і з гэтай вайны не вырвалі нічога, але Кубэ кажа, што пара вам нешта даць. Праблема толькі ў тым, што даваць няма каму. Вось я выканаў сваё прадвызначэнне, узвысіў Нямеччыну і немцаў, - узняўся над сталом Сталіна Гітлер, - а вы сваё - не! Хоць маглі выканаць, калі б не падаліся ў Маскву. Гэта не я прыдумаў, гэтак Кубэ напісаў мне тры дні таму. І яшчэ ён напісаў, што праз тое, што мы збіраліся вас сімвалам зрабіць, вас і забілі. Спытаю сёння Іосіфа, ці так?..

Гітлер зноў прысеў, зірнуў на гадзіннік.

- Калі дачакаюся яго… Ён у Берліне ў генералаў маіх. З імі там думае, што з намі тут рабіць? Мы Севастопаль сёння ўзялі. На чарзе Сталінград. У, як Іосіфу гэта не падабаецца! Ну, што мы збіраемся на Сталінград пайсці. Кажа мне: ідзіце на Варонеж! Там абарона не такая моцная. Быццам я не ведаю, дзе і якая ў яго абарона.

Гітлер, як нешта ўспомніўшы, засунуў руку ў правую кішэню нагавіц, дастаў пісталет.

- Ледзь не забыўся… Што гэта, думаю, мне муляе ўнізе?.. Іосіфу, калі Сталінград возьмем, толькі страляцца. А хто яму пісталет дасць? Дый пісталеты савецкія так сабе. Асечка можа быць, потым будзе мучацца. Нюрнберг, суд... А гэта "Вальтэр", - паклаў ён пісталет на стол. - Без асечак. - І ўздыхнуў. - Не трэба было яму сваім іменем горад называць. Вось у мяне ж няма Гітлерграда. Навошта ён Сталінград прыдумаў? З гэтага нават Манштэйн, які Севастопаль сёння ўзяў, жартуе. Маўляў, няхай зноў назаве горад Царыцыным. Тады можна будзе сказаць, што наўмысна яго здаў, каб пакончыць з царызмам. Дык Іосіф ускрыўдаваў. Гумару нямецкага не зразумеў. Хоць, калі па праўдзе, іншым разам Манштэйн не надта ўдала жартуе. Мне можа нагадаць, што я яфрэйтар, а ён генерал. Іосіф такога генерала тут жа расстраляў бы, як Тухачэўскага, а я трываю. Бо хто мне гарады будзе браць?.. Я Манштэйну гэтаму, - зноў скрушна ўздыхнуў фюрэр, - сёння званне фельдмаршала прысвоіў. Дык Іосіф паляцеў, каб павіншаваць яго. Ну, заадно. А Манштэйн цяпер будзе казаць, што я яфрэйтар, а ён фельдмаршал.

У Гітлера твар скрывіўся - гэтак яму не падабалася перспектыва размовы з Манштэйнам, які стаў фельдмаршалам.

- Можа, мне генералісімусам стаць? Гебельс вушы прасвідраваў: станьце, станьце. І вам, дарэчы, калі б у Мінску засталіся, я мог званне прысвоіць. Не фельдмаршала, вядома. А, напрыклад, ганаровага сябра Імперскай палаты літаратуры. Ці народнага паэта Рэйху. Або лаўрэата Гітлераўскай прэміі. Зрэшты, можна і тое, і другое. Прэміі Гітлера, праўда, пакуль няма, ёсць прэмія Гётэ, але чаму б не заснаваць маю?.. Ці вам не падабаецца ідэя? - трохі ўзнерваваўся фюрэр. - Па вачах бачу. Чаму?.. Лаўрэатам сталінскай прэміі можна быць, а лаўрэатам гітлераўскай прэміі - не? А якая розніца, калі я там - тое самае, што ён тут? І я там, да вашага ведама, столькі літаратараў, колькі ён тут, не знішчыў. Паэтаў нямецкіх сотнямі не страляў, як ён савецкіх. Ці я проста сам па сабе вам не падабаюся?..

Гітлер, уважліва паглядзеўшы на Купалу, мусібыць, вырашыў, што так, не падабаецца ён яму, і ўскрыўдаваў.

- А Кнуту Гамсуну падабаўся! І Герхарту Гаўптману! А Гаўптман не нейкай там Сталінскай прэміі лаўрэат. Нобелеўскай! Як і Кнут Гамсун, пра якога ваш Горкі сказаў, што ягоныя творы - святое пісанне. І што мы ў тым пісанні чытаем?..

Фюрэр дастаў з адной кішэні фрэнча ключ, з другой фотаздымак, паклаў яго на стол: "Пачакайце, надпішу, а то забудуся." - і, надпісаўшы фота, адамкнуў верхнюю шуфлядку сталінскага стала, узяў з яе нататнік.

- Гэта Іосіфа нататнік, ён запісаў тое, што Гамсун пра мяне сказаў. Зайздросціць, - пагартаў нататнік Гітлер. - Слухайце: "Англія хацела вайны, і Гітлер агаліў меч. Ён, крыжаносец і рэфарматар, хацеў стварыць новую эпоху і новае жыццё для ўсіх народаў, усталяваць непарушнае міжнароднае адзінства дзеля росквіту кожнай краіны. І высілкі ягоныя не сталі марнымі, народы і нацыі падтрымалі яго, сталі поплеч з ім, каб разам змагацца і перамагчы!.." І ведаеце, што, сказаўшы так, яшчэ зрабіў Гамсун? Аддаў свой нобелеўскі медаль майму "святапісцу" Гебельсу! Той жа таксама пнецца ў пісьменнікі... усе чамусьці ў пісьменнікі пнуцца... дык ачмурэў ад шчасця, падумаўшы, што гэтак Гамсун ацаніў ягоную пісаніну. Спытаў Гамсуна: "Чым я магу аддзячыць вам?" І пачуў: "Сустрэчай з Адольфам Гітлерам". І "святапісец" мой павесіў нос на квінту.

Паклаўшы на месца нататнік і зверху пісталет, Гітлер дастаў з шуфлядкі складзена аркуш паперы. Разгарнуў:

- А гэта што?.. "Даўно ведаю таварыша Луцэвіча Івана Дамінікавіча і рэкамендую прыцяць яго ў партыю вялікага правадыра савецкага народа таварыша Сталіна…" А вы, Іван Дамінікавіч, у партыю вялікага правадыра нямецкага народа не жадаеце ўступіць? Я напішу рэкамендацыю, - перавярнуў аркуш Гітлер і на звароце той жа паперы, на якой Купала быў рэкамендаваны ў партыю Сталіна, той жа самапіскай Гітлер напісаў яму рэкамендацыю ў Нацыянал-сацыялістычную нямецкую рабочую партыю. - Няхай будуць дзве, - хукнуў ён на свой подпіс і склаў паперу. - Ці мала як справа павернецца. Вунь у Гамсуна як павярнулася, калі ён са мной сустрэўся? Гвалт ва ўсім свеце ўсчаўся! Ангельцы, амерыканцы, французы, самі нарвежцы калабарантам яго, здраднікам назвалі. "Як можна, - крычалі, - паціскаць руку, якая ў крыві!.." Дык уся гісторыя - кроў! Праз Хрыста колькі крыві пралілося? Ён сам казаў: "Не думайце, што я прыйшоў, каб прынесці мір на зямлю. Не мір прыйшоў я прынесці, а меч!" Ні праз каго не пралілося болей крыві, чым праз яго, а вы яму не рукі, вы ногі яму цалуеце! Божы сын прыйшоў свет уратаваць! А каго ён уратаваў, што ён зрабіў сваім прышэсцем? Парушыў, у друз перамалоў антычны свет! Свет волатаў, свет герояў, які праз яго стаў светам убогіх! Дык вось я сваім прышэсцем сапраўды ўратую свет, вярну ў яго волатаў і герояў. У гэтым мая місія! І той жа Гамсун, у адрозненне ад многіх, гэта разумеў. Вось ён - герой! Ведаеце, дзеля чаго ён хацеў пабачыцца са мной, разумеючы, як яго за гэта будуць ганьбіць, зневажаць? Што прасіў пры сустрэчы? Бачу, што ведаеце. І ён гатовы быў дзеля гэтага паставіць сябе на скрыжаванне ганьбы і знявагі. А паставіць сябе дзеля Айчыны на скрыжаванне ганьбы і знявагі - гэта нават не грудзьмі на кулямёт кінуцца. Там імгненне, іскра, а тут... Тут насамрэч вялікі подзвіг. І вы маглі б паўтарыць яго. Шкада, што вы пра гэта не падумалі, перш чым ад нас з Мінска ў Маскву ўцякаць.

У дзверы асцярожна пастукалі. Гітлер хуценька сунуў паперку з рэкамендацыяй у шуфлядку, замкнуў яе, падняўся з-за стала: "Заходзьце!"

- Адольф Алаісавіч, ваш самалёт запраўлены, гатовы да вылету, - зазірнуў у кабінет сакратар Сталіна генерал Паскробышаў, пра якога Купала раптам успомніў, што Сталін жонку ягоную расстраляў, і, мусібыць, сакратар адпомсціць Сталіну хоча, таму Гітлера ў кабінет пускае і ключы яму ад сталінскага стала дае, дзе самыя сакрэтныя паперы ляжаць, а Гітлер сказаў, выходзячы ў дзверы, у якія ўваходзіў Сталін: "Зусім не таму… І зусім не пра тое вам, Іван Дамінікавіч, думаць трэба. Пра місію Гамсуна думайце, пра тое, што ён прасіў…" - і яны, Гітлер са Сталіным, прайшлі адзін скрозь аднаго, не размінаючыся, так, нібы абодва былі бесцялесныя, жывыя нябожчыкі…

"Во як выкруціў, - пачаў паціху ачомвацца Купала. - Ведаю я, пра што Гамсун прасіў. Прасіў Нарвегію пакінуць Нарвегіяй… Прасіў захаваць незалежнасць краіны, не рабіць з яе пратэктарат… Прасіў спыніць гвалт, расправы… Прасіў, прасіў, прасіў… А Гітлер адказваў: "Гэта пасля вайны, пасля вайны, пасля вайны…" І ўсё б нічога, можна было б лічыць гэта місіяй і нават вялікім подзвігам, калі б пасля вялікай вайны і вялікай крыві вялікі нарвежац не напісаў: "Мы, верныя прыхільнікі Гітлера, схіляем свае галовы перад тварам ягонай смерці".

- Прачнуліся? - прайшоў да свайго стала Сталін. - Зноў снілі вашы беларускія сны? Цуда нейкага ўсё чакаеце?.. А там, - кіўнуў ён на дзверы, - камісар чакае.

Купала падняўся, падышоў бліжэй, каб развітацца, а Сталін сеў, узяў фотаздымак, пакінуты Гітлерам.

- Дзе гэта мы з ім?.. - перавярнуў ён фота. - Што тут напісана?.. - І ўголас прачытаў: "Іосіф! Манштэйн хоча на поўдзень, але я пашлю яго на поўнач. На Ленінград. Твой Вектар".

Купалу, можа быць, і здзівіла б тое, што ён пачуў, калі б не ўразіла тое, што ён убачыў. На павернутым да яго здымку Сталін з Гітлерам сядзелі на лаўцы ў Горках. На той самай, на якой сядзеў некалі ў Горках Сталін з Леніным.

- На Ленінград, - кінуў Сталін здымак на стол. - А сёння яны ўзялі Севастопаль. - І спытаў, тэлефонную трубку заклапочана падымаючы: - Як вы думаеце, Іван Дамінікавіч: нам вяртаць Крым?.. Мне дык болей Каўказ даспадобы.

14

Кабінет члена Палітбюро ЦК КПСС, сакратара ЦК КПСС таварыша Miхаіла Андрэевіча Суслава, які адказваў у СССР за правільную ідэалогію, быў такі вялізны, што чалавека, які сядзеў за сталом у канцы кабінета пад партрэтам Леніна разглядзець можна было хіба ў тэлескоп. "Праходзьце, таварыш Маргер..." - зачыніў за Віктарам дзверы памочнік таварыша Суслава, і Віктар доўга, нават вельмі, як яму здалося, доўга йшоў па кілімавай дарожцы спачатку да стала, які стаяў, абстаўлены крэсламі, уздоўж кабінета, пасля ад стала, які стаяў уздоўж, да стала, які стаяў упоперак, з-за якога сухі, як Кашчэй, гаспадар кабінета кіўнуў вузенькай даланёй: "Сядайце там…"

Вярнуўшыся да стала, што стаяў уздоўж, Віктар стаў каля апошняга крэсла, чакаючы, калі таварыш Суслаў падымецца і перасядзе з-за аднаго стала за другі стол, а той не падымаўся, адной рукой гартаючы, бо другую трымаў так, як яна застыла, калі ён кіўнуў далонню Віктару, нейкія паперы, а потым падняў той рукой тэлефонную трубку. адну, другую, трэцюю, нібы хацеў паказаць, колькі ў яго тут усялякіх тэлефонаў, нарэшце сказаўшы ў нейкую: "Праз паўгадзіны Смірцюкова да мяне..." - з чаго вынікала, што на аўдыенцыю Віктару адпушчана паўгадзіны і, мусібыць, Суслаў выклікаў Смірцюкова, каб разабрацца, як гэта паэт, ды яшчэ беспартыйны, якому проста даручана вершык прачытаць, дэлегатам партыйнага з’езда стаў, на што Віктар быў гатовы адказаць, а Суслаў усё гартаў, перакладваў паперыну за паперынай, пакуль у дзверы за ягонай спінай не ўвайшла пухленькая, уся ў кудзерках жанчына ў белым хвартушку з падносам, на якім стаялі крышталёвая цукерніца, сподак з нарэзаным лімонам і шклянка ў бліскучым падшклянніку. Шклянка на падносе была адна, праз што жанчына, убачыўшы, што ў кабінеце двое, нерашуча спынілася, а таварыш Міхаіл Андрэевіч Суслаў паківаў ёй даланёй у бок Віктара: маўляў, гэта яму, - і калі афіцыянтка, ці як тут такія жанчыны называюцца, паставіўшы каля таго крэсла, дзе стаяў Віктар, цукерніцу, сподак і шклянку, выйшла, таварыш Суслаў перастаў перакладваць паперы: "Знайшоў. А то таварыш Андропаў пакрыўдзіўся б..."

Чамусьці Віктар падумаў, што імя таварыша Андропава, старшыні КГБ СССР, таварыш Суслаў у самым пачатку размовы назваў не выпадкова.

- Ён вершы піша, - падняў знойдзеную паперу таварыш Суслаў. - У нас амаль усе, ведаеце, пішуць вершы. Вось паслухайце. "Сбрехнул какой-то лиходей, как будто портит власть людей. О том все умники твердят с тех пор уж много лет подряд, не замечая (вот напасть!), что чаще люди портят власть". - І гаспадар кабінета адклаў паперку. - Як вам?..

Віктар не ведаў, што сказаць. Дакладней, ведаў, але ж не скажаш такое пра вершы старшыні КГБ СССР члену Палітбюро ЦК КПСС.

- Не ведаеце, што сказаць? - разгадаў, што не цяжка было, ягонае маўчанне Суслаў. - Вось і я не ведаю. Думаю... - паклаў ён на месца паперку з вершамі таварыша Андропава, якому, пэўна, нехта ва ўладзе не падабаўся, інакш для чаго б таварыш Суслаў гэтыя вершы чытаў, а ён прачытаў іх вельмі выразна і ўзяў з зялёнай тэчкі, якая ляжала справа ад яго, іншую паперку. - Калі ласка, растлумачце мне, чаму з’езд партыі можна вітаць: "Плыви, страна, эпохи ледокол!.." - між іншым, не кепска, зусім не кепска… а Генеральнага сакратара партыі - не? У чым тут праблема?.. Не разумею. І таварыш Андропаў не разумее. Дарэчы, я патэлефаную зараз яму, скажу, што вы ў мяне. Ды вы не стойце, сядайце. Піце гарбату, ешце цукеркі. Крамлёўскія. Такіх смачных вы ніколі не елі. Дый я не еў. Я ўвогуле не ем цукеркі, а мне прыносяць.

Віктар сеў. Пачуваў ён сябе скавана, няўтульна, тым больш, што яго адразу "канторай" палохаць сталі, але ўсё ж з цікаўнасцю глядзеў на чалавека, які, па словах Грачына, нічым і ніяк, калі не лічыць таго, што быў худзейшы за ўсіх, не вылучаўся сярод членаў Палітбюро, а вось жа больш за іншых патрэбны быў і Сталіну, і Хрушчову, і Брэжневу, якія набліжалі яго да сябе, даручаючы тое, што мала каму маглі даручыць. "Давяралі, - казаў Грачын. - У ягоных руках даўно ўжо, яшчэ ад часоў Сталіна, партыйная валютная каса - усе сродкі на фінансаванне братніх замежных партый. Гэтыя грошы практычна немагчыма кантраляваць, а ён капейкі сабе ў кішэню не паклаў - ды яшчэ двойчы ў год пералічвае ў партыйную касу частку сваёй зарплаты. Трыццаць гадоў адно і тое паліто з каракулевым каўняром носіць. Неяк Брэжнеў на Палітбюро прапанаваў скінуцца на паліто Суславу, дык ён сам нарэшце новае купіў. У яго дома нават мэбля не свая, казённая з цэтлікамі "Упраўленне справамі ЦК КПСС". Свае ў яго хіба толькі галёшы, якія ён ні зімой, ні летам не здымае".

Суслава так і называлі: "чалавек у галёшах". Яшчэ "бухгалтар". Але гэты нехлямяжны з выгляду "бухгалтар у галёшах" быў хітрым, крутлявым палітыкам і жорсткім чалавекам. Той жа Грачын распавядаў, як Суслаў дапамог Хрушчову скінуць маршала Жукава з пасады міністра абароны. "Дарэчы, мала хто, - казаў Грачын, - ведае, за што? А за тое, што Жукаў таемна, не сказаўшы ні слова Хрушчову, вырашыў стварыць школу дыверсантаў, сваю асабістую, можна сказаць, армію, у якую набраў дзве з паловай тысячы галаварэзаў, якім немалую зарплату збіраўся плаціць. Як некалі Берыя гэта зрабіў. І ўсе баяліся з Жукавым звязвацца, Хрушчоў саюзнікаў не мог знайсці. А "бухгалтар" пралічыў сітуацыю і стаў на бок Хрушчова. Абвінаваціў Жукава ў падрыхтоўцы ваеннага перавароту. Рызыкаваў, але выйграў. А пазней выступіў ужо супраць Хрушчова, свайго дабрадзея, дапамогшы заняць ягонае месца Брэжневу і стаўшы другім чалавекам ва ўладзе. Цяпер, калі галёшы не згубіць, можа і першым стаць".

Андропаву тэлефанаваць Суслаў не стаў, падсунуў бліжэй да сябе і разгарнуў зялёную тэчку.

- У ЦК камсамола вам прапанавалі напісаць некалькі радкоў, прысвечаных таварышу Леаніду Ільічу Брэжневу. Вы адмовіліся. І мы маглі б знайсці іншага паэта, які палічыў бы гэта за найвялікшы гонар. Так, пэўна, і зробім. Толькі перад тым… - замоўк на некалькі секунд гаспадар кабінета… - перад тым таварыш Грачын, да якога я даўно стаўлюся з вялікай павагай, папрасіў мяне пагаварыць з вамі. Сказаў, што вы савецкі чалавек, патрыёт, а ўсё, што тут, - пальцам пастукаў па зялёнай тэчцы сакратар ЦК, і Віктар успомніў, што Суслаў на пасадзе сакратара ЦК ужо амаль трыццаць пяць гадоў, што ён прасядзеў у гэтым крэсле даўжэй, чым Віктар жыве на свеце, - усё гэта нагаворы і паклёпы ворагаў і зайздроснікаў. Што ж, у нас, на жаль, такое пакуль бывае, і я гатовы паверыць, але... Але глядзіце: вы яшчэ хлапчук - і ўжо ў антысавецкай групоўцы. Групоўка ў Мінску, а справай яе займаецца Лубянка. І як вы мне дакажаце.. - падумаў пра нешта і трохі змяніў інтанацыю, сцішыў пракурорскія ноткі Суслаў. - хоць мне, можа, і дакажаце, але як вы пераканаеце таварыша Андропава, што маскоўскія чэкісты займаліся ў Мінску абы-чым? Прыдуманай справай. Ці вось... Вы ўжо ў Маскве, студэнт літінстытута. Антысавецкі спектакль на фабрыцы "Дукат". Як тут напісана: "У падвальным памяшканні. Са здзекам са сцяга СССР". Вас пасадзілі б, калі б таварыш Грачын не заступіўся. - паглядзеў Суслаў нейкую паперку і адклаў яе ўбок. - Дарэчы, апошнім часам вы бываеце ў таварыша Грачына дома, на дачы. А таварыш Андропаў у гасцях у таварыша Грачына апошнім часам бывае?..

Віктар часта ўспамінаў гэтае пытанне Суслава, калі таго не стала, і калі папаўзлі па Маскве чуткі, што ён не сам, што сысці на той свет яму дапамаглі. Хто дапамог? Вядома, КГБ. Хто ж яшчэ, калі месца Брэжнева заняў старшыня КГБ Андропаў? Хоць мусіў заняць, як другі чалавек ва ўладзе, Суслаў. Калі б раней за Брэжнева не памёр.

"Брэжнеў ледзь целяпаецца, - казаў Віктару, дамовіўшыся пра ягоную сустрэчу з Суславым, Грачын. - Суслаў хоць і старэйшы за яго, але здаравейшы. Так што ён яшчэ паспее генсекам стаць. Таму я і хачу, каб ён пагаварыў з табой зараз. Іншага выпадку не будзе.

Гэта адно.

Другое. Калі ты ўвойдзеш у дзверы кабінета Суслава, ты бокам абыдзеш дзверы кабінета Андропава. Ніхто з камітэта пасля тваёй сустрэчы з Суславым чапляцца да цябе не стане. Да кожнай, нават самай дробязнай справы, да любой сустрэчы Суслаў рыхтуецца сур’ёзна, таму абавязкова запатрабуе ад камітэтчыкаў тое, што ў іх на цябе ёсць. Юначыя твае забаўкі - такой бяды, а вось тое, што Посух напісаў… Суслаў, каб ты ведаў, быў першы ў Палітбюро, хто прагаласаваў за ўвод нашых войскаў у Афганістан. І настойваў на тым. Але сказаць, што нехта напісаў кепскі сцэнар фільма пра Афганістан, не азначае быць супраць нашай дапамогі Афганістану. Ты ж не супраць?.. Вось я Суславу так і патлумачыў. Ён, дарэчы, прызначаны старшынёй камісіі ЦК КПСС па польскім пытанні. Таксама прапаноўваў войскі ўвесці, калі ў Польшчы "Салідарнасць" вэрхал усчала. Але ў гэтым яго не падтрымалі. Ваяваць на поўдні, ваяваць на захадзе - гэта занадта. І цяпер ён шукае іншыя варыянты. Кажа: "Не штыком, дык пяром". Калі раптам пра Польшчу з табой загаворыць, будзь асабліва ўважлівы. З’явіцца талковая ідэя - выкажы. Але - калі талковая. Калі не - лепш памаўчы.

І трэцяе. Ты павінен спадабацца Суславу. Найперш дзеля гэтага я і ўгаварыў яго прыняць цябе. Калі спадабаешся, ніхто з пісанінай Посуха не будзе разбірацца. Кар’ера твая можа пачацца ў абыход камсамола. Рыўком. Зразумеў?.. "

- Дык як часта ў Грачына гасцюе Андропаў? - пачакаў трохі Суслаў адказу Віктара, але паўза гэтая цягнулася не даўжэй за іншыя. - Зрэшты, можаце не адказваць. Я ведаю, што бывае - і часта. І ведаю вашы адносіны да Васіля Дзям’янавіча. Дый таварыш Андропаў ведае. Таму дзіўна, што ён патэлефанаваў і сказаў... - узяў Суслаў з тэчкі яшчэ адну паперку.- сказаў, што яму даклалі пра вас... даклалі, нібы вы маеце нейкае дачыненне да замаху на жыццё таварыша Грачына. Я разумею, што лухта, што не можа такога быць, я нават Васілю Дзям’янавічу, які пра гэта не ведае, нічога не казаў і казаць не збіраюся, - убачыўшы, як у Віктара, які ў гэты момант узяў шклянку з гарбатай, здрыгануліся рукі, з ціхай даверлівасцю прагаварыў і тут жа дастаў чарговую паперку з тэчкі Суслаў. - Але на Лубянцы нехта можа паспрабаваць з гэтага лайна цукерку зрабіць, бо ёсць паказанні дырэктаркі 300-й секцыі, у якой вы былі з дачкой Васіля Дзям’янавіча перад самай аварыяй, і дырэктарка гэтая сведчыць, што вы настойвалі, каб. як тут напісана, "каб таварыш Васіль Дзям’янавіч Грачын не толькі прыслаў машыну, як дачка прасіла, а прыехаў сам".

Віктар паставіў на паднос шклянку з пралітай гарбатай і, хоць ногі слаба трымалі, устаў.

- Ды вы не ўскоквайце, сядзіце, - кіўнуў сваёй сухой далонькай, якая, пэўна, шмат на каго паківала, таварыш Суслаў. - Ніхто сюды не ўвойдзе і нікуды вас не павядзе. Я нават не буду пытацца, што вы можаце на гэта сказаць, бо цікавіць яно не мяне, цікавіць таварыша Андропава, але... Але як зразумець усё астатняе? Адкуль яно ў вас? У маладым чалавеку, выхаваным савецкай школай, камсамолам. - І раптам ён змяніў тэму, у яго, мусібыць, быў такі адпрацаваны прыём у размове: раптам тэму мяняць. - Тут напісана, што вы польскую мову ведаеце. Ведаеце?.. - І калі Віктар кіўнуў, спытаў. - Тады, пэўна, вам вядома, што ў Польшчы ваенны стан? Вельмі напружаная сітуацыя. Трэба вяртаць яе да нармальнай, мабілізаваць дзеля гэтага ўсе магчымасці і сродкі. Польскім пытаннем займаецца адмысловая камісія ЦК КПСС, на апошнім паседжанні якой вырашана паслаць у Польшчу дэлегацыю работнікаў культуры. Яны там баяцца, што мы войска пашлём, а мы ім - паэтаў, музыкаў, спевакоў. Як вам такая ідэя?.. - І не паспеў Віктар нічога адказаць, як Суслаў, які, здавалася, і не чакаў адказаў на свае пытанні, бо загадзя іх ведаў, працягнуў. - Да рускіх у палякаў адносіны не найлепшыя, таму прынятае рашэнне паслаць беларусаў. Ну, вы там бліжэй, адзін аднаго лепей ведаеце… Між іншым, чаму вы запісаны беларусам, калі ў вас бацька рускі? Па маці?.. Дык у нас так не прынята… Але гэта добра, што вы рускі і беларус. Беларус і рускі. Мы ўсе да гэтага прыйдзем. Грузін і рускі, літовец і рускі… Але беларусы, вядома, найбліжэй… Прымаць дэлегацыю будуць таварышы з польскай рабочай партыі. Ні з кім больш, на жаль, пакуль не ўдалося дамовіцца. Кантакты з тымі, хто за нас, зразумела, важныя, але значна важней - нефармальныя кантакты з тымі, хто супраць. Найперш з інтэлігенцыяй. З вашымі знаёмцамі, - зазірнуў Суслаў у зялёную папку, у якой, пэўна, было нешта і пра замежныя паездкі Віктара. - Гэта яны ўсё прыдумалі. "Салідарнасць" і ўсякае такое. Яны. Рабочыя - толькі інструмент, матэрыял… - І ўжо зусім нечакана, гэтак нечакана, што Віктар ледзьве не сеў, хоць гэтым разам сесці яму не прапаноўвалі, гаспадар кабінета сказаў, падняўшыся з-за стала. - Можаце перадаць Грачыну, што я не супраць, каб вы былі ў дэлегацыі. Падрыхтуйце вашы прапановы. Калі паездка дасць плён, калі будзе выніковай, тады вернемся да нашай размовы без гэтага, - адсунуў Суслаў зялёную папку ўбок, бліжэй да краю стала… І калі Віктар павярнуўся, каб пайсці, бо яму відавочна давалі зразумець, што аўдыенцыя скончаная, таварыш Суслаў спытаў. - А чаму вы цукеркі не елі?..

Выйшаўшы з кабінета і спусціўшыся на Старую плошчу, Віктар завярнуў у пельменную на вуліцы Горкага, выпіў, не закусваючы, шклянку гарэлкі і толькі тады ўсвядоміў, што ён не толькі ніводнай цукеркі не з’еў, але й ніводнага слова не сказаў. За паўгадзіны размовы - ніводнага.

XV

Камісар Усевалад Мяркулаў выйшаў з кабінета Сталіна ў добрым настроі. Нават у вясёлым. Ён рызыкнуў - і выйграў. Перажыў некалькі нязручных, небяспечных момантаў, але ўрэшце тое, што задумаў, дзеля чаго прыцягнуў Купалу да Сталіна, удалося.

Сталін сёння дзіўны быў. Такі, якім Мяркулаў раней яго не бачыў. Нешта за гэтым стаяла, штосьці ён задумаў, але зараз не да таго было, каб гадаць: што? Галоўнае, што Сталін даў яму асабістае даручэнне. А значыць, вярнуў давер. Тым, каму не давярае, таварыш Сталін асабістых даручэнняў не дае. І няхай цяпер таварыш Берыя застрэліцца. Ці павесіцца - на выбар.

- Ну як? Выспаліся?.. Можа, са свежымі сіламі на Кацельніцкую завернем? - весела прапанаваў ён Купалу, якога правёў да машыны генерал Паскробышаў, па дарозе яму нешта распавядаючы, а Купала сакратара Сталіна не слухаў, нават неяк гідліва, як здалося Мяркулаву, ад яго адварочваўся. - Там нам абодвум ёсць з кім і ёсць пра што пагаварыць.

Так, ёсць з кім і ёсць пра што. Але позна. Дый не гаварыць жа з каханай жанчынай пасля размовы з Гітлерам. Хоць ён у той размове, на чым злавіў сябе толькі тады, калі выйшаў з кабінета Сталіна ў прыёмную, нічога не сказаў.

Вось што гэта было? Смяротны сон?..

Над Краснай плошчай нізка праляцеў самалёт са свастыкай на адным і зоркай на другім крыле.

- Не, дзякуй, - сеў у машыну побач з камісарам Купала. - Я тут пагаварыў ужо, з кім хацеў і не хацеў. А на Кацельніцкай вы пагаварыце, калі ласка, без мяне.

Моўчкі праехалі Красную плошчу, выехалі на вуліцу Горкага.

Мяркулаву ў добрым настроі маўчаць не хацелася.

- А я заўважыў, як вы раўнавалі, калі таварыш Сталін пра яе казаў. Нават больш раўнавалі, чым тады, калі ён казаў пра Горкага. - І камісар пляснуў Купалу па плячы, так яму было хораша. - Дзіўная вы ўсё ж публіка! Каго толькі з вашай браціі ні бараніў я перад таварышам Сталіным! Пісьменнікаў, актораў… Думаеце, гэта ўсё проста давалася? Лёгка абыходзілася? Ды праз гэта ў Берыі ордэн Леніна, а ў мяне ордэн Рэспублікі Тува... - Мяркулаў залез у адну, у другую кішэню кіцеля, пашукаў… - Не, у Куйбышаве пакінуў… Шкада, вам было б цікава. На тувімскім ордэне амаль ваша "Пагоня", толькі вершнік не з мечам, а з кап’ём, - паказаў ён, як вершнік кап’ё трымае… - Дык вось і ў Маскве, і ў Туве, і паўсюль, дзе бываў, я ратаваў вашу брацію. Куляшова, не вашага паэта Куляшова, а то зноў прозвішчы зблытаем, а рэжысёра Куляшова, гэтую "вясёлую канарэйку", як яго называлі, яшчэ ў Тбілісі з турмы выцягнуў… І што? Ён чуткі распусціў, нібы ў падзяку за тое я змусіў яго кінасцэнар пад маім іменем напісаць. Дык цяпер я п’есу напісаў, а ўсе кажуць, што напісаў не я, а ён. Ну, не кажуць, баяцца казаць, але, сабакі, думаюць. А што вы, Іван Дамінікавіч, думаеце пра чалавека, які вас ад смерці ўратаваў?

- Вы мяне ўратавалі? - гэтак здзівіўся Купала, што нават кіроўца, які сядзеў наперадзе з каменным каркам, шыю павярнуў. - А куды мы ў такім разе едзем? Не на маё пахаванне?

Мяркулаў штурхнуў яго плячом у плячо.

- Гэта вы самі выбралі. Я вам толькі што прапанаваў стаць суаўтарам лепшай, весялейшай п’есы. Кшталту вашай "Паўлінкі". Дарэчы, як у вас з ёй? Ведаю, што сустракаліся, я не пра тое… Вы праз ўсё жыццё правялі жанчыну, якая столькі разоў вас… - раскінуў ён рукі, як чалавек, які нечага не разумее. - Вось я чаго не магу ўцяміць, хоць і п’есы пішу. Можа, хоць пра гэта скажыце?

- Я ўсё пра ўсё сказаў, - далей ад Мяркулава адсунуўся, да самых дзверцаў прытуліўся Купала. - Пэўна, вы не чулі.

Да Саюза пісьменнікаў даехалі моўчкі.

- Ну, Кучар, што тут у вас?.. - спытаў Мяркулаў маленькага, да Качарыгі падобнага чалавечка, які ў Саюзе савецкіх пісьменнікаў адказваў за пахаванні, і той за галаву схапіўся: "Кашмар! Прыйшоў нейкі карла, зусім не падобны да нябожчыка, лёг у труну і сказаў, што з яе не вылезе, бо таварыш Сталін загадаў пахаваць яго замест таварыша Купалы. І за гэта даў ордэн".

- Рэспублікі Тува? - спытаў Мяркулаў, і Кучар вачамі залыпаў: "Якой Тува?.. "

У двары Саюза савецкіх пісьменнікаў, рассыпаннымі вакол скульптуры Сяргея Мяркурава "Думка", відавочна перадранай з радэнаўскага "Мысляра", стаялі савецкія пісьменнікі. Рускіх савецкіх было мала: драматург Трэнёў, якому, мусібыць, даручылі развітальнае слова сказаць; побач з ім вусаты, падобны да казака марыніст Новікаў-Прыбой, якога называлі Прабоем; публіцыстка Караваева, знакамітая не столькі тым, што яна напісала, колькі тым, што з Мікалаем Астроўскім, які "Як гартавалася сталь" напісаў, сябравала - і, пэўна, пра тое сяброўства распавядала кіраўніку габрэйскай секцыі Саюза пісьменнікаў Перацу Маркішу, які, быццам прадчуваючы, што Сталін яго расстраляе, глядзеў на Караваеву так, нібы яна разам з Мікалаем Астроўскім можа дапамагчы яму ўратавацца.

Асобнай купкай стаялі літаратары з братніх савецкіх рэспублік: татарын Ерыкееў, з якім не так даўно сустракаўся Купала ў Казані, летувіс Пятрас Цвірка, украінец Пятро Панч… Каля іх, як таксама "братні", пакурваў югаслаўскі паэт Радуле Стыйенскі. Чамусьці ён адзін з усіх убачыў Купалу, узняў руку з цыгарэтай, памахаў яму - і над галавой мармуровага мысляра німбам праплыў лятучы дымок.

Злева, пад круглай сцяной флігеля "дома Растовых", як называлі сядзібу Саюза пісьменнікаў, бо дом гэты апісаў у сваім рамане Леў Талстой, стаялі беларусы. Амаль усе былі ў вайсковай форме: старшыня Саюза беларускіх савецкіх пісьменнікаў Лынькоў, драматург Крапіва, паэты Глебка, Броўка, Танк. Не ў форме былі, ды ўвогуле былі як бы ні ў чым толькі трое расплывістых, як дым, як німб над галавой мяркураўскага мысляра, маладзёнаў. Нават не маладзёнаў, а хутчэй пераросткаў, дзяцей, якія спрабавалі выдаць сябе за дарослых, а на іх усе глядзелі і не верылі, што яны дарослыя, і яны праз тое злаваліся - гэткі ў іх быў выгляд. Хто былі гэтыя трое, Купала ці не ведаў, ці па смерці сваёй іх не пазнаваў.

Каля прыступкаў пры ўваходзе ў дом выдзялялася купка начальства: сакратары беларускага партыйнага ЦК Панамарэнка, Гарбуноў, намеснік старшыні Саўнаркама Крупеня. На прыступках стаяла спявачка Ларыса Перапёлка, якая нешта даводзіла пісьменніку Кузьме Чорнаму. Той ківаў галавой і разгублена паглядаў то на яе, то на Панамарэнку.

- Ну что, товарищ Купала, будем хорониться? - спытаў маленькі, падобны да Качарыгі чалавек з прозвішчам Кучар. - Я за это мероприятие ответственный, так что прошу следовать за мной.

Нешта ў гучанні слоў, прамоўленых Кучарам, падалося нязвыклым, напружыла слых. Купала не адразу ўсвядоміў, што тут нязвыклага, і толькі калі Кучар дадаў: "Пожалуйста…" - да Купалы дайшло, што гэта першы чалавек, які пасля ягонай смерці загаварыў з ім па-руску. Апошнія тры дні ўсе, нават Сталін пасля таго, як верш купалаўскі прачытаў, па-беларуску з ім размаўлялі, але Купала гэтага не заўважаў: гавораць і гавораць - як яшчэ людзям гаварыць?

- Калі ласка, прашу за ім... - як бы перадаў яго з рук у рукі Мяркулаў і рушыў да ўваходу ў дом, дзе стаяў Кузьма Чорны.

"Можа, гэта мне чуецца па-беларуску?.." - падумалася Купалу, але задумвацца не было калі, бо Мяркулаў падыходзіў да Чорнага, і Купала ўзмаліўся: "Божа!.. Ты ведаеш: я не найпершы Твой вернік, але і не апошні грэшнік. Нікога не забіў, нічога не ўкраў. Можа, некаму й зрабіў шкоду, але хіба несвядома. Свядома - не. Нават калі мяне, як Горкага, пасылалі за мяжу агітаваць эмігрантаў, каб яны вярталіся, я нікога не агітаваў. Казаў на вуха: не вяртайцеся. Я не прадаваў сяброў, не пісаў даносаў, толькі вершы. Ты даў мне дар паэта, а чалавеку, да якога зараз ідзе пасланнік д’ябла, каб забраць яго ў Цябе, дар празаіка. Ці не найлепшага ў Беларусі. Дык зрабі што-небудзь, каб яго не знішчылі, Госпадзі!.."

- Кузьма, - павярнуўся да Чорнага і голасна сказаў Панамарэнка, павітаўшыся з Мяркулавым, які падышоў да прыступак. - А чаму б табе не выступіць, не сказаць развітальнае слова? - І спытаў Лынькова: - Вы не супраць, таварыш Лынькоў?..

Дзверы нумара старшыні Саюза беларускіх пісьменнікаў Міхася Лынькова ў гатэлі "Масква" былі апошнімі дзвярыма, якія зачыніў за сабой у зямным жыцці Купала. І адбылася незразумелая, дзіўная рэч: да таго, як тыя дзверы зачыніліся, ён помніў усё, што было ў той вечар у гатэлі. А пасля - нічога.

Зусім не помніў, як ён, зачыніўшы дзверы на дзясятым паверсе, адразу апынуўся на першым. На доле. Нехта заўважыў, як з суседняга нумара выйшлі ўслед за ім двое мужчын, хуткім крокам дагналі яго і перакінулі цераз парэнчы, каля якіх чакаў яго трэці - але што гэта былі за мужчыны?.. Нехта распавядаў, што бачыў, як ён упіраўся, калі яго, як арыштанта, схапілі, пацягнулі ўніз - і паверхам ніжэй, на дзявятым, ён, вырваўшыся, кінуўся ў лесвічны пралёт.

Як яно насамрэч сталася?

Ён нічога не мог сказаць, бо нічога не памятаў.

Толькі сон.

У тым сне патэлефанавала жанчына. Ён ведаў яе, але забыўся імя. Яна папрасіла надпісаць кнігу. Ён спытаў, якую, і яна сказала, што тую, якая з вянком на вокладцы: "Ад сэрца". За якую сталінская прэмія. А каму надпісаць, калі імя не помніш? Не пытаць жа жанчыну, якую ведаеш, з якой, можа, нават блізкі быў, як цябе зваць? І ён не кнігу для яе ўзяў, а толькі вянок з вокладкі, бо яго можна было аддаць не надпісваючы. "Кнігу, - падумаў, - надпішу, калі імя ўспомню". Выйшаў з нумара ў калідор, падаў той жанчыне вянок, яна прытуліла яго да грудзей - і вянок у яе абдымках такі вялізны стаў, як надмагільны. "Калі такі вялікі вянок, дык якая ж тады кніга!" - усклікнула тая жанчына з забытым іменем і паляцела на вянку па калідоры. Ён пабег за ёй, каб падтрымаць, калі ўпадзе раптам, а яна перад лесвіцай спынілася: "Давай разам палятаем!" І ўсцягнула яго, хоць ён упіраўся, на вянок, які завіс над лесвічным пралётам. "Не помніш, хто я?" - абняўшыся з ім, спытала тая жанчына, і ён пачаў пазнаваць яе абдымкі, але не паспеў. "Ты нават забыўся маё імя!" - крыўдліва ўскрыкнула яна і, адхіснуўшыся, штурхнула ў грудзі…

І той сон, і ўсё, што было ў тым жыцці, засталося там, дзе засталося тое жыццё. За дзвярыма нумара старшыні Саюза беларускіх савецкіх пісьменнікаў Лынькова.

- Я не супраць, няхай Чорны выступіць з развітальным словам, - сказаў Лынькоў Панамарэнку. - Чаму я супраць павінен быць?..

"Бог пачуў, - з палёгкай выдыхнуў Купала. - І тут адно з двух: ці Ён беларус, ці я не такі ўжо грэшнік, як пра сябе думаю".

- А вы? - павітаўся Панамарэнка з Мяркулавым. - Скажаце слова ад органаў?

Панамарэнка быў прававерным бальшавіком, і якую-небудзь з гісторый пра тое, як ён ратаваў ад Сталіна беларускую нацыянальную інтэлігенцыю, гэтая інтэлігенцыя, можа быць, і пацвердзіла б, калі б магла. Калі б жывая засталася. Але ўсё ж іншым разам Панамарэнка, карыстаючыся прыхільнымі адносінамі правадыра, дазваляў сабе сякія-такія вольнасці. Гэтакія, якія нічым не пагражалі. Вось і цяпер сакратар беларускага партыйнага ЦК зразумеў, што Мяркулаў прыйшоў па Чорнага, але якая розніца, забярэ ён Кузьму да пахавання Купалы ці пасля? Калі б Панамарэнка ведаў, што камісар з’явіўся з асабістым даручэннем Сталіна, ён бы і не заікнуўся пра ягонае "слова ад органаў", але гэтага ён не ведаў, а Мяркулаў яму пра гэта не мог сказаць: Сталін нікога не караў.

- Хто-небудзь ад органаў што-небудзь скажа, - паціснуў камісар руку Панамарэнку, падумаўшы: "А ці не ўзяць гэтага Чорнага цяпер?.." - але тут на ганак выбегла ўскудлачаная жанчына, хутчэй за ўсё сакратарка некага з кіраўнікоў Саюза пісьменнікаў: "Таварыш камісар, вас да тэлефона!" - і на пытанне Мяркулава: "Хто?.." - пажавала губамі і не змагла адказаць.

Мяркулаў скочыў на ганак.

- Можна мне перад тым, як у труну легчы, перадаць прывітанне вялікаму сыну братняга югаслаўскага народа таварышу Ёсіпу Броз Ціта? - заўпіраўся Купала, калі Кучар пацягнуў яго да ўваходу ў дом. І вырваўшыся ад Кучара, падышоў да Радуле Стыйенскага. - Вас не здзівіла, што я жывы?

- Я казачнік, - паціснуў руку беларускаму паэту югаслаўскі паэт. - Мяне б здзівіла, што вы мёртвы.

- Тады дапамажыце выжыць вунь таму чалавеку, - паказаў Купала на Чорнага. - Скажыце яму, каб схаваўся хоць у паволжскіх стэпах, хоць у беларускіх лясах, бо тут ён ненадоўга мяне перажыве.

Радуле зацягнуўся цыгарэтай, зірнуў у бок купкі начальства, дзе Мяркулаў нешта даводзіў Панамарэнку, і задуменна выдыхнуў дым.

- Мяркую, што ў стэпах і лясах яму таксама не выжыць. А вось у гарах... - сцішыўшы голас, нахіліўся ён да Купалы, але распавесці, як можна выжыць у гарах, не паспеў, бо Купалу павёў на прыступкі Кучар. "Опаздываем хорониться, товарищ Купала, опаздываем! Быстренько, быстренько!.." - нібы яны на цягнік, які на той свет адыходзіў, спазняліся.

Застаўленая вянкамі труна стаяла ў канфрэнц-зале Саюза пісьменнікаў, і ў ёй, склаўшы рукі на грудзях з ордэнам "Знак пашаны" і сумна гледзячы на жырандолю над галавой, ляжаў Качарыга. Па ягоным выглядзе не сказаць было, што ордэн, выдадзены яму Паскробышавым, ён лічыў дастатковай кампенсацыяй за тое, каб яго, Качарыгу, пахавалі замест Купалы. Вядома, гонар, пашана, але... Але невядома, як на тым свеце прымаюць савецкіх ордэнаносцаў, і Качарыга прыкідваў, якой можа быць дадатковая ўзнагарода, паабяцаная на развітанне Сталіным? Глядзеў на жырандолю над ім, думаў: "Можа, жырандоля?.." - і далей яму не думалася, бо жырандоля ў труну ўлезці магла хіба разабраная, а хто на тым свеце збіраць яе будзе? Дый не помніў ён, каб некага з жырандоляй хавалі. Са зброяй хавалі, з баявымі коньмі, нават з жонкамі, каб і на тым свеце каля мужыкоў круціліся. Але ж не з жырандолямі, навошта там жырандолі? Зрэшты, як і жонкі.

Ён успомніў жонку ў машыне. Як яна сядзела побач і як ганарылася, што ў яе гэтакі муж, у якога машына. Адна на ўвесь Саюз пісьменнікаў, калі не лічыць Купалы з Коласам. Хоць Купалу з Коласам можна і не лічыць, бо машыны яны за так займелі, а Качарыга на сваю зарабіў.

Ён шмат працаваў. Любы і кожны скажа, што не гультайнічаў. Пісаў, пісаў, пісаў.

А што яшчэ скажуць?

Цяпер - нічога. Пабаяцца.

А пасля?.. Калі яго не стане?..

Сёння, калі ён, самога сябе са страху не помнячы, выйшаў з кабінета Сталіна, дык першае, пра што падумаў, ачомаўшыся: "А мяне ж таксама баяцца! Лынькоў, Крапіва, Броўка, Глебка, Танк, Панчанка, Куляшоў - уся гэтая хеўра! Няхай не гэтак баяцца, як таварыша Сталіна, а на палову, на траціну, на чвэрць, але ж дрыжаць са страху! Дык якая розніца, што скажуць пасля? Калі цяпер калоцяцца!"

Ён здрыгануўся ў труне, страх з яго яшчэ не выйшаў, але гэта быў ужо не той густы, ліпучы страх, які цяжка заліваў яго, не даючы дыхаць, у кабінеце Сталіна, а нейкі іншы, як бы ўзнёслы. Дзяржаўны, сталінскі страх, які маглі адчуваць толькі дапушчаныя, набліжаныя - і сярод іх ён, Качарыга, якога будуць баяцца цяпер амаль гэтаксама, як.

І тут ён дапяў: вось яна, узнагарода, пра якую казаў правадыр! Гэта не нейкі там ордэн - хоць ордэн Леніна! Ці нават прэмія! З такой узнагародай нельга паміраць, не скарыстаўшыся ёй, таму ён ускочыў, нібы спружынай падкінуты, убачыўшы ў дзвярах Купалу: "Іван Дамінікавіч! Як я рады бачыць вас, Іван Дамінікавіч!" - і ў Купалы не ўзнікла ніякага сумневу ў тым, што Качарыга ў сваіх пачуццях зараз гэтакі шчыры, як ніколі.

- Калі ласка, кладзіцеся, - разгладзіў прымятую падушачку і замітусіўся, выбраўшыся з труны, Качарыга. - Бліжэй во сюды, улева, бо справа нешта муляе. Я ўсё жыццё любіў вас, Іван Дамінікавіч, ніхто вас не любіў болей за мяне, - ладкаваў ён Купалу ў труне. - А тое, што напісаў нешта на вас, дык калі б яны не хацелі, маглі б не чытаць, але яны хацелі, таму я і напісаў, так бывае, гэта інтуіцыя, вы самі ведаеце, бо яна ў вас, як ні ў каго, таму не разумею, навошта вы з Казані прыехалі, там ніхто б вас не чапаў, каму і хто патрэбны ў Казані, а вы ў Маскву захацелі, каб справіць юбілей, так што самі вінаваты, Іван Дамінікавіч. - І, паправіўшы на вянку, што навісаў над галавой Купалы, стужку з надпісам "Мне сняцца сны аб Беларусі", падаў руку. - Усё. Адпачывайце!

Рука павісла ў паветры.

- Праз хвіліну пачынаем, так што будзьце, таварыш Купала, гатовы! - зірнуўшы на гадзіннік, падхапіў Качарыгу пад руку і павёў да дзвярэй Кучар. - У вас няма радні ў Прапойску? Мая жонка з Прапойска, вы так падобны да... - не паспеў ён сказаць, да каго ў Прапойску падобны Качарыга, бо ў канферэнц-залу хутка ўвайшоў Мяркулаў: "Не спяшайцеся, таварыш Качарыга, паляжыце ў труне. Вы ў ёй файна выглядаеце. А вас, Іван Дамінікавіч, прашу ў кабінет старшыні на паседжанне камісіі па святкаванні вашага юбілею".

Купала выбраўся з труны, у якую зноў лёг, склаўшы рукі і тужліва ўтаропіўшыся ў столь, Качарыга.

- Падобна, што мая смерць адмяняецца, цябе замест мяне жыўцом пахаваюць, - паправіў падушачку пад галавой "вершніка без галавы" Купала, які, успомніўшы словы Сталіна пра Юду, з задавальненнем убачыў, як звычайна вяртлявыя вочы Качарыгі застылі і напоўніліся жахам, што страсянуў труну.

16

- Грачын казаў, што машыну прышле, - выйшла з лазенкі, страсаючы мокрымі валасамі, Ганна. - Каб ты не з усімі.

Яна рэдка называла Грачына бацькам. Часцей па прозвішчы.

- Што значыць не з усімі?

- Каб асобна ехаў. Уяўляеш, як ты асобна ўязджаеш у Крэмль? Не сёння, гадоў праз… Няхай нават праз дваццаць. Сакратаром ЦК. Грачын кажа, што гэта рэальна. Калі рабіць будзеш тое, што трэба рабіць. Без выкрутасаў, - закінула яна валасы за спіну. - Уяўляеш, якая гэта ўлада? Якія магчымасці? Людзі за такое прадаюць, забіваюць… А тут... - І нечакана скончыла. - А тут адграбеш дзярма лапатай. Сам запахнеш. Але якія магчымасці!

Ганна села да люстэрка, пачала прыхарошвацца. Ён прытуліўся да яе са спіны, паклаў рукі на грудзі - і адразу запульсавала ў ім, соладка працякло жаданне.

Так заўсёды бывае, калі з табой твая жанчына. Але здараецца такое не часта. Куды часцей твая жанчына з іншым, а ты з іншай жанчынай.

- Ты спакушаеш мяне? - апусціў ён рукі ніжэй, а яна нахілілася да люстэрка, акуратна нафарбавала адно вейка, другое: "Цябе Грачын спакушае. Што б ты ні казаў…"

Так, што б ён ні казаў. Хоць не аднойчы ўжо даводзіў, што не. І неяк яна спытала: "Дзеля чаго ты тады вярнуўся ў Маскву? Дзеля мяне? Дзеля мяне ты б вярнуўся раней, чым я паклікала".

Ганна паківалася з боку ў бок, разглядаючы сябе ў люстэрку, і ў каторы раз Віктара здзівіла, як плаўна, гнутка рухаецца яе цела. Нібы ў змяі.

Жанчына і павінна быць змяёй. І змяя сказала, звіваючыся, нацягваючы на сябе бліскучую скуру атласнай сукенкі: "Збірайся. Пара".

А магла не нацягваць скуру, магла сказаць: "Мы нікуды не едзем".

Магла. Але што б ні казала.

Каля ўваходу ў гатэль стаялі мікрааўтобус і машына Грачына. У мікрааўтобусе ўжо сядзелі касманаўт Рыленка і актрыса Южкова. Сесці пад іх позіркамі ў машыну было б... Ну нельга было сесці пад іх позіркамі ў машыну Грачына - і Віктар скіраваўся да мікрааўтобуса. Ганна пайшла за ім, але яе спыніў, падбегшы ад гатэля, таварыш у цывільным: "Вас няма ў спісе, Ганна Васільеўна". Тая ад нечаканасці як укапалася. "Я дачка Грачына!" - "Так, але ў спісе вас няма".

Ганна рэзка павярнулася, рушыла да грачынскай машыны, з якой выскачыў кіроўца, расчыніў дзверцы. Яна села: "Паехалі!"

Ад гатэля "Масква" да Палаца з’ездаў не тое што ехаць, ісці было ўсяго нічога, так што ні для чаго былі ні машына, ні аўтобус. За пару хвілін даімчалі да Троіцкай брамы, праз якую штурмавала некалі Крэмль войска гетмана Хадкевіча, а пазней ступіў Напалеон. Войска ягонае пехатой, а ён на кані. Асобна. Як сакратар ЦК.

Ганну ў Крэмль не прапусцілі. "На вас няма пропуску". - "Я да бацькі. Да Грачына!" - "Пропуску няма".

Віктар ніколі не бачыў на твары Ганны гэтакай разгубленасці. Ні раней, ні потым.

Потым казалі, што ў час з’езда на Генеральнага сакратара Камуністычнай партыі Савецкага Саюза рыхтаваўся замах і што Камітэт дзяржаўнай бяспекі яго прадухіліў. Усе разумелі, што замах, каб прадухіліць яго, прыдумаў Андропаў, і ўсе віншавалі яго з узнагародай, якую атрымаў ён пасля з’езда з рук Брэжнева.

"Каб ты ведаў, - сказаў Віктару ўчора Грачын. - Суслаў адсунуў убок тэчку з кампраматам на цябе, бо я за цябе паручыўся. І ў Польшчу з дэлегацый паехаць ён табе прапанаваў, бо я папрасіў, а яму патрэбны саюзнік. Я, а не ты. Так што не падвядзі ні сябе, ні мяне. А заўтра на з’ездзе будзь гатовы да таго, што тваім выступам у любы момант могуць дзірку заткнуць, калі нешта не так пойдзе. У Леаніда Ільіча фантазіі…" - "Якія?" - "Розныя".

Грачын не сказаў, якія? Але сказала Ганна. "Нібыта сысці Брэжнеў хоча. Заявіць на з’ездзе пра адстаўку. У Палітбюро згоды прасіў. Ды хто яго адпусціць? Калі кожны з іх сам сабе Брэжнеў за ягонай спінай". - "Выдумляеш". - "Не выдумляю. Што чула, тое кажу". - "Ад каго чула? Ад бацькі?" - "Не. Ад Смерці". - "Ад Смірцюкова?" - "Так. А Смерць выдумляць не стане".

"А што можа пайсці не так?" - спытаў Віктар Грачына пасля размовы з Ганнай. - "Ды што заўгодна. Усе разумеюць, што час Брэжнева злічаны, і нехта можа паспрабаваць…" - "Што паспрабаваць?" - "Паспрабаваць выявіць смеласць".

І Грачын уважліва на яго паглядзеў. Доўгім такім позіркам.

Сёння ці ў Грачына, ці ў Брэжнева нешта не так можа пайсці, а ў яго пайшло не так не сёння і не ўчора. Ад пачатку. Ад таго дня, калі ён вітальны верш напісаў, калі згадзіўся сам яго прачытаць, калі…

Калі вырашыў паспрабаваць выявіць смеласць.

Гэта ён дарэшты зразумеў у студыі на Шабалаўцы, дзе запісалі фанаграму выступу.

У той дзень, прыехаўшы з касманаўтам Рыленкам і актрысай Южковай (Посух хоць і не зусім, але ўсё ж прыслухаўся да ягонай парады) у Палац з’ездаў на чарговую рэпетыцыю, яны ўбачылі ў зале празрыстыя калоны. Пластыкавыя цыліндры, якія былі такімі чыста-празрыстымі, што калі б не каляровыя стужкі на іх, дык былі б незаўважнымі. Паміж імі бегаў, ускудлачваючы і без таго кудлатую галаву, узнерваваны каратканогі чалавечак, які адказваў за пастаноўку палітычнага спектакля пад назвай "Прывітанне савецкай моладзі XXVI з’езду КПСС", рэжысёр масавых прадстаўленняў Артур Дворкін.

- Хто прыдумаў галаграфію? Дэнеш Габар прыдумаў галаграфію! Ён савецкі фізік? Не савецкі! І што?.. Мне праз гэта адмяняць рэпетыцыю? Адмяняць галаграфію! Адмяняць з’езд?.. - падбег ён да Рыленкі, тыцнуўшы пальцам у бок сцэны. - Ідзі туды! Ты адзін у форме! Ды не сюды ідзі, туды! На авансцэнцу. Стань там!.. Дзе крыжыкам пазначана, стань. Бачыш крыжык? На ім і стой… Лазер давайце!.. Ну, бачыце? - павярнуўся ён да цэкоўскіх чыноўнікаў у сярэдзіне залы, калі ў цэнтральным праходзе паміж крэсламі ўзнік яшчэ адзін касманаўт Рыленка. - Два касманаўты Рыленкі вітаюць з’езд КПСС! І так ва ўсіх сямі праходах і па баках партэру. Дзевяць касманаўтаў, дзевяць паэтаў, дзевяць актрыс! У адным вобразе, у адным камсамольскім парыве! Гэта ідэя! І гэта відовішча, якое дэлегаты ніколі не забудуць! Усё забудуць, а гэта - не! Я ўбачыў такое шоў на Брадвэі - ашалеў! Мне там сказалі, што гэта самы якасны метад стварэння галаграм, які на сёння ёсць! Хто вінаваты, што ён амерыканскі? Я вінаваты, што ён амерыканскі? Скуль я ведаў, што ёсць савецкі, калі мяне толькі ўчора выклікалі?.. Дзе вы былі, таварыш… - падскочыў Дворкін да цэкоўца, які быў інструктарам аддзела навукі і якога Віктар не аднойчы за дні рэпетыцый бачыў, але прозвішча ягонага, як і Дворкін, не помніў… - дзе вы, таварыш, былі раней? Чаму толькі цяпер, калі ўсё гатова для рэпетыцыі з галаграмамі, вы мне заяўляеце, што нічога амерыканскага, нават нябачнага, - адбег Дворкін да празрыстага, якога без стужкі на ім і не відаць было б, пластыкавага цыліндра, у якім стаяў у сваёй форме з усімі сваімі ордэнамі і медалямі "другі", галаграфічны касманаўт Рыленка, гледзячы на якога Віктар успомніў "лётчыка", падумаўшы: "Можа быць, у антыкварнай краме тое самае было? А ніякае не трызненне, не сіла нячыстая?.." - нічога нават нябачнага, калі яно не савецкае, - вярнуўся Дворкін да інструктара, - на з’ездзе Камуністычнай партыі Савецкага Саюза быць не можа! Чаму да сёння магло быць, а ад сёння - не?

Інструктара, жыватастага чалавека ў глухім гарнітуры эмоцыі рэжысёра ніяк не закранулі. Ён не стаў яму адказваць, чаму тое, што да сёння можна было рабіць, ад сёння рабіць нельга, прагаварыў вяла: "Хочаце гэта паказаць, мяняйце ўсё амерыканскае на савецкае. Таварышы з інстытута оптыкі вам дапамогуць. Іх метад, між іншым, не патрабуе цыліндраў, так што дэлегаты не будуць галовамі аб пластык біцца. Паспееце падрыхтавацца, дык паспееце, не - без вашых фокусаў абыдземся. Тут Палац з’ездаў на Краснай плошчы, а не вар’етэ на Брадвэі. І каб увогуле ніякіх фокусаў не было, едзьце на Шабалаўку, запішыце фанаграмы выступаў. На тым усё".

І панёс інструктар свой жывот у свой кабінет.

- Я сыходжу! Сы-хо-джу! Едзьце самі на Шабалаўку, я не паеду! Я адмяняю рэпетыцыю! Я адмяняю з’езд!.. - крычаў рэжысёр Артур Дворкін у спіну інструктару ЦК КПСС, а той спыніўся, выходзячы: "Вось гэта вы, таварыш Дворкін, дарма".

У радыёстудыю на Шабалаўцы рэжысёр Артур Дворкін не паехаў. Калі сядалі ў аўтобус, яго спыніў чалавек у шэрым паліто, нешта яму сказаў - і Дворкін пайшоў з ім.

З выступоўцамі на Шабалаўку паехала Вера Леанардаўна, колішняя акторка МХАТа, кансультантка па сцэнічнай мове. "А навошта фанаграмы запісваць?" - спытала яе актрыса Южкова, і Вера Леанардаўна паглядзела на яе, як на дурніцу. Але сказала: "Каб вы не хваляваліся, што тэкст забудзеце… "

На рэпетыцыі з фанаграмамі рэжысёр Артур Дворкін быў ціхі і задуменны. "Ведаеце, я падумаў, што не трэба мудрыць. Людзі да чаго звыклі? Да таго, што нехта выходзіць на сцэну, нешта ці прамаўляе, ці спявае, ці паказвае - і сыходзіць. Навошта людзям галовы галаграміць? Таму давайце так: выйшлі на сцэну, прагаварылі і пайшлі… Вера Леанардаўна зараз з вамі папрацуе, каб артыкуляцыя з фанаграмай супадала - гэта не так проста, як вы думаеце."

Каб да іх глыбей дайшло, што ўсё не проста, той таварыш у шэрым паліто, які рэжысёра Дворкіна на размову забіраў, падышоў на рэпетыцыі: "Не бойцеся памыліцца. - І падвёў Віктара да мікрафона. - Паспрабуйце прачытаць не так, як напісалі." - "Як не так?" - "Хоць як. Напрыклад: "Тони, страна, как в море ледокол". Віктар прачытаў: "Тони, страна, как в море ледокол", - але ніхто, апроч яго і таварыша ў шэрым паліто, які быў побач, гэтага не пачуў, па залі пракацілася: "Плыви, страна, эпохи ледокол!"

Так што цяпер - што ні кажы…

Але і смеласць цяпер позна не выяўляць. Напісаны тэкст выступу на з’ездзе ён пакінуў Кручу, які пакляўся перадаць яго знаёмым заходнім журналістам. Круча нават сам прачытаць выступ па "варожым" радыё паабяцаў, так што…

- А раптам Круча пабаіцца? - нервовымі крокамі мераючы закуліссе Палаца з’ездаў і спыніўшыся каля грымёркі актрысы Южковай, спытаў самога сябе Віктар, уголас самога сябе спытаў, такой нечаканай была думка, і актрыса Южкова, якая гэтак нервавалася, што дрыжыкі ў руках не магла суняць, не зразумела. - "Хто пабаіцца?.. Каго?.."

Паэт Круча пабаіцца генсека Брэжнева! І гэбіста Андропава пабаіцца, і сціплага сакратара ЦК Суслава. Не перадасць нічога заходнім журналістам. І што тады выйдзе? Выйдзе, што ён, паэт Віктар Маргер, стрэліць з бясшумнага пісталета халастым патронам, а таварыш у шэрым паліто ўпакуе паэта Маргера так, нібы ён стрэліў баявым.

- Сцісні мне далоні, - цераз парог працягнула рукі з расчыненых дзвярэй грымёркі актрыса Южкова. - Моцна. Нечага я баюся, дрыжыкі суняць не магу. А праз гэта голас дрыжаць будзе.

Ён узяў яе далоні, сціснуў. Яна войкнула:

- Мацней! Яшчэ…

- Ніхто не пачуе твае дрыжыкі пад фанаграму.

- Таварыш Брэжнеў пачуе. Мы ж побач будзем.

Актрысу Южкову, як і касманаўта Рыленку, Брэжнеў таксама цалаваў. Усе тут Брэжневым пацалаваныя. І Брэжнеў пацалаваны ў адно месца ўсімі.

- Тупайце да пульта ў правай кулісе, вам адтуль на сцэну выходзіць, - падбег да іх рэжысёр Дворкін, якога пасля ўсяго можа Брэжнеў пацалаваць, а можа і таварыш у шэрым паліто. Зрэшты, як і кожнага.

Ад пульта ў правай кулісе, дзе была чырвоная кнопка супрацьпажар-най заслоны, які пры любой небяспецы імгненна аддзяляў сцэну ад залы: маўляў, гарыце вы гарам, абы мы ўратаваліся! - добра відаць была ўся сцэна з прэзідыумам з’езда. Брэжнеў, Андропаў, Суслаў, Грамыка, Гарбачоў, Ельцын, сакратар беларускага партыйнага ЦК Кісель, госць з Кубы Фідэль Кастра, Хонекер з ГДР, Жыўкаў з Балгарыі, Бабрак Кармаль з Афганістана, Чаушэску з Румыніі - чалавек сто, не меней. Уся камуністычная вярхушка ўсяго свету. І амаль пяць тысяч дэлегатаў з’езда ў зале.

Адной ракеты дастаткова з гор Афганістана.

На трыбуне, павярнуўшыся бокам да залы і тварам да Брэжнева, прамаўляў камсамольскі сакратар Посух. "Камсамол бачыць сваю задачу ў тым, каб выхоўваць у моладзі палітычную пільнасць, класавую нянавісць да ўсяго буржуазнага, усебакова выкрываць імперыялізм, ягоную ідэалогію, мараль, лад жыцця. Падручнікамі для камсамольцаў сталі вашы, дарагі Леанід Ільіч, кнігі "Малая Зямля", "Адраджэнне", "Цаліна".

Неяк Грачын сказаў Віктару, што да 70-годдзя Брэжнева Палітбюро вырашыла выдаць ягоныя ўспаміны. "Толькі няма чаго выдаваць, - развёў рукамі Грачын. І спытаў. - Напісаць не хочаш?" - "Што напісаць?" - "Мемуары генеральнага сакратара". - "Дык, мусібыць, запісаць, а не напісаць?" - "Кажу табе: напісаць. Якраз зараз падбіраюць людзей. Магу закінуць слова". - "А навошта мне гэта?.."

Тую размову Ганна чула, Грачын паківаў ёй спачувальна: "Кідай ты гэтага бульбаша, толку з яго не будзе", - а Ганна ўскінулася: "Ты сам толкам сказаў бы, для чаго яму чужыя ўспаміны пісаць!"

Брэжневу за тры кнігі ўспамінаў далі Ленінскую прэмію. Тым, хто іх пісаў, каму кватэру, каму ордэн, каму пасаду. Імёны не называліся - і ў рэстаране Дома літаратара кожны другі шаптаў па сакрэце, што гэта ён пісаў мемуары генсека. Але тыя, каму было што прашаптаць, маўчалі.

А па краіне анекдот хадзіў. "Ты маю "Малую зямлю" чытаў?" - пытае Брэжнеў Суслава. "Двойчы, Леанід Ільіч". - "Трэба і мне пачытаць"".

"Спаўняецца 50 год з таго дня, калі вы, дарагі Леанід Ільіч, уступілі ў Камуністычную партыю, - захлёбваўся ў шчасці напомніць Брэжневу пра тое, што ён грыб спарахнелы, Посух. - Нібы на чырвоным сцягу Айчыны, з’ядналіся ў вашым жыцці святыя сімвалы - молат рабочага, серп селяніна і зорка салдата. А ў нашых камсамольскіх сэрцах заўсёды б’ецца ваша маладое сэрца камсамольца, якім вы сталі ў 1923 годзе і застаецеся ім па сёння!" - выгукнуў Посух, і зала, ўзняўшыся хваляй, патанула ў авацыях.

У гэтым месцы павінны былі прагучаць вершы пра маладое сэрца камсамольца - і якраз у гэтым месцы "малады камсамолец" Леанід Брэжнеў паглядзеў на паэта Віктара Маргера. Павярнуў галаву да Посуха на трыбуне, а паглядзеў за трыбуну, за кулісу - на Віктара. Вачамі мудрай старой чарапахі, якая перажыла ўсіх, хто хацеў яе зжэрці.

Чарапаха пазнала Віктара і паківала яму лапай. Двухсэнсоўна неяк паківала: прывітальна - і не надта. Што ж ты, маўляў, вершы пра маё сэрца не напісаў?

Двойчы кіўнула. Туды-сюды, туды-сюды…

XVII

У кабінеце старшыні праўлення Саюза савецкіх пісьменнікаў Аляксандра Фадзеева сядзелі за сталом рускія савецкія і братнія савецкія пісьменнікі. Рускія савецкія - з аднаго боку доўгага, аточанага крэсламі стала, братнія савецкія - з процілеглага. І тыя, і гэтыія выглядалі трохі разгубленымі, бо не разумелі, дзеля чаго іх гэтак спешна сабралі? Апроч Фадзеева, тут былі ўсе сакратары Саюза, старшыні творчых секцый, камісій, яшчэ нейкія, невядомыя Купалу, людзі - усяго, разам з беларускімі кіраўнікамі і літаратарамі, чалавек трыццаць.

Фадзееў, які хваліўся аднойчы Купалу за чаркай, што падаўляў Кранштацкі мяцеж, сам выглядаў падаўленым. Вяла паздароўкаўшыся з Купалам, ён высунуў шуфлядку свайго старшынёўскага, прыстаўленага да агульнага, стала, стаў там нешта шукаць, прыпадняў тэчку - і Купала ўбачыў у шуфлядцы пісталет.

Да таго дня, калі Фадзееў завершыць свой зямны шлях самагубным стрэлам у сэрца, напісаўшы ў перадсмяротным лісце: "3 вялікай радасцю іду з жыцця, збаўляючыся ад подлага існавання…" - было яшчэ амаль пятнаццаць гадоў, але пісталет у шуфлядцы ўжо ляжаў.

Ружавашчокі і адзін з усіх, бадай, вясёлы Аляксей Талстой, з якім пяць хвілін падпісвалі яны летась на Усеславянскім мітынгу Зварот да народаў свету супраць вайны, а пасля пяць гадзін абедалі, абняў Купалу: "Рады бачыць жывым-здаровым! У госці заходзь, паабедаем!.." Потым спытаў Фадзеева, які яшчэ да вайны змяніў яго за сталом старшыні: "Не скажаш, чаго я тут?.."

"Не абедаць", - сказаў Фадзееў, і Талстой, без асаблівай любові глянуўшы на свайго пераемніка, рушыў у канец стала, дзе сядзеў чарнявы чалавек у кіцелі пракурора.

"Вось хто, гледзячы зараз на ружовага Талстога, скажа, што праз тры гады ён памрэ ад раку? - падумаў Купала. - Ніхто не скажа. Але так будзе. Усё будзе так, як ніхто не кажа. А так, як усе кажуць, не будзе".

Нядаўні Генеральны сакратар Саюза пісьменнікаў, а цяпер ваенны карэспандэнт газеты "Правда" Стаўскі, які фактычна кіраваў Саюзам пры сібарыце Талстым і даносіў Сталіну на ненадзейных Мандэльштама, Пастэрнака, Шолахава, падскочыў да Мяркулава: "Усіх, каго маглі, сабралі, нават з фронта і з эвакуацыі прывезлі…" - на што камісар паківаў галавой: маўляў, малайцы, - і падаў знак Фадзееву: "Пачынайце".

Купала пашукаў месца, дзе можна сесці, і, сам не ведаючы, чаму, не захацеўшы пераходзіць на беларускі бок стала, сеў побач з Маршаком, з якім апошні раз бачыўся ў Казані, праз якую той выпраўляўся ў эвакуацыю ў Алма-Ату - і была ў іх перад дальняй дарогай доўгая размова.

- Таварышы, - пачаў Фадзееў, падняўшыся за сваім, з пісталетам у шуфлядцы, сталом, у адным тарцы якога сеў Мяркулаў, у другім - Панамарэнка, - мне патэлефанаваў таварыш Сталін… - усе ўсталі… - перадаў прывітанне савецкім пісьменнікам. Найперш тым, хто на фронце, на першай лініі змагання з фашызмам. Асобна таварыш Сталін прасіў прывітаць нашых беларускіх сяброў, франтавікоў і партызанаў. А потым. - узяў паперку са стала, нібы не давяраў памяці, старшыня Саюза пісьменнікаў… - а потым таварыш Сталін спытаў, як мы збіраемся адзначыць юбілей народнага паэта Беларусі Янкі Купалы? Як паэта жывога, - зірнуў Фадзееў на Мяркулава, - ці як паэта мёртвага?..

Не заўважыць на твары кіраўніка пісьменніцкага Саюза пакутлівае намаганне зразумець, што стаіць за пытаннем Сталіна, было немагчыма, і такое ж пакутлівае намаганне правільна зразумець пачутае праступіла на тварах усіх савецкіх пісьменнікаў, якія стаялі, перамінаючыся з нагі на нагу, і калі Фадзееў сказаў: "Сядайце…" - ніхто не сеў. Нават Талстой, які не выглядаў надта заклапочаным праз тое, што адбываецца, заняты размовай з чалавекам у пракурорскім кіцелі.

- А сёння мы хіба не яго хаваем?.. - няўпэўнена падаў голас старшыня камісіі абароннай мастацкай літаратуры Ліберман, на якога Фадзееў зірнуў так, нібы той не цяміць, што кажа, і Ліберман тут жа паправіўся. - Хоць гэта, вядома, нічога не значыць.

У Фадзеева і без таго твар быў такі, нібы яму зуб мудрасці зараз вырываць будуць, а тут яшчэ Ліберман… Навошта было ўсіх збіраць? Таго ж Лібермана, Стаўскага, Талстога, Маршака... 3 фронту забіраць, з эвакуацыі цягнуць... Ён сказаў Сталіну, калі той патэлефанаваў: "Амаль нікога з праўлення няма, дык, можа, мы вырашым гэтае пытанне ўдвух з таварышам Мяркулавым..." - а Сталін зрабіў выгляд, нібы нават не зразумеў, пра што ён? "Як гэта вы будзеце кулуарна вырашаць тое, што вырашаецца калегіяльна?" Потым паклікаў да тэлефона Мяркулава, і той, узяўшы слухаўку, кіўнуў Фадзееву на дзверы. Фадзееў і так бы выйшаў, але камісар кіўнуў раней, чым гаспадар кабінета зрабіў крок да дзвярэй.

Спрактыкаваны апаратчык, палітработнік, які ўжо ў дзевятнаццаць гадоў быў інструктарам палітаддзелу і чакаў прызначэння на месца камісара палка, Фадзееў інтуітыўна адчуваў, што званок Сталіна - гэта нейкая праверка, тэст, але не мог вызначыцца з тым, як гэты тэст, праверку гэтую прайсці, якое прыняць рашэнне, каб яно аказалася правільным? Як не памыліцца, зрабіць тое, чаго чакае Сталін, адносіны якога да старшыні Саюза пісьменнікаў былі прыдзірлівыя, чаму "паспрыяў" Горкі, напісаўшы Сталіну, што ён, Фадзееў, спыніўся ў сваім развіцці, але выстаўляе сябе літаратурным правадыром. Потым Сталін сказаў на прыёме, якраз на тым, які ладзіўся ў дзень уручэння Купалу Сталінскай прэміі: "Ты, Аляксандр, не правадыр, ты - Мечык, які ў сабе Мечыка ненавідзіць, а правадыром ты толькі тады зможаш стаць, калі ў сабе Мечыка палюбіш", - што значыла: "Калі палюбіш у сабе нягодніка", - і тым самым Сталін даў зразумець не толькі тое, што прачытаў "Разгром", фадзееўскі раман, але і тое, з каго пісаў аўтар галоўнага героя. - "І тады, - дагаварыў Сталін, - Мечык у табе не застрэліцца".

Не "ў цябе" сказаў, што значыла б "у тваім рамане", у якім Мечык, галоўны герой, спрабаваў скончыць самагубствам, а "ў табе", што азначала…

- Што значыць нічога не значыць? - спытаў Лібермана, сядаючы, Мяркулаў, і следам за ім, хто адразу, хто яшчэ трохі паперамінаўшыся, селі ўсе. - Што вы маеце на ўвазе, таварыш Ліберман?

У старшыні камісіі абароннай мастацкай літаратуры Саюза савецкіх пісьменнікаў стаў гэтакі выраз твару, з якога павінна было вынікаць, што "нічога не значыць" значыць толькі тое, што нічога не значыць, а болей ён, дальбог, нічога на ўвазе не меў.

- Якія будуць прапановы? - пачакаўшы, пакуль пад пісьменнікамі крэслы рыпець перастануць, спытаў Фадзееў. - Можа, паслухаем спачатку беларускіх таварышаў?..

"Так, так, так, - дружна заківалі старшыні творчых секцый і камісій. - Беларускіх таварышаў спачатку паслухаем", - і пад гэтыя ківанні сакратар пісьменніцкага саюза спытаў сакратара партыйнага ЦК: "Што вы па гэтым пытанні можаце сказаць, таварыш Панамарэнка?"

Панамарэнка адкінуўся на спінку крэсла.

- Нічога. Пытанне не да мяне. Старшыня камісіі па пахаванні таварыш Гарбуноў.

Усе заўважылі, як здзівіўся Мяркулаў. Ён ведаў: Панамарэнку было што сказаць. У справе Івана Луцкевіча-Луцэвіча камісар бачыў два дакументы, падпісаныя сакратаром ЦК. І былі яны даволі, калі не сказаць цалкам, супярэчлівыя. У адным Панамарэнка называў Купалу небяспечным для савецкай улады нацыяналістам, прафашысцкім пісьменнікам, якога трэба неадкладна арыштаваць і аддаць пад суд, што азначала знішчыць, а ў другім пісаў пра яго як пра савецкага паэта-патрыёта, які варты высокай узнагароды: ордэна Леніна. На дакументах былі рэзалюцыі, з якіх вынікала, што і папера "пад суд", і папера "да ордэна" напісаныя як адказы на запыты з Масквы. Якімі былі запыты - гэткімі былі і адказы. Арыштаваць - дык арыштаваць, узнагародзіць - дык узнагародзіць.

Фадзееў не ведаў, хто такі таварыш Гарбуноў, таму паглядзеў на беларускіх таварышаў неяк касавата - і на ўсіх адразу: "Вы маглі б, таварыш Гарбуноў, ахарактарызаваць таварыша Купалу?"

- Спачатку трэба стварыць камісію па выкананні даручэння таварыша Сталіна! - выгукнуў, пакуль Фадзееў вылічваў, хто з беларусаў Гарбуноў, старшыня секцыі гісторыка-рэвалюцыйных пісьменнікаў Злічэнка, у адной пісьменніцкай групе з якім Купала ездзіў некалі ў Кіеў на экскурсію, і ў справаздачы пра тую паездку кіраўнік групы Злічэнка напісаў, што Купала дэманстратыўна не захацеў разам з усімі слухаць оперу "Запарожац за Дунаем", а пайшоў з украінскімі нацыяналістамі выпіваць і купацца ў Дняпры. - Потым ужо будзем слухаць характарыстыкі! - рашуча рассякаў рукой паветра старшыня секцыі гісторыка-рэвалюцыйных пісьменнікаў.

- І не тыя, якія сваімі напісаныя. Бо вядома, што свае напішуць. Святога намалююць. А вось я не разумею, чаму таварыш Купала, калі памёр, дык паводзіць сябе так, нібы ўжо ні за што не адказвае?

"Знайшоў сваіх…" - падумаў Купала, а Фадзееў паёрзаў на крэсле: "Мы і ёсць камісія, таварыш Злічэнка", - і тады Гарбуноў дастаў з кішэні складзены аркуш паперы, зірнуў на Панамарэнку, які згодна кіўнуў, і перадаў паперу Фадзееву.

- Таварышы, сябры нашы! Сёння мы сабраліся, каб развітацца з адным з найслаўных сыноў Беларусі, - разгарнуўшы паперу, стаў чытаць Фадзееў, і Купалу прыемна здзівіла, што ў Фадзеева, які нарадзіўся ў Кімрах і ніколі не жыў у Беларусі, такое файнае, не горшае, чым у Сталіна і Гітлера, беларускае вымаўленне. - Нямала магутных асілкаў-ваякаў, людзей вялікага розуму народжваў беларускі народ. Такім быў заснавальнік беларускага кнігадруку Георгі Скарына, такімі былі асветнікі-гуманісты Сімяон Полацкі, Васіль Цяпінскі, Багушэвіч, але нават сярод іх Янка Купала, з якім са слязьмі на вачах і болем у сэрцы мы назаўсёды развітваемся… - пакруціў над сталом паперыну Фадзееў. - Пачакайце… Гэта ж развітальнае слова. На пахаванні.

- Ну так, - сказаў Гарбуноў. - Характарыстыка.

Пра абсурднасць сітуацыі падумалі ўсе. Але адно - падумаць, іншае - сказаць. Сталін, дарэчы, ніколі не пытаў: "Што вы думаеце, таварыш..." Ну, там, таварыш Жукаў, ці таварыш Берыя. Бо ведаў, што яны думаюць. "Каб ды здох!" - думаюць яны. Таму пытаў: "Што вы скажаце, таварыш?.." Ну, там, таварыш Фадзееў, ці таварыш Панамарэнка.

- Гэта характарыстыка ЦК партыі? - палічыў не лішнім удакладніць Фадзееў у Панамарэнкі, які, таксама разумеючы, што гульню ў "жывога і мёртвага" Сталін прыдумаў не проста так, вырашыў адмаўчацца, але паколькі ён, седзячы побач з Фадзеевым, бачыў, што "характарыстыка" надрукаваная на бланку ЦК, яму нічога не заставалася рабіць, як сказаць: "Так". І тут жа старшыня камісіі абароннай мастацкай літаратуры Ліберман, палічыўшы, што гэта зручны момант, каб выправіць сваю памылку, падняўся з урачыстым тварам: "У такім разе таварыш Купала, безумоўна, жывы! І менавіта ў гэтым аспекце нам трэба падумаць пра юбілей, прадставіць юбіляра да ўзнагароды. Можа быць, да прэміі, да ордэна, да..."

То Гітлер прапаноўвае, то Ліберман.

Панамарэнка, адзіны з усіх прысутных, хто ведаў, чаму і як не стала Купалы, а таму вельмі сумняваўся, што Сталін захацеў раптам забітага ажывіць, каб юбілей ягоны справіць, усё ж вырашыў не выяўляць пакуль свайго сумневу, але і з юбілейнымі ўзнагародамі не спяшацца.

- Ды ўсё ў яго ёсць! - перапыніў ён Лібермана. І ордэн, і прэмія. І званне… Народны паэт! Што яшчэ можа быць?

- А двойчы! - сказаў, нават не перапыніўшыся, Ліберман.

Панамарэнка не зразумеў.

- Што двойчы?

- Двойчы народны! - з тварам, асветленым новай і, як яму, мусіць, здалося, вельмі ўдалай ідэяй, не перапыняўся Ліберман. - Двойчы народны паэт. Беларусі і Расіі. Як жывы сімвал вечнага братэрства.

Усе паглядзелі на Мяркулава, той сядзеў з індыферэнтным тварам: маўляў, вам вырашаць. "Ну, не зусім... - усё ж заўважыўшы нешта не надта жывое на індыферэнтным твары камісара. - не зусім жывы", - хацеў, мусібыць, сказаць драматург Трэнёў, які напісаў п’есу пра тое, як бальшавічка-жонка выдала на смерць белагвардзейца-мужа, спектаклі па якой трыумфальна прайшлі пад расстрэльныя залпы па ўсім СССР, але тут сярод беларускіх паэтаў, якія, сеўшы цеснай купкай, дасюль маўчалі, заўважылася ажыўленне, пра нешта яны перашапталіся, падняўся Пятрусь Броўка: "Мы, беларускія паэты, падтрымліваем прапанову таварыша Лібермана".

Панамарэнка, як па ім відаць было, ніякіх самастойных рашэнняў ад беларускіх паэтаў не чакаў, таму спытаў незадаволена: "Якую канкрэтна, таварыш Броўка, вы падтрымліваеце прапанову?" - і Броўка, убачыўшы рэакцыю Панамарэнкі, хоць і зрабіў паўзу, завагаўся, але ўсё ж не прамаўчаў: "Прапанову надаць Янку Купалу яшчэ адно званне народнага… двойчы народнага, беларускага і рускага, як сімвал вечнага братэрства".

Не ведаючы, што сказаць, каб не памыліцца, у адказ на гэткую неча-канку, першы сакратар беларускага партыйнага ЦК спытаў Мяркулава, які іранічна ўсміхаўся, седзячы насупраць: "Але ж у Расіі, па-мойму, няма такога звання?.." - а потым, зірнуўшы на рускіх савецкіх паэтаў, пасля на савецкіх паэтаў беларускіх, на Броўку, Глебку, Танка, як бы пажартаваў: "Калі яшчэ адно званне Купалу надаць, дык некаму з вас яно не дастанецца..." - і старшыня секцыі дзіцячых пісьменнікаў Маршак засмяяўся.

Ён засмяяўся не праз жарт Панамарэнкі, якога й не чуў, распавядаючы на вуха Купалу пра свае дзіцячыя гады, пражытыя ў доме дзеда, казённага равіна Бера Гіцельсона на Бібкіным правулку ў Віцебску, горадзе, пра які думаў, што гэта габрэйская сталіца, бо дзед казаў, што ў Віцебску нават коні размаўляюць на ідышы. Успомніўшы гэта, Маршак і засмяяўся, а Стаўскі, якому відавочна не спадабалася ні прапанова Лібермана, ні двухсэнсоўная пазіцыя Панамарэнкі, раптам спытаў: "Свае антысавецкія фельетоны ўспомнілі, Самуіл Якаўлевіч? Ці з чаго вам смешна?.."

Усё як заўсёды…

"Усё як заўсёды, - мутарна падумаў Купала. - Вось для чаго Сталін загадаў Мяркулаву сабраць іх усіх? Каб яшчэ раз я паглядзеў, у якім свеце жыў?.."

Пытанне Стаўскага было зусім не смешнае. І не толькі таму, што вай-на, што нядаўні Генеральны сакратар Саюза пісьменнікаў Стаўскі быў на вайне карэспандэнтам газеты "Правда". Пытанне ягонае і без вайны было б небяспечнае - вунь як паглядзеў невядомы Купалу, нечым падобны да Сталіна чалавек у кіцелі пракурора.

Звычайна інтэлігентны Маршак ад падобных пытанняў ніякавеў, а тут, можа быць, праз тое, што блукаў ва ўспамінах дзяцінства, якія, што Купала па сабе ведаў, нагадваюць чалавеку пра найлепшае, што ў ім было… вось жа было - і куды падзелася?.. як і чаму ты ператварыўся ў таго, кім зараз ёсць?.. як стаў такім, якім ні за што не хацеў бы быць?.. і як цяпер глядзець на сябе такога адтуль, з дзяцінства, для якога ты гэтакі, якім стаў, чужы?.. - можа быць, праз гэта, а, можа, праз тое, што не толькі сёння, але і не так даўно ў Казані ён даверліва размаўляў з Купалам, спачувальна казаў яму: "Я ведаю, колькі ў вас паэтаў расстралялі, і, ведаеце, мяне таксама маглі расстраляць, у апошні момант Сталін з расстрэльнага спісу выкрасліў, а сяброў маіх за нейкія прыдуманыя контррэвалюцыйныя сувязі, якія нібыта былі ў іх са мной, знішчылі, і мне так было страшна, балюча, сорамна, я нават пра самагубства падумваў, толькі, ведаеце, наўрад ці я змог бы, як вы, харакіры зрабіць…" - невядома, з якой прычыны, але Маршак раптам падняўся, павярнуўся да Стаўскага: "Гэта зусім не смешна. Нічога з таго, што тут адбываецца, не смешна. Так, я пісаў у маладосці, як і цяпер пішу, фельетоны. І ў белагвардзейскай газеце падчас грамадзянскай вайны, пра што ўсе ведаюць, іх друкаваў. А вось пра тое, як цяжка мне было разабрацца ў тым, што адбываецца, як няпроста было зрабіць выбар, вырашыць, з кім быць? - не ведае ніхто. Але я зрабіў яго, выбар. Я з вамі, тут, а не ў эміграцыі ў Парыжы. І Купала тут, з намі, а не з немцамі ў Мінску, - сеў Маршак і дагаварыў, сеўшы. - Што само па сабе кажа пра тое, мёртвы ён ці жывы".

Выступ Маршака, эмацыйны ўсплёск, з якім ён прамаўляў, быў для гэтага кампраміснага чалавека такім незвычайным, што ніхто не ведаў не толькі, што сказаць, але што й падумаць. "Я не разумею, як тое, што ён з намі, даказвае тое, што ён… Ён, калі мы ў Мінску… калі мы ў Кіеве былі…" - паспрабаваў нешта сказаць і заблытаўся, зноў успомніўшы экскурсію ў Кіеў, Злічэнка, а ўсе астатнія, чакаючы рэакцыі ці Мяркулава, ці Панамарэнкі, маўчалі.

Купала добра помніў той стан, у якім пакідаў Мінск, памятаў трывогу, адчай - і думку, якая мільгнула: а, можа, застацца?.. І думка тая, што ён таксама добра помніў, мільгнула не толькі праз тое, што маці з Мінску не хацела ехаць, не адно праз страх за яе. За сябе таксама. А калі зусім шчырым перад самім сабою быць, дык найперш за сябе.

Але што было б далей?.. Гэта цяпер ён ведаў, калі ўжо й ведаць няма патрэбы, усё, што будзе наперадзе, а тады пра тое можна было толькі гадаць. Немцы, дый не толькі немцы, свае таксама, як і тады, у 20-я, калі палякі ў Мінск прыйшлі, не далі б яму спакойна жыць… Потым з імі, са сваімі, эміграцыя… Толькі ўжо не тая эміграцыя, на якую пасля рэвалюцыі спакушалі яго Гіпіус з Меражкоўскім, угаворвала княгіня Магдалена Радзівіл. Зусім не тая. Можа быць, быў бы зараз жывы, але як бы жыў? Як ганаровы сябар Імперскай палаты літаратуры?..

- Дзіцячы пісьменнік не па-дзіцячаму выступіў, - пачуўся чыйсьці нетаропкі, трохі хрыплаваты голас, і чамусьці Купала, яшчэ не ўбачыўшы, хто прамаўляе, падумаў пра чалавека ў кіцелі пракурора. І не памыліўся.

- Але калі таварыш Маршак мяркуе, што выступіў на карысць таварыша Купалы, - нетаропка доўжыў той, апрануты ў пракурорскі кіцель, чалавек, які сядзеў у самым канцы стала, і было відаць, што не толькі Купала, а ніхто, нават Талстой, які сеў побач з ім, не ведае, хто ён такі, - дык, па-мойму, у гэтым ён памыляецца. Але не памыляецца ў іншым: у інстынктах, або, калі заўгодна, у філасофіі. У такой, - пстрыкнуў пальцамі "пракурор", - жыццёва-пабытовай філасофіі, зыходзячы з якой прымаюць рашэнні людзі. Найперш слабыя. А паколькі, як сведчыць Святое пісанне, і гэта адзінае сведчанне ў ім, якому я веру, слабыя ўсе, дык можам лічыць, што ўсе мы, за рэдкімі выключэннямі, прымаем рашэнні, зыходзячы менавіта з гэтай самай жыццёва-пабытовай філасофіі. Нават тады, калі лічым, што выбар, які мы робім, - уважліва паглядзеў "пракурор" на Маршака, - прадыктаваны нам нейкай іншай, значна вышэйшай за нашу пабытовую філасофію ідэяй, усё адно любое наша рашэнне абумоўленае найперш тым, наколькі яно для нас бяспечнае ці небяспечнае. Няхай сабе яно як бы й не звязанае з бяспекай, з тым, пагражае нешта табе, твайму жыццю, - ну, скажам, у якую краму лепш па хлеб схадзіць, - ці не пагражае, падсвядома ў гэтым прысутнічае не толькі хлеб, але і асцярога за жыццё. - Тут ён, адчуваючы, што занадта ўдаўся ў філасофію, у якой не ўсе пісьменнікі падкаваныя, вырашыў выказацца прасцей. - Я ўсё, зразумела, спрошчваю, але чалавек падсвядома ўзважвае: колькі трэба вуліц перайсці, па якіх машыны імчаць, ці ёсць скрыжаванні па дарозе ў тую краму, ці ў гэтую… Дык вось уявіце чалавека, - гэтак жа ўважліва, як толькі што на Маршака, зірнуў "пракурор" на Купалу, - на скрыжаванні вайны. У горадзе, які вось-вось будзе заняты немцамі. І які мае досвед жыцця ў гэтым жа горадзе, некалі занятым палякамі. Што яму рабіць дзеля бяспекі? Адыходзіць з Чырвонай арміяй? Мінулым разам ён не адышоў - і застаўся жывы. Яго не расстралялі, не арыштавалі. Нават сімвалам сяброўства з акупантамі паспрабавалі зрабіць… Нешта ён праз тое страціў, але захаваў жыццё. А значыць, рашэнне, якое прыняў, выбар, які зрабіў, быў правільны. Вось і праз гады, калі ўжо не палякі, а немцы ўваходзілі ў Мінск, у якім не толькі ягоная маці, але і шмат хто з блізкіх яму людзей застаўся, ён падумаў… Вось пра што вы падумалі, таварыш Купала?.. Не тады, зараз?.. Пра тое, што калі б засталіся ў Мінску, былі б жывы?

Так, ён падумаў якраз пра гэта. Яшчэ падумаў: "Ды пайшлі вы з вашымі юбілеямі! Праз гэта таіцца, хавацца? Ды яшчэ па смерці, калі ўжо ведаеш усё, што наперадзе… Вунь Маршак, які хоць і не ведае, што наперадзе, і то не стаіўся". І Купала ціха, але выразна сказаў: "Так, падумаў, што калі б застаўся ў Мінску, быў бы жывым".

- Та-а-к… - пагрозліва ўстаючы, працягнуў Панамарэнка, і тут жа: "Так, так, так - говорит пулемётчик, так-так-так - говорит пулемёт…" - праспяваў нехта ў расчыненым акне, і ўсе, павярнуўшыся да вакна, убачылі дзіўнаватага чалавека ў лётным шлеме з чырвонай зоркай, які, адным, зялёным вокам падміргнуўшы Мяркулаву, а другім, карычневым, Панамарэнку, сказаў: "Кур’ер з Крамля. Узнагарода для таварыша Купалы", - і пакуль Мяркулаў намагаўся ўспомніць, дзе ён гэтага разнавокага бачыў, кур’ер з Крамля, паклаўшы на белае падваконне чырвоную пушачку, як ніадкуль з’явіўся, так у нікуды знік.

Пушачка была такой чырвонай, нібы распаленай, здавалася - вось-вось запалае. Яна нагадвала тыя футаральчыкі, у якія звычайна кладуць для ўручэння зоркі герояў. Фадзееў неяк няўпэўнена ўстаў, асцярожна, нібы апячыся баяўся, узяў пушачку, вярнуўся да стала, падняў вечка. Здрыгануўся, быццам напраўду апёкся, пушачка выпала з ягоных рук - і ён абамлела сеў. На стале перад ім ляжаў крыжык з раскрыжаваным Сталіным. У фрэнчы, у галіфэ і ў ботах.

- Стаяць! - схапіўшы крыжык, малпай скочыў у вакно Мяркулаў, Купала ніколі не падумаў бы, што такі грузны чалавек можа гэтак скочыць. - Стой!.. - яшчэ раз крыкнуў камісар, а потым з двара пачуўся стрэл, і нехта грузна ўпаў. Усе кінуліся да вокнаў: пасярод параднага двара дома Растовых курыўся пыл над паваленай на камісара, з рук якога выпаў пісталет, скульптурай мысляра, на патыліцы якога свяціўся чырвонай зоркай лётны шлем.

18

- Дэлегатаў і гасцей XXVI з’езда Камуністычнай партыі Савецкага Саюза вітае савецкая моладзь, ленінская піянерыя і ленінскі камсамол! - разнёсся пад дахам Палаца з’ездаў голас дыктара, і першым за супрацьпажарную заслону ступіў да трыбуны касманаўт Рыленка, за ім актрыса Южкова, за ёй Віктар… "Смела наперад! Спілуйце кайданкі! Скіньце скрываўлены царскі ланцуг!" - успомніўся юначы верш Брэжнева, які Віктар усё ж пераклаў (бо чаму не?), але Суслаў ідэю Посуха прачытаць верш па-беларуску не ўхваліў: "Вы на з’ездзе пісьменнікаў пераклады ягоных вершаў чытайце. А на з’ездзе партыі скажыце пра ягоныя партыйныя кнігі. Узнёсла скажыце, як песню праспявайце". І Посух праспяваў пра "Малую зямлю".

"Мы пройдем сквозь шторм и дым. Станет небо голубым. Не расстанусь с комсомолом, буду вечно молодым…" - з песняй і сцягамі пацяклі ручаінамі ва ўсе праходы залы Палаца з’ездаў піянеры і камсамольцы, лепшыя з лепшых, адабраныя на піянерскіх сходах, на камсамольскіх будоўлях, на заводах і фабрыках, у інстытутах і калгасах, у арміі і на флоце, і так доўга, як у тыя хвіліны, пакуль набліжаліся яны ад уваходаў у залу да сцэны, пакуль Віктар падыходзіў па сцэне да трыбуны, пакуль стаяў за ёй, чакаючы, калі ручаіны перастануць цячы, застынуць, зледзянеюць, - ніколі гэтак павольна, так доўга не цягнуўся час…

- Трэба ўстаць, Леанід Ільіч… Нашу змену прывітаць… - пачуў Віктар за спінай голас Суслава, а за голасам пачуўся хруст, з якім пачаў падымацца Брэжнеў: вось хруснулі ў локцях рукі, якімі абапёрся ён на стол, вось у плячах захрусцела, вось адно калена хруснула, другое: "Так, Міхаіл Андрэевіч, трэба падняцца…" - і ў скронях Віктара запульсавала: "Трэба падняцца! Так, трэба падняцца! Над самім сабой, над страхам! Трэба сказаць, трэба сказаць, трэба сказаць!.. Не можа чалавек, які ледзьве падымаецца, кіраваць краінай. Яму трэба сысці, пакуль ён сам гэта разумее. Калі перастане разумець, тады будзе… А што будзе? Тое самае, што ёсць. Бо ўжо не ён кіруе. Смірцюкоў сказаў Ганне, што на гэтым з’ездзе дарагі Леанід Ільіч хацеў заявіць пра адстаўку, але тыя, хто за ім, супраць. Бо надта дарагі… А раптам плюне і заявіць? Што тады?.. Тады выйдзе, што паэт Віктар Маргер прапанаваў генеральнаму сакратару ЦК КПСС сысці з пасады - і той сышоў!"

Віктару ніводнага разу не падумалася раней пра такую магчымасць. А тут падумаў - галава кружанулася. Так, што яго хіснула. І хоць рэжысёр Дворкін сто разоў казаў: "Калі сталі за трыбуну, ні ў якім разе не паварочвацца да прэзідыума! Толькі ў залу глядзець, толькі на дэлегатаў!" - Віктар павярнуўся да Брэжнева, які падняўся і пляскаў камсамольцам з піянерамі: "Сыдзі! Сыдзі! Сыдзі!.. "

Брэжнеў глядзеў паўз яго. У залу. На дэлегатаў. І так на іх глядзеў, што Віктар на заклад мог са Смерцю пабіцца: не сыдзе! Бо хто яго, калі сыдзе, гэтак вітаць будзе?..

Як цягнецца час! Здаецца, яны столькі на сцэне, колькі Брэжнеў ва ўладзе, а яшчэ нават касманаўт не выступіў… І Южкова ўсё калоціцца, дрыжыкі суняць не можа.

Віктара не калаціла. Ніякіх дрыжыкаў. Ён быў напружаны, але спакойны. Як заўсёды, калі трэба было сабрацца, каб прыняць рашэнне.

"Але ж ты прыняў яго. Напісаў тое, што вырашыў сказаць. Аддаў напісанае Кручу. Папрасіў перадаць замежным журналістам. Можа быць, Круча ўжо аддаў ім. І яны чакаюць, пакуль…"

Ён уявіў Кручу з журналістамі. Як ён нервуецца, а яны пытаюць: "Што?.. Выступіў?.. Сказаў?.."

Трэба сказаць. Бо калі не сказаць тут, дык што тады казаць там?..

Чакай, а для чаго трэба?

Дзеля каго?

Вось яно. Ключавое.

Для чаго і дзеля каго?

Дзеля народа? Для Радзімы? Дык калі з тым, што народ, яшчэ можна неяк мірыцца, дык з тым, што Радзіма, ну ніяк! Нездарма адзін з паэтаў-эмігрантаў ваўчыцай яе назваў.

Але праблема не ў ёй. Ваўчыца, не ваўчыца... Як каго карміла... Праблема ў ім. У тым праблема, што ўсё, што ён зрабіў, каб стаяць на гэтай сцэне за гэтай трыбунай, усё, для чаго і зараз стаіць ён тут, і збіраецца сказаць тое, што напісаў, - дзеля сябе. І калі не збярэцца сказаць, калі не скажа, дык дзеля сябе таксама. Нічога дзеля Брэжнева, Суслава, Андропава, для Палітбюро ЦК, нічога для дэлегатаў, нічога для журналістаў, нічога дзеля Кручы, Шкляра, Вышэнскага, Ружэвіча, Ахметавай, Бычыка, Пімена, Бура, Барады, нічога для Саюза пісьменнікаў, дзеля народа, савецкага ці нямецкага, нічога для Радзімы, дзеля Ганны нічога, усё - дзеля сябе.

Каб падняцца.

Успоміў, як на Шыпку падымаўся. Як цяжка было ісці ўверх па схілах гары, узыходзіць шляхам, якім узыходзілі ўсе. І як лёгка ўзляцеў ён у вышыню з Арлінага гнязда, з якога ўзлятаць, падымацца, здавалася, ужо не было куды.

Праз тое ўзляцеў, што арол?

Не. Праз выпадак.

Але чаму той выпадак менавіта яму Бог паслаў? У Вірсава забраў і яму аддаў. Бо Вірсаў не гэтакі гнуткі, на вузкай лесвіцы ветэрана з мыліцамі не падхапіў бы? Не скарыстаўся б выпадкам?..

Скарыстаўся б. Вірсаў казаў: "Я магу ўсё, што могуць усе".

Стоп. Недзе тут тое, што ён шукае… Ён ветэрана падтрымаў для сябе? Ну, не для Брэжнева ж, не для Жыўкава, не для Палітбюро. Савецкага ці балгарскага… Але і не для сябе. Хіба ён думаў, што калі не дасць ветэрану ўпасці, дык ветэран яго падыме вышэй за Арлінае гняздо? Што выйдзе так, як выйшла? Не. Ён не даў ветэрану ўпасці, каб ветэран не ўпаў. Ён зрабіў гэта дзеля ветэрана - больш ні для каго і ні для чаго.

Не дзеля сябе. І тое, што ён зрабіў не дзеля сябе, дзеля іншага, вярнулася яму з лішкам.

Але гэта банальна. Біблейшчына.

А што не банальна? Што не біблейшчына? Хрыстос хіба ўзважваў, вагаўся, сказаць ісціну, якая Яму адкрылася, ці не сказаць?..

Во куды яго занесла! На з’ездзе антыхрыстаў да Хрыста.

"Паважаныя дэлегаты з’езда, дарагі і любімы Леанід Ільіч! - пачаў прамаўляць напісаны яму тэкст касманаўт Рыленка. - Ад атрада савецкіх касманаўтаў, ад стваральнікаў нашай касмічнай тэхнікі, якая ўзняла Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік вышэй за ўсе краіны ўсяго свету, прыміце прывітанне XXVI з’езду КПСС… з космаса!.." - выгукнуў Рыленка так, як навучылі яго рэжысёр Дворкін з колішняй акторкай МХАТа Верай Леанардаўнай, і ўсе дэлегаты з’езда гэтак узвіліся з крэслаў, нібы ў космас узляцелі, каб вітаць адтуль дарагога Леаніда Ільіча, і ўсе піянеры, усе камсамольцы разам з іх заводамі, калгасамі, фабрыкамі, інстытутамі, разам з арміяй і флотам, разам з камсамольскімі будоўлямі грымнулі "ура!.."

"Задралі! - казаў яму, калі выпівалі пасля адной з рэпетыцый, Рыленка. - Я Герой Савецкага Саюза, касманаўт, палкоўнік, а нейкі сутэнёр са старой курвай мяне шыхтуюць, як навабранца! Стань тут, павярніся гэтак, разяўся так! Ты ведаеш, чыёй яна палюбоўніцай была, Леанардаўна? Яжоўскай! Сталінскага падручнага палюбоўніцай! Ты бачыў, што ў яе грудзей няма? Ён выразаў! Прыраўнаваў і адрэзаў! Ці, можа, гэтую страшылку пра Яжова прыдумалі, проста высахлі грудзі ў курвы. А яе ў Крэмль! Таксама, відаць, нейкі былы палюбоўнік па старой памяці прыцягнуў… Я што: не мог прыйсці і прачытаць тое, што ты мне напісаў, сам? Без курвы Леанардаўны, без дэбіла Дворкіна? Ці гэта я дэбіл? Я касманаўт! Герой Савецкага Саюза!.."

- Твой выступ не я пісаў, - перапыніў яго Віктар, і Рыленка здзівіўся:

- Хіба?.. А ўсе кажуць, што ты. І мне, і Южковай… Усім. Нават Леаніду Ільічу.

- Што Леаніду Ільічу?

- Ягоныя ўспаміны пісаў. Таму цябе і ўзялі на з’езд. А потым паставяць на камсамол. У Палітбюро адны дзяды, дык яны вырашылі ў камсамоле амаладзіць кадры. - І Рыленка засмяяўся. - Во логіка.

- Хто так кажа?

- Усе. Апроч цябе.

Героем Савецкага Саюза Рыленка стаў яшчэ да таго, як стаў касманаўтам. Выпрабоўваў нейкі найсакрэтны самалёт, той пачаў падаць, але Рыленка яго не кінуў. Не катапультаваўся. Віктар спытаў: "Чаму? Стаць героем хацеў?" - і Рыленка сказаў, наліваючы каньяк: "Не думаў пра гэта. Палётнае заданне было: падняць і пасадзіць самалёт. Я падняў і пасадзіў".

Гэта з ім, з Рыленкам, падумаўшы, што калі герой і ў касманаўты запісалі, дык здароўе ў яго такое, што народзіцца дзіця, пажыла пару гадоў Ганна. І гэта яна, мусібыць, прыцягнула яго ў Крэмль. Па старой памяці.

"А заўтра смерць цябе спаткае, ніхто не ведае, якая…" - спяваў, наліваючы каньяк, Рыленка, і калі Віктар спытаў: "Чаму ты выбраў працу такую, на якой рызыкуеш жыццём?" - пацепнуў плячыма: "А хто ў мяне пытаўся? Паклікалі, праверылі, сказалі: "Падыходзіш!" І што мне адказаць на гэта было? Што не? Калі ўсе рваліся ў касманаўты. Калі ўсіх у нашым палку адсеялі, а мяне паклікалі. Заўважылі. Вось і цябе заўважылі ў тваім палку. Паклікалі, праверылі, сказалі: "Падыходзіш". Гэтак з усімі, хто падыходзіць. А з тымі, хто не падыходзіць, інакш. Так што давай вып’ем за тое, што падышлі. І за рызыку. Я люблю рызыкаваць. Для мяне жыць - гэта ў адкрыты космас выходзіць. Таму я і падышоў. А чаму ты падышоў, не ведаю. У адкрыты космас не выходзіш. Чым ты рызыкуеш?.. Тым, што старому пердуну Брэжневу не спадабацца можаш? Кашчэю Суславу? Палітбюро?.. Анекдот пра гэтых мухамораў ведаеш? Што такое чатыры нагі на сорак зубоў? Кракадзіл. А сорак ног на чатыры зубы? Палітбюро. Чаму не смяешся?.. А, чуў… Тады пра генсека. Наш, касмічны анекдот, ты не мог чуць. Паляцеў Брэжнеў у космас. І забыўся вярнуцца… Ты чаму не смяешся?.."

Бо нічога смешнага. Бо чаму ты, Герой Савецкага Саюза, касманаўт, палкоўнік Рыленка, чалавека, якога гэтак не любіш, так горача вітаеш? Актрыса Южкова дык хоць любіць - ажно калоціцца. У гэтай зале, можа быць, адна яна і любіць усімі любімага Леаніда Ільіча.

Актрыса Южкова калацілася і тады, калі ў гатэлі завяла Віктара ў свой нумар. Не пытаючыся, ці хоча ён заходзіць, узяла пад руку і завяла. Яны вярнуліся з Дома мод, дзе яму прымяралі касцюм, які шылі на выступ, а ёй сукенку. Такую строга-шэрую, якая толькі і можа пасаваць ідэйнай камсамолцы. Там безліч вісела сукенак, адна шыкоўна-шаўковая, святочная, і актрыса Южкова спытала: "А можна мне гэтую?" Ёй хуценька, яе ведалі і любілі, падалі тую сукенку: "Калі ласка! Прымерайце!" - і калі яна выйшла з прымяральні, дырэктарка Дома мод прыцмокнула: "Шык! Галівуд! Можаце не здымаць. Толькі гэта не для выступу".

Актрыса Южкова зняла сукенку, як толькі яны ўвайшлі ў нумар. І ўся ў дрыжыках, пацягнула яго ў ложак… Потым, калі перастала дрыжаць, паднялася, зноў сукенку прымерала. "Я прыгожая? Не горшая за Ганну?.."

Так, яна была прыгожая. Гэтакая маскоўская Мэрылін Манро. Але... Але яна дрыжэла, а ў ім - ніякіх дрыжыкаў. Такіх, як з Ганнай…

Потым яна папракала яго ў няшчырасці. "Ты не шчыры быў са мной. Навошта, калі не шчыра? Ты і вершы пішаш так, як кахаеш? Чытаеш ва ўсякім разе так. Як ледакол пра лёд. Я гэта заўважыла, Веры Леанардаўне сказала. Яна згадзілася. "Толькі што я, - спытала, - магу зрабіць? Нельга навучыць шчыра прамовіць тое, што напісана не шчыра". А ты ж сам пісаў… Тады скажы мне: навошта табе ўсё гэта? Дзеля чаго?.."

"Шаноўныя таварышы дэпутаты! Дарагі і любімы Леанід Ільіч! Дазвольце мне ад імя работнікаў кіно і тэатра, ад імя мастакоў, музыкаў, ад імя ўсіх дзеячаў савецкай культуры прывітаць вас і пажадаць плённай працы XXVI з’езду нашай роднай камуністычнай партыі!.." - выпіраючы грудзямі Мэрылін Манро са строга-шэрай, якая толькі і можа пасаваць ідэйнай камсамолцы, пашытай у маскоўскім Доме мод сукенкі, шаўкова-шыкоўным голасам пачала прамаўляць актрыса Южкова, адвярнуўшыся ад залы да прэзідыума, да Леаніда Ільіча, чым адразу парушыла ўсе рэжысёрскія ўстаноўкі Дворкіна, але да канца вытрымала ўсе ўстаноўкі былой актрысы МХАТа, старой курвы Веры Леанардаўны, якая за сваё жыццё гэтак высахла, што ў яе не было ніякіх грудзей, калі толькі яна не паклала ў ліфік пару гранат.

"Ведалі б вы, - казала Вера Леанардаўна, калі Віктар пасля адной з рэпетыцый праводзіў яе дахаты, і яна запрасіла яго на каву, - колькі ўва мне нянавісці да гэтай улады, гэтай партыі, гэтай краіны! Мне тры гады было, мы жылі ў сваім доме на Палянцы, калі яны сваю рэвалюцыю прыдумалі, і з таго часу я столькі ператрывала! Бацьку забралі, расстралялі, маці саслалі ў Казахстан, яна там памерла. Мяне Маркелаў, не Мяркулаў, а Маркелаў, генерал, ведаеце такога? - замуж узяў, таму не чапалі, а пасля і яго арыштавалі. Я ўжо ў тэатры была, дык уявіце!.. Жонка ворага народа ў тэатры, у які Сталін ходзіць! Хацелі выгнаць, за мяне Якаў Баярскі заступіўся. Дырэктар МХАТа, ведаеце такога? Ён з Беларусі, з вашых мясцін. Я ў яго на дачы жыла, бо жыць не было дзе, дом у нас забралі. Ён разам з Яжовым, такога вы мусіце ведаць, дачу наймаў, дык там у гасцях хто толькі ні бываў! А пасля галоўнага энкэвэдыста Яжова звінавацілі ў гомасексуалізме, і ён назваў Баярскага… ну, сваім каханкам, дык Якава, як і Яжова, расстралялі, яшчэ й Мейерхольда разам з ім, а мяне як толькі ні цкавалі, ні прыніжалі - лесбіянка, маўляў, сука, калі ў кампаніі з гомасексуаламі, ды яшчэ з ворагамі... І вось мне за семдзесят, я старая і нікому не патрэбная, як наш касманаўт кажа, курва, а тут мне прапануюць - бо школа, такой школы цяпер няма! - узяць групу, падрыхтаваць да выступу на з’ездзе. Дык я і ўзяла. Вазьму, думаю, пару гранат, пранясу як-небудзь на рэпетыцыю, схаваю, а на з’ездзе ці кіну, ці разам з сабой падарву…"

- Павярніся! Павярніся! - шаптаў з-за кулісы і пальцам актрысе Южковай гразіў рэжысёр Дворкін, які праз дзень пасля таго, як таварыш у шэрым паліто запрасіў яго праехаць з ім на Лубянку, сядзеў у гатэлі ў нумары Віктара і даводзіў, што СССР - гэта адна срань ад Хабараўска да Брэста, і што наваляла гэтай срані ад Брэста да Хабараўска сраная КПСС, у з’ездзе якой, у стварэнні антуражу сходкі старых засранцаў яны з Віктарам маюць сраны гонар браць сраны ўдзел. І вось гэты рэжысёр з ягонай трупай, у якой адна актрыса Южкова шчырая на сцэне, як у ложку, гэтыя людзі, якія не баяцца выходзіць у адкрыты космас, але баяцца сказаць тое, што думаюць, бо адкрытая праўда страшней за адкрыты космас, таму яны хаваюцца ад яе за анекдотамі і, ведаючы праўду пра срань ад Брэста да Хабараўска, узнёсла вітаюць тых, хто гэтай срані наваляў. І так не толькі тут, так паўсюль: на заводах і фабрыках, у інстытутах і калгасах, у арміі і на флоце, на камсамольскіх будоўлях, на ўсіх будоўлях камунізму, у ЦК камсамола і ЦК КПСС, у ЦК ленінскай піянерыі - скрозь і ўсюды фальш, як пусты фанцік на каляднай ёлцы, з якога даўно нехта дастаў і ўпотай з’еў цукерку.

Вось чаму трэба прамовіць тое, што ён напісаў. І не памыліцца ні ў слове, ні ў руху. Асабліва напрыканцы. Сказаць, павярнуўшыся да прэзідыума: "Час зірнуць у вочы праўдзе: не можа выконваць абавязкі кіраўніка краіны чалавек, які проста не мае на тое фізічных сіл", - і павярнуцца да залы…

Не раз і не два прамаўляў ён свой выступ перад люстэркам, шукаючы дакладную інтанацыю, вывяраючы кожны рух і ўяўляючы залу, людзей, якія будуць яго слухаць. Так, яны дэлегаты партыйнага з’езду, большасць з іх яшчэ тыя морды, але ж людзі. І трэба звярнуцца да іх даверліва. Гэтак даверліва, каб хто-небудзь з іх не стрымаўся, пляснуў - яны ж усе будуць сядзець і думаць пра тое ж! Пра што ім яшчэ думаць? Пра народ, пра краіну? Наўрад ці. На з’езд яны прыпруцца не дзеля народа, не дзеля краіны, а дзеля сябе.

Зрэшты, як і ён.

Апошняя думка была зараз лішняй. Дэструктыўнай, як сказаў бы камсамольскі сакратар Посух, і Віктар адкінуў яе. Ён не дзеля сябе. Ён падае руку інвалідам.

"Вунь яны…" - уважліва паглядзеў ён у залу. І ў ёй убачыў, у зале ўба-чыў, а не дома ў люстэрку, што не: ніхто не плясне. Ні камуністы ў крэслах дэлегатаў, ні камсамольцы, што замёрлі ў праходах паміж крэсламі. А калі й запляскаюць, дык каб спыніць яго, не даць дагаварыць. Каб утапіўся ён разам з санкамі, на якіх, разагнаўшыся, скочыў з высокага берага, як з трампліна, на тонкі лёд.

Яму сем гадоў было. Сем з паловай. Ён праваліўся ў палонку, рака разам з санкамі, вяроўка на якіх блытанула ногі, цягнула пад лёд, сябры, што каталіся на каньках, кінуліся ўрассыпную, нехта з берага крычаў: "Не падыходзьце да яго, ён вас з сабой пацягне!.." - а ён тануў і думаў: "Ну чаго я з санкамі прыпёрся? Усе з канькамі, а я з санкамі…"

Дзякуй Богу, бацька якраз з працы йшоў. Звычайна ён пазней дахаты вяртаўся, а тут, як пасля казаў, нібы нехта штурхануў яго: "Напрацаваўся, досыць на сёння. Ідзі, цябе дома чакаюць". І бацька ланцуг нёс, каб Цэзара навязваць. Усе вяроўкі Цэзар, напалову аўчарка, напалову воўк, перагрызаў, дык бацька выкаваў ланцуг. Не надта доўгі, але яго хапіла, каб, лёгшы на лёд, кінуць канец ланцуга ў палонку.

"Ну, не ведаю, - казаў бацька, які ўсё цвеліў маці, што тая ходзіць да царквы, дома па тры разы на дзень моліцца. - Можа быць, і ёсць ён, Бог. Ці нешта такое. Колькі разоў збіраўся ланцуг выкаваць! А сёння не збіраўся - і скаваў. Ёсць нешта такое…"

З бацькамі таксама праблема. Калі бацька, які сам з характарам, нікому ні ў чым і ніколі не спусціць, сына-ворага як-небудзь перажыве, дык маці… Хоць яна і казала, як Бычык: "Вырашай, сыне, сам. Табе жыць". Але казаць - адно, жыць - іншае. Вось яна ідзе да суседзяў, ці прыходзіць на працу ў сваю бухгалтэрыю, а ад яе адварочваюцца, як у тэатры ад Веры Леанардаўны. І цкуюць, прыніжаюць, нехта кідае ў спіну, калі яна выходзіць: "Во, сука, нарадзіла!.. "

Думаць пра гэта, уяўляць такое было невыносна, але яно ўяўлялася, пра гэта думалася і думалася. Бо ён ведаў, што будзе менавіта так, а не інакш. І ён нічым і ніяк не здолее бацькам дапамагчы.

Яму таксама чакаць дапамогі няма ад каго. Ён будзе, як у палонцы. "Не падыходзьце да яго, ён вас з сабой пацягне!.." Хіба Грачын кіне ланцуг. А, можа, і не, бо ён каваў яго, каб навязваць, а не ратаваць.

Думка пра Грачына прыйшла разам з адчуваннем, нібы пра нешта ён забыўся. І не мог успомніць, пра што?.. Тэкст помніў. Не забыўся, што пасля выступу трэба павярнуцца і пайсці. Абавязкова адразу павярнуцца і пайсці са сцэны. Роўненька паўз прэзідыум… А дзе Грачын? І Віктар павярнуўся, бо не мог успомніць, ці бачыў Грачына ў прэзідыуме? Няма яго, ці ён яго не заўважыў? Але як мог не заўважыць? Той звычайна сядзеў у першым шэрагу. З левага боку, - крутнуў Віктар галаву ўлева: Грачына не было! На ягоным месцы ў першым шэрагу бліжэй да левага краю сядзеў дырэктар антыкварнай крамы.

Не можа такога быць! Што ж сталася?.. Таму і Ганну ў Крэмль не пусцілі, што Грачына ў Крамлі няма? Няма на з’ездзе, ці ўжо няма ў ЦК? Суслаў нездарма пытаўся, ці бывае Андропаў на лецішчы Грачына, і што яны там за размовы вядуць?..

Але ж Андропаў тут.

У кулісе з левага боку, за некалькі крокаў ад крэсла сакратара ЦК КПСС, на якім сядзеў дырэктар антыкварнай крамы, стаяў рэжысёр Дворкін і гразіў кулакамі. Спачатку левым, пасля правым, потым абодвума. Выгляд у Віктара быў, мусіць, такі, што старая чарапаха ў акулярах, якая сядзела ў прэзідыуме наўпрост перад ім, адсунула ўбок нейкія паперы і запытліва тузанула, гледзячы на яго, галавой: маўляў, нешта здарылася?

Што?..

XIX

Пра "кур’ера" з Крамля, пра мысляра ў шлеме, пра Сталіна на крыжы, пра тое, кім і для чаго быў гэты знак пададзены, думаць Купала не стаў. "Процьма часу, вечнасць наперадзе. Надумаюся яшчэ".

- Я ўсё ж вырашыў, што не па-беларуску яно будзе, калі цябе замест мяне пахаваюць, - вярнуўшыся ў канферэнц-залу, падаў ён, каб з труны дапамагчы выбрацца, руку Качарыгу, які схапіўся за яе так, што не вырваць, стаў цалаваць: "Дзякуй, Іван Дамінікавіч! Дзякуй, дзякуй, дзякуй!" - і, не знаходзячы іншых слоў, бо ўсё ж моцна, мусібыць, яго страсянула, стаў казаць тое самае, нібы яно на мазгах ягоных са страху запісалася, што казаў, калі першы раз з купалаўскай труны выбраўся: "Калі ласка, кладзіцеся, бліжэй во сюды, улева, бо справа нешта муляе… Я ўсё жыццё любіў вас, Іван Дамінікавіч, ніхто вас не любіў болей за мяне, а тое, што напісаў нешта на вас, дык калі б яны не хацелі, маглі б не чытаць, але яны хацелі, таму я і напісаў, так бывае, гэта інтуіцыя, вы самі ведаеце, бо яна ў вас, як ні ў каго, таму не разумею, навошта вы з Казані прыехалі, там ніхто б вас не чапаў, каму і хто патрэбны ў Казані, а вы ў Маскву захацелі, каб справіць юбілей, так што самі вінаваты, Іван Дамінікавіч, маглі б увогуле ні ў Казань, ні ў Маскву не ехаць, жывым бы засталіся, бо каму б я тады напісаў на вас?.. Немцам?.. Гітлеру?.. Дык я па-нямецку пісаць не ўмею…"

Купала ўспомніў, як Гітлер прапаноўваў яму стаць народным паэтам Рэйху, і спытаў, уладкаваўшыся ў труне.

- Паслухай, Качарыга, а што ты са сваім ордэнам рабіць будзеш?

- Як што?.. Насіць.

- А калі насіць не будзе на чым?

- Чаму не будзе на чым? Новы пінжак сабе я заўсёды куплю.

- А калі ўжо не зможаш купіць?

Па твары Качарыгі можна было беспамылкова ўгадаць, што ён не ўяўляе, як гэта ён не зможа купіць пінжак?

- Калі памру, ці што?.. Ну, паколькі з узнагародамі не хаваюць, недзе мой ордэн ляжаць будзе.

- Дзе?

- Дзе-небудзь.

- Для чаго і для каго?..

Прыадчыніліся дзверы, Качарыга азірнуўся на іх - яму відавочна хацелася пайсці.

- Ні для каго і для чаго, - нібы самому сабе адказваючы, доўжыў Купала. - Дык што ў такім разе ўзнагарода?..

Качарыга ўжо разумеў, пра што гаворка, і хоць яна не падабалася яму, бо падабаўся ордэн, сказаў:

- Сон на кургане. Так?..

Ён не дурны быў. Подлы, але не дурны, і гэткая, не дурная подласць, як пераканаўся, пажыўшы на свеце, Купала, самая подлая.

- Так. Ці "На Куццю", ці "Безназоўнае". Паэмы, вершы… Толькі тое, што напісаў. Што Бог напісаць даў. Вось што ўзнагарода. Астатняе, - тыцнуў ён пальцам у ордэн Качарыгі, - дзірачка ў пінжаку.

"Ну, дзірачкі ў мяне не відаць пакуль…" - зірнуўшы на лацкан пінжака Купалы, дзе віднеўся след ордэна, падумаў Качарыга, і хацеў спытаць: "А з Казані ў Маскву вы па ўзнагароду Бога прыехалі?.." - але ўляцеў, насцеж расчыніўшы дзверы, Кучар: "Таварышы, таварышы, па месцах, па месцах, паніхіда, паніхіда, ад труны, ад труны, калі ласка, вунь туды, за вянкі, далей, далей, таварыш Качарыга…"

У канферэнц-залу ўвайшоў, паціраючы пабітыя мармуровым мысляром бакі, Мяркулаў, следам за ім Панамарэнка з Гарбуновым, а за імі - адзін за адным - пацягнуліся савецкія і братнія пісьменнікі, чацвёра з якіх, Лынькоў, Крапіва і Глебка з Броўкам, аддзяліліся ад астатніх і сталі ў ганаровую варту.

Твары іх былі жалобнымі і ўрачыстымі. Такімі, якімі павінны быць твары людзей, якіх першымі паставілі ў ганаровую варту на пахаванні дзяржаўнага ўзроўню. Паперадзе ўсіх.

"Гэтаксама яны і на банкеце дзяржаўнага ўзроўню выглядалі б, - падумаў Купала. - У нас банкеты, як хаўтуры, і хаўтуры, як банкеты: адны і тыя людзі з аднымі і тымі ж тварамі адно і тое кажуць. На хаўтурах нават весялей, бо ніхто не зайздросціць нябожчыку".

- Таварышы, сябры нашы, - напусціўшы на твар жалобную ўрачыстасць і дастаўшы з той жа кішэні тую самую паперыну, якую прад’яўляў Фадзееву і ўсёй "камісіі па выкананні даручэння таварыша Сталіна" як характарыстыку на Купалу, пачаў паніхіду Гарбуноў. - Слаўных асілкаў-ваякаў, людзей вялікага розуму народжваў беларускі народ. Такім быў заснавальнік беларускага кнігадруку Георгі Скарына, такімі былі асветнікі-гуманісты Сімяон Полацкі, Васіль Цяпінскі, Багушэвіч, такімі сёння з’яўляюцца Якуб Колас і Янка Купала.

Як у свой час Пушкін у рускай літаратуры, Янка Купала ў беларускай з’явіўся роданачальнікам беларускай мовы, якой жыве цяпер уся беларуская культура, - усё вышэй, нібы спадзеючыся, што яго пачуе сам Усявышні, узносіў голас сакратар беларускага партыйнага ЦК, а Купала гадаў: "Вось калі б я не скрэмзаў, а прачытаў даклад, напісаны гэтым чалавекам для майго выступу ў Казані, ляжаў бы я цяпер у труне, ці не?.." - і нехта мяккім, спагадлівым голасам шапнуў над ім: "Не. Ты быў бы цяпер са мной".

Купала падняў вочы і ўбачыў над сабой жанчыну ў белых строях і чырвоным шаліку. Яна сядзела ў вянку, як на арэлях, калыхалася - і белая сукня з чырвоным шалікам развіваліся, як сцяг.

Не, гэта была не тая жанчына-сон, якая лятала на вянку з вокладкі кнігі "Ад сэрца" і штурхнула яго ў лесвічны пралёт гатэля "Масква". Гэтую ён не сустракаў ніколі. Яна была не падобная ні да адной - і ў той жа час нагадвала ўсіх жанчын, якія былі ў ягоным жыцці. І ён ведаў, помніў імя гэтай жанчыны, якой штодня, штоночы яму не ставала, а яна з’явілася толькі цяпер. Калі ўжо не трэба нічога, калі позна.

Яе звалі Спагада.

Ён не стаў пытаць, з чым яна прыйшла, чаго яна хоча? "Ты позна з’явілася, мне ўжо нічога не трэба, - сказаў ён, штурхнуўшы вянок, які адхіснуўся і вярнуўся. - Позна! - піхнуў ён зноў. - Позна!.. Позна!.. Позна!.." - раз за разам штурхаў ён вянок, адпіхваў жанчыну, што звалася Спагадай, якая гушкалася на вянку, як на арэлях, і чым мацней ён штурхаў, чым далей адпіхваў яе ад сябе, тым бліжэй яна вярталася, схілялася да яго - і ўрэшце заплакала над ім, зашкадавала: "Ясік, Янка, Яначка, як жа цябе намучалі, накрыўдзілі, як жа ўсе жылкі з цябе павыцягвалі, як жа з цябе наздзекваліся, як жа ты натрываўся, бедны мой Ясік, любы мой Янка, родны мой Яначка…"

Ён натрываўся, гэта праўда.

- Хто такая?.. - нахіліў, наколькі змог, пабітую мысляром спіну Мяркулаў да Панамарэнкі, за якім стаяла, нервова цярэбячы букет палявых кветак, спявачка Перапёлка, і калі Панамарэнка, азірнуўшыся, адказаў: "Артыстка наша, зараз выступаць будзе..." - камісар зразумеў, што жанчыну на арэлях ніхто, апроч яго і Купалы, не бачыць, і яму стала так не па сабе, што яго ажно хіснула: раптам здалося, што з Куйбышава ён прыехаў у Маскву мерцвяком, якога ажывілі ў 1-й лабараторыі.

- Дык прамовіце слова ад органаў? Ці ад драматургаў?.. - спытаў Панамарэнка, і камісар, падумаўшы, што ўсё ж зашмат гэты партызан сабе дазваляе, пракінуў, каб адчапіцца: "Пазней нехта ад нашых скажа..."

Услед за Перапёлкай, якая паклала ў ногі Купалу палявыя кветкі, адзін за адным прамаўлялі савецкія і братнія пісьменнікі, апошні з якіх, Радуле Стыйенскі, пашкадаваўшы, што "перастала біцца сэрца паэта, песні якога, як хвалі сіняга мора, перахліснуліся далёка за межы яго радзімы", раптам павярнуўся да Чорнага: "Але жывыя ягоныя паплечнікі, сябры, і адзін з іх - Кузьма Чорны, якога камандуючы Народна-вызваленчай арміяй таварыш Ёсіп Броз Ціта запрашае… - ступіў Радуле бліжэй да Мяркулава з Панамарэнкам... - запрашае ў горы Югаславіі, каб геніяльны беларускі пісьменнік апісаў гераічную барацьбу югаслаўскіх партызанаў з нямецкім фашызмам, і з гэтай просьбай таварыш Ёсіп Броз Ціта звяртаецца да свайго старэйшага брата, правадыра ўсіх часоў і народаў таварыша Сталіна!.." - скончыў узнёсла, як на ўрачыстым сходзе, Стыйенскі, а Купала прыпадняў руку ў труне і паказаў югаслаўскаму паэту вялікі палец.

З хвіліну ўсе стаялі, як бы не ведаючы, што далей рабіць? Пляскаць Стыйенскаму? Крычаць славіцу Сталіну? Віншаваць Чорнага?.. "Ну, арыштуй цяпер Кузьму ў беларускіх лясах ці паволжскіх стэпах!" - пераможна глядзеў на Мяркулава Купала, хоць і ведаў, што Чорны перажыве яго не надоўга, памрэ праз два гады, чатыры месяцы і 22 дні, запісаўшы ў дзённіку ў дзень смерці: "Божа, напішы за мяне мае раманы…" - але гэта ўжо не залежала ні ад Сталіна, ні ад Панамарэнкі, ні ад Мяркулава, які крануў за плячо Гарбунова: "Працягвайце, таварыш Гарбуноў."

- Наш дарагі, наш любы Янка Купала, - ступіў на месца югаслаўскага паэта-казачніка Радуле Стыйенскага беларускі драматург і байкапісец Кандрат Крапіва, які гадоў дзесяць таму напісаў п’есу пра тое, як сябар сябра прадаў, і так хітра напісаў, што п’есу паставілі ў дзяржаўным акадэмічным тэатры, дзе на банкеце пасля спектакля аўтар п’есы шаптаў Купалу: "Нас датуль, Іван Дамінікавіч, прадаваць будуць, пакуль мы адзін аднаго будзем прадаваць, пакуль у адзін беларускі кулак не сціснемся", - а калі Купала спытаў: "У кулак з дуляй?.." - Крапіва ўсміхнуўся: "Гэта, Іван Дамінікавіч, сюжэт для новай п’есы, я абавязкова яе напішу..." - але пакуль п’есы пра беларускі кулак ён не напісаў, а напісаў толькі пра дулю, якую ўсе беларусы для некага ў кішэні трымаюць і самі яе з’ядаюць. - Мы, твае малодшыя сябры і вучні, абяцаем табе, што традыцыі высокага служэння народу, якія ты нам перадаў, будзем свята ахоўваць у беларускай літаратуры і перададзім іх наступнаму пакаленню, якое прыйдзе нам на змену, - пакланіўся Купалу Кандрат Крапіва, і як толькі ён скончыў прамову, адзін з трох расплывістых маладзёнаў, якіх усе заўважылі яшчэ ў двары Саюза пісьменнікаў і якіх праз іх расплывістасць ніхто распазнаць не мог, неяк так бокам-скокам, на дзіва спрытна праслізнуў скрозь апошнія шэрагі ў першыя: "Я!.. Я скажу ад пакалення, якое прыйдзе на змену.."

Гарбуноў, заступіўшы яму дарогу, зірнуў на Панамарэнку, які, мяркуючы, што гэта нехта з людзей Мяркулава, кіўнуў: "Няхай скажа…" - і Гарбуноў саступіў. "Слова мае таварыш… - нахіліўся ён да расплывістага, які сказаў нешта яму на вуха, на што Гарбуноў, зноў на Панамарэнку зірнуўшы, здзіўлена плячамі пацепнуў… - Слова мае таварыш Расплывісты.

- Хто?.. - даволі гучна спытаў Мяркулаў, і Панамарэнка падумаў, што, можа, дапусціў памылку, дазволіўшы Гарбунову даць слова невядома каму, але таварыша Расплывістага было ўжо не спыніць.

- Вось мы тут робім жалобныя твары, кажам кранальныя прамовы, - пачаў ён такім голасам, якім кажуць не на хаўтурах, а на сходах ці ў судах. - Думаем, што хаваем Янку Купалу. А хаваем мы сёння не яго. - І выгукнуў. - Хаваем мы сёння Каяна Лупаку!..

Сярод першых асобаў узнікла лёгкае замяшанне.

- Каго мы сёння хаваем?.. - разгублена паглядзеў на Купалу ў труне Гарбуноў, які меркаваў, што развітальнае слова прамаўляе чалавек ад органаў, а таму не ведаў, як на пачутае рэагаваць, і ягонай разгубленасцю скарыстаўся яшчэ адзін з расплывістых.

- Можна быць у жыцці падонкам і пісаць знакамітыя кнігі? - падскочыў ён да Кузьмы Чорнага, нібы той і ёсць падонак, які піша знакамітыя кнігі. - Безумоўна, так. Але тут, - кіўнуў ён на нябожчыка, - яшчэ і іншае. Пісьменніку можна выбачыць здраду калегаў і таварышаў, можна выбачыць здраду ідэалаў, але нельга выбачыць здрады літаратуры. Бо здрада літаратуры аўтаматычна стаўляе аўтара па-за літаратурай. Пісьменнік тады знікае, а з’яўляецца ідэолаг, агітатар, голем, Каян Лупака.

Ці быў у Купалы іншы выбар? Канечне, быў. Ён мог падацца ў эміграцыю, ён мог пакончыць самагубствам, ён мог сказаць "не" бальшавікам і ўпасці ў дол у Курапатах. Нічога такога Купала не зрабіў. Ён здрадзіў не толькі ідэалам сваёй маладосці і сваім маладым калегам, якія падалі з кулямі ў патыліцы ў ямы ў Курапатах, але і здрадзіў літаратуры. Ён перастаў быць паэтам, а стаў агітатарам або яшчэ кімсьці значна горшым… [2]

- Што ён сказаў?.. Кім стаў Купала?.. - спытала Чорнага спявачка Перапёлка. - Каінам? Чаму Каінам?..

"Каян! Каян! Лупака! Лупака!.." - закрычаў, прабіраючыся наперад, трэці расплывісты, які, крутнуўшыся вакол вянка, на якім калыхалася Спагада, паўстаў над труной.

- Так! Зваць гэтага чалавека Каян Лупака. Той, ранейшы, з іншым імем, хацеў памерці; Каян Лупака хацеў жыць. Каян Лупака прыняў правілы гульні без агаворак ці хаця б унутранага супраціву - бо не мог інакш, для таго ён і быў створаны замест таго, ранейшага, іншага. Гэта быў зусім новы чалавек, злеплены іншымі людзьмі са смалы і дзёгцю, скалочаны з драўляных страхаў, склеены са старых газецін… Калі ён ішоў, чулася, як шалясціць на ветры папера, што вылезла з-пад шва, і пранізліва паскрыпваюць яшчэ не прыгнаныя добра адна да адной часткі. А калі ён пачаў пісаць вершы - яны таксама рыпелі: "ну-у" і вохалі: "вох-вох" [2].

Купала слухаў прамовы расплывістых, стараючыся спакойна трымаць складзеныя на грудзях рукі. Ён не ведаў гэтых людзей, калі гэта ўвогуле былі людзі, калі былі яны жывыя, і яму павінна было быць усё адно, што яны пра яго кажуць. Каян дык Каян, Лупака дык Лупака… Тым больш, што па смерці ён нічога не мог ім адказаць.

Так ён думаў. Але нават са складзенымі на грудзях рукамі адчуваў ён сябе інакш… Гэтак, як пачуваўся ў кабінеце Сталіна, калі той казаў яму пра салаўёў, якія кніг панапісваюць, за мяжой атабарацца, вучэльні ўсялякія там пасканчаюць, на розных мовах рулады выдаваць навучацца - "…і ведаеце, як вас назавуць? Каян Лупака!"

Думанне і адчуванне не супадалі. У адчуванні была крыўда. І яна пе-рамагала думанне. "Во яно як. Калі б застрэліўся, зарэзаўся, было б ім добра. Быў бы для іх паэтам. А застаўся жыць, дык не. Застаўся жыць, дык нейкі Каян."

- І ніводзін з іх ні праз гэта, ні праз што заўгодна іншае не застрэліцца, жывот сабе не ўзрэжа, - пачуўся чыйсьці Голас з высокага, разнасцежанага вакна, у якім над дахам суседняга дома віднеўся краёк неба з нізкай, што на даху, захінаючы комін, ляжала, ружовай аблачынкай, з якой, здавалася, і гучаў Голас. - І не таму, што грэх. Проста час, які ў іх жыве, іншы. Не такі, які жыў у табе.

Голас гучаў спагадна, калісьці Купала ўжо чуў яго, і зараз яму хацелася яго чуць, таму ён сказаў, каб Голас не змоўк:

- Так, падобна, што яны жывуць у іншым часе.

- Іншы час жыве ў іх, - паўтарыў сваё Голас. - Час увогуле толькі ў людзях, больш ні ў чым і нідзе яго няма, вось што трэба пра час ведаць. Толькі таму ён твой. І ты ўжо ведаеш пра тое, а яны - не. Хоць, начытаўшыся кніг, мяркуюць, што ўсё зразумелі і пра твой час, і пра цябе. Але паглядзеў бы я на іх, калі б апынуліся ў тваім часе на тваім месцы. Каб Сталін паклікаў: "У вас няма жадання напісаць вершы пра партыю?.." Ці каб Гітлер спытаў: "Сталінская прэмія для вас нармальна, а Гітлераўская - не?"

Купала не зусім зразумеў, што сказаў яму Голас пра час, і паўтарыў тое, што разумеў:

- Яны ў іншым часе жывуць. - Пасля дадаў, бо Голас прамаўчаў: - І кнігі пішуць іншыя.

- Але якая кніга можа перадаць жах часу?.. - запытаў, зноў пачуўшыся, Голас. І сам адказаў: - Ніякая, бо час не ў кнігах, а ў людзях, і жах ягоны знікае разам з імі. Вось ты знік - і не адчуваеш у сабе жаху, бо часу ў табе не стала. А помніш, як страшна было?..

Так, ён помніў. І моўчкі спытаўся ў Голаса, ведаючы, што той пачуе яго: "Так, я помню, як жыў ува мне страх. Але ці апраўдвае мяне тое, што ён ува мне жыў?.. Можа быць, яны пра гэта?"

- Яны пра сябе, - адказаў Голас, і болей, як ні хацеў Купала пачуць нешта большае ў адказе, не сказаў нічога.

Па тварах людзей, якія прыйшлі развітацца з Купалам, было відаць, як цяжка да іх даходзіла тое, што казалі расплывістыя таварышы, бо сэнс прамоўленых імі слоў ніяк не вязаўся з сэнсам дзеі, з жалобай, з вечным развітаннем, і намагаючыся ўцяміць, што ж адбываецца, усе глядзелі то на Панамарэнку, то на Мяркулава, які стаяў каля труны і ледзь заўважна, але ўсміхаўся, таму не адзін Чорны падумаў: "Яны задаволеныя, што Купалы не стала..." - а спявачка Перапёлка зноў не стрывала: "Ды што ж гэта такое... Як так можна... Гэта здзек, святатацтва..." - і аслупянела, калі трэці расплывісты торкнуў пальцам, як скальпелем, Купалу ў грудзі, нібы ўзрэзаць хацеў:

- Гэх, Каян Лупака! Ці адчуваў ты ў нутры сваім драўляным цьмяны, ціхі боль, ці, хутчэй, цень ампутаванага болю, які застаўся ў табе ад таго, ранейшага, знішчанага? Ці адчуваў нейкі рэцыдыў сораму? Той, на месцы якога ты з’явіўся, ставіўся да жывога зусім інакш. Але ж Каян Лупака не вінаваты ў тым, што піша. Ён жа вам не Купала які-небудзь... [2]

- Хто-небудзь... што-небудзь... - ледзь не ў адчаі глядзела на ўсіх артыстка Перапёлка, і тут ужо не толькі яна, але і сакратар ЦК Гарбуноў не вытрываў, спытаў Кабулава: "Таварыш камісар, гэта вашы людзі?.." - на што той, крутнуўшы галавой: "Не! - тут жа дадаў задаволена. - Але не горшыя за нашых".

"Іншы час жыве ў іх", - рэхам прагучала ў вушах Купалы, калі паднялі і панеслі труну, паварочваючы яе насупраць высокага вакна, у якім з даху суседняга дома сплывала ружовая аблачынка, адкрываючы комін, прываліўшыся спінай да якога сядзеў і ўсміхаўся "кур’ер" з Крамля.

"Д’ябал хаваецца за Богам..." - згадаліся некалі чутыя словы, але ніяк не ўспаміналася, хто, калі і дзе іх яму сказаў?

20

- Чорт, чорт! Д’ябал!.. Дэбіл! І ты, і бацька твой! І маці твая дэбілка! - крычаў рэжысёр з прозвішчам Дворкін на гукарэжысёра з прозвішчам Дэблікаў, які праз прозвішча сваё, пэўна, і стаў дэбілам, і які спрабаваў сказаць нешта ў сваё апраўданне, але Дворкін чуць яго не хацеў. - Хто так працуе? Толькі дэбілы! Толькі дэбіл, а не гукарэжысёр мог уключыць фанаграму выступу Маргера на апладысментах Южковай! І толькі дэбіл можа вярзці, што ніхто нічога не заўважыў! Я заўважыў! І ўсе заўважылі, каму трэба. Маргер толькі пачаў, а яму ўжо пляскаюць! Ты хто? - перакінуўся Дворкін на Віктара. - Леанід Ільіч? Генеральны сакратар, якому пляскаюць яшчэ на падыходзе да трыбуны? Ты чаму зад дэлегатам выставіў, калі я сто разоў казаў, каб ніхто не паварочваўся? Бо Южкова павярнулася? Дык у яе хоць ёсць на што паглядзець! - пляснуў Дворкін па азадку Южковай, тая ўскінулася: "Вы што?.." - і гукарэжысёр скарыстаўся момантам, каб апраўдацца. "А што я?.. Маргер спінай да мяне, ад мікрафона адвярнуўшыся, стаіць, я не бачу, не чую: чытае, не? Брэжнеў яму галавой ківае. Значыць, думаю, Маргер пачаў чытаць. А ты кулакамі махаеш, бо злуеш, што я з фанаграмай спазняюся. Я і ўключыў без паўзы пад апладысменты. Бо калі ён разяўляецца, а яго не чуваць, дык яно яшчэ горш, чым голас на апладысментах. Тады відаць, што фанаграма. А нам што казалі? Што трансляцыя на ўсе краіны свету! І каб ні ў якім разе відаць не было, што пад фанаграму! Дык і не было відаць…"

Віктар слухаў іх і не чуў, што яны казалі. Як не пачулі тое, што ён хацеў сказаць, Брэжнеў, Андропаў, Суслаў, Грамыка, Гарбачоў, Ельцын, сакратар беларускага партыйнага ЦК Кісель, госць з Кубы Фідэль Кастра, Хонекер з ГДР, Жыўкаў з Балгарыі, Бабрак Кармаль з Афганістана, Чаушэску з Румыніі - увесь свет. Ніхто і нідзе яго не пачуў, бо ён, паэт Віктар Маргер, які ў сваім выступе на XXVI з’ездзе Камуністычнай партыі Савецкага Саюза хацеў сказаць… ды якая розніца, што ён сказаць хацеў, калі не сказаў нічога! За хвіліну да выступу ён раптам запанікаваў праз тое, што не ўбачыў у прэзідыуме з’езда сакратара ЦК КПСС таварыша Грачына, на якога разлічваў як на заступніка, абаронцу, без якога ён застанецца сам-насам з усімі, хто ў прэзідыуме, хто ў зале, і хто за імі ў шэрых паліто. "За счастье не окончена борьба, И мы готовы и к труду, и к бою! Отечества великая судьба Для всех нас стала личною судьбою!.." - разнеслася па Палацы з’ездаў, па Маскве, па Савецкім Саюзе, і пасля таго, як скончылася фанаграма, ён не выйшаў, як збіраўся, на край сцэны, каб прапанаваць сысці з яе Генеральнаму сактарару ЦК КПСС таварышу Брэжневу, які, з хрустам падняўшыся, перагнуўся над сталом прэзідыума і раскінуў рукі для абдымкаў, не пайсці ў якія пад авацыі залы ніяк не выпадала, як не выпадала адвярнуцца ад мокрага, вусны ў вусны пацалунка, і ён, цалуючыся, скасіў вочы ў левы край стала, дзе толькі што на месцы Грачына бачыў ці то дырэктара антыкварнай крамы, ці то дырэктара цырка, і дзе цяпер ніякага дырэктара не было, а быў сакратар ЦК таварыш Грачын, які стаяў і разам з усімі пляскаў, - вось як і каму ўсё гэта расказаць?..

Потым ён чытаў у публікацыях па праблемах зроку, што такое можа быць, што на нешта можаш глядзець і гэтае нешта, ці кнігу на стале, ці чалавека за сталом нейкія імгненні не бачыць, што здараецца гэтак у хвіліны моцнага псіхалагічнага напружання і найчасцей тады, калі ўпэўнены, што ўбачыш тое, што чакаеш убачыць, і што прычына тут не ў вачах, а ў мазгах, бо вочы - гэта вынесеная за чэрап частка мазгоў, з якімі ў цябе нейкая праблема, але хто ў такое паверыць?..

З мазгамі праблема?.. Магчыма. Але пасля ўсяго, што сталася, хто паверыць, што праблема з мазгамі, з тым, што, не ўбачыўшы Грачына, яны, вынесеныя наперад, запанікавалі, і што калі б не гэтае панічнае імгненне, не зацямненне зроку, ён сказаў бы тое, што напісаў і пакінуў Кручу? Хто потым будзе такое слухаць, калі цяпер, ідучы ўздоўж стала прэзідыума, за якім пляскалі яму сакратары ЦК, члены Палітбюро, з-за якога выйшаў і за кулісай паціснуў руку, абняў яго Грачын: "Малайчына! Без выкрутасаў!.." - ён сам не ведаў, ці стаў бы на край сцэны? Ці хапіла б яго на гэта, калі б нават былі ў яго заступнікі і абаронцы?..

Адбылося тое, што адбылося: стаў выпрабоўваць самалёт - і не выканаў палётнае заданне.

Не касманаўт Рыленка. Не Герой Савецкага Саюза.

Ён упадаў у адчай. Трэба было выйсці з гэтага стану, з некім пагаварыць, але з кім? З Кручам? Вось з кім менш за ўсё ён хацеў бы зараз сустрэцца, дык гэта з ім. Тады да каго пайсці, каму паспавядацца? З кім пасядзець за чаркай - яму захацелася, моцна захацелася выпіць. Не з Рыленкам жа, які, адсунуўшы ўбок Дворкіна: "Ты чаго да яго прычапіўся?" - павёў Віктара з грымёркі актрысы Южынай, дзе Дворкін адразу, як толькі сышлі са сцэны, пачаў разбор палётаў. І не таму з Рыленкам быць не хацелася, што ён з космасу вітаў тых, каго не любіць, Віктар сёння таксама іх павітаў, а таму, што не той ён чалавек, якому можна паспавядацца.

Тады каму?

Не было каму. Ці ні ўпершыню ў жыцці Віктар ясна зразумеў, адчуў, балюча, пранізліва ўсвядоміў, што няма ў яго нікога, апроч яго самога. З касманаўтам Рыленкам можна было б пасядзець за чаркай і пагаварыць пра многае, нават пра Ганну, і шмат з кім яшчэ можна было б пагаварыць пра многае, але пра тое, у чым сорамна было прызнацца сабе самому, пагаварыць не было з кім.

Хіба што з Ганнай?

Так, з Ганнай.

Трэба яе знайсці. Зараз жа, адразу… Дзе яна? У гатэлі? Дома? На лецішчы?..

Ён успомніў, што каля пульта за сцэнай вісіць тэлефон, падбег, стаў нервова круціць дыск, але нумар не набіраўся, пасля першай жа лічбы доўгі гудок зрываўся ў гудкі кароткія, нібы занята… - чым яна ў такі дзень можа быць занятая?.. - і нехта сказаў за ягонай спінай: "Гэта ўнутраны тэлефон, у горад праз дзявятку". Віктар азірнуўся: у кулісе каля пульта стаяў чалавек у шэрым паліто. Нібы чакаў яго, нібы ведаў, што ён падыдзе да тэлефона.

"Давайце ў буфет зойдзем, там у мяне буфетчыцы знаёмая, - прапанаваў ён Віктару. - Чаго-небудзь па знаёмстве нам накапае. - І спытаў Рыленку, які чакаў іх каля дзвярэй грымёркі актрысы Южковай. - Вы не супраць, калі я забяру вашага сябра?"

- Супраць, - нечакана сказаў Рыленка. - Але што з таго, што я супраць? Нічога. Проста супраць і ўсё, - махнуў ён рукой і пайшоў.

Віктара ўжо спрабавалі вербаваць. Адразу пасля таго, як ён стаў лаўрэатам прэміі Ленінскага камсамола. "Не думайце, што без нас вы лаўрэатам сталі. Без нас у вас нічога б не было. А з намі будзе ўсё. Прэміі, званні, пасады. Адмовіцеся - згубіце тое, што маеце. Згубіце ўсё".

Ён тады выстаяў. Што ні абяцалі, як ні ціснулі, ні палохалі - не спакусіўся на абяцанкі, не паддаўся ціску, страху. І ад яго адчапіліся. Але, відаць, не назаўсёды.

У буфеце, дзе буфетчыца "па знаёмстве" наліла ім грузінскага каньяку 25-гадовай вытрымкі, чалавек у шэрым паліто, распрануўшыся, паказаў чырвонае пасведчанне Камітэта дзяржаўнай бяспекі. "Я раней не прадстаўляўся, бо не ведаў, як у нас з вамі далей усё пойдзе… Палкоўнік Рутневіч Алег Дзмітрыевіч… Так, па прозвішчы відаць, што ваш зямляк. І хачу перад вамі прабачыцца за маіх мінскіх калегаў. Яны проста не разумелі, якога ўзроўню вы паэт. Якога маштабу. Цяпер зразумеюць, - схаваў ён пасведчанне ў кішэню пінжака і падняў кілішак. - Віншую, Віктар Паўлавіч! Сёння вы сталі першым паэтам краіны!"

Сказаў бы ён гэта пры Кручы, які зараз глядзіць на замежных журналістаў, а яны глядзяць на яго…

Пра гэта нават думаць не хацелася!.. Віктар выпіў, каньяк мякка аблізаў губы, цёпла працёк па горле. Файны каньяк. Вось што б і дзе ён зараз піў, калі б…

- Тое, што я сёння прадэкламаваў, адносінаў да паэзіі не мае, - паставіў ён кілішак. - А за выпіўку дзякуй. Па знаёмстве тут наліваюць файны каньяк.

- Без знаёмства тут не наліваюць ніякага, - паставіў свой кілішак Рутневіч. - І вось што я хачу вам сказаць па знаёмстве. Неяк у нашым архіве я знайшоў дзённік Усевалада Мікалаевіча Мяркулава - быў такі, калі памятаеце, намеснік наркама дзяржаўнай бяспекі СССР Выпадкова знайшоў, шукаў іншае. Пачаў чытаць і зачытаўся. Цікава. І што цікава для вас? Ён піша, як прысутнічаў пры размове Сталіна з адным паэтам. Народным. З якім?.. Ну, дапусцім, з Купалам. І загаварылі яны пра іншага паэта, пра якога Мяркулаў, які не толькі прысутнічаў, але і ўдзельнічаў у размове, пажартаваў, што той не Пушкін. І ведаеце, што Сталін на гэты банальны жарт сказаў? Што не Пушкін, бо яго не прызначылі Пушкіным. А прызначылі б, быў бы Пушкін. І калі народны паэт, ну, дапусцім, Купала запярэчыў: маўляў, можна міністра прызначыць міністрам, а Пушкіна прызначыць Пушкіным нельга, ён нарадзіўся паэтам, Сталін згадзіўся, што так. Нарадзіўся паэтам. Але не Пушкіным. Пушкіным ён быў прызначаны. Хоць замест яго мог быць прызначаны нехта іншы. Напрыклад, Дзяржавін, сказаў Сталін. Прозвішча нават больш падыходзіць, чым Пушкін… Ці вы мяркуеце, - спытаў таварыш Сталін народнага паэта, - што Купалам вы сталі, бо нарадзіліся Купалам? Гэта мы вас Купалам зрабілі. Мы вас ім прызначылі, хоць маглі прызначыць іншага, - узяў Рутневіч кілішак, які па знаёмству зноў напоўніла буфетчыца. - Разумееце, Віктар Паўлавіч?..

Віктар зразумеў. Чаго тут было неразумець? І сказаў, выпіўшы, бо ўсё яшчэ хацелася выпіць: "Але, каб прызначылі Пушкіным, трэба ўсё ж напісаць хоць бы маленькія трагедыі", - на што новы ягоны знаёмец, зямляк з Камітэта дзяржаўнай бяспекі раптам засмяяўся. "Гэта пры цары. А пры таварышы Брэжневе, як і пры таварышы Сталіне, не абавязкова. Дрындушкамі абысціся можна. А трагедыі без вас прыдумаюць. Хоць маленькія, хоць вялікія".

Апошнія словы ён прагаварыў ужо не смеючыся. Падсунуўся з крэслам да Віктара: "Мы ведаем пра вашу размову з Суславым. Ён сказаў таварышу Андропаву пра тое даручэнне, якое хоча вам даць". - "Пра якое?" - "Пра польскае. Менавіта таму мы, а не праз вашыя грахі юнацтва, як, можа быць, вы падумалі, і вырашылі пазнаёміцца з вамі бліжэй. Уважлівей прыглядзецца. Гэта ж нармальна?.." - "Ну, не ведаю. Ніякага даручэння я пакуль не маю". - "Калі будзеце мець, позна будзе. Ці мала што можаце выкінуць у Варшаве. - І раптам гэтак проста, як пытаюць, ці ёсць запалкі, каб прыкурыць, палкоўнік Рутневіч спытаў: - Вы ж і на з’ездзе збіраліся нешта такое выкінуць? Прызнайцеся, што хацелі. Але ці перадумалі, ці не змаглі".

Наўрад ці ён проста ўгадаў. Аднекуль яны гэта ведаюць. Ад Кручы?.. Можа, нездарма жонка Стругавога кажа, што Круча з КГБ не вылазіць? Але калі так, калі б Круча перадаў ім тое, што абяцаў перадаць журналістам, Рутневіч зараз гаварыў бы з ім не пра Польшчу.

Выбачай, Круча.

Палкоўнік гэты - панцяршчык. На панты бярэ. Паглядзець на рэакцыю хоча. Ну, глядзі…

- Мне таварыш Суслаў сказаў, што дасье маё ў таварыша Андропава, і што ў таварыша Андропава ніякіх заўваг і ніякіх пярэчэнняў… - пачаў ён, і Рутневіч рукі ўскінуў.

- А я хіба пра заўвагі? Пра пярэчанні? Калі б былі заўвагі і пярэчанні, выступалі б вы на з’ездзе? Паручыўся б за вас таварыш Грачын перад таварышам Суславым, а таварыш Суслаў перад таварышам Андропавым? Так што ніякіх пярэчанняў. Я так... як з паэтам, з вамі. Здагадкі ўсялякія, фантазіі... Люблю маленькія трагедыі… Але я не Пушкін, - зноў замяяўся ён, выводзячы размову з той напружанасці, якая ў ёй узнікла. - Сябар Міцкевіча... У вас жа таксама сябры ў Варшаве. Для нас вельмі важна, Віктар Паўлавіч, якой выйдзе Польшча з палітычнага крызісу. У любым выпадку яна застаецца нашай, але якой? Гэта будзе залежаць ад таго, што мы зробім, каб яна засталася нашай. Ад нашых дзеянняў. І перш чым пайсці на рашучыя. ну, скажам, на такія, як у Чэхаславакіі... я вам кажу гэта, каб вы зразумелі сур’ёзнасць сітуацыі і вашай місіі, мы вырашылі зрабіць некалькі папярэдніх крокаў. У тык ліку і вось такі крок… ці, як назваў яго таварыш Андропаў, ход мастацкай дыпламатыі. І нам трэба ўяўляць, дакладна ведаць, што нам чакаць ад нашых мастацкіх дыпламатаў? У гэтым спісе вашых калегаў, рэкамендаваных нашымі калегамі, - ледзь заўважна ўсміхнуўшыся свайму выпадковаму жарту, дастаў ён з кішэні пінжака, з іншай, не з той, з якой даставаў пасведчанне, складзеную ў чатыры столкі паперыну, - ёсць людзі, цесна звязаныя з Польшчай. Напрыклад, - разгарнуў ён паперыну, - Танкевіч… Ці Брылец…

- Яны ў складзе дэлегацыі?

- Так. Рэкамендаваныя. І мы хацелі б, каб вы ахарактарызавалі гэтых таварышаў. Не толькі названых, - паклаў Рутневіч паперу на стол, - а ўсіх. Бо раптам нехта з іх закліча замагацца за нашу і вашу свабоду! Walczyć o twoją i naszą wolność!

Вось яно!

Віктар сам наліў сабе кілішак, выпіў…

Так было і ў першы раз. "Мы ж вас не ў сексоты вярбуем. Не даносы пісаць. Аналітычныя запіскі. Якія тэндэнцыі бачыце ў сучаснай культуры? Як ацэньваеце дзейнасць яе вядучых прадстаўнікоў?.. Што тут кепскага?.."

Яму ад бацькі, якога праз даносы ледзь не расстралялі, перадалася нянавісць да сексотаў. Гідлівасць да іх. Ні да каго не было ў ім большай нянавісці і гідлівасці.

Ганна казала, што гэта паталогія. Можа быць. Але ён уявіць не мог, як сядае за стол, бярэ чысты ліст паперы і піша не верш, не паэму, а данос. На чыстым лісце паперы.

- Я не пайду да вас сексотам.

Рутневіч паглядзеў на яго, нібы не разумеючы, пра што ён.

- Вас ніхто ў сексоты і не кліча. Вас клічуць, наколькі я зразумеў, ва ўладу. А ўлада - гэта і таварыш Суслаў, і таварыш Андропаў. І ЦК КПСС, і мы.

Віктар падняўся.

- Ці мы зменем тэму, ці я пайду.

- Сядзьце! - рэзка кінуў Рутневіч - і тут жа змяніў інтанацыю. - Хоць можаце і пайсці. Але я ў такім разе змушаны буду дакласці, што вы катэгарычна адмовіліся ад супрацоўніцтва. Па палітычных матывах.

З гэтым пайсці нельга было, хто ведае, якія ён матывы прыдумае? - і Віктар адсунуў крэсла, ступіў да Рутневіча.

- Па якіх палітычных матывах?.. Майго бацьку па даносе ледзь не расстралялі. Цудам жывы застаўся. Але ў іншых, у мільёнаў іншых цуда не сталася. У мільёнаў! А тыя, хто падвёў іх, абылганых, пад расстрэл, балявалі. Без ніякіх пакутаў сумлення, бо ў іх, сучараў, было апраўданне! Адно-адзінае: па палітычных матывах! А якія палітычныя матывы ў сукі? У мярзотніка? У кончанага стукача? - рызышоўся, выпіўшы, Віктар, і Рутневіч таксама падняўся, абхапіў яго за плечы: "Добра, добра, Віктар Паўлавіч, супакойцеся. Які ў вас аднак характар… - І дадаў ціха, як бы даверліва, спрабуючы пасадзіць Віктара на месца: - З такім характарам маглі і выступіць".

Нешта ўсё ж ён ведае. Тады тым больш нельга, каб дакладваў пра нейкія палітычныя матывы. Трэба сесці, супакоіцца.

- Выбачайце… Вы мяне, Алег Дзмітрыевіч, не зусім зразумелі. Танкевіч народны паэт. Брылец народны пісьменнік. Абодва аўтарытэтныя літаратары. Абодва старэйшыя за мяне, абодвух я паважаю… - і Рутневіч, не даўшы яму дагаварыць, тыцнуў у паперыну:

- Вось вы іх і ахарактарызавалі! І за што ці ім, ці некаму вас ненавідзець?

- Дык вам жа не гэта трэба!

- А што? Я хіба сказаў вам, што не гэта? Прапанаваў даносы пісаць? Гэта вы самі прыдумалі пра даносы. Вашага бацьку, які двойчы за вайну прайшоў праз штрафбат, па даносе ледзьве не расстралялі, а майго праз данос гэтак катавалі, што ён звар’цеў. Між іншым, капітанам НКВД быў, свае катавалі. А ён Сталіна любіў. Так, як не любяць Бога. І стукнула яму ў галаву, што ён Сталін. Кароў, авечак, ды любы статак гоняць з поля, а ён стаіць, парад прымае. Як мне гэта, малому, было? Ну, думаю, вырасту, я вам... І вось вырас. І разам з імі служу. Бо ўсё даўно іншае, Віктар Паўлавіч. Інакшае. І яшчэ, Віктар Паўлавіч, выбачайце за ўзнёслыя словы, Радзіма. Абавязак. Вось я з вамі пра што... І вы мне тут гонар паказваеце. Калі Польшча адыдзе на захад, нашы ворагі прыйдуць на ўсход. Да самых межаў Беларусі. Мы не можам гэтага дапусціць. І вы, дэлегацыя беларускіх дзеячаў культуры, можаце ў гэтым паспрыяць, дапамагчы. Вось вам што даручаюць як паэту, які...

- Прызначаны?

- Так! Прызначаны!.. Мы пра гэта хіба не гаварылі, пра дзённік Мяркулава я вам не казаў?..

Такога ўсплёску эмоцый ад палкоўніка КГБ, хай сабе ён трохі нападпітку, Віктар не чакаў. Радзіма, абавязак… Калі за выпіўкай гэтак узнёсла прамаўляюцца такія словы, дык той, хто іх прамаўляе, ці кончаны нягоднік, ці шчыры ідыёт…

На ідыёта зямляк ягоны не выглядаў. Але і на нягодніка таксама. Ва ўсякім разе на кончанага.

- Добра, - адсунуў кілішкі Рутневіч. - Больш пакуль не выпіваем. Можна было б яшчэ пагаварыць, але вас, пэўна, дачка Грачына чакае. Дарэчы, ведаеце, чаму бацькі яе падчас вашага выступу не было, толькі пад канец з’явіўся? Адзін дэлегат з Навасібірску вырашыў смеласць выявіць, прапанаваць Генеральнаму сакратару партыі пайсці на пенсію. Якраз перад вашым выступам рваўся ды трыбуны. А ён даўні сябрук Грачына, - ва ўпор глянуў, проста стрэліў позіркам Рутневіч. - Дык Леанід Ільіч і папрасіў Грачына сябрука супакоіць. Так што не ўсё ў нашым чалавечым свеце, Віктар Паўлавіч, так трывала, як часам здаецца. Але пакуль, калі ласка, - палез ён у кішэню пінжака, дзе чаго толькі ні было, можа, быў і пісталет бясшумны, - запрашэнне на банкет. На дзве асобы. - І спытаў весела, нешта ўсё ж у ім праглядвалася такое, што калі й дазваляла прыняць яго за нягодніка, дык не за кончанага: - Можа быць, земляка свайго возьмеце? Не запрасілі мяне, Віктар Паўлавіч, на банкет з нагоды закрыцця з’езда. Служу верай і праўдай, а не запрасілі. Вы бывалі, дарэчы, на крамлёўскіх банкетах? Сотні людзей - і ва ўсіх вочы лопаюцца ад нянавісці ды зайздрасці адно да аднаго. Калі праўду казаць, дык са сваёй буфетчыцай у буфеце лепш.

XXI

- Бачыце: спачатку лопаюцца вочы, потым праз вачніцы, праз рот, праз вушы пачынае выкіпаць кроў, галава адкідваецца назад, шво чэрапа разыходзіцца і запальваюцца мазгі, бачыце зеленаватае полымя? - не гледзячы ў круглую адтуліну печы, перад якой пасадзіў Купалу, падрабязна распавядаў пра тое, што ў печы адбывалася, дырэктар крэматорыя, які, знаёмячыся, назваўся палкоўнікам Несцярэнкам, а Спагада прасіла, за спінай стоячы: "Не глядзі, Янка, не глядзі…" - і далонькай спрабавала засланіць яму вочы. - Такім зеленаватым полымем толькі мазгі гараць, усё астатняе звычайна, як дровы, - голасам экскурсавода казаў палкоўнік Несцярэнка, і Купала адводзіў руку Спагады, не мог адарвацца ад жахлівага відовішча, якое магнетычна прыцягвала. - Верхняя частка тулава прыпадымаецца, скрыжаваныя рукі раскідваюцца… Во, вы ажно адхіснуліся. Сапраўды, здаецца, нібы жывы згарае… У геене вогненнай… Нас палохаюць, што па смерці ў ёй гарэць будзем, а мы пры жыцці ў ёй гарым… Прагарае грудная клетка, пачынае гарэць сэрца. Шкілет дагарае, але захоўвае форму, пакуль не дагараць вантробы… Лёгкія, страўнік, ныркі, печань… Чамусьці печань апошняя спапяляецца. Прычым, і ў цвярэзнікаў, і ў п’янтосаў, хоць у апошніх мусіла б раней згараць, праспіртаваная… Вы як, дарэчы, да гэтага? Можам у маім кабінеце вас памянуць.

На прапанову палкоўніка Купала ніяк не адрэагаваў. Маўчаў. Сядзеў і глядзеў на прах. На попел. На тое, што засталося ад жыцця.

- Што ж, пасядзіце, - сказаў палкоўнік. - Гэта ўражвае, я вас разумею.

Купалу ўспомнілася, як у Сеніцы, куды пераехалі ягоныя бацькі, калі яму гадоў сем было, захварэў іхні сабака. Дні тры праскавытаў, бедны, і як Янка з маці ні даглядалі яго, чым і як ні лекавалі, спруцянеў. А ў суседа якраз гусі задралі лапы ад нейкай заразы - і ён павёз іх пад вечар за вёску, каб спаліць. Кінулі на воз і спруцянелага сабаку. Выкапалі яміну, наклалі дроў, і калі ўзялося полымя - сабака ўскочыў і пабег. На ім гарэла поўсць, з яго кавалкамі злятала спаленая скура, а вогненны сабака бег, бег і бег, пакуль не ўпаў клубам агню на сваім падворку.

- Ты глянь, - выдыхнула маці. - Мёртвы, спалены, а вярнуўся…

Пазней Янку і малому, і даросламу не аднойчы снілася, што і гусі ўскрылілі - і ляцелі, вогненныя, рассыпаючы іскры, у вечаровых нябёсах.

"Мусіць, я не памру, пакуль не вярнуся на свой падворак", - падумаў Купала, гледзячы ў печ, дзе, астываючы, сівеў ягоны попел, які ўскідваўся раз-пораз, нібы намагаўся ўзляцець, і ападаў бяссільна. "Рассыпаючы іскры ў вечаровых нябёсах…"

Падняўшыся, ён адчуў, што хістка стаіць на нагах. Вогненнае відовішча моцна ўразіла яго.

- Трэба неяк на свой падворак вяртацца, - сказаў ён дырэктару, які не зразумеў: "Што?.."

"Позна... позна... позна... - ціха заплакала Спагада, якая, з’явіўшыся на пахаванне, ужо не пакідала Купалу. - І гэта праз мяне, праз мяне, бо я позна прыйшла да цябе, бедны мой, бедны, бедны..."

- Чуеце? - спытаў дырэктар. - Так бывае. Попел, калі астывае, плача. А вось тут попел ужо астылы, - павёў ён позіркам па сценах, у якія былі ўмураваныя шыльдачкі: "Большевик-чекист товарищ...", "Член ВКП(б), стойкий большевик...", "Один из старейших деятелей большевистской партии..."

Прозвішчы стойкіх бальшавікоў нічога Купалу не казалі. Апроч аднаго: "Усевалад Мяркулаў".

- Зарэзервавана, - сказаў дырэктар на здзіўлены позірк Купалы. - Яго расстраляюць і ў гэтым крэматорыі спаляць у снежні 1953-га. Разам з Берыем.

- А Берыя дзе? - спыніўся Купала каля шыльдачкі, на якой надпісу не было, але дырэктар крутнуў галавой: "Не. Таварыш Берыя не рэзерваваў. Не верыць. Зрэшты, як усе, пакуль мазгі не загарацца".

Крэматорый на Данской, куды прывезлі Купалу з Саюза пісьменнікаў, месціўся ў былым храме святых Серафіма Сароўскага і Ганны Кашынскай, збудаваным на колішніх гародах Данскога манастыра. Храм быў двухпавярховы. Верхні паверх, царкву Серафіма Сароўскага перарабілі ў рытуальную залу, а ў сутарэннях храма, у царкве Ганны Катынской паставілі на месцы алтара прывезеную з Нямеччыны крэмацыйную печ.

Выйшла тое, што трэба.

"У нас раз - і з пекла ў рай, - жартаваў дырэктар, прапаноўваючы Купалу паглядзець, як ён будзе згараць. - Зручна і хутка. Для мужчын вашай камплекцыі час у дарозе займае гадзіну і дзесяць хвілін. Жанчыны згараюць хутчэй. Хоць жывуць даўжэй. Вашы ўсе жывыя?.."

Так. Ягоныя ўсе жывыя. І Уладзя, і Паўліна, і жанчына з імем Спагада, і дама з Кацельніцкай з імем святой.

Вось што яго найбольш здзівіла. Ён меў столькі фантазій, але ўявіць не мог, што ў самым канцы шляху, там, дзе супадаюць жыццё і смерць, супадуць імёны святой і грэшніцы. Што ён згарыць, што яго спаляць у храме яе імя.

На іх апошняе спатканне яна прыйшла нервовая. З парогу кінула: "Хачу выпіць!" І калі выпілі, спытала: "Ты ведаеш святую Ганну, якую пры цару Аляксею Міхайлавічу кананізавалі?" Ён адказаў, што каталік, таму праваслаўных святых не ўсіх ведае, але гэтую - так, бо яна адзіная святая, якая падпала пад анафему за тое, што двума пальцамі хрысцілася, а пасля зноў была прызнаная святой. "Дык вось і я святая была, а цяпер пад анафему падпала, - сутаргава абняла яго Ганна. - І святой мяне зноў наўрад ці прызнаюць. Хоць двума пальцамі перахрышчуся, хоць трыма". Ён сказаў іранічна, падумаўшы пасля, што дарма так сказаў: "Можа, цар зміласцівіцца…" - і яна паднялася: "Толькі не гэты! Пайду я, нельга мне тут!"

Ён трымаў яе, яна рукі заломвала: "Ты разумееш, што гэта канец?.." Дайшло да істэрыкі: "Госпадзі! Якога д’ябла, на якое ліха ты прыпёрся? Клікалі цябе?.." І калі ён сказаў, што клікалі, істэрыку з яе як рукой зняло. Села, закурыла і спытала: "Хто?.."

Яны пазнаёміліся тры гады таму, калі яму ўручалі ордэн. Быў банкет, і на банкеце яна падышла да яго. Уся бліскучая, пад руку са старшынёй прэзідыума Вярхоўнага Савета Калініным: "Віншую!" Ён падумаў: "Што за краля такая, якая пад руку з усесаюзным старастам?.." - а яна, выпіўшы шампанскага, спытала: "Праводзіце мяне дахаты?.. "

"Гэтая актрыска шалёная, - шапнуў яму, калі выходзілі, Асееў, ягоны добры знаёмец, паэт, вершы якога ён любіў і перакладаў. - На яе спектаклі Сталін ходзіць, так што глядзіце…"

Што глядзець?..

Быў люты, было па-лютаўску зімна, і нават пытацца не трэба было, ці можна зайсці, каб сагрэцца. "Ты згарыш у маіх палымяных абдымках".

Ён спытаў: "Такія ў Малым тэатры прамаўляюць тэксты?.." - і яна сказала, што ў Вялікім таксама.

Раніцай папрасіла: "Напішы для мяне п’есу".

"Вось так, - ён падумаў. - Акторы на сваіх месцах. Усё, як заўсёды. Што ў Мінску, што ў Пецярбурзе, што ў Вільні, што ў Маскве…" Спытаў: "Каго б ты сыграць хацела?" - і яна не сказала, як іншыя найчасцей казалі: "Ну, не ведаю..." - і на пальцах невядома што паказвалі, а ўскочыла ў ложку: "Каханку Бога!.. - І ўпала на яго, да крыві цалуючы, проста ўгрызаючыся ў вусны. - Ці каханку д’ябла!"

Ён здзівіўся: "Табе ўсё адно?.."

- Або тваю каханку, - сказала яна, калі праводзіла. - Але напісаную так, каб усё гарэла… Я гатовая дзеля кахання жывой згарэць.

Малы тэатр.

- Вось, глядзіце: гэта паўднёвы морг, - наладзіў яму экскурсію па крэматорыі дырэктар. - Тут секцыйны пакой, але нам сюды не трэба, вас сказалі не рэзаць.

Чаму?.. Зрэшты, не важна, чаму. Добра, што не рэзаць сказалі. Ён помніў нежывое адчуванне нажа, калі ўзразаў жывот.

За дзвярыма морга чуўся голас. Нібы знаёмы.

- Адтуль голас чуваць…

- Хіба? - прыклаў вуха да дзвярэй дырэктар. - Сапраўды. Патолага-анатамаў сёння няма. Значыць, былыя гаспадары завіталі. Колькі ім ні кажы, што тут не храм, а крэматорый, усё адно прыходзяць. - І ён дастаў ключы. - Што ж, экскурсія дык экскурсія!..

Збоку ад печы ў зусім голым з адной паўкруглай сцяной пакоі за доўгім, засцеленым цыратай сталом сядзелі манах і манахіня. На стале ляжала кніга, з якой манахіня, не зважаючы на нечаканых гасцей, уголас чытала:

"Перад канцом свету Расія зліецца ў адно мора вялікае з усімі землямі і плямёнамі славянскімі, і будзе грознае і непераможнае Царства Усерасійскае, Усеславянскае Гога і Магога, перад якім схіляцца будуць усе народы. І ўсё гэта праўда будзе, як двойчы два чатыры, і непазбежна, як Бог святы, што з даўніны прадракаў яго і ягонае грознае валадарства над зямлёю…"

- Усё, як Бог мне адкрыў, - перахрысціўся манах. - Толькі неяк блытана пад канец напісана. Можна падумаць, нібы Гасподзь прадракаў не царства Усеславянскае, а сябе самога. Хто гэтак напісаў?

- Вы, вялебны, - пасунула кнігу бліжэй да яго манахіня. - Вось і партрэт ваш на вокладцы. У мантыі, епітрахілі і поручах, са срэбнай барадой. І падпісана: Святы Серафім Сароўскі… Ці не падобны? - раптам хітравата зірнула яна на Купалу. - Ды вы прысядзьце, Іван Дамінікавіч, лепш відаць будзе.

"Скуль яна імя маё ведае?.. Дырэктар крэматорыя сказаў?.." - з цікавасцю глядзеў Купала на манашку, якая не толькі голасам, але і тварам падобная была да Ганны. І размаўляла па-беларуску. Як і манах. Ці ўсё ж гэтак яму толькі чуецца?..

Можа, у Бога ўсе чуюць па-свойму? Каб зразумела было.

Чаму тады ў жывым свеце інакш? Жывы свет не ў Бога?..

Купала сеў.

- Пры чым тут падобны ці не падобны? - узнерваваўся святы Серафім. - Я за ўсё жыццё не напісаў ні слова!

- Як гэта вы ні слова не напісалі, вялебны?.. - пляснула ў далонькі і наўмысна для гасцей, як здалося Купалу, здзівілася манахіня. - А кніга чыя?

- Кніга мая.

Манахіня зноў зрабіла выгляд, нібы дзіву далася.

- Бачыце, кніга ягоная. Ні слова не напісаў, а кніга ягоная! І верхні храм ягоны. А мая царква ніжняя.

У яе словах была двухсэнсоўнасць, манах па стале стукнуў.

- Так Бог уладкаваў!.. А што да кнігі, дык Гасподзь прамаўляць мяне паклікаў, а не пісаць. Я казаў - за мной запісвалі. Не ўсе разумелі… Боскай мовы не разумелі, - павярнуўся ён да Купалы. - Некаторыя перакручвалі мае словы, як ім хацелася. А нехта пасля яшчэ й свае дадаваў. Хіба я ў тым вінаваты?

Ён спытаў: "Хіба я ў тым вінаваты?" - не чакаючы адказу, у голасе ягоным не чулася ніякай віны, і Купала раптам падумаў, што мог не пісаць. Упершыню ў жыцці гэтак падумаў. Ні паэм не пісаць, ні п’ес, ні вершаў. Ні па-польску, ні па-руску, ні па-беларуску. Ні пасля рэвалюцыі, ні да яе - ніколі і нічога не пісаць. Ні слова.

І што тады? Ні ў чым не вінаваты быў бы?.. Бязгрэшны?.. Святы?..

- Не, - сумнавата ўсміхнулася манахіня. - Бязгрэшных не бывае. Калі б я святая была, Бог не даў бы ворагам маім забіць майго мужа і дзяцей. Значыць, у нечым вінаватая.

Святы Серафім зірнуў на яе незадаволена.

- Не трэба было мужу твайму з Масквой ваяваць, княгіня. Ды яшчэ Літву ў дапамогу клікаць. І сам бы жыў, і дзеці.

На твар княгіні нібы аблачынка набегла.

- Можа быць, - сказала яна. - Але памяць была б іншай. - І павярнуўшы руку Купалы даланёю ўверх, паклала сваю нечакана гарачую, нібы ў печы распаленую, даланю на ягоную. - Як там цяпер літвіны?

Яна павяла даланёй па далоні знізу ўверх, зверху ўніз - і ён успомніў гэты рух. Можа быць, гэтыя святыя падрабляцца ўмеюць, пад каго захочуць? Хоць навошта святой падрабляцца пад грэшніцу?

Гэтак Ганна гладзіла яму руку, калі яны развітваліся пасля сустрэчы. Той, першай, тры гады таму. "Мы б маглі не спаткацца ў гэтым жыцці, - казала яна, - і ўсё было б тое самае. Толькі я не гладзіла б тваю руку, і памяць пра жыццё была б іншай".

Так. Яна не гладзіла б ягоную руку, і памяць пра жыццё была б іншай. Толькі і ўсяго.

- Мы даўно не літвіны, беларусы... - асцярожна пачаў вызваляць ён руку з-пад гарачай рукі княгіні - і раптам адчуў апёк. Зірнуў: на далоні ляжаў залаты медальён, на якім, нібы кропля крыві, чырванеў маленькі рубін.

- Праўда? - нібы не паверыла княгіня. - Не літвіны?.. Шкада, вам пасавала. Зрэшты, як чалавек імя змяніць можа, гэтак і народ. Вось я нарадзілася Ганнай, потым пострыг прыняла і стала Соф’яй, цяпер, у схіме, я зноў Ганна. І што? Якой была, такая ёсць. Нідзе і ні ў чым не помню сябе іншай.

- Я таксама іншым сябе не помню, - празвінеў ключамі Несцярэнка, і Купала пачуў тое, на што раней увагі не звяртаў: палкоўнік таксама прамаўляў па-беларуску. - Таму яшчэ раз нагадваю вам, што тут даўно не храм Серафіма Сароўскага і Ганны Кашынскай, а крэматорый імя таварыша Сталіна. Рэжымны аб’ект. Хочаце мошчы свае спаліць, калі ласка. А так няма чаго тут па начах швэндацца. Бо я магу, хоць вы і святыя... - пакруціў дырэктар ключы на пальцы, прыдумваючы, мусібыць, што ён можа зрабіць са святымі, якія начамі па крэматорыях швэндаюцца, але нічога не прыдумаў. - Зараз часу няма, нас чакаюць.

Святы Серафім загарнуў сваю кнігу, паклаў на яе руку. Зірнуў на дырэктара крэматорыя пранізліва:

- Вас чакае пекла. Вунь там, у Данскім манастыры, - кіўнуў ён за спіну, - канаў патрыярх Ціхан. Вернікі хавалі яго ў сутарэннях, каб вы яго не забілі. Ён памёр уночы, выдыхнуўшы: "Ноч будзе цёмная, доўгая, доў-га-я." І нікому з тых, хто ноч гэтую, цём-ну-ю, доў-гу-ю ноч наслаў, Бог не даруе. Не даруе, не даруе, не даруе!..

Палкоўнік Несцярэнка ў пранізлівыя вочы святога Серафіма глядзеў спакойна.

- Можа быць. Калі Ён ёсць. Але мяркуючы па тым, чаго я тут, у бо-о-жым храме наглядзеўся, наўрад ці. Да таго ж... Да таго ж часам мне здаецца, што я ў пекле і нарадзіўся. У геене вогненнай. Больш і не жыў нідзе. Так што... - рушыў ён да дзвярэй. - Так што, Іван Дамінікавіч, чакаюць нас.

"Медальён ад Ганны, - хуценька падсунулася да Купалы княгіня. - Развітацца з вамі цар яе не пускае. Гэтак злуе, што звесці са свету можа, уратуй яе Божа…"

Купала сцінуў руку ў кулак, запякло яшчэ мацней.

"Яна сказала, што гатовая за вас. не, гатовая з вамі жывой у агні згарэць".

Ён не стаў удакладняць: з ім, ці за яго?..

Манах зірнуў на княгіню незадаволена. Відаць было, што яны не ў простых адносінах, святая Ганна Кашынская і святы Серафім Сароўскі. Зрэшты, як кожны мужчына і кожная жанчына. Хоць грэшнікі, хоць святыя, калі такія бываюць.

- А чаму Царства Усеславянскае, якое вы прарочыце, будзе Усерасій-скае, - падняўшыся і пацалаваўшы руку святой Ганне, спытаў Купала святога Серафіма, які проста не зразумеў, пра што ў яго спыталіся: "А якое яшчэ?" І дырэктар крэматорыя палкоўнік Несцярэнка, расчыняючы дзверы, паглядзеў няўцямна:

- Праўда што…

Вось у гэтым яны згодныя. Поп з палкоўнікам.

"Відаць, - падумаў Купала, выходзячы, - і ў Бога не ўсё, як у Бога".

22

Віктар патэлефанаваў Ганне на выхадзе з Палаца з’ездаў. Ніхто не адказаў ні ў яе дома, ні на лецішчы. Маўчаў тэлефон і ў ягоным нумары гатэля.

Пайсці ў гатэль і аднаму напіцца?.. Ці з буфетчыцай, у яго была ў гатэлі знаёмая буфетчыца.

Ішоў па марознай вуліцы расхрыстаны, яму было горача. Наўрад ці ад трох кілішкаў каньяку.

"Ну, добра. Няхай Грачына ад пачатку выступу ў прэзідыуме не было, прыйшоў толькі пад канец. З гэтым як бы ўсё нармальна. Не было - не бачыў, прыйшоў - убачыў. Але ж бачыў і дырэктара крамы. Ці дырэктара цырка. На месцы Грачына. Гэта таксама нармальна?.."

Ён шыбаваў наўскасяк па Манежнай плошчы да вуліцы Горкага, на тым баку якой быў гастраном: нават з буфетчыцай у буфеце напівацца яму не хацелася. Хацелася аднаму.

Перайшоў вуліцу на чырвонае святло - засвістаў міліцыянт. Віктар тыцнуў яму пад свісток пасведчанне дэлегата, міліцыянт казырнуў. Угледзеўся: "Гэта вы на з’ездзе выступалі?.." І тут пачулася: "Віця! Я толькі што бачыла, толькі што бачыла! Гэта геніяльна, Віця! Супер! Ты даўно ў Маскве? Чаму не званіў? Мне кажуць: Маргер у Маскве! А я кажу: не можа быць! Пазваніў бы! Ты куды ідзеш? Давай да мяне! Ты ж ведаеш, я тут побач! Каго-небудзь з нашых паклічам! Адзначым! Як Леанід Ільіч расцалаваў цябе! Як расчуліўся! Гэта геніяльна, Віця! Супер!.. "

Люся Бурсіна, аднакурсніца ягоная па літінстытуце павісла на шыі, кінуўшы пад ногі гаспадарчую сумку, і вішчала ў вушы, цмокаючы ў адну шчаку, у другую, цмокала і вішчала - у яе была шырокая задніца і вузенькі галасок. Таленту не было ніякага, але яна і без яго не сумавала, прабаўляючыся ў "Піянерскай праўдзе" вершыкамі пра піянерскія горны, барабаны, гальштукі, піянерскія кастры.

Лахудра.

Вось яна, слава. Сярод міліцыянтаў і лахудраў.

Ён ледзьве адчапіўся ад Бурсіной, якая стала сунуць яму свае кнігі: "На, пачытай… Мне важна, вельмі важна тваё меркаванне…" - і ўбачыўшы, што ён ні чытаць яе вершы, ні казаць нешта пра іх не мае асаблівага жадання, дастала з сумкі бутэльку: "Табе, Віця! Толькі для цябе! Замежная. Ад майго знаёмага астролага…" - "Ад каго знаёмага?.." - "Астролага. У мяне знаёмы астролаг ёсць, пра мінулае ўсё ведае і будучыню прадказвае. Калі хочаш, і табе. Хоць што табе прадказваць? Ты сам сабе сёння ўсё прадказаў. Геніяльна, Віця, геніяльна!.."

Узяўшы ў Бурсіной, бо не адчаплялася, бутэльку астролага, ён купіў у гастраноме яшчэ пляшку гарэлкі. "Маскоўскай". Ніякай закускі не браў. Напіваўся ён, што зрэдку здаралася, не закусваючы. Чысты алкаголь.

У нумары гатэля чакала Ганна. Чамусьці, нібы яна ў жалобе, уся ў чорным. Прыклала палец да вуснаў, паказала на тэлефон. Ён зразумеў: жучок. Праслухоўка.

Выйшлі на вуліцу, на якой было ўжо цёмна, марозна. Самы той час і тое надвор’е, каб напіцца - абедзве пляшкі ён узяў з сабой. Ягоная капота, што ў Балгарыі купіў, была з такімі кішэнямі - на любую кампанію пітва ўлазіла. Адкаркаваў бутэльку, якую Бурсіна дала, глынуў. Не гарэлка… Але нешта моцнае. "Дай і мне, - папрасіла Ганна. - Спадзяюся, гэта не кальвадос з Рагожскага рынку?"

Выпіла: "Па смаку нагадвае…" - "Што?.." - "Тую атруту, якой частаваў нас дырэктар антыкварнай крамы. Толькі мацнейшая. Дзе ты яе ўзяў?.. - І не чакаючы адказу, сказала, стаўшы твар у твар на Краснай плошчы каля з’інелага Маўзалея. - Давай з’едзем адсюль, Віця. Нічога добрага тут ніколі не будзе. Толькі атрута".

Ён забраў у яе бутэльку, зрабіў яшчэ глыток. Так, нагадвае напой Вензеля, толькі мацнейшы… "Куды з’едзем? І як? Асабліва ты, дачка члена Палітбюро. Мой бацька неяк перажыве, а што з тваім будзе?" - "А майму ёсць што перажываць і без гэтага. Калі мяне ў Крэмль не пусцілі, я з грачынскім ахоўнікам, ён кеміць у такіх справах, дахаты з’ездзіла і на лецішча. Потым да цябе ў гатэль. Паўсюль "жучкі" праслухоўкі. Ахоўнік сказаў не здымаць, бо без толку. Паставяць новыя. Проста не трэба гаварыць дома пра такое, што гэбістам не трэба чуць. І яшчэ ахоўнік здзівіўся. Сказаў, што цэкоўскім ад часоў Сталіна "жучкоў" не ставяць. Увогуле за імі не сочаць. Таму дзіўна, што Грачына "зажучылі…" - І калі спусціліся да Аляксандраўскага саду, дзе цепліўся на марозе Вечны агонь, Ганна прысела, каб пагрэць рукі, і спытала: - Ты нічога мне сказаць не хочаш?.."

Ён хацеў ёй сказаць усё. Дзеля гэтага тэлефанаваў ва ўсе месцы, дзе яна магла быць, шукаў… Але як сказаць? І гледзячы на яе, ад холада сцятую, скурчаную каля агню, на якім грэла рукі, зразумеў, што ніяк. Тым больш цяпер, калі яна думае, што страчвае, ці ўжо нават страціла абаронцу-бацьку, і спадзяецца, мусіць спадзявацца, жанчыны не могуць не спадзявацца на гэта, што абаронцам стане ён. І калі гэты абаронца пачне распавядаць, як ён надзімаў шчокі, якія смелыя намеры меў, ідучы на з’езд, да якога быў прыстроены яе бацькам - і як здзьмуўся, пшыкнуў, калі ўбачыў, што бацькі яе на з’ездзе няма, як спалохаўся тым жа страхам, якім зараз напалоханая яна, дык што яна падумае пра яго?.. Што ён падставіць хацеў яе бацьку і, мусібыць, падставіў, - вось што яна пра яго падумае. І не паверыць, што нутро яму выкручвае сорам, што ён прызнаецца ёй у гэтым, бо яна адзіная, каму ён у гэтым можа прызнацца. Пазней, можа быць, паверыць, а цяпер - не.

І не сказаў ён тое, што хацеў. Ні Ганне, ні свету. Глынуў: "Госпадзі! Чаму мы ўсе, - так лягчэй было думаць: чаму мы ўсе? А не чаму я?.. - заўсёды кажам не тое, што хочам?" - нібы ў тым, што ён зрабіў… ці не: у тым, што не зрабіў, на што яго не хапіла, - Бог вінаваты.

- Да мяне сёння адзін таварыш падыходзіў, - сухім голасам, хоць і глынуў, прамовіў ён і ўбачыў, як Ганна напружылася. - Пасля выступу.

- Хто?

- Прадставіўся Рутневічам Алегам Дзмітрыевічам. Палкоўнікам КГБ. Ведаеш такога?

- Не. Я не ўсіх палкоўнікаў ведаю. І што ён хацеў?

- Угадай.

- Завербаваць.

- Чаму завербаваць?

- Бо што яму яшчэ хацець? Чаго падыходзіць?

Сапраўды.

- Так. Завербаваць.

- І ты не згадзіўся. Сказаў, што… - Яна паднялася - і агонь падняўся за яе далонямі, за ёй, але тут жа апаў. - Зрэшты, не важна, што ты прыдумаў, каб адмовіцца. Важна, што адмовіўся.

Ён злавіў сябе на тым, што яму прыемна было гэта пачуць. Прыемна было падумаць, што яна пра яго так думае.

- Чаму ты так думаеш?

- А як яшчэ мне думаць? Калі б ты згадзіўся, ты б не сказаў, што цябе вербавалі. Маўчаў бы як рыба аб лёд.

"Калі б згадзіўся, маўчаў бы…" Сказала так, быццам наскрозь яго бачыла. І гэта яго разанула. Моцна. Яна, пэўна, заўважыла, як яму забалела, і спытала: "Ці не?.. Які ў нашых адносінах узровень праўды?"

Які ўзровень?.. Крытычны. Бацька яму казаў, малому: "Усё, што не праўда, мана". Сказаць бы ёй зараз… Не пра тое, што хацеў… Пра тое ўжо не… Сказаць бы: "Ведаеш, чаму ты ўся сцялася, скурчылася? Не таму, што холадна. І не таму, што табе страшна за бацьку. Ты баішся, што забяруць кватэру на Малой Броннай, у якой зменіцца, а, можа, застанецца той самы нумар тэлефона, па якім будуць званіць, але ўжо не цябе запрашаць у 300-ю секцыю. І ўжо ніколі: "Я дачка Грачына!" - не пусцяць у Крэмль". Як вам такі ўзровень праўды, Ганна Васільеўна?.. Ці Ганна Іосіфаўна, Ганна Лаўрэнцьеўна, Ганна Іванаўна - як вас там?..

Але так ён не скажа.

І ўсё ж, дапусцім, сказаў бы… А калі яно не так? Калі яна любіць бацьку - і начхаць ёй на Крэмль. На 300-ю секцыю. Скуль ён ведае? Ні скуль. Але думае, што так, і кажа, што думае. Бо гэта, ён думае, праўда. Такі праўдадумец.

А якую праўдадумцы думаюць праўду? Не пра сябе - пра іншых. Што ім дарагія бацькі, а не кватэры? Не. Яны думаюць, што ім дарагія кватэры, а не бацькі. І тыя, пра каго яны так думаюць, гэтаксама думаюць пра іх.

Чаму ён ніколі не размаўляў з Ганнай пра тое, што ёй даражэй? Бацька ці 300-я секцыя? Як яна пачуваецца дачкой ЦК КПСС?.. Пра што толькі ні гаварылі, абы пра што, а пра гэта - не. Дык якую ён можа ведаць пра яе праўду?.. Ці яна пра яго.

Нешта ведае пра яго, сына свайго Віктара, хіба ягоны бацька. "Ты больш за мяне любіш дзеда, які зрабіў цябе вернікам, - казаў той, калі Віктар счапіўся з ім праз веру, праз Бога, існавання якога, прайшоўшы праз вайну, бацька проста не дапускаў. - Дзед зляпіў з цябе чалавека, які не можа ні слова сказаць, ні кроку ступіць, не падумаўшы пра Госпада. Павер мне: ты будзеш мець праз гэта праблемы. Бо ў табе няма веры ў сябе. А без веры ў сябе вера ў Бога - слабасць чалавечая, а не сіла. Бог любіць моцных. Так, ён шкадуе слабых, але любіць моцных. Бо на іх трымаецца вера ў Яго. Моцныя змушаюць слабых верыць, бо ім гэта выгадна. Бо тады і на гербе імперыі, і на спражцы дзягі, якой падпярэзваецца жаўнер, пасланы імператарам ваяваць, забіваць, можна напісаць: "Gott mit uns". З намі Бог. А калі жаўнер загіне, пахаваць яго з Богам".

У тым, што бацька казаў, таксама не было ўсёй праўды. Толькі частка. Пра Віктара. І не было праўды пра Бога. Бо выходзіла, што вера ў Бога трымаецца на тых, хто ў яго не верыць. На такіх моцных, як бацька. Ці як Грачын.

- Калі я выступаў, твайго бацькі ў прэзідыуме не было…

- Ён быў.

- Пад канец з’явіўся…

- Ад пачатку быў! Я глядзела па тэлевізары ў тваім нумары.

Глядзела яна… Дык і ён глядзеў. І не па тэлевізары.

- Магчыма, - згадзіўся ён, каб не распавядаць, каго бачыў на месцы Грачына, бо тады трэба распавядаць і пра ўсё астатняе - так яно адно за адно і пацягне. - Магчыма, я не заўважыў…

- Як не заўважыў? Ты ж павярнуўшыся да прэзідыума стаяў.

- Да Брэжнева…

- І нікога, апроч Брэжнева, не бачыў?

Тут можна было б сказаць: бачыў. Дырэктара цырка. Але Віктар гэтага не сказаў.

- Бацьку твайго ўбачыў, калі выходзіў. Ён абняў, павіншаваў. Не відаць было па ім, што ёсць нейкая праблема. А Рутневіч намякнуў, калі ўжо запрашэнне даваў, што праблема ёсць.

Ганна кінула на яго хуткі позірк… такі, нібы ён не сказаў пра праблему, а стварыў яе.

- Якая праблема? І якое запрашэнне?

- На дзве асобы, - палез Віктар у кішэнь, дзе, прыціснутае пляшкай гарэлкі, ляжала запрашэнне. - На заўтрашні банкет па завяршэнні з’езда. А праблема…

Ганна перапыніла.

- А палкоўнік гэты не сказаў, чаму запрашэнні ад ЦК раздае ЧК? Калі ўсё маё жыццё гэтым займаўся Смірцюкоў!

Для яе жыццё з запрашэннямі ад Смірцюкова - усё яе жыццё.

- Палкоўнік гэты сказаў, што сёння дэлегат з Новасібірска, блізкі сябар твайго бацькі, рваўся да трыбуны, каб прапанаваць Брэжневу падаць у адстаўку. Каб параіць яму тое, што, калі верыць Смерці, Брэжнеў сам хацеў зрабіць, - нагадаў ён Ганне пачутае ёй ад Смірцюкова, а тая забрала ў яго запрашэнне, парвала, кінула ў Вечны агонь і спытала: "Тое самае, што ты хацеў прапанаваць?.."

Гэтага ён зусім не чакаў. Не таго, што запрашэнне парве, а што так спытае.

Ведаць пра выступ яна не магла. Наўздагад спытала? Ён паводзіў сябе, выглядаў так, што можна было ўгадаць? Ці таму ўгадала, што ён толькі пра тое і думаў - і неяк яно перадалося?..

Віктар не аднойчы заўважаў, што людзі кантактуюць не толькі звыклым: адзін бачыць, што іншы робіць, і чуе, што іншы кажа, - але і незвычайным, таямнічым нейкім спосабам, пра які мы нават не здагадваемся, што ён ёсць, і здзіўляемся, калі ў сабе яго знаходзім. І калі тое, што нехта заспявае сам у сабе нейкую песню, а той, хто побач, тут жа пачынае спяваць яе ўголас, зразумець яшчэ можна, дык тое, як падуманае табой адразу становіцца тэмай размовы людзей, у кампаніі якіх ты пра гэта падумаў, прычым не толькі тых, хто цябе ведае і можа ўгадаць, пра што ты думаеш, але і людзей незнаёмых, выпадковых спадарожнікаў у цягніку, немагчыма зразумець.

Мы зусім мала пра сябе ведаем. Амаль нічога. Пра космас ведаем болей, чым пра сябе. Дык як мы можам ведаць пра сябе праўду? Якім веданнем - і якую? Ці тое, што сёння ты змаладушнічаў, пабаяўся заспяваць уголас тую песню, якую ў сабе спяваў, і ёсць уся праўда? І калі Ганна менавіта яе дамагаецца, і калі ўжо дамагаецца не звыклымі спосабамі, а тым таямнічым, пра які мы не здагадваемся, што ён ёсць… калі так… калі такім спосабам… калі такая сувязь паміж намі… - замітусілася ў ягоных мазгах, і ён, ужо наважыўшыся сказаць усё, як было: няхай сорам… няхай нават яны разы-дуцца… што заўгодна няхай, - спытаў… нібы не ён, а нехта іншы… хтосьці за яго спытаў, ці гукарэжысёр Дэблікаў фанаграму ўключыў:

- З чаго ты ўзяла, што нешта я прапанаваць хацеў?..

Гэта быў кашмар. Ён абвальваў сябе ў сабе самім, як шахцёр-самагубца, які забраўся ў шахту і абвальвае на сябе пароду. Ён гінуў, а Ганна, не зважаючы на гэта, зусім не таямнічым, а самым звычайным спосабам паведамляла яму, што бачыла ў тэлевізары, як ён раптам узнерваваўся перад самым выступам, замітусіўся на сцэне, і падумала, што замітусілася нешта ў ягонай галаве, а што магло замітусіцца? "Не вершык жа, - падумала я. - Не восем радкоў, якія на магнітафон запісаныя. Вось і падумала, што ты вырашыў…"

Яна змоўкла, убачыўшы, як ён, закінуўшы галаву, п’е, нават не п’е, проста залівае ў сябе з бутэлькі "напой астролага", і пырскі ляцяць, бліскаючы іскрамі, зіхатліва пыхаючы, рознакалярова, як феерверк, згараючы, у Вечны агонь, на які ён раптам сеў, пустую пляшку адкінуўшы, у крамлёўскую сцяну шпурнуўшы: "Што вырашыў? Выявіць смеласць?!." - а яна схапіла яго за капоту, якая знізу задымілася, рванула за плечы так, што капота па шве затрашчала, падняла, адкуль столькі сілы ў ёй узялося: "Ты што?! Ашалеў? Бяжым!.." - і яны пабеглі, добра, што паставы якраз адышоў, можа быць, у прыбіральню, ці куды там адыходзяць паставыя, якія пастаўленыя каля Вечнага агню, каб ніхто не ўздумаў задніцай на яго сесці, затушыць ці закуску на ім засмажыць, добра, што ён закуску не купіў…

Віктар самым простым спосабам, азадкам уцяміў, пра што крычыць яму Ганна, за якой бег ён, азіраючыся: "Толькі б не дагналі!.." - бо за імі ўжо свісталі, тупалі, і што будзе, калі затрымаюць, арыштуюць, таксама можна было здагадацца нават азадкам - без ніякіх таемных спосабаў. Ён думаў, што Ганна паверне да Манежу, каб нырнуць за ім у які-небудзь двор, а яна пабегла туды, адкуль яны прыйшлі: на Красную плошчу. На плошчы таксама стаялі паставыя, адзін засвістаў, і Ганна кінулася наўпрост да ўваходу ў маўзалей, дзе два салдацікі ганаровай варты гэтак разгубіліся, што, хоць для экскурсій быў ужо не час, прапусцілі яе, і Віктар за ёй паспеў праскочыць, а тыя, хто іх даганяў, нерашуча спыніліся…

XXIII

Каля лесвіцы на другі паверх, да якой дырэктар крэматорыя правёў Купалу, іх чакала Спагада. Гайдалася на вянку паміж лесвіцай і пад’ёмнікам, на якім нядаўна спускаўся Купала ў труне.

- Цяпер "узнясецеся", - усміхнуўся дырэктар. - Можна і па лесвіцы, але лепш, думаю, на пад’ёмніку. Эфект большы. Вас Горкі збіраецца вітаць, будзе ўрачыста.

- Хто вітаць збіраецца?

- Максім Горкі. Яго ж таксама ў гэтым крэматорыі спалілі. Маякоўскі тут, Чкалаў, Кіраў. Слаўная кампанія. Дапамажыце труну вашу з пад’ёмніка ссунуць. Вось так. А што рабіць з вянком?.. Шкада такі паліць.

- І не трэба, - сказала Спагада. - Мы на ім дахаты паляцім.

- А-а-а… - працягнуў дырэктар, глянуўшы на Спагаду. - Жанчына, значыць. Як ва ўсіх.

Купала здзівіўся, бо звык, што жывыя Спагаду не заўважаюць, а Несцярэнка нібы дзеля таго, каб паказаць, што заўважыў, падаў Спагадзе руку, каб дапамагчы стаць на пад’ёмнік, але яна не прыняла ягонага жэсту.

- Дзякуй, я на вянку. - І спытала з’едліва. - А вы?.. Горкі вас таксама вітаць будзе?

"І гэтая з характарам…" - падумаў Купала, а па твары дырэктара нешта падобнае на канвульсію прабегла.

- Не. Я па лесвіцы. Дваццаць дзве прыступкі. Пятнаццаць - першы пралёт, сем - другі. Усяго - дваццаць дзве. Вось я й прайграў. - І паглядзеў на Купалу. - У нас абодвух перабор.

- Што? - не зразумела Спагада.

Дырэктар уздыхнуў.

- Нічога. Я не паэт, а палкоўнік, які зрэдку ў карты гуляе. Мяне Горкі вітаць не збіраецца. Тым больш, што ўсе лічаць, што мяне расстралялі правільна.

Ён сабраўся ўключыць пад’ёмнік, Купала спыніў яго:

- Дык вы... не жывы? Ажыўлены?

- Як і вы, - абыякава сказаў дырэктар. І ўбачыўшы, што Купалу стала ніякавата, дадаў. - У гэтай краіне даўно ўжо не разабрацца, хто жывы, хто мёртвы.

- Так, - згадзіўся Купала. - Даўно не разабрацца. А што значыць правільна расстралялі?

- Ну, некага расстралялі няправільна, а мяне - правільна. На тутэйшым сходзе гэтак пастанавілі, бо сам я многіх пастраляў. З Лубянкі іх прывозілі, і я тут. А пасля мяне. Год таму, у сорак першым. Не за расстрэлы, не. Проста ўспомнілі, што я былы палкоўнік. Былы, але белы. Быў эмігрантам. У Францыі выпадкова прыстроіўся да пахавальнай канторы. У крэматорый. Гадоў праз пяць ведаў пра крэмацыю ўсё. Жыў добра, толькі сумна. І раптам мяне чэкісты праз аднаго знаёмца знаходзяць, прапануюць вярнуцца. Маўляў, Маскве патрэбны крэматорый, а няма адмыслоўцаў. Праца цікавая, вось я й спакусіўся, - націснуў ён кнопку пад’ёмніка і паглядзеў на Спагаду, якая падымалася на вянку. - Ва ўсіх свае жанчыны, ва ўсіх свае спакусы.

- Яно так, - кіўнуў Купала. - Але не ва ўсіх жанчыны, якія лятаюць. - І пацікавіўся. - Вы беларус?

- Чаму?

- Па-беларуску размаўляеце.

- Я?.. - не зразумеў таго, што пачуў, палкоўнік. - Па-беларуску?.. Па-якому беларуску?..

Пад’ёмнік плаўна рухаўся ўверх, і, падняўшыся, Купала апынуўся ў рытуальнай зале, дзе паўдня таму з ім развітваліся тыя, хто ў кабінеце старшыні Саюза савецкіх пісьменнікаў вырашаў, ды так і не вырашыў, жывы ён паэт ці мёртвы? Але на памінкі з крэматорыя ў рэстаран Дома літаратара паехалі ўсе.

Цяпер рытуальная зала выглядала хутчэй актавай: у ёй праходзіў сход. На дыване, пасцеленым у апсідзе ўсходняй сцяны, дзе ў хрысціянскіх храмах алтар, роўненька над печчу крэматорыя мясціўся невялікі, з трох чалавек прэзідыум, справа ад якога ўзвышалася вузкая, падобная да труны трыбуна, а ў нефе, раздзеленым калонамі, што падпіралі арачны звод, цясніліся хто седзячы, хто стоячы, бо ўсім не хапала месцаў, нябожчыкі. Купала адразу зразумеў, што гэта нябожчыкі, бо першым, каго ўбачыў, быў пралетарскі пісьменнік Горкі, які радасна падняўся яму насустрач: "А вось, нарэшце, наш дарагі госць!.. - і павёў Купалу да прэзідыума. - Прапаную адкласці абмерканне наступнага пытання, каб прывітаць як ганаровага госця нашага крэматорыя народнага паэта Беларусі, чарговую ахвяру…"

- Не даказана! - ускочыў у прэзідыуме сухенькі дзядок у глуха за-шпіленай гімнасцёрцы, падперазанай шырокай дзягай з меднай зоркай.

- Не даказана, што ахвяра! Што нябожчык - факт, а што ахвяра - не!

- Дый тое, што нябожчык, не факт! - крыкнуў нехта з залы. - Калі ён з 1-й лабараторыі!

- Таварышы! Таварышы! - празваніў званочкам вайсковец у цэнтры прэзідыума, пэўна, старшыня сходу. - Давайце не парушаць парадак! І вы, таварыш Горкі, не парушайце. Пастанавілі заслухаць і абмеркаваць пытанне пра крэматорый, значыць, заслухаем і абмяркуем. А пасля ўжо пытанне таварыша Купалы. - І вайсковец павярнуўся да круглатварай, смуглявай жанчыны ў сіняй блузцы і чырвонай касынцы, якая разам з ім і дзядком сядзела ў прэзідыуме. - Калі ласка, таварыш Коган.

Горкі, якога Купала звык бачыць выключна ў прэзідыумах, а тут ён чамусьці сядзеў разам з усімі, азірнуўся па баках, чакаючы, што вайскоўцу нехта запярэчыць: "Давайце госця ўважым!" - але ніхто не запярэчыў. "Прысядзьце пакуль, Іван Дамінікавіч", - ніякавата прапанаваў Горкі, уціснуўшы Купалу паміж Маякоўскім і Куйбышавым, аднаго з якіх Сталін назваў найлепшым паэтам савецкай эпохі, а іменем другога назваў горад, у які Берыя саслаў Мяркулава.

- Яшчэ ў мінулым годзе, 11 лістапада была прынятая пастанова №114 выканкама Массавета "Аб працы моргаў горада Масквы", дзе гэтая праца прызнаная цалкам нездавальняючай, - замахала кулачком з трыбуны таварыш Коган, і Куйбышаў з гонарам, як здалося Купалу, шапнуў яму на вуха: "Мая другая жонка. Грамадзянская. Як вайна". - І я хачу спытаць, - набірала звону ў голасе другая жонка Куйбышава, - куды глядзіць загадчыца гарадскога аддзела аховы здароўя таварыш Левант, якую Массавет абавязаў на працягу пяці дзён палепшыць працу моргаў? Больш за пяць месяцаў прамінула, куды яна глядзіць?

Таварыш Коган, сціснуўшы кулачок, паглядзела на Куйбышава, на Купалу, якому не надта спадабалася, як яна паглядзела, а сухенькі дзядок у гімнасцёрцы ўскочыў: "Ёсць таварыш Левант?" - і нехта з залы сказаў: "Сёння яе расстралялі, заўтра прывязуць".

- Нарэшце, - паправіла касынку, што на бровы з’ехала, таварыш Коган.

- Столькі часу расстраляць не маглі! А начальніка трэста пахавальных паслугаў таварыша Шорына прывезлі?..

Нябожчыкі закруцілі галовамі, каб паглядзець на начальніка трэста пахавальных паслугаў, бо ў кожнага, мусібыць, былі да яго свае прэтэнзіі, але ў зале ніхто не падняўся.

- Няма яго! - счакаўшы паўхвіліны, стукнула кулачком па трыбуне таварыш Коган. - Усе ёсць, а яго няма! Яму з дырэктарам крэматорыя таварышам Несцярэнкам даручана абсталяваць памяшканне для прыёмкі трупаў да 100 чалавек, запусціць другую і трэцюю печы, перавесці крэматорый на трохзменку, а яго няма! Дык, спадзяюся, хоць хто-небудзь з тых, хто за гэта адказны, прысутнічае? Таварыш Несцярэнка тут?..

- Несцярэнка расстраляны! - крыкнулі з залы. - Лебедзеў цяпер дырэктар.

Таварыш Коган ніколькі не збянтэжылася.

- Ну і што, што расстраляны? Я таксама расстраляная! Але гэта не здымае з мяне адказнасці за справу, якую даручыла мне партыя! І з таварыша Несцярэнкі не здымае! Павялічваецца інтэнсіўнасць расстрэлаў - і партыя даручыла яму павялічыць прадуктыўнасць крэматорыя! Калі ён не здольны выканаць адказнае даручэнне, яго трэба гнаць з партыі! Прапаную выключыць! Хто за?..

Адна за адной пачалі падымацца рукі, і Куйбышаў, які ўсё ж быў старшынёй Камісіі савецкага кантроля, а не проста намеснікам старшыні Массавета, як ягоная другая жонка, якая пачала тут камандаваць, раптам (можа быць, праз рэўнасць) запярэчыў: "Чакайце! Яго ўжо выключылі з партыі перад расстрэлам. Каб другім разам выключыць, трэба нанава прыняць…" - і ў самым канцы залы, каля выхаду, дзе тоўпіліся тыя, каму не хапала месцаў, і дзе на лесвіцы, што вяла на першы паверх, стаяў палкоўнік Несцярэнка, чарнявы з сівізной нябожчык у кіцелі пракурора падтрымаў Куйбышава: "Правільна! Другім разам у партыю прыняць і другім разам расстраляць".

- Як гэта?.. - спытаў Купала Маякоўскага, і той сказаў ціха: "Вам трэба было застрэліцца, Іван Дамінікавіч. Тых, хто сам застрэліўся, яны не расстрэльваюць".

- І тых, хто павесіўся, не вешаюць, і тых, зарэзаўся, не рэжуць - весела дадаў Куйбышаў, і Купала падумаў, што нейкі ён завясёлы для нябожчыка.

Горкі згодна паківаў. Купалу здалося, што ён згодны з тым, што Куйбышаў для нябожчыка выглядае занадта вясёлым, але аказалася, што Горкі згодны з тым, што сказаў Маякоўскі, побач з якім Аляксей Максімавіч прысеў, крыўдліва зірнуўшы на прэзідыум.

- І ніхто б тады не вінаваціў вас у здрадзе паэзіі, - усё яшчэ нервуючыся праз нахабства старшыні прэзідыума, які асадзіў яго, як школьніка, пачаў і тут жа засумняваўся ў тым, што правільна падтрымаў Маякоўскага, Горкі. - Хоць наўрад ці… Вось Уладзімір Уладзіміравіч застрэліўся, а толку? Усё адно вінавацяць. Маўляў, бальшавікам прадаўся.

- Большасць за тое, каб прыняць і выключыць! - кінула лічыць паднятыя рукі і не стала пытаць, хто супраць, таварыш Коган. - Пытанне вырашанае.

3 крэсла ўперадзе Купалы ўзвіўся, як загарэўся, імпазантны мужчына.

- Добра. Выключылі. Але як выключэнне з партыі таварыша Несцярэнкі вырашае праблему? Як яно падымае прадуктыўнасць крэматорыя? - павярнуўся ён да залы, і Купала пазнаў "любімца партыі" Кірава, якога таварыш Коган, відаць, усё ж не надта любіла, бо замахала кулачком:

- Я б на вашым месцы такіх пытанняў не задавала, Сяргей Міронавіч! Бо мы можам спытаць, як падымалі прадуктыўнасць насельніцтва Ленінградскай вобласці, дзе вы былі першым сакратаром абкама партыі, вашы адносіны з Мільдай Драўле? І можам пацікавіцца: за што вас застрэліў муж гэтай дамы?

- Пры чым тут Мільда?.. - як загарэўся, гэтак патух Кіраў, а Маякоўскі ціха спытаў Купалу: "Яго праз Мільду, а вас праз каго?"

Купала не адказаў. Не таму, што не паважаў Маякоўскага, а проста не ведаў, праз каго яго…

"І гэтак мы жылі?.. - сціскаў і расціскаў ён кулак, у якім апякаў скуру рубінавы агеньчык. - Як я гэтага не заўважаў? Хоць чаму не?.. Заўважаў. Але неяк так незаўважна. Каб не заўважылі, што заўважаю…"

- Цяпер галасуем за другую частку прапановы таварыша... як ваша прозвішча?.. - паспрабавала дазнацца ў нябожчыка ў кіцелі пракурора ягонае прозвішча таварыш Коган, але той не назваўся, і яна махнула рукой. - ...галасуем за прапанову таварыша нябожчыка ў кіцелі пракурора: хто за тое, каб яшчэ раз расстраляць таварыша Несцярэнку?.. - уважліва паглядзела яна ў залу, дзе толькі нябожчык у кіцелі пракурора прагаласаваў "за", і тады дзядок у гімнасцёрцы перагаварыў пра нешта з вайскоўцам, старшынёй прэзідыума, які адразу ж празваніў званочкам: "Таварышы, таварышы, пытанні расстрэлаў сходамі не вырашаюцца, гэта прэрагатыва "тройкі"! А ў "тройку", як мы пастанавілі, уваходзіць прэзідыум. Я, таварыш Коган і таварыш Кашкадамаў. Вось мы зараз прылюдна і прагаласуем: хто за тое, каб яшчэ раз расстраляць дырэктара крэматорыя за невыкананне пастановы Массавета..." - падняў ён руку разам з дзядком Кашкадамавым, і яны ўдвух чакалі, калі падыме руку таварыш Коган, а тая ўсё не падымала, глядзела ў залу, дзе ніхто з нябожчыкаў не хацеў ніякіх расстрэлаў, бо ўсе ўжо былі расстраляныя, і таварыш Коган напружана пра нешта думала, а потым спытала гэтак разважліва: "А як расстрэл таварыша Несцярэнкі вырашае праблему?.. Як гэта падымае прадуктыўнасць крэматорыя?.." - і падняла руку, калі дзядок і вайсковец рукі апусцілі: "Я супраць!"

- Ай ды Коган! - пляснуў сябе па каленях Куйбышаў. - Дарма я кінуў яе ў Самары!

Дзядок з вайскоўцам пераглянуліся разгублена. "Тайную папулярнасць сабе зарабляеце, Яўгенія Саламонаўна..." - пачаў вайсковец, а дзядок, нібы раптам душна яму стала, каўнерык гімнасцёркі рвануў: "Вы болей не ў "тройцы"! І не ў прэзідыуме!" - ды таварыш Коган не стала іх слухаць.

- А што да прапановы таварыша Горкага... - не сышла. яна з трыбуны, хоць дзядок з прозвішчам Кашкадамаў, раззлаваўшыся, цягнуў яе за блузку, - ...што да прапановы вітаць таварыша Купалу як ганаровага госця нашага крэматорыя, дык я "за"! Бо чаму не? Таварыш Купала паэт. У мяне муж быў паэтам, пакуль не кінуў мяне ў Самары.

Вайсковец не вытрываў:

- Пры чым ваш муж? Пры чым Самара? Пытанне трэба разгледзець! Зачытаць характарыстыку!.. У вас характарыстыка, таварыш Купала, ёсць?

- У мяне ёсць, - падняўся Горкі. - У мяне, таварыш Тухачэўскі, ёсць характарыстыка на нашага ганаровага госця, - дастаў ён паперу з кішэні мешкаватага пінжака. - Магу зачытаць.

Купалу няёмка стала: як гэта ён не пазнаў у вайскоўцы аднаго з першых чырвоных маршалаў?

Маршал павярнуўся да Кашкадамава: "Паслухаем?.."

Кашкадамаў, не здолеўшы адцягнуць ад трыбуны другую жонку Куйбышава, вырашыў праблему іначай: адцягнуў ад яе трыбуну, якую тут жа заняў.

- Не трэба, таварыш Горкі! Сядзьце з вашай характарыстыкай! Ведаем мы вашы характарыстыкі: "Ёсць у Беларусі два паэты, Колас і Купала, вельмі цікавыя хлопцы". Ну і што?..

Горкі сеў.

- У нас тут усе цікавыя, нецікавых тут няма, яны там засталіся, - паказаў пальцам спачатку ў адзін бок, пасля, падумаўшы, у другі, Кашкадамаў.

- Я, да вашага ведама, першае таварыства аматараў крэмацыі стварыў, першым старшынёй ягоным быў, мяне тут адным з першых расстралялі і спалілі - вось гэта характарыстыка! Ці вось гэта... - дастаў старшыня таварыства аматараў крэмацыі паперыну з кішэні гімнасцёркі. - Мне толькі што адтуль, - падняў ён палец уверх, - перадалі. І што тут напісана?.. "Можна быць у жыцці падонкам і пісаць знакамітыя кнігі! Пісьменніку можна выбачыць здраду калегаў і таварышаў, можна выбачыць здраду ідэалаў, але нельга выбачыць здрады літаратуры. А Янка Купала здрадзіў літаратуры!…" Вось што тут напісана, - страсянуў паперынай Кашкадамаў, старшыня таварыства аматараў крэмацыі. - І напісана адмыслоўцам! Я не хачу сказаць, што таварыш Горкі не адмысловец, але таварыш Горкі адмысловец старарэжымны, а гэтая характарыстыка сучасным адмыслоўцам складзеная. Нават звышсучасным! Чалавекам з нашай светлай будучыні, дзеля якой нас расстралялі. І гэта гонар, таварыш Горкі, - склаў паперыну Кашкадамаў, - быць расстраляным па волі таварыша Сталіна дзеля нашай светлай будучыні! Па партыйнай лініі! А то з’яўляюцца тут некаторыя! Скончаць жыццё праз усялякія амуры і ў ахвяры лезуць! Ды яшчэ ёсць таварышы, - азірнуўся Кашкадамаў на другую жонку Куйбышава, якая як стаяла, гэтак і засталася стаяць на тым месцы, дзе ў яе трыбуну забралі, - якія ў ганаровыя сябры нашага крэматорыя прыняць іх прапаноўваюць! Гэта ўжо, ведаеце… - развёў ён рукамі, паказваючы, што такія прапановы ў галаве ягонай не месцяцца, і, сышоўшы з трыбуны, важна сеў у прэзідыум побач з Тухачэўскім.

Таварыш Коган адразу заняла пакінутую непрыяцелем пазіцыю.

- Таварышы! Паслухала я таварыша Кашкадамава і вось што хачу сказаць, таварышы… Таварыш Кашкадамаў - гэта...

3 залы засвісталі.

- Досыць пра Кашкадамава! Увогуле досыць! Вы ўсё сказалі! Таварышу Горкаму слова!..

- Таварышу Горкаму дык таварышу Горкаму, - на дзіва лёгка сышла гэтым разам з трыбуны "грамадзянская вайна", другая жонка Куйбышава, і Горкі, які, пакуль прамаўляў Кашкадамаў, сядзеў унураны, цяпер з цяжкасцю, як здалося, Купалу, падняўся. Да трыбуны не пайшоў, стаў каля Маякоўскага.

- Маякоўскі стрэліў сабе ў сэрца. Я таксама страляў сабе ў сэрца. Купала спрабаваў зарэзацца. Як вы думаеце, чаму?

- Праз амуры! - падскочыў Кашкадамаў. - Ведаем мы!..

Горкі не стаў спрачацца.

- Няхай праз амуры. А вось вы, таварыш Кашкадамаў, спрабавалі зарэзацца? Думалі стрэліць сабе ў сэрца? Ну хоць праз што-небудзь? Калі яно невыносна баліць?

- Што ён нам тут... - павярнуўся Кашкадамаў да Тухачэўскага, - літаратуру разводзіць?.. - І ўбачыўшы, што Тухачэўскі гатовы слухаць Горкага, крыкнуў: - Здаровае ў мяне сэрца! Не балела і не баліць! Калі расстрэльвалі, у патыліцу стрэлілі! У галаву!

Нехта крыкнуў: "Яно й відаць!" - і ў зале засмяяліся. Кашкадамаў хацеў нешта адказаць, але Горкі так зірнуў на яго, што ён сеў, а смех у зале абарваўся.

- Слухаў я некалі таварыша Кашкадамава на сходзе таварыства аматараў крэмацыі. Цяпер вось на сходзе нябожчыкаў… - Горкі гаварыў так, нібы не хацеў гаварыць, бо ўсё адно без толку, але трэба. Памаўчаў і памкнуўся да залы. - Ведаеце, чаму я ў крэматорыі спаліўся?.. Не таму, што ў таварыстве аматараў крэмацыі мяне з’агітавалі. Я сам сябе з’агітаваў. Я падумаў, што ў агні перайначыцца тое, з чаго мы створаныя. Склад рэчываў зменіцца. Але, як бачыце, не. Мы і ў попеле тыя самыя. Нас хоць праз агонь, хоць праз зямлю ці ваду, праз землятрус, патоп, вайну, хоць праз што - усё тое самае. Кашкадамаў ва ўсім Кашкадамаў…

Дзядок зноў ускочыў.

- Я папрасіў бы выбіраць словы! Што значыць - Кашкадамаў ва ўсім Кашкадамаў?

- А тое й значыць, што значыць... - безнадзейна сказаў Горкі, і тут нябожчык у кіцелі пракурора падняў руку: "А можна мне сказаць? Па партыйнай лініі. Па даручэнні таварыша Сталіна..."

24

У маўзалеі побач з саркафагам, у якім ляжаў Ленін, стаяў стол, за якім сядзелі дзядок з бабуляй, камендант Крамля, ён жа начальнік 9-га ўпраўлення КГБ СССР генерал-лейтэнант Шырокаў ва ўсёй форме з ордэнам Леніна, і сам Ленін, якому сядзець за сталом побач з генералам насупраць дзядка з бабуляй ніяк не замінала тое, што ў саркафагу, у труне з празрыстымі бакавінамі ён ляжаў забальзамаваны.

- Калі ласка, сядайце, - запрасіў Ленін, і задыханыя Віктар з Ганнай прыселі на зэдлікі ў тарцах труны: ён у нагах, яна ў галаве.

Генерала Шырокава, які не раз прыходзіў у Палац з’ездаў на рэпетыцыі, апошні месяц увогуле не вылазіў з Крамля, Віктар ведаў. А дзядок з бабуляй, мусібыць, хадакі?

- Дык якая ў вас праблема, таварышы? - спытаў хадакоў Ленін, і па тым, як спытаў, відаць было, што нечага ён не можа ўцяміць. - Чым я магу дапамагчы?

- Мы святыя. Святая Ганна Кашынская і святы Серафім Сароўскі, - сказаў дзядок, і на тварах жыхара маўзалея і каменданта Крамля няўцямнасць змянілася на заклапочанасць: так, гэта праблема - і трэба яе вырашаць.

Ленін падсунуў да сябе дзве паперкі, што ляжалі бліжэй да каменданта Крамля.

- У вашых пропусках…

- Гэта ў свеце мы Машнін і Цвярская. А ў схіме Ганна і Серафім. Я з 1754 года, яна…

Святы Серафім наморшчыў лоб, забыўшыся, пэўна, у якім веку святая Ганна? Паглядзеў на Леніна, той узяў адзін пропуск, другі:

- Тут не напісана. З якога вы, Ганна Дзмітрыеўна, года?

Ганна Дзмітрыеўна пакасілася на Уладзіміра Ільіча: маўляў, выхаваныя людзі не пытаюць пра ўзрост жанчын.

- Яна зусім старая, - не стаў разводзіць цырымоніі святы Серафім. - Старэйшая за мяне гадоў на пяцьсот. А някепска выглядае, бо, як я ўжо сказаў, святая. У нас з ёй нават царква свая да рэвалюцыі была, у якой таварыш Сталін крэматорый зрабіў. Уяўляеце: у царкве крэматорый! - раскінуў рукі да Леніна святы Серафім, на што правадыр сусветнага пралетарыяту неяк так паківаў, што не зразумець было, як ён сабе гэта ўяўляе, і тады шорхатным, за стагоддзі высушаным голасам загаварыла, павярнуўшыся да каменданта Крамля, нібы менавіта яму распавесці хацела пра ўсё, што было далей, святая Ганна Кашынская.

- Мы ў тым крэматорыі і жывём, бо дзе нам яшчэ жыць? Ціха жывём, таемна. Ніхто, апроч каменданта крэматорыя таварыша палкоўніка Несцярэнкі, пра тое не ведае. І аднойчы ён прыходзіць да нас і кажа, што ў крэматорыі будзе суд. Што будуць масавыя расстрэлы нябожчыкаў, і нас расстраляюць разам з імі як сяброў "Саюза вызвалення Беларусі". Контррэвалюцыянераў і польскіх шпегаў. Адказваем яму, што ні да таго саюза, ні да Беларусі, ні тым больш да яе вызвалення мы ні сном, ні духам, а ён: "Вы з кіраўніком таго Саюза сустракаліся!" - "З кім?" - "З Купалам!" - "Дык вы ж самі, - кажам, - яго да нас прывялі! Хто ж ведаў, што ён контррэвалюцыянер і польскі шпег?" А таварыш палкоўнік Несцярэнка нам: "Вось і дакажыце суду, што не ведалі, дакажыце таварышу Сталіну, што вы не контррэвалюцыянеры і не шпегі!" - "Як даказаць"? - "Дакументамі". - "Якімі?" - "Напрыклад, такімі, якія засведчаць, што вы найстарэйшыя члены партыі. Найстарэйшых членаў партыі, можа быць, не расстраляюць". Я спытала, хто нам такія дакументы можа даць, і ён сказаў, што толькі Ленін. Дык мы і прыйшлі да вас.

- Цікава, - прыжмураным левым вокам, пра якое адны казалі, што яно сляпое, а іншыя, што бачыць усё наскрозь, зірнуў Ленін на каменданта Крамля. - Праваслаўныя святыя хочуць стаць членамі бальшавіцкай партыі. Гэта вельмі цікава! Сімвалічна! Гэта важна, таварыш Шырокаў, бо можа стаць канцом рэлігіі з яе біблейскімі казкамі! - І раптам, тыцнуўшы пальцам у бутэльку з віном, што на стале стаяла, спытаў: - А опіум навошта прынеслі? Хабар? Таварышу Леніну, правадыру сусветнага пралетарыяту - хабар?

Святая Ганна разгубілася, не знайшла, што адказаць, а святы Серафім прамармытаў: "Гэта не опіум, кагор… Царкоўнае віно… Кроў Хрыста…"

- Вось! - падскочыў Ленін. - Вы бывалі ў царкве, таварыш Шырокаў? Я ведаю, што бывалі. Памаліцца на ўсялякі выпадак, бо раптам на тым свеце ёсць той свет. Вы бачылі, як у царкве ядуць цела Хрыста, п’юць ягоную кроў? Канібалы! А пасля прыходзяць да нас і кажуць, што святыя! І каб мы іх, святых канібалаў, прынялі ў бальшавіцкую партыю. Вам не здаецца, што гэта нонсэнс?

- Так, здаецца, што гэта… што… - пачаў камендант Крамля, які, відаць, упершыню пачуў незнаёмае слова і не змог зразумець, што яму здаецца ці не здаецца, а Леніну нецікава было, зразумеў яго генерал ці не зразумеў.

- Здаецца, што нонсэнс! - перапыніў ён каменданта. - А вось, таварыш Шырокаў, і не! Бо партыя таксама паядае мяса і п’е кроў! І гэта на-ту-раль-на! Бо без крыві нічога не бывае. Вось што было б, калі б не пралілася кроў Хрыста? Адказ адзін: ні-чо-га! А пралілася - і калі ласка, хрысціянства. І што яно найперш пачало рабіць, куды рушыла? У крыжовыя паходы! Есці мяса і піць кроў!

Ленін сеў, задуменна глянуў на самога сябе ў саркафагу.

- Хрысціяне кажуць, што яно, хрысціянства, вучыць чалавецтва любові. А як яно можа навучыць любові, калі яно ўсё ў крыві? Ці кроў і ёсць любоў? Так, таварышы святыя?.. І таму ў гэтай манашкі, - кіўнуў ён у бок Ганны, якая сядзела ўся ў чорным, як манашка, каля труны ў ягонай мёртвай галаве, - крывавы каменьчык на медальёне любові?

Святая Ганна Кашынская здзіўлена паглядзела на Ганну Трубяцкую і папрасіла:

- Пакажы, калі ласка.

Расшпіліўшы ланцужок на шыі, Ганна зняла медальён. Віктар не бачыў яго з той ночы, у якую сталі яны блізкімі ў качагарцы, ды і зараз медальёна не відаць было пад апраткай, - як Ленін яго ўгледзеў? Ён і праўда сваім прыжмураным вокам бачыць усё наскрозь?

Не. Не ўсё і не наскрозь. Вось жа палічыў Ганну манашкай…

Ці ў яе лёс такі?

Ганна падняла вечка - і з медальёна, з каляровага партрэта на эмалі глянуў Купала.

- Я так і падумала, - паківала Ганна святая. - Так і падумала, надта ж вы падобныя… Маці твая часта бывала на магіле тваёй прабабкі, заходзіла ў нашу царкву. Распавядала, што яна літвінка, што род яе паходзіць ад унука вялікага князя Гедыміна. А я бачыла таго ўнука, калі ў Літве была. Мой муж, цвярскі князь Міхаіл Яраслававіч ваяваў з маскоўскім князем Юрыем Данілавічам і ездзіў у Літву прасіць дапамогі. Мяне ўзяў з сабой, каб свет паглядзела. Вось тады я першародзіча вашага і ўбачыла. І адразу закахалася ў яго. А ён - у мяне. І калі вялікі князь запрасіў майго мужа на паляванне, мы… - святая Ганна ўсміхнулася. - Не, нічога такога між намі не сталася, бо гэта грэх, ён жанаты, я замужам, але, каб нас ні ў чым не западозрылі, мы селі на коней і кінуліся даганяць паляўнічых. А там мясціна такая, лясы густыя ды пагоркі крутыя, і - не ведаю, як - у лясах між тых пагоркаў мы згубіліся. Я заблукала. У які бок ні рушу - усё не туды. Думала, не знайду дарогі, не выберуся. І раптам бачу хаціну. Дзіўную такую, пустую. Нічога ў ёй - толькі дзве лесвіцы, адна з якіх уніз, а другая ўверх вядзе. Гэткая высокая, што канца ёй не відаць. І канца той, якая ўніз, не відаць таксама. У хаце ні столі, ні падлогі, невядома, як і на чым лесвіцы трымаюцца. Проста вісяць паміж небам і зямлёй. Я прысела на парог, да вушака прыхінулася і, стаміўшыся, прыснула. І тут нехта будзіць мяне, нечы голас пытае: "Цябе ўверх павесці ці ўніз?" Я адказваю: "Правядзі мяне да дарогі". А ён: "Гэта і ёсць дарога". У сне я не ўцяміла, пра што ён, а калі прачнулася, зразумела. Няма ў чалавека дарогі ані ў якія бакі - толькі ўніз ці ўверх. Ці ўверх да святла, да Бога, ці ўніз да д’ябла ў цемру. Так, Серафім?

Мусібыць, гэтая тэма была ў іх дыскусійнай, бо святы Серафім буркнуў: "Яно так і не так, бывае ўсяляк", - а святая Ганна сказала, як пастанавіла: "Толькі так".

І далей казала.

- У тым сне я высока паднялася. Ажно да аблокаў. Лесвіца хістаецца, з кожнай прыступкай стаяць на ёй усё цяжэй. Адчуваю, што вось-вось сарвуся, не ўтрымаюся, і раптам хтосьці мне зверху, дзе няма нікога, апроч Бога, руку падае. Хто гэта, я не бачу, ён у воблаку, а ў руцэ ягонай нешта, як зорка, бліскае. Я ўзяла тую зорку, яна прыпякла мне скуру, таму я прачнулася і ўбачыла, што ў руцэ маёй не зорка. Залаты медальён з такім чырвоным, нібы распаленым, рубінам. Гэты самы, які зараз у тваёй руцэ, Ганна. У яго доўгая гісторыя была да таго, як трапіў ён да тваёй маці, а яна праз мяне перадала яго свайму каханаму. А пасля медальён да яе вярнуўся - вось якімі кругамі ходзіць любоў. І ў вас ён быў, - зірнула святая Ганна на Леніна. - Я ведаю, ведаю… Толькі шчасця не прынёс, бо для шчасця вашага быў ён украдзены.

Ленін пад яе позіркам спахмурнеў, а святая Ганна памаўчала і дагаварыла.

- Там, у Вавуках, а мясціна, дзе хаціна стаяла, блізка ад Крэва была і Вавукамі называлася, мне адкрылася тое, з чым я далей жыла. З любоўю, у якой няма граху, бо граху ў любові не можа быць. Ён можа быць у чым заўгодна, але не ў ёй. І мне адкрылася маё прадвызначэнне: узыходзіць да любові і любові служыць. А калі я выйшла з той хаціны, у якой былі лесвіцы ў неба і пад зямлю, да мяне падбеглі два ваўкі, белы і чорны, і правялі да дарогі. Я пайшла па ёй і, каб служэнне чыстым было, прыняла пострыг. Спачатку пад імем Соф’я, а пасля, у схіме, зноў стала Ганнай. Прайшоўшы круг жыцця, вярнулася да сябе. - І яна, яшчэ раз усміхнуўшыся, перахрысціла Ганну. - І ты вернешся.

Дзіўна… Яна распавядала гісторыю, якую Віктар ведаў. Яму не помнілася, адкуль, але ў памяці ягонай была хаціна ў Вавуках з дзвюма лесвіцамі. І жанчына з іменем Ганна ў той хаціне. Больш за тое: ён сам быў там, падымаўся па лесвіцы ўверх, якая гэтак хісталася, што на ёй было не ўстаяць. І вось тут у памяці быў прагал. Ці ўстаяў ён, ці зрынуўся, чым усё скончылася, Віктар не помніў. Не падаўся ж ён у манахі…

- Гэта ваша біяграфія для ўступлення ў партыю? - з’едліва, бо святая Ганна звінаваціла яго ў тым, што ён прысвоіў скрадзеную ў яе рэч, спытаў Ленін. - Без біяграфіі вы лепш выглядалі. Спадзяюся, - нервова прастукаў ён пальцамі па бутэльцы з кагорам, - таварыш Машнін раскажа нам біяграфію, а не меладраму.

Святы Серафім паківаўся над сталом, узяў з-пад рук Леніна бутэльку, адкаркаваў, разліў кагор па шклянках:

- Давайце вып’ем.

Выпілі. У Леніна рукі ўздрыгвалі, шклянка ледзь не ўпала, калі ён, выпіўшы, на стол яе ставіў.

- Я, калі малы быў, гадоў сямі… - выцер святы Серафім рубінавыя, як каменьчык на медальёне, вусны, - са званіцы зрынуўся. З самага верху. І хоць бы што. Рос я цікаўным хлапчуком, таму спытаў: "Госпадзі, чаму Ты не даў мне забіцца?" І пачуў: "Каб ты з маленства ведаў, што Бог ёсць, і каб любіў Бога".

Святы Серафім перахрысціўся.

- Дык вось ёсць людзі, якія не паглыбляюцца ў веданне Бога, а толькі любяць яго. І я таксама яго толькі любіў, калі на камені жыў.

- Як жыў на камені? - спытаў камендант Крамля, на якога, у адрозненне ад Леніна, аповеды святых не наганялі суму. - Хата на камені стаяла?

- Ніякай хаты. Проста камень - і я на ім. Так Бог жыць сказаў, каб я яго ўведаў. І было ў мяне толькі тое, што на сабе меў. Болей анічога мне і не трэба было. Але аднойчы падыходзіць да каменя Ганна. Не гэтая! - махнуў святы Серафім у бок святой Ганны. - Дачка званара, якая нарадзілася ў той дзень, калі я са званіцы зваліўся. Кажа: "Бог не даў табе забіцца, каб ты мог са мной злучыцца". Нібы яна гэта ведае. І падае руку: "Пайшлі на званарню!" А мне голас: "Калі пакінеш камень, цябе, як камень, пакіне Бог!" Я Ганне: "Будзь са мной тут", - дык яна: "Не! Толькі на званарні! Каб кахаліся мы з табой высока, каб пад самымі званамі!" І прыспешвае, няўсцерп ёй, калоціцца ўся: "Хутчэй! Хутчэй! Хутчэй!" Мне таксама няўсцерп, але як камень пакінуць, Бога аслухацца? І я ўзваліў камень на плечы, панёс на званіцу! Яго і тузін такіх, як я, не паднялі б, калі б не каханне, а тут я адзін - во якую сілу каханне дае! Іду я, прыступкі пад нагамі трашчаць, праз адну ламаюцца, лесвіцы канца няма, званы недзе ў нябёсах гойдаюцца, і нарэшце я пад імі - і мы з Ганнай на камені. І нам мякчэй, чым на пярыне…

Кахаць - гэта камень жыцця твайго ў неба ўзносіць. Не кожнаму яго падняць.

Не помню, колькі мы на званіцы прабылі, але ж не пражывеш увесь век пад аблокамі. На зямлю трэба вяртацца. З тым, з чым на неба прыйшоў. А прыйшоў я з каменем. Паспрабаваў яго падняць - не магу. Ці сам ён цяжэйшы стаў, ці сіл маіх маладых не стала. Ганна кажа: "Ён цябе мацней за мяне трымае. Нібы ён табе бацька, а ты яму сын. Але ж твайму сыну не з каменя, з мяне нарадзіцца". І стары званар, бацька яе знізу крычыць: "Кінь камень у зямлю - і камень народзіць камень!" Тут Ганна, адкуль толькі сілы ўзяла, камень падхапіла, са званіцы скінула, ён прабіў зямлю да самага яе чэрава, але нічога не нарадзіў. А дачка званара нарадзіла хлопчыка, якога маім іменем, Прохарам, я ў свеце Прохарам быў, назвала, і які ў сем гадоў са званіцы зваліўся і забіўся.

Памаўчаўшы, святы Серафім, самаўзрушаны сваімі ўспамінамі, аднаму сабе наліў віна, выпіў.

- Такая біяграфія.

Усе з хвіліну памаўчалі.

- Да маёй падобная, - нечакана сказаў генерал КГБ Шырокаў, - таксама сам сабе наліўшы. - Нонсэнс, але падобная. Толькі ў мяне камень іншы. - І выпіўшы, паглядзеў на Леніна. - Маўзалейны.

Ленін падхапіўся, засунуў левую руку ў кішэнь камізэлькі, а правай замахаў, як з трыбуны выступаючы.

- Так! Нонсэнс! Усё, што вы кажаце, нонсэнс! Які камень я мусіў з гары скінуць? Той, з якім на гару ўзышоў? Камень пралетарскай рэвалюцыі! І кім бы я быў? Што б я меў пад гарой? Элізабэт д’Эрбанвіль? Францужанку, з якой прылёг на камені? Каб усе пыталіся: "А хто гэты ляжыць з Элізабэт?"

Так, я кахаў яе! Гэтак, як больш нікога! Па-сапраўднаму. Таму і называў яе ў каханні сапраўдным іменем, а не Інэсай Арманд. І бываў я з ёй высока. І на лесвіцы ў небе, і на званіцы пад званамі. Зведаў, што гэта такое. Але заўсёды, калі спускаўся ўніз, здавалася, што званы звоняць па мне.

Яна падаравала мне гэты медальён перад ад’ездам на Каўказ. Сказала банальна: "На памяць". Я сам выправіў яе падлячыцца. Хто мог ведаць, што выпраўляю ў смерць? У халеру. А пасля вінаваціўся. Бо перад тым мільгалі думкі вызваліцца ад яе. Яна мне і патрэбная, як ніхто, была і, як ніхто, замінала. Таму першае, што я адчуў, была палёгка. Потым ужо віна. І цяжар такі, хоць Фані Каплан ажыві, каб застрэліла. Дарэчы, Элізабэт падобная была да Фані. Магла застрэліць.

Калі ўжо я сам захварэў, жонка мая знайшла медальён. Давай дапытваць: адкуль ён у цябе, чаму? Нібы не ведала. Усё яна ведала і маўчала. Бо разумела: калі стане раўнаваць, калі сямейныя сцэны пачнуцца - развітаемся. А развітвацца яна не хацела. Ды і я не хацеў, Надзя файнай жонкай была. Так мы ўтраіх і жылі. Элізабэт хоць бы што, прывыкла, а Надзя пакутавала. Не францужанка. Але трывала. І толькі калі Элізабэт не стала, раптам адкрыта ўзраўнавала. Я не вытрываў: "Ды што гэта такое?! Рэўнасць да мёртвай?"

А яна давай плакаць. "Ты не ведаеш, бо не можаш ведаць! Не кахаў, бо не можаш кахаць! Таму і раўнаваць не можаш!" Проста захлёбвалася слязьмі, я не ўяўляў, што ў яе столькі слёз, за ўсё жыццё слязінкі з яе не выціснулася.

І мне шкада стала! Яе шкада, сябе шкада, нашага маладога, працяганага па ссылках, па эміграцыях жыцця! Так шкада - хоць самому плач… Тады і сказаў ёй, падмануў яе, разумеючы, што гэтага падману яна ад мяне і чакае, нібы знайшоў медальён у таемным схове гаспадыні дома. У купчыхі Марозавай, якая з рэвалюцыянеркай Арманд, францужанкай Элізабэт д’Эрбанвіль сябравала, і тая ці падаравала, ці прадала купчысе медальён… Надзя не паверыла, але зрабіла выгляд, быццам верыць, і я падумаў: якое падманлівае і якое эгаістычнае гэтае пачуццё: каханне! З усімі жарсцямі вакол яго! Як яно зацямняе розум, адцягвае ад вялікіх ідэй! І яшчэ раз пераканаўся ў гэтым, калі разам са Сталінам у маўзалеі ляжаў. Жонка ягоная нібыта застрэлілася, але ўсе казалі, што ён забіў яе, дык я толькі і чуў днём і ўночы: "Уладзімір Ільіч, я Надзю не забіваў!" Што мне да таго: забіваў, не забіваў? Троцкага забіў - не праблема, а жонку - праблема! Якая праблема, калі ў мяне свая Надзя? Вось жа трэба было так, каб і ў мяне, і ў яго! Я нават стаў думаць, што, можа быць, і я сваю забіў? Не куляй, а тым жыццём, якое яна пражыла са мной, хоць магла з некім іншым пражыць іншае. Не забітае. А Сталін сваё: не забіваў, не забіваў!.. Урэшце я не стрываў, напісаў запіску ў ЦК, каб вынеслі яго адсюль. Яго вынеслі, але ўсё падалі так, нібы зрабілі гэта праз палітыку. Маўляў, не месца яму побач з Леніным, бо не сапраўдны ён ленінец. Якраз сапраўдны, калі б не жонка. А ён яшчэ і да маёй, калі я памёр, прычапіўся: мы замест вас, Надзея Канстанцінаўна, можам Леніну новую ўдаву знайсці! Хто ты такі, каб мне новую ўдаву шукаць? Хоць старая, праўду сказаць, залішне сабе дазваляла: "Я выконваю волю Ільіча!" Калі б маю волю выконвала, не скандаліла б праз Элізабэт…

Пачаўшы распавядаць сваю гісторыю кахання палымяна, як з трыбуны, Ленін пад канец сцішэў. Відаць было, як глыбока ўдаўся ён ва ўспаміны і як соладка мучылі яны яго. "А партрэта Элізабэт, калі медальён вам дастаўся, у ім не было? - спытаў ён Ганну, і калі тая паківала, што не, падышоў, працягнуў руку, у якую Ганна паклала медальён, і Ленін сціснуў кулачок. - Яшчэ прыпякае… "

Віктару здалося, што і яму прыпякло.

Той свет, як і гэты, быў поўны ўспамінамі… Зрэшты, пры траіх жывых і траіх нябожчыках не разабраць было, які гэта свет, ды Віктар і не спрабаваў у тым разбірацца. Слухаючы гісторыі кахання мёртвых, ён узрушана зразумеў, чаму і чым яны жывыя. Глядзеў на святую, глядзеў на грэшную Ганну і бачыў, як яна, грэшная, але падобная да манашкі, узвышаецца ў святой…

- Дык гэта… - устрапянуўся, успомніўшы, дзеля чаго прыйшоў, святы Серафім. - Дакумент які-небудзь, каб не расстралялі…

Ленін пастаяў, пра нешта яшчэ ўспамінаючы, прыжмурана паглядзеў на Шырокава.

- Што вы думаеце як сакратар партарганізацыі маўзалея?.. Хрысціяне ж таксама пачыналі як рэвалюцыянеры. Імі жывымі звяроў кармілі, а яны былі верныя ідэі. Няхай ідэі цемрашальскай, але верныя… Дык вось я думаю, што ў ідэі галоўнае вера ў яе! Як і ў каханні. Верыш - яно ёсць, не верыш - няма. Так?.. - вярнуў ён медальён Ганне. - У што верыш, тое і святое?.. - І ні ад каго не чакаючы, бо сам усё ведаў, ніякага адказу, правадыр сусветнага пралетарыяту загадаў генералу Шырокаву: - Выдайце святым партбілеты, я падпішу! І будзем мець найстарэйшую ў Еўропе партыю! - замахаў ён зноў, як з трыбуны, кулачком. - Заткнем за пояс немцаў з ангельцамі! Дый французаў, у якіх з каханнем лепш выходзіць, чым з рэвалюцыяй… І яму, - кіўнуў Ленін у бок Віктара, - таксама выдайце. А то дэлегат партыйнага з’езда - і не ў партыі!..

Камендант Крамля, начальнік 9-га ўпраўлення КГБ СССР, сакратар партарганізацыі маўзалея генерал-лейтэнант Шырокаў дастаў з кішэні мундзіра тры чырвоныя кніжачкі. Патасаваў іх, як карты, - і адну зноў схаваў у кішэнь.

- Не! - сказаў ён, і Віктар падумаў, што гэта першы савецкі генерал, які ў нечым не згадзіўся з таварышам Леніным. - Няхай спачатку паэму напіша пра…

Ён не паспеў сказаць, пра што?.. "Таварыш Ленін! Дазвольце звярнуцца да таварыша генерала!" - раптам паўстаў над саркафагам, казырнуўшы, чырванатвары, з шэранню на шапцы міліцыянт, мусібыць, паставы каля Вечнага агню, і Віктар не стаў чакаць, калі яго ці арыштуюць, ці выдадуць яму партбілет, кінуўся ў правыя бакавыя дзверы, у якія выходзілі звычайна экскурсанты, і Ганна кінулася за ім, яны выскачылі на Красную плошчу і на яліне, якая была не блакітнай, як усе крамлёўскія яліны, а звычайна зялёнай, лясной, убачылі ўказальнік на Вавукі, каля якога, невядома скуль узяўшыся, нібы за ялінай хаваўся, рэзка затармазіў "Масквічок", нехта крыкнуў ім з машыны: "Сядайце!" - і калі яны селі, убачылі за стырном Віктара Маргера, рускага паэта, які на "Масквічку" гэтым забіўся і які ўсю ноч, везучы іх да Вавукаў, не сказаў, апроч "сядайце", ні слова, і яны таксама нічога яму не казалі, проста не ведалі, што казаць, а калі даехалі раніцай, ён спыніўся каля хаціны, у якой, здавалася, ніхто не жыў, высадзіў іх, развярнуўся і рушыў назад, а яны доўга стаялі і глядзелі яму ўслед, нібы чакаючы, што ён вернецца і растлумачыць, што адбываецца, але ніхто да іх не вярнуўся і нічога не растпумачыў, а калі нарэшце зайшлі яны ў хату, дзе не было нічога, апроч дзвюх лесвіц, адна з якіх вяла ў склеп, другая на дах, і абедзве, ні на чым не трымаючыся, віселі, здавалася, у паветры, а на прыступках іх, раскіданыя, нібы ветрам у хату занесеныя, ляжалі спісаныя аркушы паперы з паэмай, пра якую Віктар не помніў, калі і дзе яе напісаў, і, сеўшы на парог, схапіўшыся рукамі за галаву, прасіў адчайна: "Скажы мне, што гэта я, скажы мне, што гэта не ён, скажы мне, што гэта ты, Ганна!.."

Я ў Крэва ехаў. Да сябе самога.

Была мне звыклай крэўская дарога,

Было спакойна, ціха на душы, -

І раптам хатку я каля шашы

Убачыў недалёка ад Вавукаў,

Дзе не было раней яе… Пастукаў,

Спыталі: "Ганя, мы яго чакалі?"

"Не, - адказала Ганя. - Не яго".

"Ты ўжо сама не ведаеш, каго

Чакаеш…" -  за дзвярыма прабурчалі.

І запрасілі: "Вы заходзьце ў хатку.

На Ганю не зважайце, бо вар’ятка".

Я на парог ступіў. Вялі з парога

Дзве лесвіцы. Уніз і ўверх вялі.

А больш у хатцы не было нічога.

"Так, не зважайце, - быццам з-пад зямлі

Сказала Ганя. - Бо стралой параню

Я сэрца ваша, а душу згублю,

Калі вы закахаецеся ў Ганю.

Не пакахайце! Я не вас люблю".

"Таго, каго ты любіш, ці забілі,

Або яшчэ не нарадзіўся той…" -

Сказаў старэчы Голас, і ў пустой

Хаціне пад Вавукамі завылі,

Нібы зімой галодныя ваўкі,

Завеі, сцюжы, ветры, скразнякі,

І так узвыў галодны голас Гані,

Як з голаду ваўчыца вые ўранні

Ва ўсе нябёсы і зямныя далі:

"Нікога ва ўсім свеце не кахалі

Так, як сябе кахаю я сама

Каханнем тым, што не мінае марна,

І як высока, як самаахвярна

Мяне кахае той, каго няма!"

"Я ж вам казаў - вар’ятка", - мовіў Голас.

І раптам я адчуў ваўчыны голад

І ў горле боль такі, што ледзь стрываў,

Каб не завыць!.. "Дык я яго спаткаў", -

Сказаў скрозь боль.

"Каго?" - спытала Ганя.

"Таго, каго няма".

Стары спытаў: "Каго?.." -

А Ганя закрычала: "Ты яго

Не мог спаткаць, бо не спазнаў кахання,

Не зведаў вышыні, якая ў ім,

Якая з небам, як адно ў адным,

Дзе так высока, што не розніць вока

Пачатак і канец, дзе зліты даль і блізь,

І дзе ідзеш не блізка ці далёка,

А толькі знізу ўверх - і толькі зверху ўніз!"

"Заўсёды і паўсюль, - пачуўся Голас зноў, -

Ёсць даль для чарвякоў і высь для каршуноў

І ці кахаеш ты, ці ненавідзіш,

Калі ідзеш да небасхілу, прыйдзеш

У рэшце рэшт туды, адкуль пайшоў.

Такі твой шлях зямны…"

"Ты можаш выбраць зорны…

Ці белы коршун ты, ці коршун чорны,

Ці чорны коршун ты, ці коршун белы, -

Заваражбіла Ганя і ўзляцела… -

Ступі на лесвіцу!.. "

"Скажы мне, на якую?!."

"Любую выбірай!.."

І я ступіў на тую,

Што ўверх вяла…

О, як яе хістала!..

Як быццам ні на чым яна стаяла -

На тым, чаго няма!..

"Так свет увесь стаіць, -

Сказаў стары. - Нібыта ні на чым.

І ўсе мы ў ім як ні на чым стаім".

"Ступіў дык падымайся!" - падала

Руку мне Ганя…

Лесвіца вяла

Вышэй, вышэй - канца ёй не было…

"Вунь там, наверсе, дзе ў святле святло,

Ён адпусціў руку маю, сарваўся, -

Сказала Ганя. - Там ты з ім спаткаўся,

Калі напраўду ты спаткаўся з ім".

"Чаму ён адпусціў?.. Ён пабаяўся

Вышэй падняцца?.. "

"Не, не пабаяўся.

Там не ўстаяць было ўжо нам дваім.

Ніхто яшчэ ўдваіх на месцы тым

Не выстаяў. Адзін - або адна!.."

І вырвала сваю руку

з маёй рукі

яна!

"Ён быў найлепшы з тых, хто быў табой! -

Яна крычала з лесвіцы пустой,

З якой уніз услед за мной злятала. -

Я ведала! Я ад пачатку знала,

Што гэтым скончыцца!.."

"Адкуль ты знаць магла?!."

"Бо ў ім жыла! Пасля ў табе жыла!

І ўбачыла, што ты не станеш ім,

І што не жыць вам аднаму ў адным!

І ты забіў яго! Забіў яго ў сабе!.."

"Яна ўвесь час, - сказаў стары, - дзяўбе

Адно і тое. Не перадзяўбаць…

Народжаныя мы, каб забіваць

Сябе ў сабе раней, чым прыйдзе смерць,

Але нашто праз гэта вар’яцець?

Найпростае жыццё ў сваёй аснове,

На выбар - толькі два шляхі ў жыцці:

Уверх - каб падымацца да любові,

І ўніз - каб да нянавісці ісці".

Я ўжо спускаўся ўніз. Глыбока пада мной

Цямнела дно - і дно было зямлёй,

І Ганя ёй была, і з дна, з яго цямна

Цяжарнай падымалася яна,

І, як Зямля, жывот яе круглеў,

Якім яна казала нараспеў:

"Я думала: каханне нас міне,

Ды не мінула, вось яно ўва мне,

Мы ў вышыні яго шукалі не дарма,

Цяпер яно там ёсць, хоць нас з табой няма…"

Я вар’яцеў!.. Не, так не можа быць!..

"Народжаныя мы, каб нарадзіць

Сябе ў сабе раней, чым прыйдзе смерць,

Але нашто праз гэта вар’яцець? -

Пачуўся ў Гані Голас. Слова ў слове!.. -

Найпростае жыццё ў сваёй аснове,

На выбар - толькі два шляхі ў жыцці:

Уверх - каб падымацца да любові,

І ўніз - каб да нянавісці ісці".

Спрэс тое самае! Зямля і неба спрэс!..

Але ў тых самых словах іншы сэнс

Так праступаў, нібы расток, калі

Ён праступае з таямніц зямлі,

Ці як дзіця з’яўляецца з улоння…

"Даволі, Ганя… Досыць на сягоння, -

Зямля сказала Голасам спрадвечным. -

Амаль усё, што ў сіле чалавечай

Адчуць і вытрываць, адчуў ён і стрываў… "

"Не ўсё яшчэ… Яшчэ ён не сказаў…"

"Чаго ён не сказаў?.."

"Ці так мяне жадаў

Ці так кахаў мяне, як я яго кахала?.."

Я выйшаў з хаты…

Сцюжа замятала,

Дарогі - не праехаць, не прайсці!

"На выбар - толькі два шляхі ў жыцці", -

У скронях білася. Кружылася завея,

І я кружыў, не помніў: хто я, дзе я? -

З пагоркаў падаў, па лагчынах бег,

Кідаўся зверху ўніз і знізу ўверх,

Адчаю поўны, поўны жалю, скрухі,

Як снегам поўныя завеі, завірухі,

І ў тых завеях, сцюжах, завірухах

Услед мне вылі ўсе ваўкі ў Вавуках.

XXV

У рытуальнай зале крэматорыя, дзе сабраліся мёртвыя, настала мёртвая цішыня.

"Прашу… Прашу… Прашу…" - падняўшыся, дробна заківаў галавой Тухачэўскі, і чарнявы з сівізной нябожчык у кіцелі пракурора няспешна прайшоў да трыбуны. Пастаяў і пачаў нетаропка, голасам, падобным да сталінскага.

- Памятаеце, што вы напісалі ў дваццатым годзе, таварыш Тухачэўскі? - спытаў ён, не гледзячы на Тухачэўскага, і той увабраў галаву ў плечы. - Не памятаеце?.. Шкада, бо правільна напісалі. Як бальшавік! - узняў кулак над трыбунай нябожчык у кіцелі пракурора, і чырвоны маршал прыпадняў галаву. - Вы напісалі, што цераз труп белай Польшчы ляжыць шлях да сусветнага пажару. Што на штыках мы панясем шчасце працоўнаму чалавецтву. На Захад. На Мінск, на Вільню, на Варшаву!.. Вось што вы пісалі ў дваццатым годзе. А што ў гэты час пісаў рабочы паэт Дзям’ян Бедны?.. "Изменил поэт народу, Заплясал панам в угоду, Да, в угоду. Янки посвист соловьиный Превратился в шип змеиный, Да, в змеиный…" А чаму так пісаў рабочы паэт Дзям’ян Бедны? Бо сялянскі паэт Янка Купала вітаў у Мінску крэўнага ворага нашай рабоча-сялянскай дзяржавы Пілсудскага! Запрашаў шалёнага сабаку польскага імперыялізму і каланіялізму на ўладарства ў Савецкую Беларусь: "На Уладара жджэ Беларусь даўно. I жджэ цябе ўладарства Божы дар, Вялікае, магутнае яно. Пад беларускі сцяг прыйдзі, Уладар!.." І чалавека, які напісаў такое, нам прапануюць прыняць у ганаровыя сябры крэматорыя імя таварыша Сталіна?.. - зрабіўшы эфектную паўзу, зірнуў нябожчык у кіцелі пракурора на Горкага, на Коган, на прэзідыум, паглядзеў у цішыню залы.

- Расстраляць! - істэрычна крыкнуў нехта каля лесвіцы, і зала падхапіла: "Расстраляць!.. Горкага расстраляць!.. Коган расстраляць!.. Куйбышава!.. Тухачэўскага!.. Прэзідыум!.. Расстраляць усіх!.." - і ніхто не пачуў у ляманце разгублены голас Горкага: "Ён жа народны паэт, лаўрэат Сталінскай прэміі…" - а нябожчык у кіцелі пракурора голас Горкага пачуў.

- Так, - падняўшы руку, вярнуў цішыню ў залу пракурор. - Ён народны паэт, нацыянальны кадр, але паглядзіце, як мясцовы нацыяналізм зліваецца з карычневай чумой. Калмыкі, чачэнцы, інгушы, балкарцы, крымскія татары пайшлі ў паслугачы да фашыстаў! А пасля яны яшчэ крыўдаваць будуць, што мы іх дэпартавалі. У Кіеве ўкраінскія нацыяналісты сустрэлі немцаў хлебам-соллю! А пасля яшчэ яны прэтэнзіі прад’яўляць будуць, што мы ў іх Крым забралі. Наш Крым! У Мінску фашысты назвалі вуліцу іменем… - запаволіўся нябожчык у кіцелі пракурора. - іменем каго б вы думалі фашысты ў Мінску вуліцу назвалі, таварыш Коган?..

Таварыш Коган падхапілася, счырванелая, і раптоўна збялела. Купала здзівіўся, што нябожчыкі гэтак чырванець і бялець могуць, але голасу колішняя грамадзянская жонка Куйбышава не страціла: "Я прызнаю сваю памылку, таварышы! У той час, калі партыя, калі таварыш Сталін заклікае да барацьбы з мясцовым нацыяналізмам, які зліваецца з фашызмам, калі наш народ патрабуе бязлітаснага суда над здраднікамі, мы павінны не шкадаваць не толькі іх, але й нашых бацькоў, братоў і сясцёр, саміх сябе не шкадаваць, і я лічу, што расстраляць за гэта мала! Кара для паслугачоў фашыстаў мусіць быць такая, каб яны ўсё жыццё і ўсю смерць пра гэта помнілі, і я прапаную… - прыпынілася таварыш Коган, не прыдумаўшы, відаць, што прапанаваць замест расстрэлу... - прапаную..."

"Хто ў каго Крым забраў?.." - з неразуменнем у голасе спытаў, пакуль таварыш Коган абдумвала сваю прапанову, нехта ў канцы залы, а тут ускочыў Кашкадамаў, пырснуў слінямі:

- Раскрыжаваць!.. Мы аднаго такога, калі яшчэ я старшынёй таварыства ваяўнічых бязбожнікаў быў, раскрыжавалі, дык навек!

Па зале прабег шумок. Ці як марская хваля пракацілася, ці як пра-ляцелі птушкі.

- Што навек?.. Каго навек?.. - спытаў ад лесвіцы палкоўнік Несцярэнка, а таварыш Коган, убачыўшы, што нябожчык у кіцелі пракурора зірнуў на Кашкадамава ўхвальна, крыкнула коратка, як адным ударам цвік увагнала: "На крыж!"

І чырвоны рубінчык на медальёне, які сціскаў у руцэ Купала, гэтак апёк далонь, нібы ў яе распалены цвік увагналі.

"Ай да Коган!.." - зноў пляснуў сябе па каленях Куйбышаў, але гэтым разам не сказаў, што дарма яе ў Самары кінуў. Мусібыць, вырашыў, што кінуў не дарма.

- А гэта па-бальшавіцку будзе? - асцярожна спытаў Тухачэўскі, які зусім не выглядаў на чырвонага маршала, што 20 год таму збіраўся распаліць сусветны пажар, жалезнай рукой загнаць чалавецтва да шчасця, а пазіраў на нябожчыка ў кіцелі пракурора лісліва, знізу ўверх, гатовы зняць і паслаць яму пад ногі свае маршальскія галіфэ. - Расстраляць - гэта я разумею. Гэта па-бальшавіцку. А раскрыжаваць…

"Чаго ён, чаго Куйбышаў, чаго Коган, чаго і каго ўсе яны, - намагаўся зразумець Купала, - баяцца? Яны ж мёртвыя! Хто і што з імі можа зрабіць? Хіба Бог… А Бога ім чаго баяцца, калі атэісты? Дык каго? Чаго?.."

- Яны ідыёты, а не атэісты, - шапнуў яму на вуха Маякоўскі. - Я праз тое і застрэліўся, што яны ідыёты.

- Правільна гэта будзе! - цвёрда сказаў Кашкадамаў. - Нашы ворагі ўзнялі яго на абраз, а мы яго на крыж! Правільна, таварыш... таварыш Ляплеўскі?..

"Во!.. Намеснік Вышынскага! Нейкі не падобны…" - шапнуў Купалу Куйбышаў, а Кашкадамаў не сядаў, чакаў, і зала чакала, што скажа таварыш Ляплеўскі, намеснік пракурора СССР, які дасюль па-беларуску прамаўляў, а цяпер спытаў па-руску, ці Купала пачуў па-руску, ён ніяк не мог улавіць, з чаго і як такія перакіды здараюцца: "А почему у вас, товарищ Купала, нет ни одного масштабного произведения о товарище Ленине? Вот у товарища Маяковского есть, а у вас нет. По какой причине?.."

- Па той, што не напісаў! - нечакана для самога сябе весела адказаў Купала, і Куйбышаў трэці раз пляснуў сябе па каленях.

Перад прэзідыумам узвілася, проста ластаўкай узляцела і таксама паруску зашчабятала таварыш Коган.

- Это не ответ, и нечему тут, товарищ Куйбышев, аплодировать! Советский поэт не может, не имеет права не написать масштабное произведение о товарище Ленине, потому что...

Пакуль яна шчабятала, тлумачачы колішняму мужу і сакратару Ленінградскага абкама партыі, чаму савецкі паэт не можа не напісаць пра Леніна, Купала ўспомніў, як два гады таму, калі ў Маскве была дэкада беларускага мастацтва і яны з Ганнай сустрэліся ў другі раз, у яго таксама пыталіся, чаму ён не напісаў паэму пра правадыра?.. І як Ганна даймала з п’есай для яе, у якой яна магла б сыграць каханку д’ябла ці каханку Бога… І як жанчына, якая яе чула, спытала, уражаная: "Табе ўсё адно?.."

Было гэта ў музеі Леніна ў Горках, куды яны заехалі, калі Ганна запрасіла Купалу да сябе на лецішча: "Там нас ніхто не знойдзе!.."

26

На дзяржаўнай дачы Грачына гарэла святло, у падворку стаялі машыны. Пяць. Адна ўрадавая, "ЗІЛ-117", дзве міліцэйскія і дзве невядома якія, у якіх сядзелі незнаёмыя людзі.

- Што тут робіцца? - занепакоілася Ганна. - Гэта не бацькавы машыны. І ахова не ягоная, - падбегла яна да дзвярэй, каля якіх стаялі два таварышы ў цывільным. - Што тут такое?

Адзін з таварышаў, у дублёнцы, лысаваты, падобны да маладога Хрушчова, ступіў ёй насустрач, нібы не пусціць у дом хацеў, другі, у паліто і пыжыкавай шапцы, яго спыніў.

- Нічога такога, Ганна Васільеўна… У вашага бацькі госць. Зараз мы спытаем, ці можна вам?

- Які госць? Як гэта ці можна мне? Гэта не Крэмль! Гэта наш дом, я тут жыву!

Пра Крэмль таварыш у паліто, пэўна, не зразумеў, пацепнуў плячыма: маўляў, пры чым тут Крэмль? - але перапытваць не стаў, кінуў лысаватаму ў дублёнцы, які на такім марозе красаваўся без шапкі: "Ідзі скажы, што дачка з…"

Ён паглядзеў на Віктара і не сказаў, з кім. Відаць было, што ён ведае, хто перад ім, але не ведае, як таго, хто перад ім, назваць, а Віктар падумаў: "Так і буду з… "

- Зараз спытаем, ці можна, - паўтарыў таварыш у пыжыкавай шапцы такім голасам, якім звычайна прабачаюцца, бо яму, мусібыць, стала няёмка перад Віктарам, а Ганна крыкнула: "Ды пайшлі вы!" - і ламанулася за лысаватым у дзверы. - "Тата!.. Ты дома, тата? Чаму мяне да цябе не пускаюць?"

Па тым, як яна ламанулася, як закрычала, ніяк нельга было падумаць, што ўзнервавалася яна праз тое, што ў яе забяруць кватэру на Малой Броннай. Яна вырашыла, што забіраюць бацьку.

"А гэта ж было… Было… - перадалася яе нервовасць Віктару. - І зусім нядаўна. Вось так прыязджалі і забіралі. Толькі не на ўрадавых машынах. Хаця, калі паслухаць палкоўніка Рутневіча, дык гэбэшныя машыны і ёсць урадавыя. Але ўсё ж не такія ўрадавыя, як пры Сталіну. Не такія. Ці гэткія самыя, толькі выглядаюць інакш?"

- Што за крык?.. - пачуўся з расчыненых дзвярэй трохі п’янаваты голас Грачына. - Ганя?.. Ты дзе была, Ганя? І хто гэта з табой? Віктар?.. Давай яго сюды, ён малайчына! Я думаў, што проста бульбаш, а ён не проста!.. Во і Леанід Ільіч яго хваліў…

Госцем Грачына быў Брэжнеў, які сядзеў з гаспадаром на кухні. На дачы была гасціная, сталовая, а яны сядзелі на кухні - і на кухонным стале стаяла гарэлка, ляжалі на газеце "Правда" пакроены хлеб, парэзаныя цыбуля і селядзец.

- Чытаем, - пасунуў Брэжнеў шклянку па газеце. - Бачыце: даклад таварыша Брэжнева пра чарговыя задачы партыі ў знешняй і ўнутранай палітыцы… Не паспеў выступіць, а ўжо надрукаваць паспелі. Вось гэта ўмеюць. А ўсё астатняе… - І, зірнуўшы на амаль пустую пляшку, ён павярнуўся да Грачына: - Збегаць трэба, Вася. Госць прыйшоў.

Віктар дастаў з капоты і паставіў на стол "Маскоўскую".

- Ну, малайчына!.. - шчыра ўзрадваўся Брэжнеў. - Вось я, Вася, што заўважаў? Калі чалавек малайчына, дык малайчына ва ўсім! І паўсюль! А не тое, што недзе малайчына, а на з’ездзе…

Брэжнеў не дагаварыў, не сказаў, хто той чалавек, які недзе малайчына, а на з’ездзе - не. Ён не назваў імя, але ў Віктара мурашы прабеглі па шыі. Халодненькімі ножкамі.

Грачын прынёс са сталовай яшчэ адну шклянку. Сеў і спытаў Ганну, якая, убачыўшы Брэжнева, застыла, як укапаная: "Ты ж, Ганя, гарэлку не будзеш піць? Вазьмі келіх і віно ў буфеце. Яшчэ там печыва ёсць, не селядзец жа табе з газеты есці".

Брэжневу тое, што Грачын сказаў Ганне, не спадабалася.

- А чаму не? Чаму мы з табой можам селядзец з газеты есці, а яна не?.. Вось ты можаш? - спытаў ён Віктара, і калі той, не разумеючы, як гэта так… адзін - першы чалавек у краіне, другі - таксама не апошні, а п’юць і закусваюць на газеце, як муляры пасля змены ў бытоўцы, кіўнуў: маўляў, так, магу, - Брэжнеў наліў яму рэшткі недапітай гарэлкі. - Я ж казаў, што малайчына! З гранёнай шклянкі п’е і селядцом з газеты закусвае. А чаму?.. Бо не сын генеральнага сакратара, як мая дачка. Дык не была б яна дачкой генеральнага, каб я заявіў пра адстаўку, - прыстукнуў ён кулаком па стале. - І селядзец бы з газеты ела!

Ганна нарэшце "выкапалася" з падлогі, паздароўкалася: "Добры вечар, Леанід Ільіч", - і той падняўся: "Ідзі, Ганечка, я цябе пацалую… Даўно… даўно не бачыў… Прыгажуня ты якая, уся ў маці… Касманаўт твой з космасу прывітанне мне перадаваў… З ім, Галя сказала, у цябе ўсё? Цяпер за паэта выходзіш?.. Правільна, што не за мянта, як Галя…"

Грачын адкаркаваў "Маскоўскую", наліў сабе, Брэжневу: "Давай, Лёня, скончым сённяшні дзень. Надта цяжкі ён, каб доўжыць…" - і Брэжнеў, разоў пяць цмокнуўшы і нарэшце адпусціўшы з абдымкаў Ганну, узяў шклянку.

- А як, Вася, скончым? Як і пачалі?.. Як і не было нічога?.. Ведаеш, - паглядзеў ён на Ганну, якая вусны абцірала, і Брэжнеў зрабіў выгляд, нібы не заўважыў, як яна вусны абцірае, - што мне твой бацька сказаў?.. Лепшае, што можа быць, гэта тое, што было. Філосаф.

Грачын чокнуўся з ім.

- Ды кінь! Абгаварылі мы ўсё з табой. Двойчы. Усё, што чалавек робіць да смерці, ён робіць правільна. Пасля смерці ўжо не. Будзь!

Брэжнеў не спяшаў выпіваць. І наўрад ці таму, што быў захмялелы болей за Грачына. Відаць было, што нешта прыгнятала яго, і ён не ведаў, што з гэтым рабіць. Таму спрабаваў піць пад селядзец і філасофію.

- А Берыя казаў, што пасля смерці.

Грачын выпіў адзін. Спытаў, папярхнуўшыся:

- Што пасля смерці?..

- Чалавек правільна ўсё робіць… Неяк мы размаўлялі пра чалавечую дасканаласць: на якой ступені яна спыняецца?.. Я сказаў, каб не прагаварыцца, ён у любой размове пасткі ставіў: "Бывае так, што і не спыняецца, як у таварыша Сталіна, які для мяне ўзор дасканаласці", - дык Берыя тады: "А ведаеш, які чалавек найдасканалы, абсалютна дасканалы?.." Я не прыдумаў, каго, апроч Сталіна, можна пры Берыі найдасканалым назваць, а ён сказаў: "Мёртвы. Мёртвы чалавек - абсалютная дасканаласць". Потым, калі мы яго арыштоўвалі і я вёў яго з Крамля, ён спыніўся ў дзвярах: "Імкнешся да найдасканаласці, Лёня?.. Дык вершы пісаў бы…"

Так і не выпіўшы, Брэжнеў сеў.

- Дарэчы, Вася, ты вершы ў маладосці пісаў? Мусіць, не. Нейкі ты для вершаў сухаваты. А я пісаў. Толькі ніхто пра тое не ведаў і не ведае.

- Чаму ніхто? - падумаўшы, што калі ён не хоча, як у кабінеце Суслава, прастаяць усю размову нямком, дык самы час падаць голас, знайшоў, што сказаць, Віктар. - Вы ж друкаваліся. Я чытаў. Нават пераклаў.

Брэжнеў не зразумеў.

- Што пераклаў?

- Верш ваш адзін…

- Куды?

- Па-беларуску пераклаў. На беларускую мову.

- А нашто? Навошта мяне на беларускую мову?.. Гэта Сталін з Берыем любілі ў такія гульні гуляць. У нацыянальныя. Бо грузіны. А я не люблю. "Па нацыянальнасці я савецкі", як Ружэвіч напісаў. Гэта ён пра сябе, але і пра мяне. Вось так вершы пісаць трэба. Каб пра ўсіх. І каб правільна. А ты неяк не ў той бок… Васіль Дзям’янавіч, калі распавядаў, з кім Ганя цяпер, сказаў, што ты нават ад кнігі рускай адмовіўся. Таму і кажу, што не ў той бок. Рухаюцца ўсе, калі нечага дасягнуць хочуць, ад меншага да большага. У гэтым логіка. А ты ад большага да меншага. У гэтым логікі няма. Паэт… ды хоць не паэт, хто заўгодна… мастак, сакратар ЦК - гэта не толькі тое, што ён мае… талент, здольнасць кіраваць, але і тое, што і каго ён прадстаўляе. Вось я, калі вершы пісаў, быў землямерам. Дык што: усю зямлю прадстаўляў? Ды я нават вёскі той не прадстаўляў, у якой мераў зямлю. Між іншым, у вас, пад Оршай. Пасля ў Дняпроўску, дзе быў інжынерам, я ўжо прадстаўляў завод. У Днепрадзяржынску, калі працаваў у гарвыканкаме, горад. У Запарожжы, куды прызначылі сакратаром абкама, вобласць. Потым, стаўшы сакратаром ЦК, прадстаўляў рэспублікі. Спачатку ў Кішынёве - меншую, потым у Алма-Аце - большую. А цяпер - СССР! І табе я, бо Васіль Дзям’янавіч папрасіў, прапаную прадстаўляць СССР А ты куды? Назад у Беларусь? Пад Оршу?.. Інструктарам у ЦК камсамола не пайшоў - землямерам у вёску пойдзеш? З медалём за вызваленне Балгарыі ад ярма Асманскай імперыі… Дзе, дарэчы, медаль? Чаму не носіш? Мяне ўзнагародзілі - я нашу. Бо паважаю ўзнагароду, паважаю Балгарыю…

- І Асманскую імперыю? - не стрывала, каб не спытаць, Ганна, і Брэжнеў, увешаны ўзнагародамі, як калядная яліна цацкамі, ці не зразумеў, ці не захацеў зразумець гумару, прамаўчаў, а Грачын зірнуў і на Ганну, і на Віктара касавата:

- Вам усё жарцікі… Ён, Леанід Ільіч, намеснікам загадчыка аддзела не пайшоў, а яна…

- Кім?.. - перапыніў Брэжнеў? - Вось гэта, Вася, ты дарма. Растуць ад меншага, а не ад сярэдзіны. Бо калі не будзеш ведаць, што і як там, на меншым, на большым не ўтрымаешся. - І нечакана ўзяў шклянку, адпіў палову. - Мне ўжо штаны баляць - так насядзеўся на гэтым большым.

Грачын падсунуўся да яго разам з крэслам, прыабняў.

- У землямеры хочаш, Лёня? Не дадзена табе ў землямеры. Не пусцім. Так вырашыла Палітбюро - і вырашыла правільна. А я, цябе паслухаўшы, няправільна вырашыў. І давай мы на гэтым нарэшце сыдземся, перш чым сёння разыдземся.

Брэжнеў зняў з пляча руку Грачына, нахіліўся да стала, паклаў селядзец на хлеб, на селядзец цыбулю, смачна закусіў.

- Ну ты, Васіль Дзям’янавіч, і накруціў. Я ж казаў: філосаф. Сыдземся, разыдземся, правільна, няправільна… А няхай моладзь скажа, правільна ці не? Распавядзі нашай маладой змене, пра што мы з табой філасофствавалі. Каб не падумалі, што проста пілі.

Грачын паглядзеў на Ганну, на Віктара: "Чаго вы, як слупы? Сядайце". І калі яны селі, доўга глядзеў на Брэжнева, потым паспрабаваў наліць сабе: "Давай, лепей я проста вып’ю", - але Брэжнеў перахапіў ягоную руку: "Давай, лепей распавядзі!" - "Ты гэтага надта хочаш?" - "Надта, не надта… Распавядзі! І няхай скажуць! Хоць і я магу ім сказаць, каб ведалі… Як вы думаеце: якая самая храновая штуковіна ў свеце?.. Прымаць, а потым адмяняць рашэнне - вось якая! І не таму, што рашэнне храновае, яно якраз не храновае, правільнае рашэнне, а таму, што ты…"

- Добра! - падняў рукі, зрабіўшы выгляд, нібы здаецца, Грачын, хоць заўважна было, што ён зусім не супраць, нават для нечага яму трэба, каб Ганна і Віктар гэта пачулі. - Хочаш дык хочаш, надта дык надта, - падышоў ён да двярэй, зазірнуў за іх, зачыніў. Вярнуўся да стала, сеў насупраць Брэжнева. - Цябе цягне пагаварыць пра гэта пры іх? Пры сведках? Не баішся, што яны засведчаць не тое, што ты хочаш, каб засведчылі? Як мы пра Сталіна, якога прадалі.

Сур’ёзная ў іх тут размова была. Нездарма гэбісты панаехалі.

Брэжнеў адарваў шматок газеты, выцер рукі.

- Сталіна няма… І я не прадаваў яго. Берыя прадаў. Няма Берыі. Хрушчоў прадаў. Няма Хрушчова. Тады чаго мне баяцца? Каго? Генеральнага сакратара Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Савецкага Саюза таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева? Дык я і ёсць Генеральны сакратар Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Савецкага Саюза таварыш Леанід Ільіч Брэжнеў. Мне баяцца сябе самога?.. - кінуў ён у сметніцу скамечаны шматок. - Я не для таго ў генеральныя сакратары праз усё жыццё, як з сякерай праз лес, прабіваўся, каб самога сябе баяцца, Вася.

Прагаварыў ён гэта з такім жалезам у голасе, што Віктар падумаў: "Шмат каго ён скамечыў і ў сметніцу кінуў", - а Грачын нават адсунуўся ад яго, інстынктыўна адсунуўся, не думаючы, бліжэй да Віктара, нібы менавіта яму захацеў усё распавесці.

- Так дык так… Перад з’ездам Леанід Ільіч папрасіў Палітбюро адобрыць ягоную адстаўку. Палітбюро не адобрыла. Аднагалосна, - падняў Грачын, як пры галасаванні, руку: маўляў, я таксама не адобрыў. - Паседжанне скончылася, Леанід Ільіч папрасіў мяне застацца. Даўно, сказаў, па-сяброўску мы не размаўлялі. Паехалі да яго на дачу. Не даязджаючы, спыніліся, зайшлі ў лес. Там ён вярнуўся да таго, што было на Палітбюро. Сказаў, што іншага не чакаў, але ўсё адно хоча сысці. І просіць мяне, як даўняга сябра, дапамагчы. Выступіць на з’ездзе. Прапанаваць яму гэта зрабіць. Даць магчымасць заявіць пра адстаўку. Маўляў, узрост, хваробы… А ён прапануе на сваё месца мяне.

Грачын памаўчаў, Брэжнеў слухаў яго, як упершыню чуе…

- Я спытаў, як ён такое ўяўляе? На Палітбюро я галасую супраць адстаўкі, а на з’ездзе выступаю за яе. Хто ж за мяне, хамелеона, прагаласуе? Што ўвогуле ад мяне пасля гэтага застанецца?.. Ён згадзіўся, што, бадай, так. І, калі ўжо я падумаў, што размова скончаная, раптам спытаў, ці няма ў мяне каго-небудзь на прыкмеце, хто б мог такое зрабіць? Можа, ёсць такі чалавек, прынцыповы, з амбіцыямі, які лічыць, што ў партыі наспелі перамены, і рвецца ў бой. Гэтакі герой, якому аднаму, можа, кідацца ў бойку страшнавата, але калі хаўруснікам ягоным выявіцца нехта з Палітбюро, хто пагаворыць з ім, параіць гэта зрабіць, дык і не так страшна. А перад тым я ў Новасібірску быў, там мой даўні сябар сакратаром абкама, Леанід Ільіч яго добра ведае. Дык вось ён, мой сябар даўні, мне якраз пра гэта… Усю ноч пра тое, мы ў яго дома былі, што ў дзяржаве наспелі перамены, што так, як жывем, болей мы жыць не можам, і калі партыя не выступіць з праграмай перамен, яна страціць сваю кіруючую ролю. Уладу страціць. Не сёння, дык заўтра. І персанальна вінаваты ў гэтым будзе Леанід Ільіч, бо хто яшчэ? Гэта ён давёў партыю да застою, не прапануе, не можа прапанаваць, бо не адчувае, як змяніўся час, выйсця - і таму мусіць сысці. А я мушу, гэта мой партыйны абавязак, сказаць яму, каб сышоў. Тады я, каб скончыць размову, прапанаваў яму самому ўсё сказаць. Гэта ж, сказаў, і твой партыйны абавязак. І ён згадзіўся. Запрасіце мяне на Палітбюро - паўтару тое, што сказаў тут. Ну, тут я і сказаў яму, што Палітбюро супраць. Паседжання, на якім галасавалі, яшчэ не было, але я ведаў, якім яно будзе. І меркаваў, што, дазнаўшыся пра гэта, мой сябар звяне, а то гэтак распусціўся - не спыніць. А ён: у такім разе я выступлю на з’ездзе…

Вось пра яго я і сказаў Леаніду Ільічу. А Леанід Ільіч сказаў: давай яго і скарыстаем. Сустрэнься з ім, паабяцай падтрымаць. Намякні… - закашляўся, падсунуўся да стала, наліў гарэлкі Грачын. - Намякні, што ты не адзін… Няхай выступае. І хоць я сумняваўся… - выпіў ён паўшклянкі, - але папярэдне дамовіліся. А перастаў я сумнявацца, калі ў першы ж дзень з’езда па настроях убачыў, што такіх, як мой сябар, хапае. Але ім і хочацца - і колецца. Перагаварыў з сябрам. Так, маўляў, і так. Падумаў я і вырашыў, што ў Новасібірску ты ўсё слушна казаў. І не толькі я так вырашыў. Са мной згодны Андропаў. Яшчэ таварышы. Так што давай. Мы цябе падтрымаем.

- Канкрэтна ты яму толькі Андропава назваў? - спытаў Брэжнеў, і калі Грачын адказаў: "Так, падумаў, што дастаткова…" - Брэжнеў паківаў: кажы далей.

- Вызначыліся з днём і часам, - працягваў Грачын. - За два дні да закрыцця з’езда перад прывітаннем моладзі. Бо калі пасля антыпартыйнага выступу пачнецца вэрхал, дык камсамольскае прывітанне - самае лёгкае, што можна ці перанесці, ці ўвогуле адмяніць. З раніцы сёння ўсё заставалася, як дамовіліся, а ў абед Суслаў кажа: давайце збярэмся вузкім колам. Сабраліся. Леанід Ільіч, Суслаў, Андропаў…

У дзверы асцярожна пастукалі.

- Сабраліся Леанід Ільіч, Суслаў, Андропаў, я… - паўтарыў Грачын, яко-му відавочна хацелася, каб тое, пра што ён кажа, Ганна з Віктарам пачулі менавіта зараз, пры Брэжневе, і калі яшчэ раз, ужо мацней, пастукалі, ён ускочыў раздражнёны: "Ну, хто там? Што?.."

Дзверы расчыніліся: у парозе стаяў падобны да Хрушчова лысы ў дублёнцы. "Выбачайце, Васіль Дзям’янавіч, у вас тэлефон у кабінеце разрываўся, я зняў трубку: таварыш Андропаў… З таварышам Леанідам Ільічом Брэжневым пагаварыць хоча".

Брэжнеў, слухаючы Грачына, сядзеў ківаючы галавой: маўляў, усё так, - і гэтаксама ківаючы галавой, падняўся, прайшоў да дзвярэй, у якіх, перастаўшы ківаць, спытаў лысага: "А скуль ён ведае, што я тут? Я не казаў яму. Дык скуль ён ведае?.." - і калі лысы адскочыў: "Не магу знаць!" - Брэжнеў скончыў. - "А я магу… Ты і даклаў яму, засранец!"

Яны пайшлі. Ганна выйшла следам за імі, вярнулася з віном і келіхам. Віктар адкаркаваў, наліў, яна выпіла, села на калені Грачына: "Тата!.. Я так спалохалася, тата… Так спалохалася… Я так цябе люблю… Як я люблю цябе, каб ты толькі ведаў!.. "

Яна ціха, пакуль чакалі Брэжнева, сядзела ў бацькі на каленях. Віктару здалося, што ў Грачына выступіла сляза. У куточку аднаго вока, але выступіла.

- Трэба ехаць, бо ён закапае яго, - вярнуўся ўжо ў паліто Брэжнеў. І падышоў да Грачына. - З сябрам тваім на Лубянцы Юрый Уладзіміравіч сам-насам. І той нібыта шмат цікавага распавядае яму. Змова супраць мяне, аказваецца… Сказаў, што і ты можаш паслухаць, бо не ўсё ведаеш.

Грачын сядзеў, не адпускаючы Ганну.

- Магу ці мушу?

- Што ты можаш п’яны?

- Паслухаць Андропава п’яны магу.

- Цвярозы паслухаеш. Паспееш. Ён цяпер на гэтага каня надоўга сядзе. Мала яму, што замах прыдумаў. Яшчэ і змову…

Дзіўна, але пасля размовы з Андропавым п’яным Брэжнеў не выглядаў. Зусім. Нібы і не піў.

- А ўвогуле ён чакае, калі памру, - падышоў да стала і пастаяў, нібы раздумваючы, дапіць яму тое, што ў шклянцы засталося, ці не, Брэжнеў. - Калі, як Берыя казаў, стану абсалютна дасканалым. Дык, можа, я ўжо такі і ёсць? Помніш, пяць гадоў таму ў мяне была клінічная смерць? Ажыўлялі… Дык, быць можа, не ажывілі? Я так сябе пачуваю, нібы не. Нібы мёртвы. Як думаеш: такое можа быць?

- Калі яшчэ вып’еш, можа быць і такое, - павёў яго ад стала Грачын. - Перагулялі мы з табой, Лёня. І не толькі сёння.

Брэжнеў вызваліў сваю руку з-пад рукі Грачына, спыніўся пасярод кухні, паглядзеў на стол з аб’едкамі на газеце "Правда", на спусцелыя бутэлькі.

- Перажыў я, Вася, сваё. Стаміўся. Вось ты мне пра смерць філасофію разводзіў… Не смерці трэба баяцца. Трэба баяцца жыцця пасля смерці. Уяві сабе: жыць, жыць і жыць… І быць, быць і быць Генеральным сакратаром ЦК КПСС. Гэта і будзе, калі яно ёсць, пекла. Найстрашная кара гасподняя.

Пайшлі праводзіць. "Гэта не я, гэта ты філасофію разводзіш, - казаў па дарозе Грачын. - Генеральны сакратар - і кара гасподняя… Дзякуй Богу, што не на Палітбюро…"

Падобны да Хрушчова лысы ў дублёнцы кінуўся да машыны - і Віктар спытаў, калі ўжо Брэжнеў мёртвы, проста вырвалася гэта з яго, бо не забываліся галюцынацыі ў кватэры Кручы:

- Леанід Ільіч, а вы з таварышам Хрушчовым калі-небудзь на Кацельніцкай…

Брэжнеў спыніўся каля машыны.

- Ага!.. А то я ўсё ўспамінаў: што гэта я хачу ўспомніць?.. Не з Хрушчовым, а з ім, - кіўнуў ён на лысага. - Як прыставілі яго да мяне, так ён ад мяне ні на крок. І да Галі са мной. Яна пазваніла: Круча зноў мяне заліў! Ну, думаю, расстраляю! Трэці раз рамонт рабіць! А прыехаў, бачу: каго расстрэльваць? Круча ніякі, ты сам застрэліцца гатовы. І гэта з такімі дзеўкамі! - усклікнуў ён, згадаўшы, мусібыць, Сюзану з Люцыяй, і тут жа, глянуўшы на Ганну, стаў выкручвацца. - Як твая Ганна, як Галя мая…

- Можа, мне ўсё ж з табой? - спытаў хутчэй для таго, каб выручыць яго ў размове пра жанчын, чым для таго, каб з ім паехаць, Грачын. Паціснуўшы яму руку, Брэжнеў сеў у свой эсклюзіўны ЗІЛ: "Андропаў таксама вершы пісаў. Так што пагаворым з ім, як паэт з паэтам, а ты не ўпісваешся…" - і кавалькада машын, засігналіўшы, заміргаўшы ў ноч, рванула з дачы.

XXVII

На лецішча паехалі на машыне, на якой нейкі маўклівы чалавек падвозіў да Горак, непадалёк ад якіх было лецішча, знаёмую Ганны: старэйшую і за Ганну, і за Купалу, але ўсё яшчэ даволі прыгожую і ганарлівую ў сваёй восеньскай, нават ужо зімовай прыгажосці жанчыну, якая назвалася, падаючы для пацалунку руку ў пальчатцы: "Зінаіда Рыгораўна Марозава-Рэйнбат-Рэзвая. Тая самая, у якой шлейф сукенкі быў даўжэйшы, чым у імператрыцы Аляксандры Фёдараўны".

Не зразумеўшы, пра што яму сказалі, Купала паглядзеў на Ганну, тая засмяялася: "Потым усё зразумееш…"

Знаёмая Ганны аказалася ўдавой некалькіх мужоў, у тым ліку фабрыканта Савы Марозава, "які даваў Леніну грошы, а Ленін мой дом у Горках забраў і камунарам аддаў, якія дом разрабавалі, а пасля ён сам там жыў і памёр, цяпер у маім доме музей ягоны робяць, і мяне паклікалі, каб сказала, што камунары скралі. Стрыечная сястра яе, - абняла Зінаіда Рыгораўна Ганну, і Купала заўважыў, што яны падобныя, абедзве з гэтакай цёмнай цыганшчынай у вачах, - у музеі за лектарку, дык папрасіла прыехаць, і я згадзілася, каб апошні раз зірнуць, бо наўрад ці яшчэ калі-небудзь паклічуць…"

Стрыечная сястра Ганны, Лізавета, запрасіла ў флігель, дзе жыла, гарбатай пачаставаць, на што колішняя гаспадыня ганарліва ўскрыўдавала: "Вы мяне ў флігелі прымаць будзеце?.." - і пайшла да параднага ўваходу, ахоўнік каля якога глянуў на яе і адступіў, і яны пілі гарбату ў гасцёўні, дзе колішняя гаспадыня распавядала, са сподка гарбату сёрбаючы:

- Смаката! Даўно так не піла!.. А вы што думалі? Я купчыха!.. Купіла сабе блакітную кроў, за Рэйнбата пайшоўшы. А ён, генерал мой, пракраўся, злодзей! На ўсю Маскву сорам. Я й выгнала яго… А людзі, якія людзі тут бывалі!.. Шаляпін, Собінаў, Качалаў… Між іншым, ведаеце, Качалаў з беларусаў?.. З пародай, - глянуўшы на Ганну, сама падліла яна гарбаты Купалу. - А пра вас мне Горкі казаў. Толькі я не люблю Горкага. Ён Саву майго з рэвалюцыянерамі звёў і з Андрэевай. Сам з гэтай сучкай звёўся, дык і Саву звёў… Сава праз яе, праз усіх іх розум страціў - гэтакія грошы аддаць!.. А я аднойчы паказала Горкаму… так выйшла… сваю спальню, дык ён напісаў, што мая спальня падобная да крамы посуду, - дапіла яна, можа, дзясяты сподак. - Хадземце глянем, якая там крама і які посуд… Я Горкага пасля таго Горкім і не называла, толькі Пешкавым.

Са спальні, дзе не было ніякага посуду, дзе ўвогуле нічога, апроч ложка, не было, колішняя гаспадыня маёнтка павяла іх па пакоях, два з якіх былі ўжо музейныя, і ў адным, дзе памёр Ленін, каля ложка, на якім ён памёр, стаяла тумбачка, і на ёй ляжалі дзве кнігі, "Любоў да жыцця" Джэка Лондана і "Сутнасць хрысціянства" Феербаха, чырвонай стужкай закладзеная на раздзеле "Таямніца пакутніка Бога" з падкрэсленымі ў самым пачатку словамі: "Любоў выяўляе сябе ў пакуце. Хрыстос - чыстая пакута. Нішто гэтак не ўздзейнічае на людское сэрца, як пакута, а тым больш пакута істоты, вольнай ад пакут. Хто пакутуе за іншых, ахвяруе сабой дзеля іх - той і ёсць Бог для людзей". І далей гэтак, што ў адным месцы папера надарвалася, падкрэслена было двойчы: "Той, хто непазбыўна нясе ў сабе вобраз раскрыжаванага, адчувае натуральную патрэбу раскрыжаваць сябе ці іншых".

- Дырэктар музея хацеў яшчэ "Кароткі курс гісторыі ВКП (б)" пакласці, - сказала Лізавета, - але камісія пастанавіла, што ўсё ж не мог Ленін у 1924 годзе чытаць тое, што напісана ў 1938-м.

"Баяўся смерці… Баяўся, бо не ведаў, што пасля… Як усе баяцца, не ведаючы…" - глядзеў на старонку, прадраную на словах "раскрыжаваць сябе ці іншых", Купала, а колішняя гаспадыня маёнтка спытала: "Якая камісія?.. Камунараўская?.."

- Сакрэтная, Зінаіда Рыгораўна. Якая яшчэ ў такіх справах камісія можа быць? Старшыню яе расстралялі, але рашэнне не адмянілі.

- А пра гэтыя кнігі, - пагартала Ганна "Любоў да жыцця", - таксама камісія пастанавіла?

- Не. Жонка. Таварыш Крупская. Мінулай зімой яе сюды прывозілі, і яна сказала, якія кнігі чытаў Ленін апошнімі. Дырэктару музея гэта не спадабалася, але, паколькі старшыню камісіі расстралялі, настойваць на сваім дырэктар не стаў.

Лізавета казала неяк так, што не зразумець было, як яна лічыць: правильна расстралялі старшыню камісіі, ці ўсё ж можна было інакш яго пакараць?..

- У гэтым пакоі малельня была, - уздыхнула Зінаіда Рыгораўна. - Абразы віселі. Старадаўнія. Вось тут - святы Пётр са святым Паўлам. А цяпер… - падышла яна да фотаздымка ў раме. - Што гэта, Лізавета?

- Фота таварыша Леніна з таварышам Сталіным. Тут, у Горках. На лаўцы за флігелем. Таварыш Крупская прывезла.

На твары Зінаіды Рыгораўны адбілася ўсё, што яна падумала, убачыўшы на месцы святых Пятра і Паўла Леніна са Сталіным.

- Дык няхай бы Крупская і вісела. Жонка ўсё ж. Навошта Сталін над ложкам Леніна? - сказала яна, відавочна стрымліваючыся, каб не сказаць усё, пра што падумала, і зноў скрушна ўздыхнула. - Дзіўна, што ён выбраў менавіта гэты пакой, каб памерці. Ён атэіст, я стараверка… Дзіўна.

- Ён не ведаў, - пад руку ўзяла Зінаіду Рыгораўну, выводзячы яе з пакоя, Лізавета, а Купала сказаў: "Ніхто не памірае атэістам", - і Зінаіда Рыгораўна перахрысцілася на яго: "Так. Але адны проста паміраюць, іншыя - на крыжы".

Некалі гэтаксама перахрысцілася на яго княгіня Магдалена Радзівіл, якая ўспомнілася Купалу, калі ўдава Марозава без аніякай ніякаватасці сказала, што купіла сабе блакітную кроў, за генерала Рэйнбата пайшоўшы. "Як розніцца ўсё ж купленая кроў з той, якая ад продкаў дасталася, - думаў ён, гледзячы, як Зінаіда Рыгораўна пасёрбвае гарбату са сподка. - Гэтак талент, дадзены Богам, розніцца з умельствам, здабытым прафесіяй. Хаця вунь Аляксей Талстой, па чутках, ніякі не граф, сын гувернёра, а выглядае графам. А Дзям’ян Бедны, пра якога кажуць, што ён пазашлюбны сын вялікага князя Канстанціна, князем не выглядае. Толькі Дзям’янам Бедным".

Ён успомніў, як Бедны ў Крамлі, дзе ў яго кватэра была, хваліўся перад ім перапіскай са Сталіным. Моцна выпіў, кінуў на стол лісты: маўляў, глядзі, колькі… І раптам пачаў жаліцца: "Мяне з Крамля высяляюць, а Сталін… Мой вагон у мяне забіраюць, а ён… З ЦК выводзяць, а ён… Я столькі напісаў, столькі зрабіў… Мы сябры з табой, дык вось слухай, што ён пасля ўсяго піша… "Десятки раз хвалил Вас ЦК, когда надо было хвалить. Десятки раз ограждал Вас ЦК от нападок отдельных групп и товарищей из нашей партии. Десятки поэтов и писателей одергивал ЦК, когда они допускали отдельные ошибки. Вы все это считали нормальным и понятным. А вот когда ЦК оказался вынужденным подвергнуть критике Ваши ошибки, Вы вдруг зафыркали. И Вы хотите после этого, чтобы ЦК молчал! За кого Вы принимаете наш ЦК?.. Как Вы наивны и до чего Вы мало знаете большевиков!""

- Мы іх насамрэч мала ведаем, - зашаптаў Бедны, азіраючыся па кутах, на вуха Купалу. - Ім колькі ні зрабі, што ні напішы… Так што ты глядзі, - азіраўся ён па кутах, - ты глядзі… Асцерагайся…

- Асцярожна ідзіце, сцямнела ўжо, - абнялася з Ганнай, развітваючыся, Лізавета, а Зінаіда Рыгораўна ўзяла Ганну пад руку: "Не ідзі нікуды. Я з табой пабыць хачу. Такое адчуванне, быццам больш не давядзецца".

Вярнуліся ў гасцёўню.

- Выгляд у вас, Іван Дамінікавіч, як у Маякоўскага, калі ён паэму пра Леніна пісаў, - нечакана сказала Зінаіда Рыгораўна. - У вас, дарэчы, ёсць пра яго паэма?

Пытанне было як пытанне, тым больш у музеі Леніна, але праз інтанацыю, з якой было яно зададзенае, Купала адчуў сябе няёмка.

- Не. Чаму вы спыталі?

- Ды так. Ва ўсіх ёсць - вось і спытала, - тым жа, сярэднім паміж іранічным і здзеклівым голасам прагаварыла Зінаіда Рыгораўна, а Ганна, убачыўшы, што Купалу няёмка, абняла колішнюю гаспадыню дома: "А які ў Маякоўскага выгляд быў, калі ён пра Леніна пісаў, Зінаіда Рыгораўна?" - і тая сказала: "Не бачыла".

Лізавета засмяялася. Смех Лізаветы быў лепшы за яе.

Па вокнах закрапала, Ганна зноў зазбіралася: "Пайшлі мы, пакуль залева не пачалася, іншым разам пасядзім…"

Лізавета ўстала, каб праводзіць, дала парасон, а Зінаіда Рыгораўна зноў не пусціла: "Куды ў дождж ды на ноч гледзячы?.." Змусіла Лізавету накрыць стол, і яны сядзелі да поўначы, папіваючы гарбату і слухаючы Зінаіду Рыгораўну, якая хоць і не бачыла, як выглядаў Маякоўскі, калі пісаў паэму пра Леніна, але бачыла шмат чаго іншага, і якая пад канец сваіх расповедаў сказала: "Вось даў Бог багацце, а шчасце - не. Ні мне, ні Саву, ні дзецям. І я спытаць хачу Госпада: чаму?.. Адчуваю, што хутка ўжо спытаю, таму і прыехала. Дзякуй табе, Ганна, што ўгаварыла Лізавету паклікаць. Я ведаю, што гэта ты ўгаварыла, вось табе, мая дарагая, на памяць..." - і яна падала Ганне залаты медальёнчык, на якім кропелькай крыві чырванеў маленькі рубін.

- Яго з грабніцы святой Ганны Кашынскай укралі, калі мошчы яе ўскрывалі, - казала яна, ужо спаць збіраючыся. - І прадалі знаёмаму ліхвяру, у якога я медальён перакупіла. Не пашкадавала грошай, бо святая Ганна - заступніца ўсіх старавераў. Але не здолела яна ні за мяне, ні за сябе заступіцца, калі, як чэрці ў чорных скуранках, прыпёрліся сярод ночы чэкісты: іменем савецкай улады ўсё ваша цяпер народнае! І так неяк выйшла, што і ў мяне нічога не стала, і народу не дасталося нічога.

Не ведаю, як, але потым медальён у Горкага, які нейкую камісію па каштоўнасцях ачольваў, аказаўся. Горкі падараваў яго Інэсе Арманд, палюбоўніцы Леніна. Ён падліза быў, Горкі, дык каб падлізацца. А Інэса, кажуць, хоць я не веру, бо ведала яе, блудніца французская яна была, Леніна напраўду кахала. І падаравала яму медальён са сваім партрэтам. Ён насіў яго ў кішэньцы для гадзінніка. Раз-пораз даставаў, пазіраў на партрэт, нібы на гадзіннік глядзеў. Можа, і ён яе напраўду кахаў. Хоць наўрад ці. Ён быў фанатык, кахаў толькі рэвалюцыю. Але ўсё магчыма. І вось гады праз два пасля таго, як Інэса на Каўказе ад халеры памерла, мяне Крупская ў Горкі запрасіла. Я прыехала, селі абедаць, я пачала Леніна дакараць: маўляў, муж мой на вашу рэвалюцыю грошы даваў, а рэвалюцыя дом у ягонай удавы забрала, - і тут ён, Ленін, кажа, што ў маёй былой малельні сякія-такія рэчы мае знайшліся. "Дык мы цябе, - кажа, - запрасілі, каб вярнуць". І падае медальён. Як той медальён мог знайсціся ў маёй малельні, калі яго нехрысці забралі? Ніяк. Значыць, здагадалася я, што было не цяжка, Крупская ўбачыла яго ў Леніна, пачала дапытваць, адкуль ён у яго, і ён прыдумаў, нібы ў схове былой гаспадыні дома, у мяне, значыць, знайшоў. Не казаць жа, што гэта падарунак палюбоўніцы. А мы з ёй, з Інэсай, з гэтай францужанкай Элізабэт д’Эрбанвіль не тое каб моцна сябравалі, але дома ў мяне яна даволі часта бывала. Ну, і магла медальён падараваць, ці я магла яго ў яе купіць. Вось Ленін і прыдумаў гэткую гісторыю, мужыкі ўсе ў такіх справах не надта вынаходлівыя. А як ён глядзеў жаласліва: ты ж мяне не прадай! І я ўзяла медальён. Па-першае, бо ён мой, я за яго заплаціла. Па-другое, падумала: калі да мяне медальён святой Ганны вяртаецца, дык, можа, вернецца яшчэ нешта з мінулага жыцця? Але не, нічога не вярнулася. Эх, нічога не вяртаецца і не вяртаецца ніхто! Бярыце ўсё, мілыя мае, тут і цяпер, цяпер і тут!.. Хай беражэ цябе твая святая заступніца, Ганя!

Колішняй гаспадыні Лізавета паслала ў былой яе спальні, Ганне з Купалам, выпраўляць якіх было ўжо, як выганяць, - на канапе ў гасцёўні, але Ганна не стала там класціся, павяла яго за руку, шапнуўшы горача: "Цяпер і тут!.. Была ў сталінскім ложку, а ў ленінскім не была", - і ён успомніў Асеева: "Гэтая актрыска шалёная, так што глядзіце…"

Са сцяны на іх глядзелі Сталін з Леніным.

Матрац і падушка на музейным ложку былі набітыя свежымі сасновымі габлюшкамі. Смаляністыя, яны так заблыталіся ў валасах Ганны, што нейкія было не выбраць, і, калі раніцай прыйшла з флігеля Лізавета, яна падціснула вусны, моцна вусны падціснула, а Зінаіда Рыгораўна ўздыхнула: "Эх, дарма я жыццё пражыла стараверкай!.." І спытала, калі снедаць селі:

- Скажы мне, Ліза, гэтага Феербаха перад смерцю Ленін чаму чытаў? Ён чаго хацеў?

- Хто чаго хацеў?.. - здзівілася, бо ніяк не чакала ад Зінаіды Рыгораўны, як і Купала не чакаў, такога пытання Лізавета. - Феербах ці Ленін?

- Абодва.

- Феербах казаў, што хоча з хрысціян зрабіць людзей.

У Зінаіды Рыгораўны срэбная лыжачка з рук выпала.

- А што: хрысціяне не людзі?

- Ён лічыў, - падціснутым позіркам зірнула Лізавета на Купалу з Ганнай, - што напалову анёлы, напалову жывёлы.

Зінаіда Рыгораўна таксама паглядзела на Ганну і Купалу, і па тым, як яна паглядзела, не сказаць было, што яна, ва ўсякім разе ў гэты момант, зусім не згодная з Феербахам.

- Няхай так. Але ж Бог…

- І абодва яны, - падала ёй чыстую лыжачку Лізавета, - і Феербах, і Ленін лічылі, што не Бог стварыў чалавека, а чалавек Бога.

- Напалову анёла, напалову жывёлу? - перапытала Зінаіда Рыгораўна Марозава-Рэйнбат-Рэзвая і, сама спалохаўшыся таго, што прамовіла, тройчы перахрысцілася двума пальцамі. - Даруй, Божа! Стварылі яны. Храмы ўсе пабурылі, царкву святой нашай заступніцы Ганны ў крэматорый, у паганскае капішча перарабілі - вось што яны стварылі! Веру парушылі нават у стараверах… Я колькі разоў Саву казала: ахвяруй на царкву! Дык не, ён - то на рэвалюцыю, то на тэатр… - Яна кінула лыжачку на стол, тая падскочыла, плёхнула ў сподку. - Вось і пісаў Горкі то для рэвалюцыі, то для тэатра. Не для Бога. Правільна яго адлучылі ад царквы.

- Горкага? - ускінула бровы Лізавета. - За што?

- За спробу самагубства, - хуткім позіркам слізнула Зінаіда Рыгораўна ў бок Купалы. - Ён страляўся. Даўно, калі яшчэ Пешкавым быў. І ведаеце, што на развітанне напісаў?..

Зінаіда Рыгораўна зрабіла паўзу, як актрыса ў спектаклі перад фразай, разлічанай на эфект, і Ганна, як актрыса актрысе, ёй падыграла:

- Што?..

- Што ў смерці ягонай вінаваты нямецкі паэт Гейнэ, які прыдумаў зубны боль у сэрцы! І прасіў па смерці яго ўзрэзаць, каб паглядзець, які ў ім чорт сядзіць! Як вам такое ад пралетарскага пісьменніка?.. А ён расказвае мне пра гэта і смяецца. Пытаю: што ж смешнага, калі ў вас чорт? А ён: дык у кожным! І ў вас чарціха сядзіць, купчыхай называецца. Я, кажа, для чарцей і пішу, анёлы кніжак не чытаюць. - Яна яшчэ раз перахрысцілася. - А вы для каго пішаце, Іван Дамінікавіч?.. Для актораў у тэатры рэвалюцыі?..

Ганна паглядзела на Купалу і сказала: "Для мяне".

- Праўда?.. - шчыра здзівілася Зінаіда Рыгораўна. - Добра, калі так. Ты акторка сапраўдная, мала такіх. Абы-што граць не будзеш. - І спытала, дапіваючы гарбату, што ў сподачку засталася. - А якую ролю, Іван Дамінікавіч, вы ёй выпісалі?

Купала чакаў, што Ганна зноў, калі ўжо выдумляць пачала, нешта за яго адкажа, але тая маўчала, таму ён прамармытаў, няёмкасць адчуваючы: "Яшчэ не прадумаў, ведаеце, да канца, але гэта роля каханкі…" - і Ганна дагаварыла за яго, смалячок з валасоў выдзіраючы: "Ці каханкі Бога, ці каханкі д’ябла".

Папярхнуўшыся апошнім глытком гарбаты і проста кінуўшы на стол сподачак, які ўпаў уверх дном і задзінькаў, закруціўшыся, удава фабрыканта Марозава спытала Ганну, уражаная: "Табе ўсё адно?.." Потым, пачакаўшы, пакуль каханка Бога ці каханка д’ябла яшчэ з адным смалячком у валасах справіцца, перавярнула сподачак і, не гледзячы ні на Ганну, ні на Купалу, а ўтаропіўшыся некуды паміж іх і нешта там, паміж імі ўбачыўшы, параіла: "На вашым месцы, Іван Дамінікавіч, я ўсё ж пра Леніна што-небудзь напісала б… Ну, калі не хочаце, як Маякоўскі, пра ягоную рускую рэвалюцыю, дык хоць бы пра ягонае каханне з францужанкай. На ўсялякі выпадак."

28

У Мінску, калі нешта ў яго не складвалася, не ладзілася, не пісалася, калі ўпіраўся ў непрасветнасць, на тле якой немагчыма было што-небудзь напісаць, апроч таго, што яна непрасветнасць, калі шукаў выйсця з яе, - Віктар ехаў у Крэва. У роднае мястэчка. Хадзіў па ягоных пагорках, падымаўся ўсё вышэй - і ўрэшце перад ім адкрываўся далягляд. Тое, што здавалася непрасветнасцю, аказвалася звычайным зацямненнем. Прычым, штучным: трэба было проста адшморгнуць шторку.

З Масквы такім мястэчкам бачыўся Мінск - і Віктар сеў на цягнік. Бачыць некага, размаўляць з кімсьці ў дарозе не хацеў, таму не пашкадаваў грошы, білет купіў, каб да мінімуму звесці магчымасць займець у спадарожнікі знаёмца, у мяккі вагон, у купэ на дваіх. І на табе: другім у купэ аказаўся Глеб Лугунец, колішні ягоны аднакашнік па літінстытуце з мянушкай Крыванос, якому ён, Віктар, некалі нос і скрывіў.

У Маскве амаль дзесяць мільёнаў чалавек, у Мінску амаль два! Разам - дванаццаць! А лёс выбраў Крываноса! Ну ў якую рулетку гэтак выйграеш?..

Глеб быў нападпітку, а таму вясёлы. Зрэшты, ён і цвярозы ў гэтым жыцці не сумаваў, браў ад жыцця, што мог. "Дурны ды вясёлы пражыве і голы", - казала пра такіх маці.

- Я заўсёды кіраваўся і кіруюся логікай, - адразу бахнуў на стол Лугунец дзве бутэлькі віна, гарэлкі ён не піў. - Калі некага я сустрэў, дык для нечага, правільна? І давай, Віця, разбярэмся, для чаго я цябе сустрэў? Не для таго ж, каб ты мне вершы пачытаў…

З вершамі ў Крываноса не пайшло, з прозай таксама, але ён праз гэта не застрэліўся, што раіў яму Шкляр, а, як Глеб сам казаў, пераставіў стрэлкі на дарозе жыцця - і стаў літаратурным крытыкам, літаратуразнаўцам, кандыдатам філалагічных навук.

- Вось ты займаешся Купалам, - казаў пасланы лёсам спадарожнік, папіваючы сталовы, кіслы, як воцат, "Рыслінг", ад якога Віктар адмовіўся, а Лугунец не стаў настойваць, каб выпіў, ён ніколі ні на чым не настойваў. - У гэтым няма логікі, бо Купалам займаюся я. Бо я кандыдат навук - і ў гэтым ёсць логіка. Ты хочаш давесці, што Купалу забілі, і ў гэтым таксама логіка ёсць. Невялікая, выключна твая, асабітая, але ёсць. Толькі на яе ёсць большая. Яна ў пытанні: каму і нашто было яго забіваць? Ці не, спытаем трохі інакш: ці трэба было некаму забіць Купалу? Лаўрэата, ардэнаносца… І дрындушніка!.. "Партызаны, партызаны, беларускія сыны!.." Прызнай, Віця: калі адказаць, што камусьці яно трэба было, у гэтым не будзе логікі. Нават партызанскай. А я не партызан, я вучоны. І, калі я шукаю логіку ў самагубстве чалавека, які ў час вайны, калі партызаны галадаюць у лесе, жыве на ўсім гатовым у гатэлі "Масква" разам з сакратаром ЦК, я, Віця, яе, логікі, не знаходжу… Дарэчы, Віця, пра сакратара ЦК… - з горла, хоць на століку ў купэ шклянкі стаялі, дапіў бутэльку і змяніў тэму Лугунец. - Калі ты думаеш, што ў Мінску ці ў Маскве толькі і гаворкі, што пра цябе ў звязку з тваёй апошняй паэмай ці з тваімі публікацыямі пра тое, як Сталін забіў Купалу, дык, Віця, не. Ты ж сам разумееш, што ў гэтым няма логікі. Усім напляваць на тое, што Сталін забіў Купалу, нават калі забіў. А вось на тое, што ты дачку сакратара ЦК закадрыў, не наплюеш. Ды яшчэ ты, кажуць, у Суслава бываў. І ўвесь у брэжнеўскіх, гэта ўжо я сам бачыў, пацалунках. Дык вось у гэтым, Віця, твая логіка! Тут табе капаць. А ты да магілы Купалы з рыдлёўкай. Што там выкапаеш? Яго ж спалілі. Нават костак няма.

"Отречемся от старого мира! Отряхнем его прах с наших ног!.." - раптам заспяваў, адкаркоўваючы другую бутэльку, - як ягоны страўнік столькі воцату вытрымлівае? - Лугунец. - Ты на сябе ягоную ролю прымяраеш? Ягоны касцюм? На храна, калі на табе вунь які?! Калі не патрэбны - давай памяняемся. Я табе Купалу з усім тым, што я пра яго ведаю, што яшчэ не надрукаваў, а ты мне - касцюм. І Грачына з дачкой. Чаму яна табе дасталася, дзе логіка?.. Столькі лаўцоў на гэтую залатую рыбку ў Маскве, дзе я тры гады ў аспірантуры прашвэндаўся, дзе процьма народу, а прыязджае нейкі вершаплёт… выбачай, ты паэт, паэт… нават без вуды - дзе логіка?.. Навошта табе ў ЦК камсамола Купала?..

Пра ЦК камсамола ён спытаў, мусіць, прагаварыўшыся, бо скуль ведае? І таму, стукнуўшы горлачкам бутэлькі аб зубы, змоўк. Але не надоўга.

- Такія чуткі, Віця. Масква чуткамі поўніцца. Я буду толькі рады, калі ты станеш на такі трамплін. У мяне таксама, між іншым, ёсць магчымасць…

Цяпер ён прымоўк, чакаючы, што Віктар спытае: якая? Не пачуў пытання - і вярнуўся да Купалы.

- Мне прапанавалі артыкул у энцыклапедычны даведнік напісаць. Ведаеш, што купалаўскі даведнік выдаваць збіраюцца? Дык калі адкінуць тое, пра што я ўжо сказаў, што не мае логікі, забойства і самагубства, застаецца трагічны выпадак. Пра яго і збіраюся напісаць. Напіўся і зваліўся. Гэтак банальна. Але калі…

Лугунец зноў змоўк. Зразумела было, што ён хоча нешта прапанаваць. Чакае, калі Віктар спытае: што?.. І Віктар, пра купалаўскі энцыклапедычны даведнік упершыню пачуўшы, спытаў:

- Што "але калі?.."

- А тое, што ў Інстытуце літаратуры… не ў нашым, тутэйшым, а ў Маскве вымалёўваецца вакансія намесніка дырэктара. І калі б ты пагаварыў з Грачыным… што для яго такая пасада?.. тое самае, што дырэктару жылканторы прызначыць дворніка… тады, Віця, я прыняў бы тваю версію. Напісаў бы, што такая ёсць, што яна доказная - і яна твая.

Наўрад ці забыўшыся, што між імі было, Глеб на ўсялякі выпадак пасунуўся бліжэй да дзвярэй, але паколькі Віктар, успомніўшы Посуха: "Калі б ты закінуў за мяне слова Грачыну…" - не кінуўся біцца, нават не стаў лаяцца, Крыванос, які дапіў віно, зрабіў выгляд, што пасунуўся, каб пайсці да правадніка па гарбату.

- Давай мы хоць гарбаты з табой вып’ем. Зрэшты, - падаўся ён назад, - праваднік прынясе… І гэта, Віця, яшчэ не ўсё. Калі я займею пасаду намесніка дырэктара Інстытута літаратуры, а пасля, можа быць, і дырэктара, ты займееш не менш. Я з цябе раздзьму такога беларускага савецкага паэта, што твае партрэты ў залатых рамах вісець будуць! І табе дзеля гэтага нічога рабіць не давядзецца. Ні-ча-гу-сень-кі! Таго, што напісаў, хопіць. Кайфуй, Віця! Вунь Купала колькі панапісваў, а што ведаюць? Хто там ідзе ў чарадзе? І то не да канца. Не ведаюць, ці дойдзе… Нобелеўскую прэмію не абяцаю, гэта прэмія варожая, не ў нашых сілах, але ўсе нашы… Ленінскую, дзяржаўную… Калі хочаш, магу даць распіску. - І не разумеючы, чаму Віктар, рассунуўшы фіранкі на вакне, нічога яму не кажа, не адказвае, глядзіць у ноч, у якой не відаць нічога, яшчэ раз паспрабаваў пажартаваць. - Хоць крывёй, якую ты некалі мне пусціў.

Праваднік пастукаў у дзверы, адчыніў: "Чай будзеце?" - "Нясіце". - "З цукрам?" - "З цукрам". - "Два?" - "Два". - "Што-небудзь да чаю?" - "Не". - "Тады ўсё?" - "Усё". - "А гэта…" - "Што гэта?.." - "Гэта вы выступалі? З Брэжневым цалаваліся?.."

Во каму зубы выбіць!.. Але Віктар і на гэты раз стрымаўся. Бо трэба прывыкаць. Бо пераведзеныя стрэлкі дарогі жыцця. Бо далей так і будзе: з Крываносам размаўляць і з Брэжневым цалавацца.

Што ж: так - дык так.

- Прапанова вартая, Глеб. І я згадзіўся б, калі б мне раней не паабяцалі…

- Што?

- Тое самае. Прэміі. Ленінскую, дзяржаўную. І, магчыма, нават Нобелеўскую.

- Хто паабяцаў?

- Посух. Калі я закіну за яго слова Грачыну.

Лугунец не стаў пытаць, што хацеў ад Грачына за прэміі для Віктара Посух. Хоць відаць было, што спытаць яму карцела.

- Як ён мог паабяцаць Нобелеўскую?.. Як ты можаш яе атрымаць?

- Як Пастэрнак.

- Пастэрнак антысаветчык.

- А я не?..

Лугунец глянуў на яго кісла. Так, як дзве бутэлькі сталовага "Рыслінга" выпіўшы.

- Які ты антысаветчык? Ты, Віця, нармальны савецкі паэт. Толькі франдзёр. І ўбачыўшы ў табе фронду, а галоўнае, тое, што далей за яе ты не йдзеш і не пойдзеш, партыя, якую вітаў ты на з’ездзе, вырашыла: няхай пагуляецца. Трэба ж праз некага пару выпускаць. І дазволіла табе трохі болей, чым іншым. Як раней за цябе твайму сябру Кручу, якому таксама дазволена трохі болей, чым іншым. Яму ў Маскве, табе ў Мінску - паўсюль павінны быць паравыя свісткі. А ты, як і ён, вырашыў, што гэта твая смеласць. Я не кажу, што ўсё толькі так, - убачыў Крыванос, як спадылба глянуў Віктар. - Мы даўнія сябры, я добра цябе ведаю. Не заб’еш, не ўкрадзеш жонку бліжняга свайго… - паспрабаваў пажартаваць, калі ўжо яны даўнія сябры, Лугунец, але асекся: якраз за жонку бліжняга яму скрывілі нос. - Я ведаю, - сышоў ён з небяспечнай сцяжыны, - што ты не мог бы прапанаваць мне тое, што я табе прапанаваў. Яно не ў тваёй натуры, не ў тваім разуменні прыстойнасці. Але ва ўсім нармальным свеце, Віця, тое, што я прапанаваў табе, нармальна. Яно ў натуры свету. Людзі дапамагаюць адзін аднаму рухацца ўверх, і той, хто падымаецца, аддзячвае таму, хто дапамог. І гэта прыстойна, што тут непрыстойнага? Калі ты мне не дапаможаш, дык нехта іншы дапаможа іншаму, і будзем мы абодва знізу глядзець, як наверсе яны шампанскае п’юць ды баб дзяруць… - шморгнуў носам Лугунец: гэта ўжо ў яго, відаць, рэфлекс. - У цябе такія магчымасці, Віця! Большыя, чым у Купалы, які зараз, я добра яго вывучыў, проста схапіўся б за маю прапанову. Чаго ён з Казані ў Маскву прыпёрся, калі не па прэмію? Ці па бляшку на грудзі - на сваю галаву. Так што паэт ён, вядома, паэт, але не ляпі з яго героя. Баязлівы быў, як заяц. Нават харакіры сабе зрабіў са страху, баяўся, што на допытах яйцы заціснуць…

Праваднік прынёс гарбату, дзве шклянкі ў мельхіёравых падшклянніках і сподак з цукрам-рафінадам у абгортцы, паставіў адну шклянку: "Асцярожна, гарачая!" - перад Лугунцом, другую перад Віктарам, са сподачкам і шклянкамі яму не надта зручна было ўпраўляцца, мог бы спачатку гарбату прынесці, а потым цукар, але ён хацеў дагадзіць, і Віктар прыўстаў, нібы для таго, каб дапамагчы яму, пацягнуўся па сподак, зрабіў выгляд, што яго хіснула, схапіўся за руку правадніка і ягонай рукой скінуў шклянку, якая стаяла перад Лугунцом, уніз, пад дзягу на портках Лугунца. На тое, што маглі б заціснуць, калі б са страху ён харакіры сабе не зрабіў, Купалу. Хацеў сказаць: "Гэта табе за яго, а не за мяне", - але глянуўшы на Лугунца і ў наступны момант пачуўшы яго, падумаў, што гэта ўжо лішняе.

"Ой, прабачце… выбачайце…" - вінавата, не зразумеўшы, як яно сталася, прабачыўся праваднік, і гэта вырашыла справу па наўмысным нанясенні цяжкіх цялесных пашкоджанняў, на чым з енкам настойваў Лугунец, на карысць Віктара. Двум міліцыянтам, якія дзяжурылі ў цягніку, праваднік засведчыў: "Так, я з гэтым таварышам… таварышам Маргерам па неасцярожнасці", - а міліцыянты, пазнаўшы Віктара, вырашылі глыбака ў справу не ўлазіць і згадзіліся з правадніком. Лугунец усю ноч стагнаў і енчыў, Віктар, дзякуючы сабе за тое, што не сказаў апошнюю фразу, перад ім прабачаўся, а з вакзала на таксоўцы завёз яго ў шпіталь.

У Маскве ён нікому, нават Ганне, не сказаў, што з’язджае. Ніхто, апроч Лугунца з правадніком і двух міліцыянтаў, не ведаў, што ён у Мінску. Але як толькі дабраўся дахаты, зазваніў тэлефон.

Трубку не браць?.. А калі бацькі? Маці? Апошнім часам яна кепска пачуваецца, ціск ды ціск… Трэба наведацца да іх, абняць, пашкадаваць: родныя вы мае…

"Віктар Паўлавіч, гэта памочнік Ціхана Якаўлевіча". - "Чый памочнік?.." -"Разумею, вы з дарогі… Памочнік першага сакратара ЦК". - "І што?" - "Мы б хацелі, каб вы зайшлі да нас. Заўтра з раніцы, а 8-й. Дня вам хопіць, каб адпачыць?"

З’ехаў ад аднаго сакратара ЦК - прыехаў да другога. Во абклалі. І як дазналіся? Не Крыванос жа ім са шпіталя вестку перадаў. Сочаць яны за мной ці што?..

"Выбачайце, я заўтра сабраўся…" - "На малую радзіму? Дык мы вас завязем. Адразу пасля сустрэчы і паедзеце. Ціхан Якаўлевіч проста пагаварыць з вамі хоча - ніякіх спраў".

Проста пагаварыць… У першага сакратара ЦК з раніцы ніякіх іншых спраў.

"Пра што пагаварыць? Каб я ведаў, каб падрыхтаваўся". - "Не трэба вам рыхтавацца. Вы ўсё і так ведаеце". - "Што я і так ведаю?" - "Пра сябе. Пра вашы творчыя планы. Можа, ёсць праблемы нейкія…"

Праблемы нейкія былі.

Вось, за што ён Крываносу яйцы абварыў?

Толькі за Купалу?..

"Добра, а 8-й".

"Дзякуй, чакаем".

"А пропуск?"

"Вас сустрэнуць. Прыйдзіце хвілін за пятнаццаць".

Хвілін за пятнаццаць… Хвілін пятнаццаць прастаяў ён на сцэне Палаца з’ездаў - і колькі цяпер яны будуць цягнуцца? Праз усё жыццё?..

Крыванос праўду сказаў. Тое сказаў, што ўсе думаюць, і што ён сам ведае. Вось, за што ён яйцы яму абварыў. Ва ўсякім разе адно. А ўжо другое за Купалу.

Але хто - усе? Хто яны, усе, якія думаюць так, як казаў Крыванос?

Крываносы.

Тады чаму ты пераконваеш сябе, даводзіш сабе, што з імі згодны?

Гэта рэфлексіі. Слабасць. Не можа быць згоды з крываносамі, якія і заб’юць, і ўкрадуць, і жонку бліжняга свайго згвалцяць, а цябе будуць па-пікаць тым, што з некім пацалаваўся…

Ды хоць з д’яблам!

"Ну ды што ж… - спусціўся ён, узяўшы ключ, на першы паверх да паштовай скрыні, якая была забітая гэтак шчыльна, што ў яе ўжо нічога не магло ўлезці. - Ці мала што людзі кажуць. Глянем, што людзі пішуць".

Забраў пошту, падняўся, пачаў перабіраць. Пісьмы, паштоўкі, тэлеграмы. Столькі пісем з тэлеграмамі ні на адно свята яму не дасылалі.

Тэлеграмы ўсе віншавальныя. Такія, нібы ён у космас замест Рыленкі злятаў. І з большага ад людзей незнаёмых. Як і лісты. "Шаноўны Віктар Паўлавіч! Мы, выкладчыкі і студэнты тэхнікума, у якім вы…" - "Мы, улюбёныя ў вашы вершы і песні работніцы камвольнага камбіната…"

Улюбёныя работніцы камвольнага камбіната…

Рэня Варанец з прафкама камвольнага камбіната, якая за культурны сектар адказвае і якой ён грошы на культуру дапамагае спісваць, у яго ўлюбёная. Бо калі прафкам не патраціць усе грошы, якія ў гэтым годзе яму планава пералічылі, дык у наступным годзе зменяць план і меней дадуць. На столькі, колькі не патрачана. Таму Рэня штомесяц тэлефанавала: "Прыедзь. Вазьмі з сабой брыгаду. Толькі не забудзь: такіх, у каго дыхавіца, не бяры ў наш пыл".

Ён збіраў "брыгаду" - двух-трох паэтаў. Такіх, у каго дыхавіца, не браў, бо адным разам паэтку з дыхавіцай "хуткая дапамога" з камбіната забрала. Брыгаду прыводзілі ў цэх, і паэты чыталі вершы. Маглі і не чытаць, бо ў пыле і шуме ніхто іх не чуў, а пуцёўкі бюро прапаганды савецкай літаратуры, якія аплочваў прафкам па 25 рублёў, Рэня Варанец ужо адзначыла прафкамаўскай пячаткай.

Во сістэма… Чым болей грошай на вецер кідаеш, тым болей іх маеш. Ідыятызм. А Брэжнеў кажа: "Эканоміка павінна быць эканомнай". Дык з чаго ён узяў, што Брэжнеў не ідыёт? Мудрая чарапаха.

З набліжэння да ўлады - вось з чаго. З набліжэння да ўлады.

Ён колькі разоў заўважаў па сабе, па іншых: на аддаленасці ад улады з яе будуць кпіць, расказваць на кухнях анекдоты, а як толькі ўлада руку падасць - будуць цалаваць.

Круча называе гэта "священным трепетом".

У Кручу таксама работніцы камбіната ўлюбёныя. Не аднаго камвольнага. Так што ўсё яму знаёма.

І вось гэта таксама…

У канверце без маркі быў ліст без подпісаў: "Маргер! Ты больш не паэт! Ты прыдворны блазен! Пацалуйшчык старога пердуна! Сапраўдныя Паэты".

Якія паэты, невядома. Але не прыдворныя блазны. Не пацалуйшчыкі старога пердуна. Сапраўдныя нейкія. З вялікай літары.

Колькі яму ананімак за жыццё даслалі?.. У паштовую скрыню ўсе не ўлезлі б.

Сярод усяго - некалькі запрашэнняў. Адно на сёння. З Дома літаратара. У Маскве свой Дом літаратара, большы, у Мінску свой, меншы. Ад большага да меншага… "Запрашаем вас на вечарыну да 100-годдзя Народнага паэта Беларусі Янкі Купалы".

Сто гадоў яму. Амаль сто. І амаль 40 гадоў яго няма.

Каб не забілі, мог бы жыць. Язэпу Быльняку з ягонага мястэчка сто ча-тыры. Праўда, толку з таго, што яму сто чатыры, ніякага. Не ўсведамляе ўжо Язэп Быльняк свайго жыцця. Але жыве.

А хто ўсведамляе? Шмат у ягоным мястэчку тых, хто ўсведамляе? Шмат іх у Мінску, у Маскве? У свеце?..

Напрыканцы вучобы ў тэхнікуме, з якога ліст віншавальны прыйшоў, ён быў на практыцы. На ваенным заводзе, дзе стаяла сакрэтная па тым часе ЭВМ. Наймагутная ў СССР электронна-вылічальная машына "Мінск".

І кіраўнік ягонай практыкі, Марат Цапман, інжынер, які ў 25 гадоў, бо надта спяшаўся жыць, стаў доктарам навук, прапанаваў яму напісаць дыпломную працу па ўдасканальванні гэтай, цяпер ужо пячорнай, ЭВМ. "Да такога ўзроўню, каб яна магла пралічыць верагоднасць нашага з табой з’яўлення ў Божым свеце. А пачні з верагоднасці нашага знікнення".

З верагоднасцю знікнення праблем не было. 100% выдала ЭВМ. А на верагоднасці з’яўлення загрузла. Нічога не выдала. Колькі ні спрабаваў Віктар нешта з яе выціснуць, кожны раз яна знаходзіла памылку ў заданні. "І што гэта значыць?" - спытаў Марат. - "Машына слабая". - "Не. Гэта значыць, што верагоднасць нашага з’яўлення ў свеце такая, што мы не павінны былі ў ім з’явіцца. Машына не ўяўляе колькасці супадзенняў, якія мусілі быць, каб ты ці я з’явіліся. Бо гэта цуд, а які можа быць цуд для машыны? Яго не можа быць. Таму для машыны нас няма. А для Бога мы ёсць. Разумееш?.. "

Ён зразумеў. І не стаў пытаць Марата, чаму той даў яму некарэктнае заданне.

Пасля яны пасябравалі. "Глядзі: выйграў чалавек у латарэю тры рублі,- часцяком казаў Марат. - І шчаслівы да смерці. Пайшоў, прапіў, прагуляў, прасвістаў. А праз жыццё, якое выйграў у Бога, як бы ніякага яму шчасця. На неверагодны цуд яму напляваць. Займеў, прапіў, прагуляў, прасвістаў. Вось у чым жах чалавечага быцця! А не ў Пампеі ці Армагедоне!.."

Марат вершы пісаў. Калі прыдумаў вершаскладальную праграму для машыны, і яна напісала санэт - перастаў вершы пісаць. Сказаў: "Жыццё - жанр дакументальны".

Патэлефанаваць трэба: як ён? Па чутках, сабраўся за мяжу. Выступаючы на агульным сходзе Акадэміі навук, сказаў, што адна з уласцівасцяў любой эфектыўнай сістэмы - імкненне да кампактнасці. Чым яна менш грувасткая, тым больш эфектыўная. Гэта адносіцца да ўсіх сістэм. І тэхнічных, як сістэма ЭВМ, і гуманітарных, як сістэма кіравання. Якраз гэтая сістэма ў нас грувасткая і неэфектыўная.

Ён не сказаў, якую сістэму меў на ўвазе, але ў даносе напісалі, што савецкую, і Марата папёрлі з Акадэміі. Ён псіхануў, вырашыў з’ехаць. "Хоць куды, абы адсюль". Яго доўга не выпускалі, бо меў доступ да нейкіх сакрэтаў, але сакрэты, відаць, былі не надта вялікія - і ўрэшце яму далі дазвол на выезд.

Хоць куды, абы адсюль.

Зноў тэлефон.

Зняў слухаўку - цяпер ужо ўсё адно. У ЦК ведаюць, дык не схаваешся.

"Ты ў Мінску? - не вітаючыся, спытаў Барада. - Ведаеш, што даведнік купалаўскі надумалі выдаць? У рэдакцыі энцыклапедыі абмяркоўвалі канцэпцыю. І ўзнікла пытанне смерці. Яны хочуць, каб ніхто Купалу не забіваў. Каб ён напіўся і зваліўся. Таму абавязкова сёння прыйдзі. Трэба выступіць. - І Барада, ужо кладучы трубку, Віктар не раз быў сведкам таго, як ён гэта робіць, паказваючы дулю ў слухаўку, пацікавіўся. - Як ты ўвогуле? Бачыў цябе па тэлевізары. Касцюм файны".

Касцюм файны… Так яно і пойдзе. "А што яшчэ табе далі?.. Кашулю?.. Чаравікі?.. "

"Надзеўшы белую кашулю з цёмна-чырвонымі агатавымі запінкамі, ён апрануў цёмна-карычневы, тонкага сукна ангельскі гарнітур, абуўся ў новыя, карычневыя на тонкай скураной падэшве чаравікі, павязаў светла-шэры з цёмна-чырвонай агатавай шпількай гальштук, сунуў у заднюю кішэню штаноў карычневую з чырвонай аблямоўкай насоўку, у левую ўнутраную кішэню пінжака - чорны скураны партманэт з пасведчаннем сябра Саюза савецкіх пісьменнікаў і харчовымі карткамі на ліпень, у правую - яшчэ адзін скураны партманэт, нататнік з алоўкам у пазалочаным наканечніку, размеркаваў па бакавых кішэнях партабак з тытунем "Эліт", пушачку з папяроснай паперай, запальнічку, пачаты пачак ізафеніну і выправіўся ў Саюз савецкіх пісьменнікаў, каб паглядзець, як там яго будуць хаваць…" - адкуль гэта ў ягонай галаве? І словы, як камары ў цёмным лесе на сонечнай выжарыне, таўкуцца, таўкуцца, тоўпяцца… Яшчэ з дарогі, з цягніка, з бяссоннай ночы - праз енкі Крываноса.

"Пайшлі вы!.." - адкінуў ён запрашэнне. Але Бараду не адкінеш. Калі такіх, як Барада, адкідваць, хто тады застанецца? Сябры Саюза пісьменнікаў? Дэлегаты XXVI з’езда КПСС?..

Нікога. Як у Купалы, у якога былі ўсе - і нікога не было.

У гэтым праблема. Калі б яго не забілі, ён бы сам забіўся. І не было б праблемы ў рэдакцыі энцыклапедыі.

Трэба ў Дом літаратара ўсё ж пайсці. Тады падрыхтавацца трэба. Бо задзяўбуць.

Ён сеў да стала, узяў паперу, асадку… Абазначыць трэба самыя важныя моманты выступу.

Калі яго прынялі ў Саюз пісьменнікаў, Барада на банкеце прамаўляў. "Віншую цябе з уступленнем у нашу дружную творчую сям’ю. Купі броне-камізэльку".

Барада ведаў, што казаў. Браты і сёстры па пяру ўмелі страляць. Нехта праз рэўнасць, праз зайздрасць, а нехта так… Бо патроны ёсць. Тым не менш ён і праўда адчуваў іх, як сям’ю. І любіў. Асабліва, калі яны выступалі. "Мы, нашчадкі вялікага Купалы…"

Пра ледакол напісаў - і нашчадак Купалы! А калі Купала вялікі, дык і нашчадак…

Чакай, ты чаго сам па сабе страляеш? Не страляй сам па сабе - знойдзецца каму. Браты і сёстры не ўсе патроны патрацілі.

На магілу трэба схадзіць. Даўно я на вашай магіле не быў, Іван Дамінікавіч.

За што яго забілі?.. Што Купала зрабіў, каб казаць, што лепш бы ён зрабіў харакіры?..

Танкевіч, а ён паэт, ды яшчэ які паэт, кажа, што нічога такога, каб казаць, што лепш бы ён зрабіў харакіры, Купала не зрабіў. Трэба зайсці, дарэчы, да Танкевіча - з ім у Польшчу ехаць. Ведае ён, не ведае?.. Танкевіча за паляка "нашчадкі" лічаць, дык як яму будзе ў Варшаве агітаваць сваіх да вяртання ў братнія абдымкі?.. У жалезныя… А як Купалу было ў Празе агітаваць сваіх вяртацца ў савецкую Беларусь? У свабодную… І як глядзець было на тое, што ўрэшце з сябрамі ягонымі, якія вярнуліся, стала? Дык каб не глядзець, трэба было адмовіцца, не ехаць у Прагу? У 30-я гады. Вось цікава: Танкевіч у 80-я адмовіцца?..

Барада, а ён проста шалёнага таленту паэт, кажа: я хацеў бы быць Купалам па духу. Па высокім служэнні Беларусі. А "нашчадкі" кажуць: Купала пайшоў служыць уладзе.

Так, пайшоў, але…

Але што?

Але пайшоў - вось што. Ад гэтага нікуды не дзенешся. За дух не схаваешся.

Ці ўжо не Купала пайшоў, а нехта іншы? А хто іншы? Як той Купала, які быў, стаў іншым? Яго забілі яшчэ да таго, як забілі? Да лесвіцы ў гатэлі "Масква"? Забілі, а пасля ажывілі?..

"1 ліпеня 1942 года, прачнуўшыся з ранішнім сном, у якім убачыўся яму Хрыстос, Іван Луцэвіч чыста пагаліўся, папырскаўся адэкалонам "Духмяны гарошак", надзеў белую кашулю з цёмна-чырвонымі агатавымі запінкамі…" - самі па сабе пачалі класціся словы на белы аркуш паперы... як даўно, Госпадзі, як даўно не адчуваў ён гэты стан, у якім нібы не сам пішаш, а нехта за цябе піша ці дыктуе, а ты толькі паспяваеш запісваць, і ўсё без ніякіх высілкаў, без натугі, з якой па-за гэтым станам звязваюцца адно з адным, сцягваюцца словы, а лёгка ўсё, лятуча, светла, нібы закружыўся ў табе чаромхавы цвет і зайграла музыка: "Толькі б не абламаў ніхто чаромху, не раструшчыў кружэлку!" - ускочыў ён з-за стала, кінуўся да тэлефона, адключыў яго, падскочыў да дзвярэй: ці замкнёныя? - і тут у іх пазванілі. Віктар не помніў, ці замкнуў дзверы, калі з поштай вярнуўся, застыў, не дыхаючы, чакаючы, што зробіць той, хто за дзвярыма, паторгае ручку, або павернецца і пойдзе, а той яшчэ раз націснуў кнопку званка, і Віктар, злавіўшы сябе на тым, што думае пра госця як пра злодзея, які прыйшоў абакрасці яго, асцярожна зірнуў у дзвярное вочка: Марат! Цапман! Горш, чым злодзей, бо на злодзея ёсць міліцыя, а на Марата Цапмана, даўняга сябра, нікога няма, зойдзе і будзе сядзець невядома колькі, хутчэй за ўсё доўга, бо даўно не бачыліся, а сядзець доўга, значыць, выпіваць, а выпіваць, значыць, размаўляць, прычым, абы пра што, бо якія за п’янкай размовы, ніякія, так, шум дажджу, хоць не, шум дажджу лепш, гэта хораша, амаль як музыка, Шкляр праўду напісаў, хоць я і напаў на яго, прачытаўшы: "Друзья мешают слушать шум дождя..." - паціху адышоў Віктар ад дзвярэй да пліты, каб запарыць каву, бо калі пачаўся дыктант, дык трэба ў тонусе быць, энергію мець, каб запісваць, а ён не спаў у цягніку, крываносаўскія енкі слухаў ды пра ўсялякіх брэжневых думаў, знайшоў, пра каго, да д’ябла, калі ўжо Цапмана ў хату не пусціў, усіх брэжневых, суславых, грачыных, андропавых, ён зараз, што захоча, можа з імі зрабіць, не Купалу забіць і ўваскрасіць, а іх пазабіваць, не ўваскрашаючы, бо для чаго яны патрэбныя, хіба для сюжэту. падышоў ён з кавай да вакна на кухні: Марат стаяў у двары з валізай, азіраўся, нібы не ведаючы, што яму рабіць, куды ісці… - можа, яго не толькі з працы выгналі, але і з хаты выкінулі, у Марата не было сваёй, пры разводзе жонцы пакінуў, кватэры, туліўся ў ведамасным, ад акадэміі, жытле, дык тут хацеў пажыць, але пасля, Марат, пасля пажывеш, выбачай, не магу адчыніць, бо мяне тут няма, я ў іншым месцы, я толькі што апрануўся і выйшаў з гатэля "Масква" - сеў Віктар за стол, схапіў асадку, бо дыктант гучаў, не сціхаючы, роўна, як дождж шуміць, не спыняючыся, і нешта ў ім ён ужо прапусціў, а прапускаць нельга было, бо дыктавалася важнае пра чалавека, які ішоў на сваё пахаванне і думаў пра вечнасць. "Як раней, так і цяпер ён уявіць не мог, што яна такое, вечнасць, але думаў пра яе, бо, мусіць, толькі ў вечнасці можна было гэтак сябе пачуваць. Ясна і бясстрашна.

Усе апошнія гады ён пражыў у страху, які ціснуў то мацней, то слабей, але не адпускаў. Гэта высмоктвала, выбірала ўсе сілы, і ўрэшце ён адчуў, што ўжо не столькі збаяўся, колькі стаміўся баяцца. Вось тады і стала яму ўсё адно, што з ім будзе далей.

А што далей будзе?..

Хрыстос, які ўраніцы прысніўся яму, казаў, што таксама не ведаў, што з Ім будзе далей. Бо да таго, як стаць Богам, быў паэтам.

Калі становішся Богам, паэтам быць ужо не можаш?.."

Стоп!.. Што гэта табе прадыктавалі? Які тут сэнс?.. Якая метафара?.. Можна было б падумаць, але, калі дыктант, не думай, не задавай пытанняў таму, хто дыктуе, знойдуцца потым адказы на ўсе пытанні - так заўсёды было.

"Ён спусціўся ўніз на ліфце. Яму падабаўся ліфт у гэтым гатэлі: хуткі, мяккі.

"Іван Дамінікавіч! - гукнула яго адміністратарка і падала газету "Известия". - Тут пра вас".

"Дзякуй, - сказаў ён. - Я чытаў".

Такая ж газета з некралогам "Памяці Янкі Купалы" засталася на тумбачцы ў 414-м нумары.

Трызна была прызначаная на тры гадзіны, але ён вырашыў выйсці раней, прагуляцца па Маскве - калі яшчэ давядзецца?.."

Чакай, чаму некралог у "Известиях", а не ў "Правде"? Скуль я гэта помню? Ні скуль не магу помніць, бо не ведаў і не ведаю. Але той, хто дыктуе, ведае. І не было такога, каб памыліўся.

"Дзень быў па-летняму ўтульны. Ён любіў такія ўтульныя летнія дні, калі сонца не пякло, а лашчыла, і паветра, прахалодна-празрыстае, пераламля-лася, як крынічная вада ў крышталёвай шклянцы, і ўсё наўкол іскрылася, і ясным было ўсё да донца.

Колькі ў яго такіх дзён было?.. Палова? Траціна?.. Дзе там!.. На той зямлі, на якой пражыў ён свае шэсцьдзесят гадоў, не надта сонечна. Так што ясных дзён выпала ў жыцці няшмат. А па смерці такі першы выпаў. І добра, што серада.

Ён не задумваўся над тым, чаму добра, што серада - проста з усіх назваў дзён тыдня яму найбольш падабалася гэтая. І ён крочыў скрозь ясны дзень, скрозь сераду, і радаваўся, не задумваючыся, з чаго, чаму?..

Пры жыцці гэтак радавацца рэдка яму ўдавалася, бо амаль заўсёды з радасці ўзнікала вострае адчуванне імгненнасці, матыльковай мімалётнасці жыцця, а праз тое страх, што яшчэ адзін матыльковы ўзмах - і ўсё скончыцца. Страх смерці. А тут вось яна, смерць, у табе, ты ў ёй - і няма чаго баяцца".

Трохі рана пра смерць у ім, трошкі рана, ён яшчэ з жыццём у сабе не разабраўся… Прыспешваю. Можа, таму, што стаміўся?..

Віктар адкінуўся на спінку крэсла, паглядзеў на стол, убачыў, колькі спісаў паперы, і, зразумеўшы, што піша раман, адчуў голад. Па тэксце голад, па тэксце - колькі яго наперадзе! Але ж і не снедаў, і не абедаў. У хаце, каб з’есці, нічога. Падумаў пра кавярню ў Доме літаратара і ўспомніў, што там вечарына.

Было каля шасці вечара. Прыехаў ён а дзявятай раніцы. Значыць, прасядзеў за сталом, не заўважаючы часу, амаль паўсутак. Дзякуй, Божа!..

Склаў паперы, хуценька пагаліўся, сабраўся. Падышоў да дзвярэй - яны не былі замкнёныя. Марат мог увайсці, штурхнуўшы іх. Нехта б так і зрабіў. Але не Марат.

Пад праводку дзвярнога званка была засунутая паперка. "Жыццё - дакументальны жанр. Заўтра ўвечары самалёт. А там - як Бог дасць".

"Марат!.. Ёрш тваю дваццаць, Марат!.." - кінуўся Віктар да тэлефона, падключыў, набраў нумар калішняй маратавай жонкі: "Зоя! Дзе Марат?" - "А ён мне не брат, не сват…" - "Ён з’ехаў? Куды?" - "А куды ўсе жыды…"

Рыфмуе. Вершы піша. Курва! І як Марат з ёй ажаніўся? Трэба было спачатку дзверы адчыніць! Паглядзець трэба было, Марат, ёрш тваю дваццаць!..

XXIX

- Купала пісаў пра Леніна… - усхліпвала, лятаючы на вянку пад самай столлю рытуальнай залы, Спагада. - Вось паслухайце: "Ленін на сэрцы шчаслівым, Леніна ў сэрцы заветы, Ясныя думак парывы Песняй імкнуцца над светам…" - а таварыш Коган, якая яшчэ гадзіну таму заступалася за Купалу, цяпер разам са старшынёй таварыства аматараў крэмацыі таварышам Кашкадамавым патрабавала яго раскрыжаваць, кулачкамі сатрасала: "Гэта ён пра сябе, пра ордэн свой напісаў, а не пра Леніна!.." І дачытала верш, не даплаканы Спагадай: "Вочы мне з часам самкнуцца, Жвір мяне ўхутае цвёрды, Жыць між людзей застануцца Песня і Леніна ордэн!"

- Ну, Коган! - у каторы раз пляснуў сябе па каленях Куйбышаў, нібыта зноў пашкадаваўшы, што кінуў у Самары такую жонку, якая на памяць усе, нават беларускія вершы ведае, а яна тут жа павярнулася да яго: "Вам бы, таварыш Куйбышаў, не ў ладкі пляскаць гэтаму нацыяналісту, да якога чамусьці вы блізка прысуседзіліся, а спытаць прыслужніка нашых ворагаў: што ён напісаў, каб стаць ганаровым сябрам крэматорыя таварыша Сталіна?!" - і Куйбышаў, якога колішняя жонка звінаваціла ў блізкасці да ворагаў, трохі, наколькі змог у цеснаце, ад Купалы пасунуўся…

"Ён ужо не чалавек, горад, а таксама, як і ўсе, баіцца", - падумаў Купала, згадаўшы, як падобная да жонкі Куйбышава, толькі светлавалосая сакратарка старшыні беларускага саўнаркама дапытвалася ў яго: "Дык што вы напісалі, каб стаць удзельнікам дэкады беларускага мастацтва ў Маскве?.." - і сама пазначыла ў спісе ўдзельнікаў: "Купала І.Д., аўтар песень".

"Якіх?.." - пацікавіўся ён, бо ніякіх песень да дэкады не пісаў, і сакратарка сказала: "Народных".

Што ж, з паэмай "На куццю" ў Маскву не паедзеш. Толькі з песнямі.

Ён, можа, і не паехаў бы, калі б не Ганна. "Я не ведаю, што яно такое, адно ведаю, што гэтага не трэба ні табе, ні мне, і нават не таму, што небяспечна, проста ні мне, ні табе не трэба, але я невыносна, нясцерпна хачу цябе ўбачыць, няхай нават праз гэта мяне спаляць, як ведзьму, я гатовая за цябе жывой згарэць…" - напісала яна ў лісце, перададзеным праз "даўняга вернага сябра", рэжысёра, якога паслалі з Масквы ў Мінск "кансультантам па падрыхтоўцы да дэкады беларускага мастацтва", і той кансультант, выпіваючы дома ў Купалы, нахіліўся блізка-блізка да вуха: "Вас арыштаваць могуць… А яна гуляе з агнём. Скажыце ёй пра гэта, напішыце…"

Арыштавалі, як толькі ён вярнуўся ў Маскву, "даўняга вернага сябра".

"На вакзале яго чакалі, знайшлі і забралі твой ліст, - казала Ганна, калі яны сустрэліся. - Што ты там напісаў? Будзеш цяпер на Лубянцы з ім у кампаніі!"

"У Мінску няма Лубянкі".

"Лубянка скрозь…"

- Вось вы ў якой кампаніі! - падала Купалу "Спіс пісьменнікаў, удзельнікаў дэкады беларускага мастацтва ў Маскве", сакратарка старшыні саўнаркама. - Сем чалавек. - І даверліва кіўнула на дзверы кабінета начальніка. - Там сказалі, што квота шэсць. Дык адзін лішні. Вы каго б выкраслілі?

"Мусіць, яна ва ўсіх пра гэта пытае?.." - прабег Купала позіркам па спісе, дзе насупраць кожнага прозвішча было пазначана, хто над чым працуе, хто і што стварае. Колас - п’есу "Вайна", Бядуля - аповесць пра рэвалюцыйную барацьбу гішпанскага народа, Лынькоў - раман "Кастрычнік у Беларусі", Броўка і Глебка - лібрэта оперы "Кветка шчасця", Міронаў, пра якога да таго, што пісьменнік, было дададзена, што ён як чалюскінец узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі, рыхтуе да дэкады беларускага мастацтва арктычныя апавяданні, - і Купала сказаў: "Я б выкрасліў Купалу І.Д., аўтара народных песень. Бо такога не ведаю".

"Жартуеце, - уздыхнула сакратарка. - А гэта ж Масква!.." І па яе лыпаючых вачах, па ўздыбленых грудзях, па ўсёй ёй чыталася, што з Масквой не да жартаў.

"Масква, наша доля і воля…"

Так, з Масквой было не да жартаў, а Ганна (Купала зноў успомніў Асеева: "Гэтая актрыска шалёная!") прыйшла, хоць яны дамовіліся спаткацца пазней, на балет "Салавей", якім сканчалася дэкада беларускага мастацтва ў Маскве, і, калі ў фінале балета дзве сотні танцораў і танцорак тапталі "Лявоніху", да Ганны падсеў кінарэжысёр Чыаўрэлі, нешта сказаў ёй, кіўнуўшы на ложу, дзе сядзеў Берыя, і Ганна ўскочыла, села, зноў ускочыла, села - з боку можна было падумаць, што яна таксама "Лявоніху" танцуе. Урэшце яна паднялася і сышла, нічога не сказаўшы Купалу, а пад апладысменты танцорам да яго падышоў строгі малады чалавек: "Товарищ Купала, прошу со мной".

Са службовага ўваходу ў тэатр стаяла машына, з якой Купала, думаючы, што выйдзе на Лубянцы, выйшаў на Цвярской каля рэстарана "Арагві". Яго павезлі, хоць ад тэатра да рэстарана пешшу было дзесяць хвілін.

Не эканомяць у Маскве бензін.

30

Да Дома літаратара найбліжэй было прайсці праз парк Горкага. "Гэта лагічна, - сказаў бы Крыванос. - Да Дома літаратара праз парк Горкага".

Але чаму парк Горкага ў Мінску? Горкі тут не жыў. У парку не гуляў - прычым тут Горкі? Хіба пры тым, што пра беларускіх паэтаў Купалу і Коласа сказаў, што яны файныя хлопцы?..

У-у-у, колькі файных хлопцаў на ганку! Вунь і Барада сярод іх рукой махае. Зараз здароўкацца ўсе будуць. "Які ў цябе файны касцюм!.. "

- Пасля перакусіш, - сказаў Барада, не пусціўшы яго ў кавярню. - У Навума паямо, тут пачалі ўжо. Лугунец выступае. Ты не ведаеш, чаго ён за яйцы трымаецца? Нос крывы, за яйцы трымаецца, а пра Купалу кажа, што той быў п’яніца, таму з лесвіцы зваліўся.

Яны ўвайшлі ў залу, калі Лугунец скончыў выступаць. Убачыў Віктара, павярнуўся і сышоў са сцэны ў бакавыя дзверы.

Вось чаго ён прыпёрся са шпіталя ў жыццёва важнае месца паранены? Мусіць, сказалі, каб выступіў. Гэта таксама жыццёва важна.

Дык і табе ж сказалі. І ты выступіў. Але Лугунец сказаў тое, што хацеў сказаць, а ты - не. Так што яшчэ пытанне, хто каму пад дзягу кіпень мусіў выліць…

- Віктар? Ты чуеш? Што з табой? - тузануў яго за рукаво пінжака Барада і павёў на сцэну - ён, аказалася, быў вядучым вечарыны. - Паслухалі вы малайца Лугунца, - наўмысна змясціў Барада націск у слове, - а цяпер паслухайце малайца Маргера. - Ён толькі-толькі з Масквы, што-кольвечы вызнаў там пра Купалу, зараз распавядзе.

Калі Лугунец - малаец, значыць, не беларус, - вось што азначала наўмысна зробленае Барадой змяшчэнне націску. Па пашпарце, магчыма, беларус, але па сутнасці - не. Малаец.

Пасля таго, як адзін прысланы з Масквы начальнік, папрасіўшы памочніка напісаць у дакладзе некалькі слоў па-беларуску, выгукнуў пад канец даклада: "Вы, беларусы - малайцы!" - думаючы, што называе беларусаў малайцамі, назва ні ў чым не вінаватых жыхароў паўднёва-ўсходняй Азіі стала ў пісьменніцкім, увогуле ў беларускамоўным, не такім ужо вялікім у Мінску асяродку назвай тых, хто выракся беларушчыны. Вядома, тычылася гэта толькі беларусаў. Малайцы тут ні пры чым.

- Ды ўсё мы ведаем пра Купалу! - крыкнуў у зале нехта з малайцаў. - Пра ледакол прачытай! Як з Брэжневым цалаваўся, раскажы!

Хтосьці запляскаў. Не ўся зала запляскала, але і не адзін чалавек. І яшчэ некалькі засмяяліся.

Ён глядзеў у залу - амаль усіх ведаў. Іх каля чытырохсот - сяброў Саюза пісьменнікаў. Сапраўдных літаратараў сярод іх, можа, сорак. Дваццаць празаікаў, дваццаць паэтаў, пара драматургаў. Яшчэ крытыкаў адзін-два. Выходзіць сорак тры - сорак чатыры. Добра, няхай сорак чатыры. Трыста пяцьдзясят шэсць астатніх - графаманы. Не паэты. І нават не таму, што пісаць не ўмеюць, а таму, што не паэты. Па нутры, па жыцці, па спосабе існавання, праз які пазнаеш паэта. Як таго ж Бараду… Танкевіча, Пімена, Стральца, Бура… Ці Каралевіча… Ды калі б Каралевіч пісаць не ўмеў, ён усё адно быў бы паэтам! А гэтыя не будуць па прыроднай прычыне. Па той, што не паэт быць паэтам не можа. І хоць яны ўсе разам не напішуць нават пра ледакол, ва ўсіх і ў кожнага будзе цяпер над ім перавага: яны не выступалі на з’ездзе і не цалаваліся з Брэжневым! Больш ніякіх пераваг не будзе, толькі адна, але неаспрэчная: не цалаваліся і не выступалі! І гэтага ім дастаткова, каб падпісвацца пад ананімкамі: "Сапраўдныя Паэты". Ніхто іх, праўда, на з’езд не клікаў, і Брэжнеў з імі цалавацца не збіраўся, але, каб паклікалі, яны б усе адмовіліся, а калі б Брэжнеў цалавацца палез, кожны з іх плюнуў бы яму ў морду.

Ці ў задніцу.

"Ды вы сраку яму б цалавалі!" - можна было - і трэба было сказаць. Барада тузаў пасля: "Чаму не сказаў? Няхай бы самі сябе панюхалі!" - а ён падышоў да мікрафона і прачытаў пра ледакол.

Ніхто не запляскаў. Але і не выгукнуў ніхто нічога. Ён спытаў у цішы: "Яшчэ да мяне ёсць што-небудзь?.. Няма? Тады што да Купалы. Яго забілі. Пра тое, хто, чаму і як, мне ўпершыню расказала Перапёлка, якая блізкая была да сакратара ЦК кампартыі Беларусі Панамарэнкі і якая разам з ім была ў гатэлі "Масква", калі Купалу скінулі ў лесвічны пралёт…"

Вечарына цягнулася доўга. Пачалі спрачацца: "Доказы! Дзе доказы?.." - і калі ўсё стала патанаць у гвалце, у тлуме, Барада сказаў: "Тут больш няма чаго рабіць. Няхай самі скубуцца. Пайшлі да Навума, нашы ўжо там".

Паэт Навум Масляк жыў у доме побач з Домам літаратара, у які амаль ніколі не заходзіў. Не меў патрэбы. Бо ўсе, каго ён хацеў там бачыць, заходзілі пасля сходаў з вечарынамі да яго. А там, куды ён не заходзіў, заставаліся тыя, каго бачыць Навум не хацеў.

Менавіта так, хоць можна было прасцей, тлумачыў Масляк прычыну, па якой добраахвотна падпісваўся на немалыя, як для паэта, матэрыяльныя (стол накрыць) і сякія-такія маральныя (на тое, каб стол накрыць, Соф’ю Саламонаўну ўгаварыць) страты.

Соф’я Саламонаўна, маці Масляка, з якой жыў ён у двухпакаёўцы насупраць парка Горкага, адчыніла дзверы.

- Вой, хто да нас! Віцечка!.. Ты чаму не нарадзіўся габрэем, Віцечка, калі гэтакі разумны? І так добра віншавальныя вершы пішаш! - раскінула яна, калышачы грудзямі, абдымкі. - Можа, яшчэ і на скрыпцы граеш, а мы не ведаем?

З тым, як ставяцца да ягонай славы ў гэтым доме, усё было ясна. Навум мог нічога не казаць, але сказаў:

- Мама, прынясі скрыпку.

- На, - падаў яму Барада прынесеную пляшку. - І досыць. Пайгралі - і хопіць.

Але пайграць хацеў не толькі Навум. За сталом сядзелі Бычык з Дымовічам, Бур, Стралец, Каралевіч, Тарасюк і чалавек, да якога ў гэтай кампаніі адносіліся не кепска, хоць і не быў ён у ёй сваім: галоўны рэдактар энцыклапедычнага выдавецтва Гарымякін. Запрасілі яго, мусібыць, каб распытаць пра купалаўскі даведнік: што там і як? Пра гэта якраз з такімі паўзамі, нібы ў носе калупаўся, Гарымякін і казаў.

- Хлопцы, мы ж толькі пачалі. Там працы яшчэ на пяць гадоў, а вы: забілі, не забілі, што будзе, як будзе? Скуль я ведаю?

- Як адкуль ведаеш? - аж падскочыў Дымовіч. - Ты ж галоўны рэдактар! Ці ты там - генерал на вяселлі, а даведнікам купалаўскім займаецца ЦК?

- ЧК, - сказаў Бур. - Купалам як займалася, гэтак і займаецца ЧК.

- І яшчэ Маргер, - уставіў сваё, бо не мог не ўставіць, бо тады ён не быў бы ён, Барада. Але тут жа зрабіў выгляд, нібы гэта не падкол. - Ён жа казаў сёння, хто забіў, чаму? Ці вы не чулі?

Гарымякін, які быў някепскім празаікам, мог бы пісаць дэтэктывы, але збіўся на раманы, у якіх сакратары райкамаў партыі перавыхоўвалі старшыняў райвыканкамаў, зноў калупнуўся ў носе.

- Ён хіба быў там, дзе забівалі? Бачыў забойцаў і можа іх апазнаць? Усё гэта з нечых слоў. А тое, што са слоў, - гэта літаратура. Не дакумент для навуковага даведніка. І не для даведніка я вам магу сказаць, што сын Якуба Коласа казаў мне, а яму казаў бацька ягоны, што якраз Перапёлка, словы якой для Маргера дакумент, і спіхнула Купалу. Ён быў нападпітку, пачаў да яе чапляцца - яна адштурхнула. Выпадкова, вядома, усё выйшла, але. Дык што: пісаць пра гэта ў энцыклапедыі?

- А чаму не? - спытаў Дымовіч. - Калі Колас казаў.

Каралевіч, які не ўмеў хаваць ні таго, што яму весела, ні таго, што сумна, засмяяўся. Бо ў тым, што спытаў Дымовіч, была падначка: Гарымякін любіў расказваць, як хваліў яго Якуб Колас.

- Казаў, - не надта прыязна зірнуў Гарымякін на Дымовіча. - Але фотаздымка не даслаў, на якім Купала чапляецца да Перапёлкі. Ці да Мядзёлкі, пра якую таксама кажуць, што гэта яна Купалу скінула.

Так, такое казалі. І кажуць. І пра Мядзёлку, і пра Перапёлку. Калі Перапёлка распавядала пра смерць Купалы, пра тых, хто яго забіў, Віктар нават падумаў, што яна ўсё выдумляе. Засыпае сцежку, якая магла прывесці да яе, пясочкам прыдуманых успамінаў.

Соф’я Саламонаўна прынесла смажаную рыбу: "Правільна, жанчыну шукайце, жанчыну… Во табе, Віцечка, хвосцік, галаву ты, мусіць, у Маскве з’еў…"

З’еў дык з’еў. Жарцікі Соф’і Саламонаўны - такой бяды. Абы астатнія не чапляліся з гэтым, як Перапёлка з Мядзёлкай да Купалы. І ён сказаў, пакуль налівалі пад рыбу:

- Калі шукаць жанчыну, дык у самым канцы Купалавага жыцця іх было чатыры. І ўсе акторкі. Так што любая ў ягоным лёсе магла якую заўгодна ролю прыдумаць.

Тарасюк, які сядзеў насупраць, глянуў на яго, паківаў.

- Магла. Але мы не французы. Навошта нам шукаць жанчыну, калі чалавек загінуў за ідэю?

Бычык, Дымовіч, Бур з Масляком таксама паківалі: маўляў, так, - а Каралевіч, як толькі Барада наліў яму кілішак, тут жа ўстаў.

- Можаце лічыць, што я француз! Я не разумею, чаму за ідэю лепш загінуць, чым за жанчыну? Па-мойму, наадварот. Прапаную выпіць за ўсіх жанчын Купалы. Хоць іх чатыры, хоць сорак чатыры!.. - І спытаў, выпіўшы: - А хто чацвёртая?

Распавесці ім пра акторку Ганну Трубяцкую? Пра яе дачку, якая таксама Ганна, і бацька якой, можа быць, ці Сталін, ці Купала?.. Каралевічу можна было б расказаць. Стральцу таксама, Барадзе… Гарымякін спытае: дзе дакумент? Без дакумента - літаратура. А калі і літаратура, дык што? Вы ж літаратары.

- У мяне ў Маскве знаёмая была. Мімалётная такая. Таксама, дарэчы, акторка, - падняўся і прайшоў да вакна, каб закурыць, Стралец, які ў кампаніях звычайна больш курыў, чым гаварыў. - Неяк яна сказала, што сябруе з дачкой Купалы. Я падумаў, як Віктар: акторка. Якую заўгодна ролю можа прыдумаць. Калі не дачкі Купалы, дык яе сяброўкі. А яна мяне з ёй пазнаёміла. З той дачкой. Выпадкова, у тэатры. У антракце. Ні пра што такое не размаўлялі, коратка ўсё. Дый не спытаеш: чыя ты?.. Не ведаю, ці дачка, але да маладога Купалы падобная. Калі ўзяць яго фотаздымак і яе, дык можна было б і ў энцыклапедыю.

- Яе Ганнай звалі? - спытаў Віктар, і Стралец глыбока зацягнуўся дымам цыгаркі: "Не помню. Можа, Ганнай. Не назвалася".

Гарымякін узвіўся.

- У якую энцыклапедыю? Не магло ў Купалы быць дзяцей! Проста не магло, спытайце Чужаніна!

Бычык спакойна, як заўсёды, спытаў:

- Чужанін уролагам быў да Купалы прыстаўлены?

Пра паэта Чужаніна, які быў нейкі час сакратаром Купалы, казалі, што ён быў прыстаўлены да яго энкавэдыстамі. Так яно, ці не, але...

- Я казаў Віктару, каб не браў гэтую прэмію, - працягнуў без ніякага пераходу Бычык, і Віктару падумалася: "Ну вось. Скончылася там - пачынаецца тут. І ад гэтых не адмахнешся, як ад тых, каго не хоча бачыць Масляк. Бо свае". - Бо давядзецца, - казаў Бычык, - адрабляць. Савецкая ўлада не тая ўлада, каб нешта даць і забыць. Па сабе ведаю. Дый ты, Алесь, ведаеш, і ты, Генадзь, і Валодзя, і Рыгор, і Валянцін, і Міхась - усе вы. Ніхто не без граху, бо ў такім часе жывем. Грахоўным. Але гэта не апраўданне. І тое, што прапанову сваю ўлада можа гэтак зрабіць, што не адмовішся, таксама не апраўданне. Мы не мусім дапускаць, каб да нас звярталіся з сумнеўнымі прапановамі. Каб ва ўладзе думка ўзнікла, што нешта такое нам можна прапанаваць. А раз узнікла, калі дапусцілі... Тады прапануюць напісаць прывітанне Сталіну. Ці Брэжневу. І можна, вядома, паспрабаваць апраўдацца, што Брэжнеў - не Сталін. Але няма...

Бычык паглядзеў на ўсіх па чарзе, падціснуў вусны, у яго звычка была ў напружаныя моманты вусны падціскаць, і не сказаў, чаго няма? Мусібыць, апраўданняў.

- З Купалам параўнаў Маргера, - з падробнай зайздрасцю ў голасе, можа, для таго, каб зняць напружанне, сказаў Бур. - Мяне дык не, хоць даўней сябруем.

- Ты вершаў пра Сталіна не пісаў, - паспачуваў яму Тарасюк.

Барада тут жа ўставіў:

- Не паспеў. Затое паспеў пра Леніна, - на што Тарасюк рукой махнуў:

- Ды хто з нас пра Леніна не пісаў…

- Я не пісаў, - прынёс, дапамагаючы маці, яшчэ нейкую страву на патэльні Масляк, а Соф’я Саламонаўна зняла накрыўку:

- Бліны са скваркамі… Ты не мані пры маці, Навуме. Пісаў у школе. Ці ў навучальнай установе не лічыцца? Тады можна і ў інстытуце не лічыць, таксама навучальная ўстанова.

- Нікога Васіль ні з кім не параўноўваў, - цягнучы блін з патэльні, патлумачыў, як дурням, Дымовіч. - Ён пра прынцыпы паводзінаў. Ці ёсць яны, ці не. Як бліны. Ёсць - ядзім, няма - сядзім. Але з прынцыпамі часцей сядзім, калі яны ёсць.

Вось з кім Віктару было заўсёды лёгка размаўляць пра самае цяжкае, дык гэта з Дымовічам. Той прапанаваў, калі пазнаёміліся: "Давай мы з табой пагадненне заключым. Дамовімся, што мы абодва - прыстойныя людзі. І не будзем разбірацца, так ці не? А таго, хто табе пра мяне ці мне пра цябе скажа, што не, пасылаць як найдалей. Гэта будзе апошні, але самы важны артыкул нашай дамовы. У мяне заключана некалькі такіх, і павер: няма нічога лепшага, што гэтак бы дапамагала, вымагала захоўваць прыстойнасць. Вядома, пры ўмове, што ты заключаеш дамову з прыстойным чалавекам. З такім, які яе не парушыць. А не такіх я абыходжу - і ты абыходзь".

Вось што зараз Дымовіч думае? Што парушыў я дамову? Ці не?.. Каб думаў, што парушыў, сказаў бы. Ён не з тых, хто прамаўчыць.

Віктар не пытаў Дымовіча, з кім, апроч яго, заключаў ён такія пагадненні, але з Бычыкам за доўгія гады сяброўства яны не маглі пра гэта не дамовіцца. І калі ў Бычыка ўзнікла праблема з прыстойнасцю, Дымовіч усіх, хто яму пра гэта казаў, пасылаў па апошнім артыкуле дамовы. Яму паказвалі: "Глядзі, непрыстойны тэкст, пад ім подпіс Бычыка", - а ён пасылаў…

Нават сваіх.

Можа, лепш іх не мець, сваіх, каб не пасылаць?..

Подпіс Бычыка значыўся пад адкрытым лістом савецкіх пісьменнікаў, якія закляймілі акадэміка Сахарава і пісьменніка Салжаніцына. Асудзілі іх. "Паводзіны такіх людзей, як Сахараў і Салжаніцын, не могуць выклікаць ніякіх іншых пачуццяў, апроч глыбокай пагарды".

Бычык казаў, што гэтага ліста не падпісваў, што подпіс з’явіўся пад лістом без яго ведама.

Ліст падпісалі найзнакамітыя пісьменнікі. Лаўрэаты ленінскіх і дзяржаўных прэмій, героі сацыялістычнай працы. Абы-якія шараговыя сакратару ЦК КПСС таварышу Суславу былі без патрэбы.

Быў сярод падпісантаў яшчэ адзін беларус. Іван Межак. Ён падпісаў ліст і не заяўляў, што не падпісваў. Але ягонага подпісу як бы ніхто і не заўважыў - усе ківалі ў бок Бычыка.

"Як ты думаеш, - спытаў Віктара ў самы разгар шуму вакол гэтага ліста Круча. - Падпісаў Бычык?" - "Я думаю, калі б падпісаў, дык не казаў бы, што не. А ты падпісаў бы?" - "Мне не прапаноўвалі". - "А калі б прапанавалі?" -перапытаў Віктар, і Круча паўтарыў: "Мне не прапаноўвалі".

Бычык дапусціў, каб прапанавалі.

"Не ў тым праблема, - як дурню, тлумачыў яму Дымовіч. - Каб прапанавалі, ён бы адмовіўся, і ўсё. Яго мучае якраз тое, што не прапанавалі, а проста подпіс паставілі. Не сумняваліся, што ён падпіша. Бо вінны. Маўляў, ёсць час браць - і час вяртаць. Таму ён і сказаў табе: не бяры!"

Так, ёсць час браць - і час вяртаць. І заўсёды знойдуцца тыя, хто скажа табе: не бяры. А ты ім у адказ: "У мяне кута свайго няма, а вы мне пра ідэалы".

- Вось Васіля пытаюць: падпісваў ліст супраць Салжаніцына і Сахарава, не падпісваў? - нібы ўгадаўшы, пра што ён думае, зняў акуляры, працёр і зноў начапіў Бур, і Віктар успомніў, як тое самае зрабіў, зняў акуляры, працёр і зноў начапіў Сахараў, калі Круча спытаў: "Андрэй Дзмітрыевіч, а што вы пра тых, хто падпісаў ліст супраць вас, думаеце?" - "Нічога", - працёршы акуляры, сказаў Сахараў.

Яны выйшлі ў той вечар з Тэатра на Таганцы, са спектакля па вершах Вышэнскага. Спектакль паказвалі ў шасцісоты раз, і ў шасцісоты раз Высоцкі спяваў: "Пошли мне, Господь, второго аукаться через степь", - а Гасподзь усё не пасылаў. Круча, якому зноў грузіны віна прывезлі, вясёлы быў, напрасіўся ў госці да акторкі, што жыла непадалёк, разам з сяброўкай наймала кватэру на вуліцы Чэхава, і якая сказала, на вокны глянуўшы, калі ў двор іх дома ўвайшлі: "Сахараў яшчэ не спіць". - "А давай зойдзем!" - раптам загарэўся Круча. - З Нобелеўскай прэміяй павіншуем!" - "Дык амаль два гады прамінула, - засумнявалася ў прычыне візіту акторка. - Але калі хочаце…"

Без той акторкі іх, можа, і з грузінскім віном не прынялі б у доме - было ўсё ж пазнавата. Але аказалася, што гаспадыня дома апекавалася той акторкай, сустрэла прыязна: "А, Тамара!.." - і павяла яе ў пакой нешта паказаць. - А вы праходзьце на кухню, там акадэмікі чай п’юць". Вось за тым вечаровым чаем Сахараў і сказаў, калі Круча спытаў яго, што ён пра падпісантаў ліста супраць яго думае: "Нічога".

Сядзелі нядоўга. Размова не складвалася. "Выбачайце, што позна, мы з Таганкі, са спектакля па вершах Вышэнскага", - пачаў з выбачэнняў Круча, і госць Сахарава адразу Вышэнскага працытаваў, прачытаў з паэмы, што гучала ў спектаклі: "Школа Ленина продолжается, черт возьми!" - прычым, так прамовіў гэта чорным ротам, што на спектакль той болей Віктар не хадзіў.

Госць гэты, таксама акадэмік, у якога былі не толькі зубы чорныя, але і вусны, рот, Віктар цынгі такой не бачыў ніколі, адсядзеў, як потым акторка сказала, амаль 15 гадоў недзе ў Запаляр’і, навучыўся там з людзьмі не цацкацца, таму як толькі Круча пачаў віншавальную песню Сахараву спяваць, падняўся: "Я, Андрэй, бадай, пайду, а ты паслухай". Сахараў не стаў яго затрымліваць, як хвілін праз дзесяць не стаў затрымліваць і Віктара з Кручам, які ўжо відавочна шкадаваў, што прамяняў акторку на акадэміка: "Можа, мы таксама, позна, Андрэй Дзмітрыевіч, іншым разам", - і калі гаспадар праводзіў іх, Віктар спыніўся ў дзвярах: "Андрэй Дзмітрыевіч, пад лістом стаіць подпіс Васіля Бычыка, але ён ліст не падпісваў", - на што гаспадар кватэры сказаў: "Не магу знаць", - і зачыніў за імі дзверы. У адрозненне ад Дымовіча, ніякіх пагадненняў з Бычыкам ён не заключаў.

- Сказаў Васіль, што не падпісваў, а ўсё адно пытаюць, ці падпісаў? - доўжыў Бур. - Ну і што будзе, калі дазнаюцца? Дапусцім, Суслаў возьме і скажа, што не. Ці наадварот: подпіс пад лістом пакажа. Дарэчы, чаму не паказаў?.. Нецікава гэта ўсім стане, вось што будзе. І, дапусцім, Віктар дазнаецца, што Купала скончыў самагубствам. Прадсмяротную запіску знойдзе. Ці наадварот: дазнаецца, што Купалу забілі. Знойдзе фотаздымак, - павярнуўся ён да Гарымякіна, - на якім відаць, як Мядзёлка з Перапёлкай, ці хто там яшчэ з чатырох акторак, можа, нават жонка ягонага сябра мастака Елісеева, якая гасцявала ў Купалы ў той вечар, куляе яго ў лесвічны пралёт. І што?.. Нецікавай трагедыя Купалы стане, вось што. Самагубства - банальна, жанчына, няшчасны выпадак - банальна, а вось тое, што паміж імі - не. Тое, што паміж імі, - літаратура. І калі ты, Віктар, хочаш зрабіць з гэтага літаратуру, тады я цябе разумею. А калі літаратуразнаўчае адкрыццё для Гарымякіна, тады не. Бо навошта? Каб у Гарымякіна, у ягонага выдавецтва праблемы не было?..

Гарымякін падняўся. Маленькі, а тут як бы разросся, раззлаваўшыся.

- Гарымякін, Гарымякін!.. Вы для чаго мяне запрасілі? Я столькі ж ведаю, колькі вы! І кажу, як ёсць. Энцыклапедыя не раман. У ёй не пішуць або так, або гэтак. Забілі, забіўся! Праз акторку, праз Сталіна! Калі Маргер пра гэта дазнаецца, я "дзякуй" яму скажу. А раман ягоны чытаць не буду, мне сваіх хапае. Літаратуру ствараюць з жыцця, а ў яго адны выдумкі. І ты, Генадзь, - насупіўся ён на Бура, - яго яшчэ і падбухторваеш. Разам з Каралевічам: "Выдумляй, Маргер, літаратуру, а не шукай дакументы для энцыклапедыі". Любы дакумент, калі хочаце ведаць, важней за любую літаратуру.

Бур ні ў чым Віктару не патакаў. З ім у Віктара, у адрозненне ад Дымовіча ці Барады, адносіны звіліста складваліся. Бур быў рэдактарам часопіса, у які Віктар прынёс, прыехаўшы з Масквы, вершы - раней ён у беларускіх часопісах не друкаваўся. Бур прачытаў, сказаў: "Чакаў большага". Як бы і нічога ў тым крыўднага не было, усе мы большага чакаем, а Віктара заела. "Я ад вас увогуле нічога не чакаў і не чакаю", - сказаў ён і, не развітаўшыся, сышоў.

Не думаў, што Бур пасля гэтага вершы ягоныя надрукуе. А Бур надрукаваў. Даў зразумець: гэта - над асабістым. І, калі патэлефанаваў: "Бухгалтэрыя пытае, чаму ты па ганарар не прыходзіш?" - Віктар прыйшоў да яго з тэкілай. Купленым у Маскве ў 300-й секцыі, рэдкім па тым часе для Беларусі пітве.

Пагулялі яны пад тэкілу слаўна… З песнямі. "У Барады такое рыла, нібы не маці нарадзіла, а вылез з бацькава дупла, яго тэкіла разлюбіла, яму тэкіла не дала".

Усе п’яныя - ідыёты. Але думаюць, што геніі.

Барада, які ў маладосці так тэкіліўся, што ледзьве з глузду не з’ехаў, з гэтым завязаў, дык яны гулялі і за яго. А ў Барады з тых "тэкілаўскіх" часоў звычка засталася: наліваць. "Не трываю, - кажа, - дзве рэчы: пустых людзей і пустых кілішкаў". Вось і зараз: сам не п’е, а налівае.

- Ёсць падзеі, адной версіі якіх не існуе і ўжо ніколі не будзе, - пачакаўшы, пакуль Барада налье, узяў кілішак і ўстаў Віктар. - Смерць Купалы з такіх падзей. Як і смерць таго, хто ў Купалавай смерці вінаваты. А тое, што Сталін вінаваты, для мяне бясспрэчна. Незалежна ад таго, аддаў ён загад ці даў згоду, ці не аддаваў загаду і не даваў згоды, ён вінаваты ў смерці Купалы гэтаксама, як і ў смерці ўсіх, хто знішчаны ў гады тэрору. Таму я магу сказаць, напісаць: Купалу забіў Сталін - і гэта будзе праўда. Але гэта праўда, якая тычыцца мільёнаў. Такая агульная праўда. А там, дзе праўда мільёнаў там няма праўды аднаго. І гэта лепш за ўсіх нас Бычык адчувае, ён пра гэта і піша. Яго цікавіць адзін з мільёнаў. І мяне таксама. Мяне цікавіць адзін Купала з усіх паэтаў. Чаму? Бо з ім сталася ўсё, што з паэтам можа быць. Што можа быць з усімі паэтамі. З табой, Барада, з Бурам, з Каралевічам - з кожным. Што ўжо адбываецца з намі - ва ўсякім разе са мной. Я не раўняюся з Купалам, але нібы паўтараю ягоны шлях. Вінавачу яго ў тым, што раблю сам. Вінавацячы, раблю тое самае, разумею, што раблю, і не магу не рабіць, не стае мяне на гэта - дык чаму яго ставаць мусіла? Не мусіла ставаць, дастаткова таго, што яго хапіла на тое, што ён напісаў, апраўдваю я Купалу і разумею, што апраўдваю не яго… - адчуў Віктар, як спазмам перахоплівае горла, як наплывае слабасць, усё ж далася ў знакі бяссонная ноч, нервовая напруга апошняга часу, і ён, кульнуўшы кілішак, паспрабаваў дагаварыць тое, што хацеў сказаць ім, сваім, ледзьве пракаўтнуў разам з гарэлкай… - апраўдваю не яго, а праз яго сябе… - і Соф’я Саламонаўна бразнула накрыўкай па патэльні: "Не распранайся, Віктар, тут жанчына! І не ўсе свае".

Стралец, які стаяў каля вакна, падышоў, узяў за плечы: "Сядзь", - а Гарымякін сказаў: "Глядзі ты: новы Купала. Вось што трэба ў энцыклапедыю запісаць. - І спытаў крыўдліва. - Чаму я, Соф’я Саламонаўна, не свой? Бо не паэт? Думаеце, у мяне такога не бывае?.."

Віктар сеў. Што гэта з ім? Стаміўся? Так, але гэта не толькі стома… Гэта нейкае адчуванне сябе не сабой, і ў сабе не сабой няўтульна, як сірацінец, цяжка, як хворы, пачуваешся. Трэба выходзіць з гэтага стану, трэба выходзіць, трэба сядаць і пісаць, бо толькі тады, калі пішаш, ты такі, які ёсць, што б пра цябе ні казалі, і што б ты сам пра сябе ні выдумляў.

У вакно ўляцеў верабей. Звычайны. Шэранькі. У пакоі кніжная паліца злева ад вакна была, на якой партрэт Купалы стаяў, - верабейка сеў на раму і паглядзеў на ўсіх. Не адзін Віктар, усе, мусіць, падумалі, што гэта нейкі знак. Каралевіч сказаў: "Знак нейкі… Купала любіў верабейкаў. Карміў іх…" - а верабейчык раптам кульнуўся з рамы на падлогу. Стралец, які каля вакна стаяў, падскочыў, падняў яго: мёртвы.

Паклаў на падваконне.

Застолле было разбуранае. Раскіданае, як купалаўскае гняздо. Маленькай птушкай. Адзін за адным усе зазбіраліся, раптам паўспамінаўшы, на ноч гледзячы, што ў іх не даробленыя нейкія важныя справы, а Масляк стаў каля дзвярэй: "Чакайце… Я не магу гэтага вераб’я проста ўзяць і выкінуць. Іншага б выкінуў, а гэтага, не ведаю, чаму, але не магу. Што мне рабіць з ім?.."

- Пахаваць трэба, - сказаў Каралевіч і павярнуўся да Віктара. - Ты ж на могілкі да Купалы збіраўся. Калі хочаш, я з табой. Пахаваем, хаўтуры справім. Да раніцы справімся.

- Раніцай мне ў ЦК. Так што без хаўтураў.

Каралевіч пачухаў патыліцу. Ён кожны раз чухаў яе, калі хацеў паказаць, што моцна задумаўся.

- Куды табе раніцай?.. У ЦК? Дык нармальна. З могілак у ЦК - нармальна. Зрэшты, як і наадварот.

XXXI

Купалу правялі не ў залу рэстарана "Арагві", а ў асобны кабінет над залай, сказалі: "Пожалуйста…" - і зачынілі дзверы.

Яму распавядалі ў Маскве пра жарты Берыі. Адзін з іх, рэдкі, для абраных: перад арыштам пабаляваць з арыштантам. І з балю - за краты. На допыты. У цемрадзь камеры.

Берыя любіў літаратуру. Асабліва гістарычную. Але, у адрозненне ад Мяркулава, сам не пісаў. Яму больш падабалася ствараць сюжэты ў жыцці, а не на паперы.

Хвілін дзесяць Купала стаяў каля дзвярэй, чакаючы, што яны адчыняцца, нехта ўвойдзе.

Ніхто не ўваходзіў.

Ён сеў на крэсла пры дзвярах, яму не хацелася ад іх адыходзіць.

Дзверы не адчыняліся.

Ён сам іх прыадчыніў. За імі стаялі двое. 3 абодвух бакоў. Не тыя, што яго прывезлі.

"Мне доўга чакаць?.." - спытаў ён.

Яму не адказалі. Быццам не пачулі. Глядзелі, як у пустэчу. Такія позіркі, пэўна, наўмысна выпрацоўваюцца. Пад імі пачуваешся, нібы цябе не існуе.

Ён зноў сеў.

Колькі яму сядзець?..

Насупраць дзвярэй, на тарцовай сцяне кабінета вісела карціна. Рака ў гарах. Мусібыць, Арагві.

Ён любіў Грузію. Штогод ездзіў туды. Тбілісі, Кутаісі, Мцхэце. Найчасцей у Цхалтуба. Там…

"Эліко, маё світанне…"

Эліко, Эліко!..

Мімалётнае…

Там яму грамату далі. За прапаганду грузінскай літаратуры.

Ён падняўся, падышоў да стала з пітвом і закускамі, выбраў паміж віном, каньяком і гарэлкай каньяк, наліў кілішак, выпіў. Дастаў з кішэні партабак з тытунём "Эліт", пушачку з папяроснай паперай, скруціў цыгарку, запаліў. Дым колцамі паплыў да яшчэ адной карціны, што вісела над сталом і на якой быў намаляваны гэткі самы, толькі не з лёгкімі закускамі, а ўжо застаўлены чырвонымі і белымі місамі, талеркамі з рыбай, мясам, завалены зелянінай і садавіной стол.

У кабінеце быў невялікі гаўбец, што выходзіў у залу. Купала прайшоў на яго, зірнуў уніз - і адхіснуўся. Ён не чакаў, што гаўбец так высока…

Зала была пустая. Вечарам у рэстаране ў цэнтры Масквы - нікога.

Ён не баяўся. Дакладней, ён баяўся, ці ва ўсякім разе разумеў, што яму страшна, бо ўздрыгвала цыгарка між пальцамі, але там, дзе звычайна адчуваўся страх, злева пад сэрцам, страху не адчувалася. Гэта было дзіўна, баяцца і страху не адчуваць, але гэта было так - і ён, вярнуўшыся да стала, наліў яшчэ кілішак.

- Падаваць? - адчыніў дзверы і ступіў у кабінет грузін у двухбортным, зацёплым, як для лета, гарнітуры. - Маё імя Лангіноз, я дырэктар. - І кінуў некаму за спіну. - Падаваць!

Дзверы расхінуліся насцеж - і два грузіны ў кухарскіх апратках падкацілі да стала вазок. На вазку ўнізе стаялі белыя і чырвоныя місы з садавіной і зелянінай, а зверху на вялізным срэбным падносе ляжаў засмажаны баран.

- Калі ласка, - падышоў да стала Лангіноз. - Лаўрэнцій Паўлавіч прасіў сказаць, што калі баран вам не спадабаецца, вам пададуць кухара. Засмажанага. - І кіўнуў на аднаго з кухараў. - Вось гэтага. Ён галоўны. Зваць Мікалай. Прозвішча Кікнадзе.

Кухары паставілі місы па краях стала, барана на падносе паклалі ў цэнтры. Кікнадзе, галоўны кухар, спрытна адрэзаў барану галаву, паклаў на талерку. Лангіноз пажадаў смачна есці - і ўсе трое выйшлі.

Купала выпіў наліты кілішак. Закусваць не стаў. Наліўшы яшчэ, глядзеў на адрэзаную галаву.

- Можна глядзець на гэта, як на метафару, - сказаў нехта з залы, і рэха пракацілася па пустым рэстаране. - Як на тое, што з кожным можа быць. І ніхто з нас, ні вы, ні я не выключэнне… А можна, як на звычай. На даўні звычай падаваць галаву барана самаму ганароваму госцю.

Купала прайшоў на гаўбец. У зале сядзеў Берыя. Народны камісар дзяржаўнай бяспекі СССР. Адзін за сталом, на якім стаяла бутэлька віна і два бакалы.

- Каб бачыць далей і болей, трэба стаяць вышэй, - падняў Берыя руку ўгору. - Я люблю стаяць там, дзе зараз вы. Гэта не так высока, але ўсё ж. Тут п’юць, ядуць, танцуюць, а я зверху пазіраю. І ведаеце: іншым разам спакойна. Людзі, думаю, як людзі, якімі яшчэ ім быць?.. А іншым разам, ведаеце, нянавісць… Без усялякай прычыны, проста сядзіць нехта і чмякае, сёрбае, свіння такая, сёрбае і чмякае, чмякае. Вось так, над сталом, - нахіліўся і пачмякаў Берыя, узяў і адкінуў, як бы выцершы рот, сурвэтку. - Проста свіння!.. І я не вытрымліваю. Хоць па характары мяккі чалавек. Гуманны. Як па сённяшнім часе, дык нават занадта. Не верыце? А дарма… - Ён зняў, працёр насоўкай і зноў начапіў пенснэ. - Зрэшты, ніхто не верыць. Нават тыя, хто, дзякуючы мне, жывы. Вось як вы. Хоць вы жывы, дзякуючы не столькі мне, колькі Хацкевічу. Памятаеце Хацкевіча?.. Ну як жа. Другі сакратар, ваш нацыянальны кадр. Ён, калі ў Грузіі гасцяваў, шмат мне пра вас распавядаў. Хваліў. "Гэта, - казаў, - як ваш Табідзе…" Ну, наш Галактыён, як мы яго без прозвішча ў Грузіі называем, таксама народны… І таксама выпівае. Інакш як напішаш такое:

І закідваў локаць па-жаночы

Снег каля расстайнага маста…

Вы ж выпіваеце?.. Выпіваеце, я ведаю. Налівайце, там у вас, на вышыні, ёсць што наліць.

Насоўка ў Берыі была карычневая з чырвонымі кантамі, і ён, працёршы пенснэ, расправіў яе і акуратна склаў.

- Не хочаце?.. Ці пабойваецеся?.. Не рабіце выгляд, нібы Хацкевіча не ведаеце! Яго не расстралялі як ворага народа. Напісалі, што расстралялі, а насамрэч забілі выпадкова. Не за нацыяналізм. Ды ён і не быў нацыяналістам. У вас, у беларусах, увогуле гэтага мала. Так, хіба пагаварыць. Хоць у чалавеку гэта вызначальная сіла - нацыянальнае пачуццё. Такое ж моцнае, як каханне. Увогуле, што такое чалавек, калі ён мужчына? Мужчына - гэта жанчына і Айчына. У вашых вершах шмат пра гэта, вы разумееце… А вось Хацкевіч зразумець баяўся. Я пытаю: а ведаеш, што мяне за нацыяналізм ледзь не зрабілі брытанскім шпіёнам? Што я Закаўказскую федэрацыю хацеў стварыць, ледзьве не ўгаварыў Сталіна?.. Не, кажа, не ведаю. І глядзіць спалохана. Вось як зараз вы… Думаеце: як гэта таварыш Берыя, які разам з таварышам Сталіным вынішчае ўсялякую нацдэмаўшчыну, можа быць нацыяналістам? Пастку таварыш Берыя ставіць, не йначай…

Купала не думаў пра тое, чаму раптам Берыя стаў строіць з сябе нацыяналіста? У краіне, дзе, прачнуўшыся ранкам, ніхто не ведаў, ці ляжа ў свой ложак вечарам, кожны з сябе некага строіў, ніхто не быў самім сабой. Кожнаму здавалася, што ў іншага, не такога, які ён ёсць, шанец выжыць большы.

А вось пра пастку Купала думаў. І адчуваў, што патрапіў у яе так, што наўрад ці ўдасца вырвацца. Хіба толькі па-звярынаму лапу сабе адгрызці.

- Ты маленькі, дробнабуржуазны нацыяналіст! - раптам рэзка падняўся Берыя. - І мысліш дробнабуржуазна, па-маленькаму! Вось так... - склаў ён два пальцы ў дзюбку, паказваючы, як дробязна, па-маленькаму мысліць Купала. Пастаяў гэтак, гледзячы ўверх і любуючыся эфектам. Сеў, засмяяўся двума кароткімі смяшкамі. - Гэта не я кажу вам, гэта Сталін мне так казаў, калі з Тбілісі ў Маскву паклікаў. А трэба, сказаў, калі некім быць, няхай сабе нацыяналістам, дык вялікім. А як ім быць, як ім стаць?.. Вы не думалі… гэта я ўжо да вас, Іван Дамінікавіч. што такое вялікі палітык, палкаводзец, паэт? Чым вымяраецца веліч? Самім палітыкам, палкаводцам? Самім паэтам, ягоным талентам? Вядома, не без таго, але ведаеце, колькі таленавітых у якім-небудзь Ліхтэнштэйне? - з цяжкасцю вымавіў Берыя назву маленькага еўрапейскага княства, і Купала падумаў, што назву Манака, княства, не большага за Ліхтэнштэйн, вымавіць яму было б лягчэй. - Дзяржавай, Іван Дамінікавіч, веліч вымяраецца! Краінай, якая стаіць, якая высіцца за палітыкам, палкаводцам, паэтам! Вось адкуль веліч! Параўнайце: што такое Купала, за якім Беларусь, і што такое Купала, за якім Савецкі Саюз?.. Вы падыходзіце для Савецкага Саюза, вы яму адпавядаеце, таму мы вас і цягнем! Перад вамі гара, узыходзьце! На ёй кедры, дубы, над ёй сокалы, арлы - я вам потым, калі дазволіце, легенду пра арла распавяду… А вы ў беларускія кусты, у хмызняк, дзе ўсялякая драбяза пасецца. Нацыянальныя мышы ды тхары. Толькі піск ды смурод…

Берыя ўзяўся за бутэльку, віна наліць хацеў, але не наліў. Можа, не прыдумаў, за што выпіць? Не за мышэй жа з тхарамі.

- Сталін папрасіў мяне прыгледзецца да Хацкевіча: можна яго на гару, у Маскву, ці ён тхор? Толькі смярдзець будзе… Мне здалося, што не тхор. І можна падняць… Калі не на гару, дык на пагорак. Але яго забілі. Мы ў горы ездзілі, ён горы захацеў паглядзець. Вярталіся, калі ўжо звечарэла. На Каўказе хутка вечарэе. Вельмі хутка. Вось яшчэ нібыта дзень - і ўжо ноч. Месяц то з хмары, то ў хмару. І зырка так. А ў гэтага Хацкевіча, як і ў мяне, пенснэ было. У месячным святле паблісквала… І раптам стрэлы. 3 ночы, з цемры. А ў машыне жонка мая з намі, сын. Сасо мне пасля гэтага браніраваную машыну прыслаў. Такі самы "Пакард", на якім сам ездзіў. Але тады, у гарах на ваенна-грузінскай дарозе зратавала мяне не браня. У Хацкевіча пенснэ бліснула - у яго і стрэлілі. Пераблыталі мяне з ім. Выйшла, што ён мяне ўратаваў. Беларус грузіна. Хіба не так?.. Выпадкова, але так. І я не тое каб пакляўся, не, проста сказаў сабе... мы, грузіны, мегрэлы, а я яшчэ й мегрэл, удзячныя людзі і ўмеем трымаць слова... дык вось я сказаў сабе, што пры выпадку ўратую некага з беларусаў. І ўспомніў, як Хацкевіч распавядаў пра вас. Вось вы й жывы.

Берыя ўстаў, пайшоў па зале. Дакрочыў да дзвярэй, прыадчыніў іх і, пакінуўшы прыадчыненымі, рушыў назад.

- Але часова. Пакуль жывы. Бо ўсё можа памяняцца... Вось зараз нехта падыдзе і штурхне вас у спіну. І вы ўніз на скрут галавы. Мне пад ногі... - спыніўся Берыя. - А я вось так. - выцер ён ногі аб дыван на тым месцы, дзе мог ляжаць са скручанай галавой Купала. - І пайду далей. Да стала з віном. Можа быць, налью віна і вып’ю за вечную, так бы мовіць, памяць, а, можа, і не. Бо нічога вечнага няма. Нічога, апроч аднаго. Вечнай адсутнасці. Уяўляеце? Вы ўніз сторч галавой - і вас няма, няма і няма. Вечна. Гэта ж страшней за смерць. Таму думаць трэба, Іван Дамінікавіч, не пра тое, як у вечным застацца, а як у імгненным пражыць.

Берыя пастаяў яшчэ, гледзячы пад ногі, уздыхнуў і падняў галаву.

- Толькі тут, дзе імгненнае, ёсць у нас магчымасць пра вечнае думаць. Вершы пра вечнае пісаць. Сесці за стол, абняць сябра, выпіць... - зірнуў ён на дзверы. - Сустрэць жанчыну. - І працягнуў без ніякага пераходу. - Я спытаў неяк: "Сасо, што ты ўсё дома сядзіш? У Крамлі ды на лецішчы. Людзей не бачыш…" І прывёў яго сюды. Угаварыў прыйсці. Ён стаяў там, дзе цяпер вы, і глядзеў. Без асаблівай цікавасці. Нават раздражняўся: "Ты для чаго мяне сюды прывёў?.." Злаваць пачаў, але тут адчыніліся дзверы - і ўвайшла яна. З ягоным сынам і... Зрэшты, не важна, з кім яшчэ. Важна, што гэтак увайшла, што... - Берыя вярнуўся да стала, сеў, закінуў нагу на нагу і гукнуў у прыадчыненыя дзверы. - Пакажы, як ты ўвайшла!..

Увайшла Ганна.

- Вось, глядзіце, Сталін тое самае ўбачыў! - казаў Берыя, пакуль Ганна ў белай сукенцы пад чырвонай пелярынаю крочыла цераз залу па сінім дыване. - Белыя плечы пад пелярынаю. Як яна плыве, як уздымаюцца дыханием грудзі, як перакочваюцца, напоўненыя жаданнем, клубы. Яшчэ б!.. Як не жадаць, калі спатоліць тваё жаданне можа той, каго жадае ўвесь свет! Калі ўся зямля жадае, каб ён яе ўзяў, хоць як, ласкай ці гвалтам, а ён можа ўзяць цябе адну, ён сярод усіх цябе выбраў, дык як тут не будзеш жадаць, я так кажу, Ганна?!.

Ён падвысіў голас, і Ганна ўскінула галаву. Ганарліва гэтак ускінула - і ў той жа час не без страху.

- Так, - сказала яна, сядаючы да стала. - Вы ўсё кажаце так. І нават Табідзе слова ў слова цытуеце. "Белыя плечы пад пелярынаю..." - узмахнула яна рукамі да гаўбца, на якім стаяў Купала, і чырвоная пелярына зляцела з яе плячэй, якія бліснулі беллю. - Але пры чым тут гэты чалавек на гаўбцы?

Берыя не падняўся, каб падаць пелярыну. Толькі рух зрабіў, але не падняўся. І Ганна толькі рух зрабіла, але пелярыну не падняла.

- Прычым тут гэты чалавек на гаўбцы? - зрабіў выгляд, нібы задумаўся, Берыя. - Можа, і ні прычым. Вось няхай ён і скажа, а я паслухаю. І падумаю, як падаць галаву барана? Як метафару, ці як пачастунак…

Купала глядзеў на пелярыну. Яна ляжала, чырвоная, на сінім дыване пад нагамі Ганны - здавалася, плыве па сіняй рацэ, на беразе якой Ганна сядзела, падабраўшы падол сукенкі, каб не замачыць, і ён успомніў маці, якая сядзела вось так, падабраўшы падол сукенкі, над ракой, толькі ён забыўся праз іх частыя сямейныя пераезды, дзе: у Вязынцы, Сеніцы, Селішчы?.. - і была маці падобнай да Лёлі, багіні прыгажосці, якой яе ўяўляў ён, маленькі Ясь, і думаў, што калі вырасце і ажэніцца, дык ці з маці, ці з Лёляй, і сказаў пра гэта маці, крыкнуў цераз раку, бо на другім беразе быў: "Калі вырасту, я ці з табой ажанюся, ці з Лёляй!" - на што маці засмяялася, а тут да ног яе падплыло нешта чырванаватае, не разабраць было, што, можа, толькі што знятая, не выскрабаная скура барана, якую маці, нагнуўшыся, паспрабавала вылавіць, бо ніякая скура ў гаспадарцы не лішняя, але не ўтрымалася і сарвалася з берага пад скуру галавой, ніяк не магла, перапудзіўшыся, з галавы тую скуру сцягнуць, нарэшце вынырнула, закрычала, захлынаючыся: "Я-я-яська!.. Я-я-ясь!.." - і ён кінуўся ў раку, вада ў якой здалася яму чамусьці такою ж, як кроў, чырвонай, не відаць дна - вада Айчыны.

- Вы сказалі, што мужчына - гэта жанчына і Айчына, - нахіліўся з гаўбца, раптам адчуўшы жаданне зляцець з яго, Купала. - Мне няма чаго дадаць.

Ганна павяла плячамі, Берыя ўсё ж падняўся на гэты жэст, падаў пелярыну. Сеў, наліў у бакалы віна. Купалу зверху здалося, што сабе белага, а Ганне чырвонага. З адной бутэлькі.

- Гэта адказ. Наўрад ці яму спадабаецца, але гэта адказ. - І падняў бакал. - Вып’ем!.. Як там у вас, на вышыні?..

Купала схадзіў па свой кілішак, Ганна таксама бакал падняла, спытала напружана, відаць было, што ў фінале гэтай рэстаранна-тэатральнай пастаноўкі яна не чакала нічога добрага: "За што?.."

Берыя сабраўся нешта сказаць, без тоста грузіны не п’юць, але перадумаў. Змаўчаў і паглядзеў на Купалу.

Купала зразумеў, што тост чакаюць ад яго. І нічога, зусім нічога ў галаву не прыходзіла. Мітусліва ўспамінаў Грузію - колькі там гэтых тостаў наслухаўся! І хоць бы адзін.

- У мяне знаёмая ў Грузіі. Эліко... - пачаў ён, не ведаючы, чым скончыць. - Мы з ёй... З боку выглядала, што ў нас раман, а да яе сватацца прыехалі. Не мае сваты. І жаніх, між іншым, мегрэл, калі ў застоллі сядзелі, легенду распавёў.

Усё ж успомнілася. Хай не тост, але нешта грузінскае.

- Жыла ў гарах прыгажуня. Прышоў да яе сватацца джыгіт. І ў гэты ж час яшчэ адзін. Сталі спрачацца: каму першаму сватацца? Пачалі біцца - і забілі адзін аднаго. І сталі праз гэта біцца іх родныя, крэўныя - і пазабівалі адзін аднаго. І пазабівалі праз гэта адзін аднаго ўсе жыхары іх паселішчаў. Застаўся жывы толькі адзін сівы, мудры горац, які й пакінуў свету гэтую легенду…

Давайце вып’ем за...

Берыя падняўся - і Купала змоўк.

- За дружбу народаў! - сказаў Берыя, хоць Купала чакаў, што скажа: за мудрага горца! Сам ён збіраўся менавіта так сказаць.

- За рускіх, - чокнуўся Берыя з Ганнай, - за беларусаў, за грузінаў. Ва ўсіх народаў шмат мудрых легендаў, і я абяцаў вам распавесці, калі дазволіце, легенду пра горнага арла. Таксама грузінскую. Яна не зусім супадае з тым, што кажа пра сямейства арліных арніталогія, але я не доктар біялагічных навук. Дык вось, калі арол пачынае старэць, ён кіпцюрамі сваімі, якія стачыліся за доўгія гады, ужо не можа схапіць здабычу. Дзюба ягоная з узростам загінаецца, і не ўдаецца яму, як раней, адным ударам забіць ворага. Крылы ягоныя абрастаюць, як імхом, старэчымі пер’ямі, робяцца цяжкімі і не даюць яму высока ўзняцца, каб далёка бачыць. Што ж рабіць горнаму арлу? Паддацца старасці, здацца смерці? Скласці крылы і кінуцца са скалы? Нейкі птах гэтак і зрабіў бы, але не горны арол. Ён узлятае на вяршыню скалы і дзяўбе, дзяўбе гэтак, што іскры ляцяць, цвёрды, як жалеза, камень, пакуль старая дзюба не раструшчыцца. Дачакаўшыся, калі вырасце новая, ён вырывае ёю свае сточаныя кіпцюры. Нанава выраслымі кіпцюрамі арол выдзірае старое, сцяжэлае пер’е на крылах - і зноў высока ўзлятае, зноў далёка бачыць. З вострых кіпцюроў ягоных зноў не вырвацца здабычы, ад жалезнай дзюбы ягонай не ўратавацца ворагу!.. Дык вып’ем за... - вышэй падняў Берыя келіх, пастаяў з ім, высока ўзнятым, і паставіў на стол. - Зрэшты, Іван Дамінікавіч, выпівайце за каго ці за што хочаце. Зараз Лангіноз адчыніць рэстаран - і можаце зверху глядзець. На ўсё і на ўсіх. Калі захочаце некага забіць, скажыце Лангінозу. Ён заб’е і засмажыць. А калі не захочаце, можаце пра гэта не казаць, бо не паверу. - І ён падсунуў келіх да Ганны, якая нервова, пакуль Берыя легенду распавядаў, выпіла свой. - Ты застаешся?

- Фу!.. - выдыхнула тая і, выпіўшы віно з келіха Берыі, пацепнула белымі плячыма пад чырвонай пелярынай. - Дзякуй, я ўжо нагледзелася. Усіх бы пазабівала! І тых, хто ўнізе, і тых, хто зверху.

Шалёная.

"Шенма сурвілма дамліа Шензе фікрма да севдама Шорс цасвлам, хшірад гакрама Гуліс твалебіт мхедвама, Гуліс твалебіт мхедвама…" - насцеж расчыніліся дзверы, у якія ўляцеў, як горны арол з новымі крыламі, Лангіноз з музыкамі і, пакуль тыя спявалі, як каханая страціла каханага, нібы чаркес стралу, Лангіноз паказваў, як выходзіла ў Берыі з адной бутэлькі і белае, і чырвонае віно наліваць: "Тут перагародка, дзве бутэлькі ў адной. Фокус просты, але, калі не ведаць, уражвае. Ён Сталіну, калі знаёміліся, гэтаксама наліў. Той не ведаў і ўразіўся. У Маскву Берыю ўзяў. А ён мяне паклікаў. Вы таксама можаце каго хочаце паклікаць. Калі няма гаспадара, гэта не забараняецца. Увогуле ўсё можна, калі гаспадара няма. Гуліс твалебіт мхедвама, гуліс твалебіт мхедвама…"

Купала не стаў нікога клікаць. Табідзе ў Маскве не было, а некага іншага... Можна, вядома, некага. Таго ж Асеева, Ціханава... Але ён падумаў: "Мяне б яны паклікалі?.." Стаяў на гаўбцы, папіваў каньяк, падыходзіў да стала, закусваў смачна, кухара Кікнадзе не трэба было засмажваць, глядзеў з гаўбца ўніз, дзе ўсё болела шуму, звону, людзей, жанчын у шыкоўных строях і мужчын у ладна скроеных касцюмах, фрэнчах і кіцелях, якія коратка, так, каб было незаўважна, кідалі, калі прыкурвалі, позіркі наверх, і па тварах іх прабягала то недаўменне, то разгубленасць: хто там, на гаўбцы Берыі, дзе выпадковых не бывае? - і гэтая невядомасць выклікала ў іх адчуванне небяспекі, шмат хто відавочна нерваваўся, вунь тыя два вайскоўцы амаль пад самым гаўбцом, абодва з пятліцамі палкоўнікаў, якія налівалі і выпівалі, налівалі і выпівалі, не закусваючы, пакуль адзін не з’ехаў з крэсла тварам у талерку з кабачкамі, а потым стаў выцірацца сурвэткай, як нядаўна паказваў Берыя, так, што стала гідка, і ўжэрты палкоўнік адчуў гэта, крайком вока ўбачыў позірк Купалы, які свідраваў яго зверху, ускочыў і застыў рукі па шве з кабачковымі семкамі на падбароддзі, з боку ў бок хістаючыся, пакуль хаўруснік не ўзяў яго пад пахі і не пацягнуў у прыбіральню, чапляючыся за ножкі крэслаў, за сталы, устаўленыя, як на карціне, бутэлькамі, чырвонымі і белымі місамі, талеркамі з рыбай, мясам, заваленыя зелянінай і садавінай, і ўсё гэта пад музыку з танцамі, пад "Барыню" і "Лезгінку" пілося, елася, жавалася, жэрлася ў сталіцы краіны, на прасторах якой смерць пажынала людзей, старых і дзяцей, галадаморамі, знішчала іх ссылкамі, лагерамі, генацыдамі - Купалу невыносна захацелася забіць і тых, хто ўнізе, і тых, хто зверху, дзе ён быў адзін…

Чужы чужым - яны знайшлі свайго,

Не свой сваім - яны пайшлі з чужымі,

Не тузайся ні з тымі, ні з другімі.

Як ты адзін - ты больш за аднаго.

У высі птушка,

Рыба ў глыбіні,

Вандроўнік на фантомным небакраі,

Як ты адзін - ты не змарнуеш дні

На тое, каб спазнаць законы зграі.

Як ты адзін - аднойчы ўночы ты,

Угледзеўшы імгненны след каметы,

Уцяміш таямніцу пустаты,

З якой Гасподзь саткаў усе Сусветы.

Як ты адзін - ты боскай тканкі ніць

У вушка голкі зловіш і, быць можа,

Пустое станеш ткаць, пустое шыць, -

Як ты адзін,

Як Бог у тым паможа.

32

Пасля пасядзелак у Маслюка на могілкі да Купалы сабраўся з Віктарам і Каралевічам яшчэ й Стралец. Яго таксама ўразіла смерць вераб’я і, мусібыць, не менш за іншых, але калі іншыя ўбачылі ў гэтым, кожны для сябе, нейкае трывожнае прадказанне, знак, дык ён убачыў тое, што было. Смерць. Няхай маленькую, вераб’іную, але смерць.

Стралец загарнуў вераб’я ў сурвэтку, паклаў пад кашулю на грудзі - і так трымаў. Каралевіч узяў з багажніка Бычыкавай "Волгі" рыдлёўку. "Падвезці?" - спытаў Бычык, які ні ў якія прымхі не верыў, а тут таксама ўспомніў пра важныя справы і дахаты заспяшаўся. - "Не трэба. Пройдзем".

Пайшлі на могілкі. Стралец і Віктар маўчалі, а Каралевіч маўчаць не мог. "Вы бачылі калі-небудзь, як птушкі паміраюць? - пытаў ён па дарозе. - Я не бачыў. Можа, яны так і паміраюць. І нічога тут дзіўнага. Але чаму, калі мы размаўлялі пра Купалу, верабейка прыляцеў на ягоны партрэт? Можа, гэта душа Купалы прыляцела? Тады чаму памерла? Душа ж не можа памерці, яна несмяротная. Дык што гэта было?.."

"Так, душа не можа памерці. Але верабей памерці можа. А калі можа памерці верабей, значыць, можа памерці і чалавек", - думаў Віктар пра смерць, як талстоўскі Іван Ільіч, каб не думаць так, як думалася самому: "Ён сам скінуўся! І паказаў, што сам!.."

Так думаць не хацелася, нельга было так думаць, бо калі так, тады што з гэтым рабіць? Пісаць у энцыклапедыі, што напіўся і зваліўся?..

- Бачыў, - сказаў ён Каралевічу. - Бачыў я аднойчы, як птушка памерла. У палёце. Юнаком яшчэ быў, падлеткам. Бацька на паляванне ўзяў. Упершыню. На качак. Я не хацеў. Але бацька, ваяка: "Пайшлі! Ты хоць раз, ды стрэліш! Мужчына мусіць!.." Што ж, мусіць дык мусіць. Але нават мусячы пайсці туды, дзе забіваюць, ты не мусіш забіваць. Неяк жа можна схітраваць, знайсці спосаб, каб не забіць. І як толькі паказалася чарада, я ўскінуў стрэльбу. "Рана, надта далёка і высака, зараз да возера пачнуць зніжацца, тады…" - казаў бацька, але я ведаў, што рабіў. Калі ты хочаш, каб хоць адзін раз, дык на табе: раз! - і, не цэлячыся, я стрэліў. У паветра, туды, дзе чарада ўжо праляцела. А птушка кульнулася ў паветры і ўпала. Так далёка ўпала, што мы яе, сабакі з намі не было, не знайшлі. Першая, тая, што ляцела паперадзе. Качар. Важак. "Ну ты даеш!" - у захапленні схапіў у абдымкі бацька, нават гарэлкі пасля наліў, як роўнаму. А я ведаў, што не пацэліў. Не мог я, страляючы туды, дзе чарада праляцела, пацэліць у птушку паперадзе чарады. Каб яшчэ ў апошнюю, дык неяк магло быць. Але не ў першую. Не ў качара. Дык вось што гэта было, калі не смерць у палёце?..

- Шрот ветрам знесла, - сказаў Каралевіч. - Неверагодная гісторыя, таму цікавая. У жыцці ўвогуле цікавае толькі неверагоднае. Гэта і ёсць жыццё - адзіная ў свеце неверагодная рэч. Нічога болей неверагоднага ў свеце няма.

Тое самае казаў Віктару некалі Марат Цапман. Пасля таго, як яны паспрабавалі пралічыць на ЭВМ верагоднасць іх з’яўлення ў гэтым свеце. Пастраляць па качках, якія так далёка і высока, што іх не відаць.

- А далей яшчэ цікавей. Больш я на паляванне не хадзіў, але бацька пасля пры любым зручным выпадку ўсім распавядаў: "Неяк мы з сынам, ён яшчэ малы быў, на качак пайшлі. Ну, не на кабана ж малога браць. Бачу: чарада. Высока яшчэ, далёка. Я ведаю, што да возера, што будуць зніжацца. Чакаю. А сын, ёрш яго дваццаць, бац! - і адным стрэлам качара зразае. Важака, уяўляеце? Ну, хто з вас калі-небудзь вось так: бац!.."

Вядома ж, ніхто і ніколі, толькі ці ён, ці сын. І я праз гады, калі стаў чарсцвець, грубець, паціху верыць пачаў, што зрэзаў. І аднойчы ў лазні, дзе мужыкі звычайна хваляцца ці колькасцю жанчын, ці колькасцю пляшак, дзе трэба нечым такім пахваліцца, расказаў... Як я качара, важака... Калі чарада яшчэ высока была - адным стрэлам. Тады яшчэ вагаўся, распавядаючы: зрэзаў, не зрэзаў? - а цяпер паспрабуйце мне сказаць, што не...

- Навошта я буду казаць, што не? - шчыра здзівіўся Каралевіч. - Калі сам пры кожным зручным выпадку нешта такое расказваю.

Яно так. Каралевіч мог выдумаць што заўгодна. Але лепш за ўсё вы-думлялася ў яго прыўкрасная Беларусь.

Ён любіў гэтае слова: прыўкрасна, прыўкрасны, прыўкрасная…

"Разумееш, - казаў ён, пачухваючы патыліцу, - я магу зразумець усё і ўсіх, апроч чалавека, якому распавядаю прыўкрасную гісторыю, і ён слухае, разявіўшы рот, а пасля кажа, што гэта няпраўда. Ды якая табе розніца, праўда гэта, няпраўда, калі гэта прыўкрасна! Я ж табе не пра жонку тваю распавядаю, якую з іншым бачыў. Не ў судзе сведкам выступаю. У судзе сведчыў бы толькі папраўдзе. Пра жонку… Не, пра жонку нічога не сведчыў бы, самі разбірайцеся. І кожны са мной, як з чалавекам, які прыўкрасную жонку мае, можа разбірацца, але навошта кожнаму разбірацца з прыўкраснай гісторыяй, якую я расказаў, напісаў? Калі яна падабаецца, значыць, усё ў ёй праўда. Калі не, значыць, усё мана. Праўда літаратуры і мана літаратуры - гэта яе якасць. Вось і ўсё! І ўсё прыўкрасна!.."

Гэтак і Віктар лічыў. Магчыма, не без уплыву старэйшага за яго на 15 гадоў Каралевіча. Яны і зблізіліся гадоў праз 15 пасля знаёмства.

Каралевіч быў не меней, а нейкі час нават больш папулярны, чым Бычык, але, бо нацыяналіст, не меў ніякіх прэмій, званняў, і, калі ўжо дажыў да паўвека, партыя, у якой інструктарам па літаратуры быў зямляк Каралевіча, вырашыла ўсё ж нечым яго ўзнагародзіць. І ўзнагародзіла ордэнам "Дружбы народаў" - гэтакай узнагародай ні за што. Не за кнігі, не за працу, не за творчасць - за сяброўства. Каралевіч той ордэн свайму земляку-інструктару хацеў аддаць: "Вазьмі, ён твой!" І дарма зямляк не ўзяў, бо заслужыў. Яго ананімкамі закідалі: "Вы каго ўзнагароджваеце? Нацыяналіста?" У Саюзе пісьменнікаў хуценька прыдумалі абмеркаванне апошняй кнігі Каралевіча з дакладам "Небяспечная гульня ў праўду". Дакладваў дырэктар Інстытута гісторыі. Ён сыпаў імёнамі, падзеямі, датамі таго часу, пра які напісаў Каралевіч, зачытваў абзацы з ягонай кнігі і пытаў: "Дзе тут праўда? Партыя вучыць нас, што літаратура мусіць адлюстроўваць праўду жыцця, а дзе тут праўда?" Нарэшце Віктару, якога нядаўна прынялі ў Саюз пісьменнікаў і які яшчэ не ведаў, што гэтакі маразм тут - звыклая рэч, слухаць усё гэта абрыдла, ён падняўся: "Я ўражаны вашай эрудыцыяй! Фенаменальнай памяццю! Але ці не маглі б вы на ўсё забыцца і пакінуць нам тую версію гісторыі, якую прапануе Каралевіч?.."

Потым у бары Каралевіч падышоў да яго: "Файна ты фарсануў. Умееш…" Папрасіў бармена наліць, падняў кілішак: "Будзьма!"

- А ў Кітаі, - сказаў маўклівы Стралец, - знішчылі два мільярды.

Ён умеў гэтак. Ні з сяго, ні з таго.

Каралевіч спыніўся.

- Іх усяго мільярд. Як маглі знішчыць два?

- Вераб’ёў. Мао Цзэдун на VIII з’ездзе партыі заклікаў знішчаць вераб’ёў - і кожны кітаец знішчыў двух. Выйшла два мільярды.

Каралевіч, відаць было, не ведаў, што на гэта сказаць. Спытаў:

- Дакладна на восьмым?

- Дакладна. У 1958 годзе. Такой парой, у сакавіку. Магу газету паказаць, я выразаў. Скаланула мяне гэта. Бо з маленства лічыў, што беларуская птушка не бусел, не бацян. Верабей. Я скакаў на падворку, ён скакаў… І раптам - два мільярды. Ды яшчэ гэтакім спосабам. Ведаеце, колькі верабей можа прабыць у паветры? Не больш за 15-20 хвілін. Дык і дарослыя, і дзеці бралі барабаны, вёдры, тазікі, залазілі на дахі і грукалі, грукалі, грукалі, не даючы вераб’ям сесці. У птушак разрываліся сэрцы, яны сыпаліся з неба мёртвымі. А пасля аказалася, што ўсё гэта дарма.

- Што дарма?

- Знішчалі іх дарма, - уздыхнуў Стралец. - І нечакана скончыў: - Як і нас.

Каралевіч перакінуў рыдлёўку з рукі ў руку.

- Так. Лятаем, не ведаючы, дзе сесці. Нідзе не даюць.

Дарога да Вайсковых могілак, дзе пахавалі дваццаць год таму пераве-зены з Данскіх могілак Масквы прах Купалы, была нядоўгая. Карацейшая за шлях Купалы дамоў.

- Трэба было б кветкі прынесці, - сказаў Каралевіч. - Але дзе ты іх возьмеш пад ноч у нашым прыўкрасным горадзе. Гаўняны горад, калі праўду казаць. Кіеў лепшы.

Каралевіч вучыўся ў Кіеве. Ва ўніверсітэце. Там ён дазнаўся, што ёсць такая рэч як украінскі нацыяналізм, і стаў беларускім нацыяналістам. Без Кіева гэтага магло і не быць.

- А Масква?

- Што Масква?.. Масква - імперыя. Што тут раўняць?.. Барада кажа, што ты ў Маскве царэўну сабе знайшоў. Крамлёўскую.

- Пляткар Барада.

- Не знайшоў?

- Знайшоў. Але Барада - пляткар.

- Ёсць трохі, - дастаў Каралевіч з кішэні насоўку, пахукаў на шыльдачку на надмагіллі, працёр. Сказаў: "Верабей абасраў".

Ён да Купалы па-рознаму ставіўся.

Насоўка ягоная была з чырвонай аблямоўкай. Ён склаў яе, схаваў. Спытаў, хаваючы:

- Ты пагаварыць пра гэта яшчэ хочаш?

- Пра што?.. Пра Маскву з царэўнай?

- Не мая справа. Пра твае адносіны з Купалам. Хоць і гэта не мая справа, але ў мяне таксама было такое. І ў Стральца. Было, Міхась?

Стралец кіўнуў:

- У мяне ўсё было.

- Бачыш… Ва ўсіх нешта падобнае бывае. У некага з Купалам, у некага з Пушкіным. Ён чаму да Сенацкай плошчы не даехаў, на якую сябры ягоныя, якіх пасля павесілі, выйшлі? Пабаяўся. Потым зайца прыдумаў, які дарогу перабег. Але ўсё адно Пушкін гэта Пушкін, Купала гэта Купала. І ведаеш, што я раблю, калі чалавек, якога люблю, робіць нешта такое, за што любіць яго нельга? Падключаю інфернальныя сілы. Усялякіх чарцей з ведзьмамі. Нібыта не ён сам, які ёсць, гэта робіць, ілжэ, крадзе ці жадае жонку бліжняга свайго, а яны спакушаюць яго, змушаюць гэта рабіць. А ён па слабасці сваёй сілам гэтым, іх спакусам не здольны супрацьстаяць. Дык за што яго не любіць? А тым больш судзіць? За слабасць? Слабых якраз любяць. І, калі і судзяць, дык апраўдваюць.

Стралец, слухаючы Каралевіча, на ўсё згодна ківаў, а калі той скончыў, ні з чым не пагадзіўся.

- Я б судзіў. І без апраўданняў. Бо чалавек па слабасці робіць тое самае, што і па подласці. А паколькі слабых шмат, дык і подласці хапае. І чэрці з ведзьмамі мы самі. Іншых няма.

Абодва яны казалі яму тое ж, што і ён ім казаў бы.

Трэба выгаварыцца перад імі. Дарэшты. Калі не перад імі, тады перад кім?..

"Я не падключаў нікога, - сказаў ён. - Яны самі падключыліся". - "Хто?" - "Сілы інфернальныя. Чэрці з ведзьмамі". І каля бронзавага Купалы, які сядзеў на сваім надмагіллі так, нібы прах свой вартаваў, каб яго зноў куды-небудзь не перанеслі, Віктар распавёў Стральцу з Каралевічам пра дырэктара антыкварнай крамы, які быў яшчэ і дырэктарам цырка, пра паэта з ягоным, Маргеравым прозвішчам, які гэткі самы, як і ён, але не ён, бо рускі паэт і да таго ж загінуў, толькі неяк так выйшла, што не той паэт загінуў, а загінуў ён сам, Віктар, ці дырэктар крамы іх аднаго з адным неяк падмяніў, так што ён цяпер не ён ці не зусім ён, а той Віктар, які загінуў… дык вось гэта той Віктар, той несапраўдны Віктар Маргер не сказаў тое, што сказаў бы ён, сапраўдны Віктар Маргер, выступаючы на з’ездзе КПСС, на які прыстроіў яго сакратар ЦК КПСС Грачын, дачка якога не ягоная дачка, а дачка ці Сталіна, ці Берыі, ці Купалы, які Віктару сніцца, сніцца і сніцца не загінулым, а жывым, бо яго ажывілі па загадзе Сталіна ў 1-й лабараторыі, каб асудзіць як нацдэма, а пасля спалілі ў царкве Данскога манастыра, але ён усё адно не памёр, можа, таму, што спалілі ў тым месцы, дзе быў алтар, у царкве, з якой Купалу, раскрыжаванага разам са Сталіным, святыя пакутнікі панеслі на Красную плошчу, дзе чакаў іх Хрыстос з апосталамі, дзе пачаўся Страшны суд, на якім Хрыстос апраўдаў Купалу, а сам Купала сябе не апраўдаў. Дык калі не апраўдаў сябе Купала, які нічога такога не зрабіў, каб быць не апраўданым, ва ўсякім разе не зрабіў нічога такога па злой волі, хіба па слабасці, тады як можа апраўдаць сябе ён, Віктар Маргер, калі нават ён не ён, скажыце?.. Няхай сабе гэта інфернальныя сілы, нейкі фокус дырэктара цырка, трызненне, галюцынацыі, але як ён можа сябе апраўдаць, калі слабасць, тое самае, што подласць?..

- Ты чуў? - спытаў Каралевіч Стральца, калі Віктар адспавядаўся.

- Чуў

- І ты ў гэта верыш?

- Веру. Што тут такога, каб не верыць?

Каралевіч паглядзеў на Стральца так, як глядзяць на чалавека, пра якога ведаюць, што не падвядзе.

- Вось і я думаю: што тут такога, каб не верыць? Наадварот! Тут такое ўсё, што не паверыць немагчыма! - абняў Каралевіч Віктара. - Прыўкрасная літаратура! Толькі табе трэба адпачыць.- І прапанаваў: - Паехалі да мяне на лецішча!

Стралец засмяяўся.

- На тое самае?

- На якое тое самае?

- На якое ўжо вазіў.

- А… - успомніў Каралевіч. - А што? Прыўкраснае лецішча!.. Можам гэтым разам усе з’ездзіць. Утрох.

Стралец тым разам паехаць не змог.

Яны пілі. Барада, Каралевіч, Стралец. Гаўрусь, Нядзведзь… Старэйшыя, Бычык, за якім фронт, Дымовіч ці Тарасюк, якія партызанілі, хто болей выпіваў, хто меней, хто зусім не, а гэтыя, якіх назвалі пакаленнем, апаленым вайной, адзін з якога напісаў: "Я вырас пад гарматнымі стваламі", - пілі. Але талент не прапівалі, моцныя мелі таленты. Адно што пісалі меней за цвярозых графаманаў, вершаваныя складанкі якіх друкаваліся замест ненапісаных вершаў таго ж Стральца. Ці Барады, Каралевіча, замест якіх атрымлівалі званні ды прэміі літаратурныя ашавуркі, якім Стралец кінуў аднойчы: "Дзякуй нам скажыце, што мы пілі!"

Неяк Віктар зайшоў да Барады - у яго Стралец і Каралевіч. Барада са Стральцом спяць, Каралевіч ляжыць у ванне. Без вады, апрануты. І ў трубку душа выклікае хуткую дапамогу. "Алё! Хуткая? Гэта хуткая?.. Забярыце мяне адсюль, я памру з гэтымі п’янтосамі". - "Выклікалі? - спытаў Віктар, зайшоўшы ў ванну. - Падымайцеся, паехалі". - "Не магу падняцца, хворы. А ты праўда хуткая?" - "Хуткая, хуткая…" - спрабаваў Віктар падняць не такога й лёгкага хворага, які паглядзеў на яго і, пэўна, не ўбачыў таго, што чакаў убачыць. - "А на табе крыж ёсць?" - "Няма на мне крыжа". - "Тады ты не хуткая". - "Без крыжа, але хуткая. Ці ў вас ёсць хутчэйшая за мяне?.."

Хутчэйшай не знайшлося. Віктар зрабіў беспаспяховую спробу падняць Бараду са Стральцом, не змог, выклікаў таксі і павёз дахаты Каралевіча.

"На лецішча паехалі! - раптам вырашыў па дарозе Каралевіч. - Ты ж не быў, не ведаеш, якое ў мяне лецішча! Які цуд! Не ўяўляеш, як там прыўкрасна! А самае найпрыўкраснае тое, што гарой пад вокны насыпаліся з дубоў залатыя жалуды!"

Што ў Каралевіча ёсць лецішча, Віктар упершыню чуў. Залатыя ці медныя там жалуды, яму было ўсё адно. Ён падумаў, што на лецішча павезці Каралевіча лепш, каб дома яго прыўкраснага такога не бачыла ягоная прыўкрасная жонка, і да апошняга трываў, пакуль ехалі спачатку ў бок Віцебска: "Гэтая дуброва за Раўбічамі…" - пасля ў бок Магілёва: "За Каралішчавічамі…" - з магілёўскай шашы звярнулі на лясную дарогу, якая ў лесе і скончылася. Каралевіч вылез з таксі: "Трохі заблукалі, але недзе тут… - хадзіў ён ад сасны да бярозы, ад бярозы да сасны. - Вунь там, за тым пагорачкам, за выжарынай…" - шукаў Каралевіч сваё лецішча, якое сярод дубоў, пад вокнамі якога высяцца горы залатых жалудоў, дзе такі цуд, якога, што Віктар даўно зразумеў, ні за Раўбічамі, ні за Каралішчавічамі, ні за пагоркам, ні за выжарынай, ні ў лесе, ні за лесам няма, але ўсё гэта ёсць у ім, у Каралевічу, як тое, што мусіць быць! І Віктар зразумеў, як Каралевіч піша, як яму ўдаецца самыя фантастычныя сюжэты выпісваць, нібы рэальныя, і ён гатовы быў шукаць тое лецішча пад дубамі, якіх у лесе тым не было, хоць да ночы, але не вытрываў таксіст - сказаў ім усё, што пра іх думае.

Таксіст думаў пра іх, што яны прыдуркі. Сказаў, што ўсіх нармальных вызвалялі ад беларускай мовы яшчэ ў школе. А калі яны не вызваліліся, дык прыдуркі. І калі, як прыдуркі, пішуць па-беларуску, дык хто іх чытаць будзе?

Каралевіч не захацеў вяртацца з тым таксістам, і яны пайшлі напрасткі праз лес у бок горада, па дарозе да якога Каралевіч пытаўся, спыняючыся то ў нізіне, то на пагорку: "Для каго я пішу?.. Для каго пішу?.."

Пытанне гэтае было большым за пахмельнае пытанне да таксіста - Віктар сам задаваўся ім не аднойчы.

У тым мястэчку, у якім пайшоў ён у першы клас, была адна школа, і ягоны настаўнік, габрэй Цукерман, не ведаў ніякай іншай мовы, апроч беларускай. Ці, можа, і ведаў, але ні на якой іншай мове, апроч беларускай, у беларускім мястэчку Крэва ні з кім ён не размаўляў.

У Смаргоні, горадзе, у які сям’я Віктара пераехала з Крэва, было ўжо дзве школы. №1, якую называлі "беларускай", і №2, якую называлі "рускай". У рускую аддавалі сваіх дзяцей усе гарадскія начальнікі і вайскоўцы.

У беларускай школе таксама былі дзеці вайскоўцаў, бо ісці да яе ад ваеннага гарадка было ўдвая бліжэй. Па заявах бацькоў дзеці іх вызваляліся ў беларускай школе ад беларускай мовы.

Настаўнік Міхась Язэпавіч Сыракваш, які вучыў Віктара беларускай мове і літаратуры, абураўся: "Ну, як так? Гэта ж знявага! Прыніжэнне не толькі мовы, але і нас як беларусаў! Калі не патрэбная мова, дык, выходзіць, і мы непатрэбныя?.. "

Дырэктар рускай школы, выступаючы на раённай нарадзе па адукацыі, назваў Сыракваша, які быў проста настаўнікам беларускай мовы, нацыяналістам - і настаўніку Віктара не далі дапрацаваць да пенсіі. Калі Віктар з аднакласніцай, сяброўкай ягонай Зойкай Ермалінскай, пайшлі да дырэктара сваёй беларускай школы, каб свайго настаўніка беларускай мовы бараніць, дырэктар выклікаў іх бацькоў і сказаў, што, як настаўнік беларускай мовы ў школе да пенсіі не дапрацаваў, гэтак і вучні ягоныя, вашы дзеці, могуць у школе не давучыцца.

Рускі бацька Віктара па-руску паслаў дырэктара, а беларускі бацька Зойкі, калі яна прыйшла дахаты, узяў дзягу.

Рускі бацька Віктара сказаў: "Ты ўсё зрабіў правільна". А беларускі бацька Зойкі, калі яна, пабітая, сышла з хаты і яе не маглі знайсці, сказаў: "Ну і халера з ёй, нацыяналісткай!"

Беларускі бацька Зойкі Ермалінскай хацеў быць рускім бацькам. З таго часу Віктар на ўсё жыццё ўсвядоміў, што няма праблемы нацыянальнасці. Ёсць праблема годнасці.

Калі Віктар сканчаў беларускую школу, яна ўжо была напалову рускай. Руская напалову беларускай не стала.

"Для каго я пішу?.." - думаў ён, стаўшы пісьменнікам, выступаючы ў школах, дзе беларуская мова ўжо вывучалася як замежная, і ён бачыў: новыя дзеці ў новых школах яго не разумеюць. І не таму, што ён складанае нешта казаў. Ён казаў проста і простае. Але не на іх мове. Беларускія кнігі яшчэ завозілі ў школьныя бібліятэкі, але, пастаўленыя на паліцы ў самыя дальнія куты, там яны і пыліліся.

"Дык што будзе? - пытаў ён невядома каго. Бацьку Зойкі Ермалінскай з дзягай. - Для каго я пісаў? Дзеля чаго з’явіўся ў Божым свеце? І не толькі я. Бычык, Дымовіч, Танкевіч, Каралевіч, Барада, Стралец, Бур, Гарымякін… - усе мы? І не толькі мы, але і тыя, што да нас? Адмяняецца мова - адмяняюцца яны. Багдановіч, Колас, Чорны, Гарэцкі - той жа Купала. Адмяняецца лёс ягоны. Ягонае жыццё. Дзеля чаго ён жыў? Дзеля таго, каб у лесвічны пралёт зляцець?..

Мы лятаем, не ведаючы, дзе сесці? Нідзе не даюць - і падаем?..

Думаць так было страшна - і як тут не запіць?.. Можа быць, думаў ён, яны, Барада, Стралец, Каралевіч, і п’юць, бо страшна? Бо нічога страшней за будучыню, у якой ты станеш пылам на паліцы, няма і не можа быць. Гэта страшней, чым прахам стаць.

Неяк ён пагаварыў пра гэта з Ганнай. У ёй, калі нават яна не дачка Купалы, праз маці адчувалася крывіцкая кроў - і яна не была да гэтага абыякавай. "Ведаеш, што адбылося ў гатэлі "Масква" познім вечарам 28 чэрвеня 1942 года? - спытаў ён, калі Ганна ўпершыню ўвайшла ў нумар, у якім жыў Купала, і сказала, што ў ім пахне згубай. - У гатэлі "Масква" познім вечарам 28 чэрвеня 1942 года быў скінуты ў лесвічны пралёт гісторыі не толькі беларускі паэт Янка Купала. Была скінутая нацыя, быў скінуты народ, была скінутая Беларусь - толькі яна даўжэй за свайго паэта падае… Вось, што адбылося познім вечарам 28 чэрвеня 1942 года ў гатэлі "Масква". І я пасяліўся ў ім, каб, можа быць, тут зразумець, знайсці адказ на пытанне: што мне з усім гэтым рабіць?"

Ён казаў так і сам адчуваў, што залішне пафасу, што пра такое кажуць спакайней, і Ганна, каб збіць яго ў пафасным палёце, як ён некалі качара ў небе, спытала: "А Беларусь ужо ляснулася ці яшчэ ляціць? Калі яшчэ ляціць, дык якраз ты можаш злавіць яе. Зратаваць. Толькі для гэтага трэба выбраць правільную пазіцыю. Не ўніз бегчы, на першы паверх, дзе зрабіць ужо нічога нельга, апроч як разам з Беларуссю, якая прыплюсне цябе да падлогі, загінуць, а падымацца ўверх, дзе штаб кіравання палётамі. І калі ты станеш начальнікам штаба, а ў цябе такая магчымасць, шанец гэтакі ёсць, ты націснеш кнопку - і падзенне спыніш. Выступіш на з’ездзе, які ўжо сам прызначыш, у прэзідыуме якога будзеш сядзець у першым шэрагу ў цэнтры, з дакладам пра новую нацыянальную палітыку, вернеш у Беларусь беларускае - і не станеш пылам на паліцы. Толькі такі шлях, Віктар, толькі такі. Праз уладу. Усё астатняе - маргінальшчына. Дысідэнцтва, якое ні на што не здольнае паўплываць. Гэта як Саюз пісьменнікаў ці як літаратурнае аб’яднанне на тытунёвай фабрыцы "Дукат", дзе пра пісьменнікаў, якія прадаліся ўладзе, могуць казаць што заўгодна, але вызначаць, чые кнігі выдаваць, як і вырашаць усё астатняе, будуць яны. У тым ліку і тое, што рабіць з літаб’яднаннем на фабрыцы "Дукат".

- Добра, - зірнуў на гадзіннік Каралевіч. - Давайце рытуал пачынаць, мая прыўкрасная царэўна зачакалася. Не засне, пакуль на парозе не ўбачыць. І ты, дарэчы, - падаў ён рыдлёўку Віктару: маўляў, я прынёс, а ты капай, - дарма пра сваю гэтак кажаш…

- Як гэтак?

- Так, нібы табе няёмка, што знайшоў царэўну ў Крамлі. Быццам хацеў знайсці кандуктарку ў трамваі. Масква - гэта казка. А ў казках каго шукалі? З кім жаніліся? Толькі з царэўнамі. Хіба аднойчы нейкі няўдаха з жабкай ажаніўся, дый тая царэўнай аказалася. І яшчэ ты дарма… Ты чаму не капаеш?

- Дзе? Тут? На магіле? Я думаў: за агароджай.

- Верабейка гэты не самагубца, каб за агароджай. Капай давай… І дарма ты распрануўся сёння. Калі б яшчэ ўсе свае… Гарымякін пачне чуткі разносіць. Казаць, што ты каяўся.

- У чым?

- У тым, што на з’ездзе выступіў. Заклікаў два мільярды вераб’ёў знішчыць.

- Я не каяўся…

- Я ж кажу: чуткі пойдуць… Ты будзеш капаць?

Віктар капануў. Раз, другі. Рыдлёўка шкрабнула аб камень.

- Тут камень. Пліта. Давайце ўсё ж за агароджай. Ці пад ёй.

- Тут Купала, а не пліта. А гэта, можа, ягоная душа. Ты ж таксама гэтак падумаў? І хочаш пахаваць душу чалавека ад яго асобна?

- Душу не хаваюць.

- Не хаваюць, калі яна не верабей. Ну, добра, трохі далей капні. Дай мне!.. - не вытрываў Каралевіч, якога царэўна дома чакала, без яго спаць не клалася, а ён вераб’я ўсё ніяк пахаваць не мог, схапіў рыдлёўку, і тут верабей, якога Стралец, разгарнуўшы сурвэтку, дастаў з-за пазухі, пырснуў крыламі, узляцеў і сеў на бронзавае плячо Купалы.

Усе трошкі прыслупянелі.

Яны стаялі - ён глядзеў на іх.

- Во, - нарэшце сказаў Стралец. - З парваным сэрцам. Неўміручая душа. - А Каралевіч з размаху ўвагнуў у зямлю рыдлёўку, у камень увагнаў:

- Міхась! Калі я памру, калі парвецца сэрца, пакладзі мяне за пазуху, Міхась…

XXXIII

- Так, чэкісты любяць гуляцца, - пацёр скроні, нібы галава забалела, Маякоўскі, калі "тройка", пракурор Ляплеўскі, Кашкадамаў і Тухачэўскі, абвясціўшы перапынак у судзе, пайшлі раіцца, які вердыкт вынесці Купалу, а нябожчыкі заняліся хто чым, пераважна ўспамінамі, і Купала распавёў Маякоўскаму пра рэстаран "Арагві" з гульнямі Берыі. - Са мной таксама гуляліся. Якаў Арганаў гуляўся, начальнік сакрэтнага аддзела ГПУ. Я ўсё не мог дапяць, чаму ягоны аддзел сакрэтны? Нібы там нейкія не сакрэтныя ёсць… Ваш, між іншым, зямляк. Як і Дзяржынскі. Нешта шмат гэтых вашых… Больш, чым паэтаў.

Так. Больш. Прычым шмат іх стала неяк адразу, як толькі летам 1920 года ў Мінск увайшлі чырвоныя.

Перад тым, зімой, прыехалі ягоныя даўнія, яшчэ па Пецярбурзе, знаёмыя Зінаіда Гіпіус з Дзмітрыем Меражкоўскім. Мароз той зімой быў люты, ледзьве ён іх адагрэў… Калі праз пару месяцаў яны з’язджалі ў Парыж, спыталі: "Застаешся?.." Казалі яму, што тут з ім, калі застанецца, будзе. "А там… Ты поўны сіл, табе яшчэ сарака няма, у цябе жонка з французскай крывёй, французскую мову ведае…"

Ці мала хто ведае тую французскую…

Праз год, вясной 1921-га, ён ужо быў пад хатнім арыштам. Нехта данёс, што ён працаваў у Беларускім нацыянальным камітэце. І па сутнасці не пад арыштам, ці ва ўсякім разе не пад наглядам, ён ужо ніколі не быў.

Так яно й цягнулася з вясны 1921-га па лета 1942-га… І скончыцца мусіла гэтак, як скончылася. Інакш не магло. Напісаў бы Качарыга данос, не напісаў бы - скончылася б так.

Гэта ён наперад ведаў. Разумеў. Не разумеў іншага: што яму ў замежжы рабіць? У той жа Францыі, калі нават сам будзе размаўляць ці пісаць навучыцца па-французску?.. Казаў Меражкоўскаму: "Ува мне адчуванне, што ёсць шанец! Што можа быць Беларусь! І дзе мне гэтае адчуванне падзець? Тут, з’ехаўшы, кінуць? 3 чым тады жыць?.."

Зінаіда, слухаючы, вочы кругліла, у яе прыгожыя вочы былі: "Дмитрий, ты понимаешь, о чем он говорит? Тут России может не стать - какая Беларусь? Некому здесь становиться ей - да и незачем…" І Меражкоўскі ківаў: "Она права. Никогда этого не будет, незачем и некому. Я это знаю, мой прадед из малороссов, Мережко. А где они, Мережки? Нет их, есть только Мережковские."

- Вось чаму абруселыя немкі і колішнія маларосы гэтак Расію любяць?.. - раптам спытаў Горкі Маякоўскага. - Яно й з гісторыі відаць, і сам я не раз заўважаў…

Маякоўскі не зразумеў: "Вы гэта, Аляксей Максімавіч, да чаго? Я не абруселы немец і не колішні маларос, а люблю..." І Кіраў, які сядзеў паперадзе, хмыкнуў, пачуўшы яго: "Ага. Таму й застрэліўся. А вы чаму, - павярнуўся ён да Купалы, зарэзацца спрабавалі? Гэтак Расію любіце?.."

Куйбышаў сабе па каленях пляснуў.

"Я не понимаю, что здесь любить, - казала Купалу, ад’язджаючы з Мінску, абруселая немка Гіпіус. - Приехала - не понимала, и уезжаю - не понимаю".

Што ў Расіі любіць, яна разумела. "Если кончена моя Россия - я умираю".

Шмат хто вярнуўся ў савецкую Расію з эміграцыі. Меражкоўскі і Гіпіус не вярнуліся.

"Не любіць Расію не значыць яе ненавідзець", - казаў Купалу, развітваючыся, Меражкоўскі, і гэта было блізка да таго, што адчуваў Купала, калі пісаў: "У твой ланцуг былі, о Русь, Уплецены з усіх бакоў Украйна, Польшча, Беларусь..." - і думаў, што ланцуг парваны.

Вясной 21-га, у сакавіку, вярнуўшыся з Масквы, з партыйнага з’езду, раптам завітаў да яго Аляксандр Чарвякоў, якога ведаў Купала яшчэ па Смаленску і якога, захапіўшы Мінск, бальшавікі паставілі начальнікам над усёй Беларуссю. Узнёслы, узрушаны: "Давайце з’ездзім да мяне ў Дукору!"

Ледзь дабраліся да ягонай вёскі па вясновай гразі, а ён той гразі як бы й не заўважаў. Горача даводзіў: "Вы ў сумневах, я ведаю. Нядаўна Уласаву казалі, перад тым казалі Лёсіку: не будзе з бальшавікамі ў нас ніякай Беларусі! Дык вось будзе! І яшчэ якая! На з’ездзе ў Маскве па нацыянальным пытанні Сталін выступаў… Я запісаў, - дастаў ён з-пад прыадпоратага падклада шапкі, нібы тое, што сказаў на партыйным з’ездзе Сталін, хаваць ад некага трэба, складзеную паперыну. - Слова ў слова, слухайце."

Чарвякоў паветра ў грудзі набраў, як спяваць сабраўся, урачыстасць на сябе напусціў. "Я имею записку о том, что мы, коммунисты, будто бы насаждаем белорусскую национальность искусственно. Это неверно, потому что существует белорусская нация, у которой имеется свой язык, отличный от русского, ввиду чего поднять культуру белорусского народа можно лишь на родном его языке. Такие же речи раздавались лет пять тому назад об Украине, об украинской нации. А недавно еще говорилось, что украинская республика и украинская нация - выдумка немцев. Между тем ясно, что украинская нация существует, и развитие ее культуры составляет обязанность коммунистов. Нельзя идти против истории. Ясно, что если в городах Украины до сих пор еще преобладают русские элементы, то с течением времени эти города будут неизбежно украинизированы. Лет сорок тому назад Рига представляла собой немецкий город, но так как города растут за счет деревень, а деревня является хранительницей национальности, то теперь Рига - чисто латышский город. Лет пятьдесят тому назад все города Венгрии имели немецкий характер, теперь они мадьяризированы. То же самое будет с Белоруссией…"

- Вы разумееце? - горача нахіліўся Чарвякоў да Купалы. - Сталін - нацыянал! І набірае сілу. Пабачыце, будзе першым у партыі. І будзе не адзін цэнтр, Масква, а Тбілісі, Мінск, Кіеў… Мы паразмаўлялі, ён сам падышоў, кажа: толькі вам кадры патрэбныя, каб Маскву ўраўнаважыць. Вяртаць трэба тых, хто ў эміграцыю з’ехаў, вы гэтым займіцеся…

- І вы паверылі? - спытаў Купала, калі ўжо выпівалі ў Дукоры, у бацькоўскай хаце Чарвякова, які адказаў: "Паверыў. І вы паверце. Інакш…" І дастаў, нібы жартуючы, пісталет.

- Мы на чым згуляць можам? Толькі на любові да Беларусі, - разважліва казаў Купалу Міхась Чарот, разам з якім восенню 1925 года выправіліся яны нібыта ў Парыж на выставу мастацтваў, а па дарозе аказалася, што іх вязуць не ў Парыж, а ў Прагу - угаворваць беларускіх эмігрантаў вяртацца ў Савецкую Беларусь. "Вось ты й гуляй на любові", - кінуў ён Чароту…

Але ж з цягніка не кінешся.

Яшчэ двойчы пасля Прагі ездзіў ён за мяжу. У 1927-м і 1935-м. Да вяртання нікога не з’агітаваў - і больш яго ў замежжа не выпраўлялі.

Паэта Міхася Чарота, хоць ён і верна служыў, знішчылі. Як і многіх іншых, хто служыў і не служыў, верна і няверна.

Знішчылі амаль усіх, хто вярнуўся. Не адразу, каго раней, каго пазней, але амаль усіх. А яны былі калі не сябрамі ягонымі, калі не блізкімі людзьмі, дык і не далёкімі…

У тым, што Сталін будзе першым у бальшавіцкай партыі, Чарвякоў не памыліўся. А ва ўсім астатнім… А ў астатнім пісталет яму самому спатрэбіўся. Абвінавачаны ў тым, што падыграе мясцоваму нацыяналізму, пакрывае ворагаў народа, ён застрэліцца ў сваім кабінеце кіраўніка ўсёй Беларусі.

У Празе Купалу было няёмка, няўтульна. Вярнуўшыся, ён запіў. Хоць нікога не агітаваў вяртацца, але быў там, калі агітавалі. Паказваўся: вось, глядзіце, які я ёсць! Народны паэт! І вы такімі будзеце, калі вернецеся.

- Праз мяне таксама шмат хто з эміграцыі вярнуўся, - пасунуўся да Купалы Горкі. - Я не ўгаворваў, не. Але сам у Маскву падаўся - і яны следам. Хадзіў да Сталіна прасіць за іх. Ён абяцаў: "Я разбяруся", - і з імі разбіраліся. З некім адразу, з кімсьці пасля. На людзях не паказацца было. Схаваўся дома, запіў…

Купала схаваўся ў вёсцы, у Акопах. Блукаў па ваколіцах і ўспамінаў, якім шчаслівым тут было лета 1913 года, у якое вярнуўся ён з Пецярбурга! Як глыбока дыхалася, як лёгка пісалася! За месяц - тры паэмы! "Куды ўсё падзелася?.." - жаліўся ён маці. Яна не суцяшала. "Я казала табе…" Толькі аднойчы, калі заплакаў у яе на падоле, на каленях, як маленькі, пагладзіла па галаве: "Я казала табе трымацца палякаў… Ну, паплач… Памятаеш, як ты з Яхімоўшчыны, з бровара прыехаў? Скардзіўся, што бровар, дзе хочаш не хочаш, а выпіваеш, замінае вершы пісаць. І Антон табе сказаў: трэба нешта кідаць. Ці бровар, ці вершы. Тое самае і цяпер: трэба нешта кідаць. Нічога не змянілася, сыне, толькі Антон памёр…"

Так, нічога ў свеце не змяняецца, толькі нехта памірае. Вось і Антона Лявіцкага, пісьменніка Ядвігіна Ш., які любіў яго і якога ён любіў, не стала. Гэта ён, Антон, якому паказаў Купала свае першыя вершы, спытаў: "А чаму ты размаўляеш па-беларуску, а пішаш па-польску?" - "Бо калі размаўляю, проста кажу…" - "Дык і калі пішаш, проста пішы…"

Антона ў Вільні хавалі, ён хацеў з’ездзіць на пахаванне, але ў Вільню палякі яго не пусцілі. Яны ўвогуле пасля таго, як паміж Вільняй і Мінскам паклалася беларуска-польская мяжа, не давалі яму магчымасці пабываць у горадзе, які яму сніўся. Паўліна казала: "Помсцяць за тое, што ты кінуў па-польску пісаць".

Хто іх ведае, тых палякаў… Хутчэй за ўсё яны лічылі яго чырвоным. Ды на іх месцы ён і сам бы чырвоным сябе лічыў.

Гарэлка не суцяшала… Не ведаючы, што рабіць, ён пачаў вінаваціцца. Ва ўсім перад усімі, перад светам і сабой:

І засумуецца патомак,

Калі дазнаецца аб нас,

Што нейкі з нас хоць быў не зломак,

А плечы гнуў у крук не раз.

Не йшоў з адкрытымі вачыма

У свет і сцежкі не прастаў,

А ўсёй магчымасці магчымай

Таптаў сляды, сябе таптаў.

- За ўсё, што чалавек бярэ, ён плоціць сабой, - уздыхнуў Горкі, і Маякоўскі раптам сказаў рэзка: "Я браў сваё!"

Горкі паківаў.

- Кожны з нас гэтак думаў. А насамрэч мы падаравалі сябе ўладзе. Самі сябе ўпакавалі, перавязалі чырвонай стужкай і падаравалі, - доўжыў ён, чакаючы, што на гэта скажа Маякоўскі, але той нічога не сказаў. Адвярнуўся.

Як пры жыцці паміж імі ладу не было ("Алексей Максимович, как помню, между нами что-то вышло вроде драки или ссоры") - гэтак і па смерці.

"Які лад! - казала яму Зося Шамардзіна. - Калі б не Горкі, я нарадзіла б Маякоўскаму сына. Але Горкі напляткарыў, нібы ў Маякоўскага брыдотная хвароба. Я пабаялася: раптам перадасца? І выкінула з сябе ягонае дзіця".

- Пайшлі да Шамардзіной! - прапанаваў Маякоўскі, калі апошні раз яны сустрэліся ў Мінску. - Аднаму мне няёмка, у яе муж. А з вамі…

Мужам Зосі быў старшыня Савета народных камісараў Язэп Адамовіч. Купала з ім хай не блізка, але сябраваў, так што не надта яму ўтульна было выпіваць у кампаніі Зосінага мужа і яе каханка, які ўзняў кілішак за гаспадыню, сказаўшы гаспадару: "Я нікога так не кахаў, як вашу жонку", - і Язэп чокнуўся з ім, выпіў: "Я вас разумею".

- Які чалавек! Сапраўдны мужык! - захапляўся Маякоўскі Адамовічам ужо на вуліцы. - Добра, што ў вас такія ёсць. І добра, што ёсць у вас, - яны праходзілі паўз дом, дзе мясціўся ўрад, - Цэнтральны выканаўчы камітэт Беларусі. Раней не было, а цяпер ёсць! Пайшлі, - цягнуў ён Купалу ў гатэль, - яшчэ за гэта вып’ем. За Зосю, за Язэпа, за Беларускі цэнтральны выканаўчы камітэт!..

Яны зайшлі ў "Еўропу", гатэль, у якім жыў Маякоўскі, замовілі ў нумар віна, сыру з аліўкамі. "Сыр з аліўкамі ўжо не Зося, Ліля мяне навучыла да віна браць, - казаў, наліваючы, Маякоўскі. - Давайце за ўсіх іх, за вашых і за маіх!.. І за сапраўднага мужыка Адамовіча!.."

Хто мог тады падумаць, што абодва яны, і сапраўдны беларускі мужык Адамовіч, і сапраўдны рускі паэт Маякоўскі застрэляцца? Паверыўшы, як і Чарвякоў, які Купалу пісталетам палохаў, Сталіну. А Зося, каханкамі якой былі і паэты, і чэкісты, і вайскоўцы, і партыйцы, будзе ўспамінаць пра іх у сібірскіх лагерах.

Яна шмат чаго там пабачыла. Вярнулася сівая.

- Я, можа быць, і насамрэч кахаў яе больш за ўсіх, - зусім іншым голасам, нібы нешта летуценнае ўспамінаючы, ціха сказаў Маякоўскі. - Ліля - жарсць, а Зося... Ёй было дзевятнаццаць, мне дваццаць. А вы, Аляксей Максімавіч, каго?.. Муру? Закрэўскую? Гэта яна вас атруціла?

Горкі паружавеў. Трохі, як могуць паружавець нябожчыкі.

Марыя Закрэўская, апошняя каханка Горкага, на руках якой ён памёр, незадоўга перад тым сустракалася са Сталіным, і хадзілі чуткі, нібы той сказаў ёй, развітваючыся: "Максіму Горкаму, каб застацца Максімам Горкім, трэба памерці цяпер - інакш будзе позна".

- Зося мне ні атруту не падсыпала, ні даносы на мяне не пісала, - не стаў чакаць Маякоўскі адказу Горкага. І спытаў Купалу. - А вы каго найбольш кахалі? Ганну?.. Ці Паўліну? Я помню яе ў Пецярбурзе.

Купалу здзівіла, што Маякоўскі яе ўспомніў. Бачыў толькі аднойчы ў "Бадзяжным сабаку", кавярні паэтаў, дзе на вечарыне Ігара Севяраніна, пра якога Маякоўскі спытаў Зосю, якая на вечарыну яго зацягнула: "Гэта што за псаломшчык?.." - была даволі шумная кампанія, а вось запомнілася яму Паўліна.

А Севяраніну - Шамардзіна. "Ее глаза смелы и дики".

Не без таго. Паўліна яе пабойвалася. "Гэта не беларуская татарка, праўду пра яе Севяранін напісаў, дзікая нейкая..."

І цягнулася да яе.

Паўліна, Паўліна...

Праз усе трыццаць тры гады іх сустрэч і расстанняў, праз Вільню і Пецярбург, праз Мінск і Маскву яна прабегла, каб у апошнюю сустрэчу сказаць задыхана: "Я для цябе нарадзілася, а ты для мяне памёр".

Вось пра што трэба было напісаць паэму…

Калі ён п’есу пісаў, якую назваў "Паўлінка", пра Паўліну і думаць не думаў. А вось жа як супала… І яму не магло не прымроіцца, што супала не выпадкова, не проста так. Што лёс...

У нечым яно так і выйшла. Нездарма ж яна прыдумала, што для яго нарадзілася. А, можа, і не прыдумала. З часам яму ўсё болей здавалася, што тую Паўліну, якой яна была, ён так і не ўбачыў. Не разгадаў, не зразумеў. Няхай не была яна такой, як Ганна, актрысай, і не была такой жанчынай, як Ганна, але ёй, калі яны пазнаёміліся ў Вільні, не споўнілася й сямнаццаці - і яна магла такой, якой ён хацеў, стаць.

- Калі б магла, дык стала б, - казала яму княгіня Магдалена Радзівіл, гаспадыня маёнтку ў Кухцічах, дзе пасля спектакля "Паўлінка", на пастаноўку якога ўгаварыла яе Паўліна, раптам завяла размову пра іх адносіны. Прычым, як пра свае з ім, гэтак і пра ягоныя адносіны з Паўлінай, пра якія, бо размова даверлівай была, збольшага ён распавёў.

Асабліва й распавядаць не было пра што. Так, яны былі блізкія, і якраз тады, калі сустрэліся пасля Вільні ў Пецярбурзе, дзе ставіўся спектакль "Паўлінка", у якім Паўліна грала галоўную ролю, але нічога з таго не вынікла. Ні на сцэне, ні ў жыцці. "Бо яна, - казала на гэта княгіня, не тая актрыса, якая марыць пра ролю жонкі, і не тая жанчына, якая шукае сям’ю і дзяцей. Яна жанчына, якая шукае прыгодаў. І яны ў яе, павер мне, будуць".

Магдалена казала так, нібы сама прыгодаў не шукала.

Яна моцна ўразіла яго, княгіня Марыя Ева Магдалена Завіша-Красінская-Радзівіл. У першую ж хвіліну іх знаёмства здзівіла: "Вы беларускі паэт - я беларуская княгіня. Ведаеце, чаму беларуская? Не толькі таму, што польскіх ці рускіх княгінь хапае - я паўсюль сядзела б у чырвоным куце. Але я адчуваю, што я не польская і не руская. Іншая - і ўсё тут. Вось і вы - іншы. І не па-польску, - падала яна газету з ягоным санетам "Przestańcie marzyć o sławnej przeszłości..." - гэта напісана. Калі глядзець, дык нібы па-польску, але не. Бо вы не паляк, мысленне ў вас іншае. "Sercem poddajcie się losów swawoli..."  - прыцягальным голасам, у гэтай жанчыны, старэйшай за яго на дваццаць гадоў, быў прыцягальны, заманлівы голас, працытавала яна радок санету, - як гэта па-нашаму!.."

Так, ён не паляк. Іншы - і ўсё тут.

Чаму?.. Як яно сталася, што іншы? Скуль "іншае" ўзялося, калі хадзіў да касцёла, калі па-польску вучыўся, калі пісаць пачаў па-польску, нават не думаючы, што можна "па-іншаму"? Калі маці па-польску размаўляла і казала палякаў трымацца…

Але вось дзіва: казала маці трымацца палякаў, а казку на польскай мове пра беларускую мову расказвала.

Ён помніў тую казку і расказаў яе аднойчы, у зімовую ноч, беларускай княгіні. Казка была доўгая, але і зімовая ноч не кароткая…

"Жыла-была на белым свеце Беларуская Мова. Стройная, гнуткая, звонкагалосая, такая прыгожая, што ўсе толькі дзіву даваліся: "Адкуль Ты такая?" І ўсім Яна адно адказвала: "Ад Бога".

Палюбілі Яе людзі, што жылі на Нёмане, на Прыпяці, на Дняпры, якія называліся хто крывічамі, хто дайновічамі, хто яцвягамі, і сталі размаўляць, як Яна. Спяваць пачалі, як Яна, найпявучыя ў свеце песні, расказваць найчароўныя казкі. І тады ўзраўнавалі суседзі. "Jestem lepszy od ciebie!" - чуўся з захаду Język Polski. "Я лучше тебя!" - чуўся з усходу Русский Язык. "Добра, добра, - гледзячы, як у люстэрка, то ў Нарач, то ў Асвею, то ў Свіцязь, усміхалася Беларуская Мова. - Вы лепшыя з крайкоў, а я лепшая ўсярэдзіне".

- Файна… - прамовіла княгіня, але як бы не пра казку, пра нешта сваё. "Вы лепшыя з крайкоў, а я лепшая ў сярэдзіне". - І далей ужо да самага канца слухала моўчкі.

"Суседзям бы ў адказ усміхнуцца, але яны не ўсміхнуліся. "Кпіны над намі ўздумала строіць! - усхадзіліся Język Polski з Русским Языком. - Дык адусюль знікнеш, анідзе цябе не стане!.."

Не пустой была пагроза. Навалу за навалай насылалі суседзі на Беларускую Мову з захаду і ўсходу. Але колькі стагоддзяў ні нападалі, колькі ні забіралі ў Беларускай Мовы зямлі, гарадоў і вёсак, Яна не знікала. Сыходзіла ад навалы за палескую дрыгву, хавалася ў Налібоцкай пушчы, жыла ў леснічоўках, начавала ў стагах, але адусюль чуўся Яе голас, Яе чароўныя песні.

Калі сканчаліся нашэсці, Яна выходзіла з пушчаў, вярталася з балотаў. Сядала на беразе ці Нарачы, ці Асвеі, ці Свіцязі, глядзелася, як у люстэрка, у воды возера, слухала сама сябе ў галасах людзей, якім была Богам дадзеная, і ўсміхалася.

Так міналі стагоддзі, але не сканчаліся нашэсці… І калі хавалася ад іх Беларуская Мова ў пушчах ды балотах, прыходзілі да людзей, якія жылі на Нёмане, на Прыпяці, на Дняпры, іншыя мовы. "Як вам не сорамна жыць з ёй? - пыталі. - Яе ж нельга свету паказаць, лясную ды балотную!" І дзе сілай змушалі, дзе абяцанкамі спакушалі быць з імі… І змусілі, спакусілі. Здрадзілі беларусы Мове сваёй, іншую назвалі лепшай. І аднойчы ўбачыў Бог, як сядзіць Яна на беразе Свіцязі ў белай сукні, вышытай чырвонымі кветкамі, ды плача. Гэтак слёзы ліе, што вада ў возеры вышэй за берагі падымаецца. "Што з табой, дзіцятка маё? - спытаў Бог. - Мінавалі ўсе навалы, скончыліся нашэсці, а ты сядзіш і плачаш? Чаму?.." - "А таму што ўявіць не магла, - адказвае яна скрозь слёзы, - што калі скончацца нашэсці, мінуюць навалы, людзі з Нёмана, з Прыпяці, з Дняпра, якія спявалі некалі мае песні, прыйдуць і скажуць: "Мы цябе не ведаем". Ці ж магла я падумаць, што скажуць гэтак не чужынцы, якія заганялі мяне ў лясы і балоты, а свае".

Паслухаў Яе і зажурыўся Божа. "Дзіва, - сказаў Ён, - займець сваю мову. Але яшчэ большае дзіва - адрачыся яе. Што ж мне зрабіць з тымі, хто выракся? Наслаць на іх хваробы? Праклясці па саракавое калена? Спаліць агнём, громам пабіць? Што скажаш, тое зраблю…" - супакойваў Яе, каб не плакала, Божа, а Яна выцерла слёзы: "Не карай іх, Госпадзі. Яны не ведаюць, што робяць. Потым ім сорамна будзе. А пакуль я ім не патрэбная, ці забяры мяне на неба, ці ператвары ў крыніцу. Каб маглі яны напіцца, калі захочуць".

Сказала Яна так - і выступілі слёзы ў вачах Бога самога. "Святая мая, - прылашчыў Ён дачку сваю. - Усё можа Бог, але не можа не пакараць тых, хто самім сабе здрадзіў. А табе не дам я памерці. Калі такіх прыга-жунь на неба забіраць, хто ж на зямлі застанецца?.. Будзь крыніцай, калі быць ёй хочаш", - сказаў Божа і ператварыў Яе ў крыніцу, у якую ўпала Ягоная сляза - і стала вада ў крыніцы той жывой вадой. Святой.

А на зямлю, што назвалася Беларуссю, але жыла з мовай чужой, наслаў Гасподзь спякоту. Сухмень. Там, дзе сінеў лён, красавалі сады і каласіла жыта, паслалася пустэча. Спёка такая стаяла, што пыльнымі шляхамі сталі Нёман, Прыпяць і Дняпро, перасохлі Нарач, Асвея, Свіцязь - і толькі адна Крыніца бруіла чыстай, празрыстай вадой. І калі б не Яна, дык звяліся б са свету беларусы, і ніхто б пра іх не ўспомніў, як пра пыл на берагах высахлых рэк і азёр.

Песні, казкі, легенды пра цудадзейную Крыніцу па ўсім беларускім краі разляцеліся - і рушылі да Яе, каб выжыць, беларусы. Прыпадалі да жывой вады, пілі Яе, цалавалі і шапталі, цалуючы: "Святая наша… Ты ўратавала нас - і мы не дадзім Табе памерці…"

І вось цуд: чым болей чэрпалі з глыбіняў Яе, чым болей беларускага люду наталялася Яе жывой вадой, тым глыбейшай, паўнейшай ставала крыніца. Нарэшце Яна выйшла з берагоў і напоўніла Нёман, Прыпяць і Дняпро, Нарач, Асвею і Свіцязь, усе рэкі і азёры, на берагах якіх зноў засінеў лён, закрасавалі сады, закаласіла жыта - загучала Богам дадзеная Мова. І пачуўшы Яе, Бог усміхнуўся з нябёсаў…"

Купала расказваў гэтую казку, седзячы на крэсле каля каміна і неадрыўна гледзячы ў агонь, а Магдалена стаяла за ім і гладзіла, гладзіла плечы, як рабіла гэта маці, калі шкадавала…

- Гэта не народная казка, - сказала княгіня, калі ён змоўк. - Такі народ не мог такую казку прыдумаць. Не таму, што няздольны, проста навошта яна яму? Ты сам яе напісаў. І расказаў маці. А пасля прыдумаў, што гэта маці расказала табе. Так?

Ён не адказаў. Спытаў:

- Які такі?.. Які такі народ?..

- Сам ведаеш, які, калі такую казку пра яго прыдумаў.

Купала падняўся імкліва.

- Не, ты скажы, які? Безнадзейны?..

Пытанне было не да Магдалены - да сябе, і ён закрочыў па пакоі ад сцяны да сцяны, ад сцяны да сцяны то ў адну, то ў другую ўпіраючыся: "Што за свет вакол мяне?.. Што вакол мяне за свет?.." - пачаў біць у сцены кулакамі: "Не скалануць!.. Не праламаць!.. Не прабіць!.." - і збіва-ючыся, паўтараючы некалькі разоў адно і тое, стаў казаць, што знясіліўся, спрабуючы зразумець, што гэта за свет такі беларускі, які цураецца самога сябе, і навошта беларускі паэт у гэтакім свеце, чаму б яму ў гэтакім свеце не пісаць па-руску ці па-польску, на мове, на якой чытаюць, тым больш, што ад самага пачатку, калі раптам, нечакана для яго самога напісаліся першыя беларускія вершы, не было ў яго на іх, проста не магло быць ніякай надзеі, бо нават не ўяўлялася, што тут, на гэтай скамечанай, скалечанай зямлі можа быць Беларусь, што на яе з усіх бакоў не накінуцца, не парвуць на шматкі, і Магдалена спыніла яго, схапіла, страсянула за плечы: "Можа быць!.."

- Можа быць! - пафасна ўсклікнула княгіня. - Можа быць Беларусь! Але дзеля гэтага патрэбная ахвяра, некаму трэба ўзысці на крыж! Не паляку і не рускаму, беларусу, у якім будзе такая беларуская вера, што яго, як сына, прыме, раскрыжаванага, беларускі Бог. А без беларускага Бога не будзе тут нічога. Без беларускага Бога ўсё тут безнадзейна.

Яна ўскліквала: "Некаму трэба ўзысці на крыж!" - і глядзела на яго так, нібы ведала, каму.

Іншаму.

Але чаму яму?..

Хоць чаму не?… Вось жа яна, Магдалена. Княгіня… Ёй, адной з най-знатных і найбагатых жанчын ва ўсёй Польшчы, было што, у адрозненне ад яго, губляць, і яна не баялася дзеля таго, чым жыла, страціць усё, што мела. Заявіўшы: "Я беларуска, мой муж ніколі не пабраўся б з полькай!" - княгіня проста ўзвар’явала палякаў. Наплявала на вышэйшы свет, на ягоныя салоны, кінула Варшаву - і ўсё гэта праз любоў да таго, што яна любіла, нават не надта ўсведамляючы: за што? чаму?.. - апантана любіла. Бо мела такую натуру, бо жарсці, якімі жыла, віравалі ў яе душы з такой сілай, якой не было ў жанчынах, якіх ведаў ён раней. Праз гэта й біла яму кулачкамі ў грудзі Паўліна, робячы выгляд, нібы раўнуе яго не да кнігіні, а да Уладзіславы…

З Уладзіславай ён ажаніўся. У Маскве. Зімой 16-га года. Пазней, праз гады, калі Паўліна будзе пісаць успаміны, яна не-не дый назаве Уладзіславу, старэйшую за яе ўсяго на паўтара года, цёткай, а княгіню згадае бабуляй "з доўгім прыгорбленым носам і шэра-вадзяністымі вачамі, з нядбайна зачэсанымі валасамі, што шэрымі ад сівізны касмыкамі рассыпаліся ва ўсе бакі па чорнай, без аніякага станіка, маркізетавай блузцы, скрозь якую прасвечваў касцісты гарсэт."

Баба-Яга.

Ніхто гэтак не прагне помсты і не ўмее помсціць так, як жанчына, калі ў яе з’яўляецца суперніца. Няхай нават суперніца тая прэтэндуе на незанятае месца. "Яно ўсё адно маё..."

Праз тры гады пасля ягонага шлюбу Паўліна дашле яму паштоўку: "Выйшла замуж". І следам, бо ён не адкажа, яшчэ адну: "За Тамаша Грыба, калі ён у турме сядзеў. Мы дамовіліся, што я буду лічыць яго мужам, а ён мяне жонкай".

Ён сустрэнецца з яе мужам у Празе. Двойчы. Першым разам Тамаш, які з’ехаў за мяжу і ствараў у Празе цэнтр беларускай эміграцыі, будзе ўгаворваць яго застацца. "Ваша месца тут, там вас знішчаць". А другім разам спытае: "Хто падгаварыў Паўліну напісаць мне, каб я вяртаўся?.." Так спытае, нібы гэта ён, Купала, Паўліну падгаварыў. І дадасць: "Не сама ж яна такое прыдумала".

Не сама. Пройдзе час, і Паўліна прызнаецца, што пісала на яго даносы. Скажа: "Змусілі. Не сама..."

Магдалена казала: "Ты падмануў яе ў чаканнях".

Пры чым чаканні, калі даносы?..

- Так, мы падманулі нашых жанчын у іх чаканнях! - усклікнуў, усё яшчэ ружавеючы, Горкі. - Што мы пра іх ведаем? Нічога! Яны казалі - мы не чулі. Маўляў, што жанчына можа сказаць?.. Мы нават трактаты пра іх пісалі, нічога пра іх не ведаючы!

- Гэта вы пісалі трактаты, - перапыніў яго Маякоўскі. - Я паэмы пісаў.

Калі Маякоўскі застрэліўся, Горкі сказаў: "Знайшоў час…" І ўсё, больш нічога. Дараваць яму гэта Маякоўскі не мог. Як і плёткі пра ягоную хваробу.

Горкі з цяжкасцю, але зрабіў выгляд, што не ўскрыўдаваў.

- Я не пра тое, што мы напісалі. Я пра тое, што мы дзеля іх зрабілі? Паэмы прысвяцілі?.. А толку? Жэлябужская дзеля мяне дзяцей сваіх кінула, сцэну... А была актрыса - ды яшчэ якая! Нечага ж яна ад мяне чакала. І чаго дачакалася?.. Я сышоў ад яе да Муры. Да Закрэўскай. Раман ёй прысвяціў. Ну прысвяціў - і што? Калі б Уэлс, які ўсё замуж яе клікаў, а яна ўсё не йшла, грошы ёй не пакінуў, Мура ў манастыры жыццё скончыла б… Так што справядліва яна атруціла мяне, калі атруціла. І, можа быць, гэта й было яе чаканнем, - неяк бездапаможна, нібы самому сабе не даючы веры і спадзеючыся, што Маякоўскі запярэчыць, скончыў Горкі, а Маякоўскі не запярэчыў.

Магдалена Радзівіл скончыла жыццё ў манастыры. Напісала ў апошнім лісце: "Прашу ні на што ад мяне не спадзявацца, больш нічога не магу даць".

Не яму, не Купалу напісала, але... Не спраўдзіліся чаканні княгіні. Адпрэчыўшы ўсё, што звязвала яе з ранейшым жыццём, пасяліўшыся ў Кухцічах і зрабіўшы свой маёнтак цэнтрам беларускага нацыянальнага руху, яна адчыняла беларускія школы, у адну з якіх узяла настаўніцай Паўліну, стварала прытулкі для сірацінаў, ахвяравала на ўніяцкую царкву ("Грошай для маіх беларусаў я не пашкадую!"), чакала з’яўлення беларускага Бога, беларускіх святых, а з’явіліся рускія бальшавікі, ад якіх яна, другім разам удава, бо муж загінуў на фронце ў першы год Першай сусветнай вайны, вырашыла ўцякаць да немцаў. Развітваючыся, Купала спытаў: "Чаму да немцаў, калі муж загінуў, ваюючы з немцамі за рускіх..." - і Магдалена сказала: "Так, за рускіх, але чырвоныя - гэта не рускія, чырвоныя - гэта чырвоныя. І яны, калі застанешся, жыць табе не дадуць".

Яна сказала гэта раней за ўсіх. І раней за ўсіх прапанавала з’ехаць. Калі не хоча ў Нямеччыну, дык у Літву, у Коўна, куды яна збіралася спачатку, і калі ён адмовіўся, перахрысцілася на яго: "Некаму трэба ўзысці на крыж".

Яна перажыве яго на тры гады. Памрэ ў Швейцарыі, выявіўшы апошнюю волю: быць пахаванай у Беларусі. Значыць, Беларусь была ў ёй там, дзе жыццё і смерць. Гэтак глыбока.

- Я вінаваты перад маімі жанчынамі! - не пакідаў сваё Горкі. - Вось ні перад кім не адчуваю віны, а перад імі адчуваю. Перад Кацярынай, Марыяй. А вы перад Зосяй? - зноў прычапіўся ён да Маякоўскага, адчуваючы ўсё ж віну, мусібыць, не толькі перад жанчынамі, але і некаторымі мужчынамі таксама. - Перад Ліляй? Веранікай?..

- Толькі не перад Ліляй! - адрэзаў Маякоўскі. - І ўвогуле ні перад кім. Я нікога не змушаў мяне кахаць.

Горкі ўсміхнуўся.

- Некалі я верш такі напісаў. У юнацтве. Спяваў, як раманс: "Я не змушаў кахаць мяне нікога…" Пасля страляўся. Ужо тады віну сваю, якая яшчэ паперадзе была, адчуваў. А вы? - спытаў ён Купалу, страціўшы надзею знайсці сумоўніка ў Маякоўскім. - Перад кім вы... - і Купала адказаў, не чакаючы, пакуль Горкі дапытае, бо ён гэта сніў, гэта будзіла яго сярод ночы, мучыла, апошнім часам мучыла невыносна: "Перад маці. - І стаў гаварыць, гаварыць, гаварыць, не спыняючыся, каб выгаварыцца, ведаючы, што, калі спыніцца, не скажа пра гэта ўжо ніколі і нікому. - Яна мне сніцца, будзіць мяне сярод ночы і пачынае то расказваць казкі, нібы я маленькі, то пытаць, чаму я жыву так, а не інакш, з гэтай жанчынай, а не з той, пішу такія вершы, а не іншыя, яна мяне вымучвае - апошнім часам да спазмаў сэрца. Ці, можа, гэта я сам сябе вымучваю, а думаю, што яна. Я не ўзяў яе з сабой, кінуў яе, калі пачалася вайна, у Мінску, а Мінск ужо гарэў, і мне сніцца, што яна ўзлятае над горадам, як белая птушка, пад крыламі якой шугае полымя, і ляціць за мной, рассыпаючы іскры, гукаючы мяне, Янка, Янка, падае ў мой сон клубам белага агню, я бягу, страсаючы агонь, да вады ратавацца, а па вадзе ў нашай рэчцы абгарэлая, скрываўленая скура плыве, скура маёй маці, якую я спрабую вылавіць, думаючы, што яе можна яшчэ неяк накінуць, нацягнуць на маці, якая стогне, енчыць, я чую, так ёй балюча без скуры, якую я, збягаючы з Мінска, жыўцом з яе садраў і кінуў у машыну, бо скура такая рэч, што можа для нечага спатрэбіцца - і вось яна наплывае на мяне ў нашай рэчцы, я не магу з-пад яе вынырнуць, захлёбваюся, а вада чырвоная, як кроў, і раптам я здагадваюся, што гэта кроў і ёсць, кроў маці, у якую я вяртаюся, у якой і да якой плыву - вунь яна на беразе крывавага мора пад высокай, белай скалой, на якой стаяць людзі з цвікамі і малаткамі, і ляжыць крыж, а над ім лятае нешта трапяткое такое, як агеньчык свечкі, калі тая дагарае, і я разумею, што гэта мая душа, якая яшчэ не адляцела, але вось-вось адляціць, і трэба паспець, пакуль не адляцела, укленчыць, пакаяцца, павініцца перад маці, і я, захлёбваючыся крывёй, плыву, плыву, плыву, але агеньчык над крыжам гасне раней, кожны раз я не паспяваю, а цяпер ужо не паспею ніколі - маці памерла.

34

Першы сакратар Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Беларусі Ціхан Кісель, які выглядаў такім стомленым, нібы ўсю ноч сек дровы і толькі пяць хвілін таму адклаў сякеру, сустрэў Віктара ў прыёмнай, што азначала, як сказаў пасля той памочнік, які званіў Віктару і запрашаў на сустрэчу, асаблівую павагу. Пачаў: "Вы прадстаўлялі… дастойны сын… гонар для рэспублікі…" - але ўбачыўшы, што Віктар не ў тым стане, у якім можа ганарыцца сваім сынам рэспубліка, прапанаваў: "Каву?.. Ці нешта мацнейшае?.." - і калі Вік-тар папрасіў: "Каньяка кілішак, учора хаўтуры па вераб’і спраўлялі", - Кісель зрабіў выгляд, нібы гэта нармальна: пахмяляцца пасля ўчарайшага ў першага сакратара. Спытаў толькі: "Па якім Вераб’і? Я ведаю?.." - "Наўрад ці. Звычайны шэры беларускі верабей. Птушка". - "А… - працягнуў Кісель, зноў зрабіўшы выгляд, што ўсё як мае быць, што хаўтуры па вераб’ях спраўляць - беларуская народная традыцыя. - Ну, калі ласка…"

У кабінеце першага сакратара ЦК на тым месцы, дзе звычайны ў такіх кабінетах вісяць партрэты Леніна ці Брэжнева, вісеў партрэт Машэрава. Папярэдніка Кісяля ў гэтым кабінеце. Мінулай восенню Машэраў загінуў у аўтамабільнай катастрофе, і ўсе казалі, што невыпадкова, што катастрофу падстроіла Масква, бо Машэраў, наймаладзейшы ў СССР партыйны функцыянер такога рангу, набіраў папулярнасць і мог замяніць састарэлага кіраўніка савецкага ўрада Ціханава, а пасля, можа быць, і састарэлага генеральнага сакратара Брэжнева.

Кісель пра такія размовы не мог не ведаць. На тое, каб павесіць у сваім кабінеце партрэт чалавека, якога забіла, няхай нават па чутках, Масква, патрэбная была смеласць, якая ў рыхлаватым сакратары, колішнім настаўніку беларускай мовы не праглядвалася. Але вось была - і Віктар адчуў няхай маленькую, як верабей, але ўсё ж сімпатыю да гэтага ўжо з раніцы стомленага чалавека.

- Ваша здароўе! - падняў ён, кіўнуўшы на партрэт Машэрава, кілішак, і нічога болей не сказаў, выпіў, хоць мог спытаць: забілі ці выпадак? - бо хто пра гэта мог ведаць, калі не першая асоба рэспублікі, але першая асоба, як толькі ён на партрэт кіўнуў, да губ палец прыклала…

Ва ўсіх кабінетах так! Ці Ленін, ці Брэжнеў, ці Машэраў у іх вісіць - ва ўсіх! І пра што гаварыць?..

- Я чытаў вашы артыкулы пра Купалу, - дапамог яму знайсці тэму для размовы былы настаўнік беларускай мовы. - Пытанне пра ягоную гібель важнае. Ад адказу на яго залежыць гістарычная ацэнка тых падзей і тых людзей, якія ў іх удзельчалі. Вы схіляецеся да таго, што гэта быў не выпадак. Што яго маглі знішчыць наўмысна. Вядома, гэта толькі адна з версій. Але не выключаю, - павольна павярнуўся ён да партрэта свайго папярэдніка, - што маглі.

Гэтым павольным паваротам ён сказаў тое, што думае пра смерць Машэрава. Адказаў Віктару, мяркуючы, што гэта яго, як і ўсіх, цікавіць, на незададзенае пытанне. Для такой адкрытасці, няхай нават гэты чалавек усю ноч дровы сек, не было падстаў. Яны не былі знаёмыя, упершыню бачыліся. Кісель ведаў, што Віктар учора з Масквы - і заўтра зноў у ёй можа быць. Не мог ён не ведаць - мясцовыя гэбісты абавязкова даклалі - пра Ганну, пра Грачына, да якога Віктар можа пайсці і сказаць: "У Беларусі лічаць, што Машэрава забіў Брэжнеў". А Грачын можа пайсці да Брэжнева… І перастане беларускі першы сакратар быць першым сакратаром.

- Некалі, даўно, калі настаўнікам быў, я вершы пісаў, - так, нібы ўпершыню ўспомніў, што некалі вершы пісаў, сказаў Кісель. - Цяпер не пішу, але да паэтаў, да паэзіі ў мяне асаблівае стаўленне. Як да нечага, што не спраўдзілася. Вам жа знаёмае гэтае адчуванне? Няспраўджанае каханне, няспраўджаная мара… Здаецца, толькі яны і былі сапраўднымі. Усё астатняе - падробка. І думаеш, што ў фальшы пражыў жыццё.

Такіх размоў у такіх кабінетах з Віктарам дасюль не вялі. "Так, - сказаў ён, - адчуванне знаёмае", - не ведаючы, што яшчэ можна сказаць партыйнаму сакратару, які прызнаецца, што пражыў жыццё ў фальшы, а той узяў паперку са стала: Віктар падумаў, што зараз вершы будзе чытаць. "Танкевіч мне сказаў, што ў вас кватэры няма. Наймаеце. Мы падрыхтавалі ліст да гарадскіх уладаў, - падаў яму паперку Кісель. - Думаю, вырашаць пытанне, не адмовяць". І сакратар ЦК падняўся з-за стала, даўшы зразумець, што вершаў чытаць не будзе:

- Ёсць яшчэ пытанні?

Віктар таксама падняўся.

- Просьба ёсць.

- Якая?

- На майго сябра напісалі данос, праз які яго звінавацілі ў антысаветчыне, выгналі з працы. З Акадэміі навук. Цяпер ён з’язджае за мяжу. А ён геніяльны вучоны. І застанецца геніяльным вучоным, але ўжо там, а не тут. Хіба гэта ў інтарэсах дзяржавы? У інтарэсах партыі?

Кісель зірнуў на Віктара так, нібы вырашаў, пачуць ягоную просьбу, ці не пачуць? Нарэшце ўзяў аловак:

- Прозвішча вашага сябра?

- Цапман. Марат Цапман.

- Вы адказваеце за яго?

Такога пытання Віктар не чакаў. Але што ж цяпер…

- Адказваю.

- Добра. Гляну, што можна зрабіць.

- Глядзець няма калі. Самалёт сёння ўвечары.

- Дык што ж я магу? Хай ляціць. Разбярэмся тут, а пасля…

- Не будзе пасля. Паляціць - не вернецца.

Кісель кінуў аловак на стол.

- Вы хочаце, каб мы яго затрымалі і разабраліся?

- Так. Я хачу, каб яго затрымалі і разабраліся. І я за яго адказваю.

Відаць было, куды захацелася Кісялю паслаць Віктара з ягонай просьбай, і чыста партыйны функцыянер гэтак бы і зрабіў, але ў гэтым функцыянеры жыў савецкі інтэлігент, які насуперак партыйнаму функцыянеру сказаў: "Добра. Давайце паспрабуем".

- Як і абяцалі, машына чакае, завязем вас на вашу малую радзіму, - правёў Віктара да ліфта памочнік Кісяля і спытаў, калі Віктар у ліфт ступіў: "Вы ў Маскву перабіраецеся? Да жонкі?" - "Да якой жонкі?" - "Выбачайце. Кажуць, вы з дачкой Грачына ажаніліся".

Вось чаму кватэра! А не таму, што да паэтаў асаблівае стаўленне. Не было - і раптам з’явілася. Таму і сустрэча ў прыёмнай, і каньяк… Вось толькі з Машэравым і з тым, што фальшывае жыццё пражыў, не зусім зразумела. Трэба Бура спытаць, Бур гэтага Кісяля лепей ведае.

Бур і Машэрава лепей ведаў. Гібель ягоную ўспрыняў як нацыянальную катастрофу. Яны былі землякі з Машэравым, той спагадліва да яго ставіўся, дапамагаў рабіць кар’еру. Гэта важна для Бура было. Аднойчы Віктар спытаў яго: "Табе мала паэтам быць?" - і Бур адказаў, імгнення не прамарудзіўшы: "Мала!" Машэраў паставіў яго кіраваць радыё і тэлебачаннем - і раптам…

Віктар працаваў у той час на тэлебачанні, якім кіраваў Бур і якому ўдалося пераканаць Машэрава стварыць нацыянальны тэлеканал. "Вось за гэта! За тое, што нацыяналіст, забілі! - гарачачна казаў Бур пасля пахавання Машэрава. - Былі іншыя варыянты, кампрамат рыхтавалі. Вось глядзі, што ў французскай газеце. "Галоўны апазіцыянер рэжыму Брэжнева Пётр Машэраў у Парыжы". Думалі спачатку проста зняць яго. А пасля перадумалі". - "Ды за што яго здымаць было, які ён апазіцыянер?" - "Для цябе ніякі. А для іх такі, што нанялі французскага журналіста, кампрамат праплацілі. Ты не ўяўляеш, якіх грошай не шкадуюць на такія рэчы!"

Разгледзець у Машэраву апазіцыянера было гэтак жа няпроста, як у Кісялі героя. Ён быў прававерны камуніст, у якім апазіцыйнае было хіба тое, што калі ўсе савецкія начальнікі стаялі на трыбунах падчас парадаў у шэрых плашчах і капелюшах, ён стаяў з голай галавой. Але ў гэткім жа шэрым, як ва ўсіх астатніх, плашчы. А ўжо нацыяналіста ўбачыць у ім можна было толькі ў наўмысна змайстраваных дзеля гэтага акулярах. Менавіта пры ім Беларусь пачала страчваць мову, пры ім у Мінску зачыняліся беларускія школы, пры ім быў паранены, пабураны ў сталіцы стары горад, а ўжо колькі было парушана па ўсёй Беларусі храмаў, столькі ворагі не парушылі ва ўсіх войнах! А Бур гэтага як бы не бачыў, нібы наўмысна зробленыя акуляры меў. Бачыў тое, што хацеў бачыць, праз што ўзнікала надзея. "Чуў бы ты, што ён у размовах сам-насам кажа! Усё прагніло! Усіх трэба мяняць, найперш Брэжнева…"

"Можа, яго забілі, каб ён на XXVI з’ездзе партыі не выступіў?" - нявесела падумалася Віктару, а кіроўца, які вёз яго ў Крэва, спытаў: "Можа, у Смаргоні да бацькоў вашых падвернем? Вы ж толькі ўчора прыехалі, не бачыліся".

Не бачыліся. І не толькі ўчора. Амаль год маці з бацькам не бачыў. Думаў пасля Крэва да іх заехаць, але не лішне будзе і цяпер.

- Падвярні, - сказаў кіроўцу. - І можаш ехаць у Мінск, адсюль я сам дабяруся.

- Не, - рэзка крутнуў стырно, бо ўжо праскоквалі паваротку, кіроўца. - Куды загадана, туды дастаўлю.

Бацька ў сваім вайсковым кіцелі, у якім з вайны вярнуўся, стаяў каля брамы і чытаў газету. Пад брамай, на якой вісела паштовая скрыня, ляжаў аднавокі, пакалечаны ў вясновай сабачай бойцы Пірат. Па двары тапталіся, квохкаючы і гадзячы, куры: "Я іх усіх пазасякаю! Скажы маці, што ўсіх пазасякаю!" Кот Кузя песціўся на вясновым сонейку ў калідорчыку, застаўленым расадай, - усё, як заўсёды. Так, як было, калі сто разоў выпраўляўся з хаты - і сто разоў вяртаўся. Так, як было, калі яшчэ і хата гэтая не стаяла, і вуліцы гэтай, і горада гэтага, і свету гэтага не існавала.

Ян, малодшы брат, яшчэ малы быў, бацька будаваў хату з Віктарам. Будавацца не хацеў - маці, якая не ўяўляла, як можна без сваёй хаты жыццё пражыць, змусіла. Пачыналася ўсё так, як не гарыць і не тлее. Падмурак паўгода клалі, але паступова, калі паўсталі сцены і ўжо можна было назваць тое, што складвалі яны з абчэсаных бёрнаў, у чым праразалі вокны і дзверы, хатай, бацька ўцягнуўся ў працу, падганяў Віктара, а потым, за вячэрай, расказваў, як яны ў сваёй хаце будуць жыць. "Во тут паставім печ, а за печчу пакінем месца для праходу з кухні ў спальню, на чыстую палавіну. На ўсялякі выпадак". Што ён меў на ўвазе пад усялякім выпадкам, хто яго ведае, але той праход за печчу з кухні ў спальню і на чыстую палавіну стаўся для Віктара ледзьве не марай пра іх шчаслівае сямейнае жыццё, нечым такім, дзеля чаго і будавалася хата, хоць ніхто ніколі па праходзе тым, завешаным вянкамі сплеценай цыбулі, закіданым трантамі, застаўленым мяшкамі з мукой, не хадзіў.

Некалі вуліца, на якой паставілі яны хату, называлася Сабачай. Тут быў узмежак горада, - ён і цяпер тут, толькі забудаваны, - месца сабачых гульбішчаў. Бацька прыдумаў, што па гэтай прычыне ён і не хоча на гэтай вуліцы будавацца. Хоць і ні на якой іншай не хацеў. Юначыя гады пражыўшы ў стэпах, маладыя на вайне, ён звык рухацца, вандраваць, качаваць і ўсё, што не рухалася, лічыў нявартым таго, каб на яго зважаць. Лічыў нявартым марнаваць на нерухомае час. Таму ўсё жыццё правёў на машынах. На танках, на самаходках, на камбайнах, на трактарах. І яшчэ ён любіў рэкі і не любіў азёры.

Віктар азёры любіў - не ўсё ад бацькоў дзецям перадаецца. Дый сваю нерухомую Сабачую вуліцу, якая цяпер называлася вуліцай Янкі Купалы, любіў. У цэнтры - вуліцы Леніна, Калініна, Фрунзе, Горкага, Маякоўскага, а тут, на ўзмежку свету, - вуліца Янкі Купалы.

- Пра цябе напісана, - падаў газету бацька. - На. Пачытай.

У раённай газеце "Светлы шлях" быў здымак Віктара ў абдымках Брэжнева з надпісам на ўсю першую паласу: "Наш зямляк вітае XXVI з’езд КПСС!"

- Ян даўно быў? - вярнуўшы газету бацьку, спытаў Віктар пра брата.

- Не. У мінулым годзе.

Маці выбегла на парог: "Віцечка!.." Так, нібы ён з вайны ў бацькавым кіцелі вярнуўся. А бацька стаяў і чытаў газету. Так, як заўсёды.

Калі ты пакідаеш такое жыццё, то ўжо не ведаеш, як у яго вярнуцца. Калі б нават захацеў, не ведаеш, як? І для чаго? Пазасякаць усіх курэй?

- Ну, што ты, што ты?.. - абдымаў ён маці. - Чаго ты расплакалася? Жывы я, здаровы, усё ў мяне добра, - а маці ўсхліпнула. "Баюся я за цябе. За Яна не, а за цябе баюся. Не па росту ты стаў, Віця".

- Машына твая? - кіўнуў бацька за браму, дзе стаяла чорная цэкоўская "Волга". - У нас на ўвесь раён адна такая.

Маці кінулася смажыць яйкі, накрываць стол. "Ты ж кіроўцу пакліч, што ён там сядзіць". Віктар паклікаў - кіроўца ў хату ісці адмовіўся: "У мяне з сабой, Віктар Паўлавіч, я ў машыне. Прывык, што ўсё на хаду".

Яшчэ адзін качэўнік.

"Тады едзь, чаго стаяць будзеш? Я ж сказаў, што сам са Смаргоні дабяруся. Дваццаць вёрст засталося, маці ў маладосці пешшу сюды на працу хадзіла". - "Не, Віктар Паўлавіч. Дарога праз лес, ці мала што. А ў мяне загад: даставіць".

Загад у яго. Нагляд у цябе, а не загад.

Селі за стол, на які бацька паставіў чацвярцінку. Чакушку, як гэтую маленькую пляшку называлі. "Выпіваць будзем? Ці ты простую ўжо не п’еш?"

Наліў.

- Што я табе сказаць хачу, Віця?.. Будзь здароў!

- І ты будзь.

- Я то буду. А маці… Вунь як знасілася. Але ж вам не да галавы.

- Што ты, стары, выдумляеш? Я не хворая.

- Я не сказаў, што ты хворая. Я сказаў, што знасілася. І маглі б у санаторый які-небудзь, калі б да галавы…

- Ну вось што ты кажаш, абы казаць? Якія ў іх санаторыі? Кватэры няма, а ты пра санаторыі. Віця, ну як так? Ува ўсіх ёсць, а ў цябе…

- І ў мяне была. Не забіраць жа было пры разводзе.

- Пэўна ж, не забіраць, - згадзіўся бацька. - Нахрана тая хата? Наша хата - чамадан.

Віктар залез у кішэнь, дастаў паперу, якую даў яму Кісель.

- Прачытаць, што тут напісана?

- Я сам чытаць умею, - узяў паперу бацька. Прачытаў, аддаў. - Моцна ж ты лізнуў Брэжневу, раз кватэру даюць.

Брэжнева бацька не любіў. "Ён прыдумаў сябе не вайне. Хлопцы гінулі, а ён прыдумаў, што герой".

Не любіў і Машэрава, бо партызан. "Ведаем мы, як гэтыя партызаны ваявалі. Усю вайну на печы прасядзелі, дзевак ціскаючы, а як фронт падышоў - пабеглі масты падрываць. Абазначыцца: і мы тут! Перад нашай калонай падарвалі, давялося ўброд. А там рака нейкая бяздонная, хто ж ведаў. Думалі, маршам пройдзем. Адзін экіпаж патануў. З маім земляком з Сухога Логу. І мне твайго Машэрава любіць?"

- Чакайце… - абсела з патэльняй у руках маці. - Якая кватэра?.. Што ў гэтай паперы напісана?

- У паперы напісана, што твой сын сракаліз. І вылізаў сабе кватэру.

- Тут так не напісана, - забраў Віктар у бацькі пісьмо Кісяля. - Тут, мама, напісана вось што. "Просім разгледзець магчымасць выдзялення асобнай кватэры сябру Саюза пісьменнікаў Беларусі Маргеру В.П." Подпіс Кісель Ц.Я. І ўсё. Ні пра задніцу, ні пра іншае месца, якое можна лізаць, тут ні слова.

- Хо-хо-хо, - заківаўся на зэдлі бацька. - Не пра ўсё пішуць.

- Гэта які Кісель? - махнула на яго рукой маці. - Мінскі?

- Так, мінскі.

- А паслухаюць яго? Зараз жа гэтакі час: ніхто нікога не слухае. У нас нават галоўнага бухгалтара і таго…

Бацька стукнуў кулаком па стале - патэльня з яечняй падскочыла.

- Ды яму кляп у рот! Каб не разяўляўся! Ведаеш, што на партсходзе сказаў? Што XXVI з’езд КПСС акрэсліў праграму дзейнасці Смаргонскай МТС уключна з бухгалтэрыяй! З’езд уключыў ягоную сраную бухгалтэрыю ў сваю праграму! І ўсе сядзяць, слухаюць, ніхто ў дурдом не тэлефануе! Партайгэносэ наш: "У каго якія пытанні?.." Я кажу: у мяне. І спытаў…

Маці, пэўна, не аднойчы чула, пра што спытаў бацька яе начальніка, таму не стала яшчэ раз слухаць, усур’ёз узлавала.

- Спытаў ён! Пасядзеў бы ціха! Так файна жылі з чалавекам! А цяпер? Насустрач ідзе - адварочваецца.

Бацька таксама ўзлаваўся.

- Во! Чуў?.. Ён даносы на мяне пісаў - і мы файна жылі! А цяпер, калі я сказаў, хто ён такі, адварочваецца. Дык няхай! Дасць Бог, шыю скруціць, сексот!

Бацьку было на што злаваць: праз усё жыццё на яго пісалі і пісалі даносы. Сядзеў бы ціха, не пісалі б, але ён не мог ціха сядзець: праз усё жыццё шукаў справядлівасць у свеце.

Свет гэты ён з аднолькавай сілай і любіў, і ненавідзеў. Маці казала, што нянавісць у ім ад вайны, але Віктару, асабліва тады, калі быў малы, здавалася, што вайну бацька любіў. Там, у ёй, у вайне засталіся ўсе ягоныя сапраўдныя сябры, і засталася нейкая найвышэйшая, аднаму яму зразумелая справядлівасць. Хоць якраз у час вайны напісалі на бацьку данос, па якім яго забралі ў штрафную роту і, кантужанага, цяжка параненага, палічыўшы забітым, пахавалі.

Ён выкарабкаўся з магілы. І, магчыма, праз тое, што, хоць быў пахаваны, але выжыў, пасялілася ў ім адчуванне справядлівасці. А праз тое, што мог не выжыць па даносе, увайшла ў яго найбольшая з усіх нянавісцяў, якія ў ім былі: нянавісць да сексотаў.

Усё дзяцінства Віктара было пазначанае меткамі той нянавісці. Крыкамі бацькі: "Падлюкі! Сукі!.." Стрэламі з пісталета, калі ён дазнаваўся, што зноў на яго нешта "намалявалі". Праз бацьку нянавісць да сексотаў увайшла і ў Віктара, даносы для яго сталі тым, у чым выяўляецца чалавечая подласць.

У дзяцінстве праз гэта было проста страшна.

Нейкі час бацька быў старшынёй сельсавета, і на яго данеслі, нібы ён згнаіў жыта ў полі. А тады за адзін каласок садзілі. Бацька ведаў, хто данёс, прыйшоў да таго сексота з пісталетам. Не застрэліць, папалохаць, а той напісаў, што забіць хацеў. І аднойчы прачнуўся Віктар ноччу ад грукату ў дзверы. "Маёр Вырак! - уварваўшыся ў хату, тыцнуў бацьку ў твар чырвонае пасведчанне з адціснутамі на ім мечам, сярпом і молатам чалавек у ботах з ялавай скуры з хромавымі халявамі, у сініх з малінавым кантам галіфэ, у зелянковага колеру гімнасцёрцы, падперазанай скураной дзягай з кабурой на правым баку, з якой выхапіў ён пісталет. - Здаць зброю!"

Бацька стаяў у споднім, у працёртых ззаду белых кальсонах і выглядаў перад хромава-бліскучым маёрам жаласна. Яшчэ жаласней за маці, якая таксама ў споднім, толькі хустка на плячах, глядзела на маёра з жахам - і з жахам малілася на яго. Гэтак глядзела і гэтак малілася, што Віктар заплакаў, калі болем кальнула ягонае спалоханае маленькае сэрца. І тут бацька выпрастаўся: "Не плач, сынок! Маглі б не ўночы, маёр. І без дзяцей…" - а той бабах у столь: "Зброю здаць!"

Зброя ў бацькі была імянная. Пісталет з гравіроўкай: "За подзвіг пры ўзяцці Кёнісберга. Маршал Васілеўскі. 10.04.45". І калі бацька сказаў: "На вайне б страляў, пацук тылавы. Не ты мне зброю даваў - не табе забіраць", - маёр яму ўруччам пісталета ў зубы. "Ах ты!.." - кінуўся бацька да падпечча, дзе свой пісталет хаваў, але двое, што былі з маёрам, схапілі яго, скруцілі, зацягнулі ў "варанок".

Назаўтра да маці прыйшоў бацькаў франтавы сябрук, які сказаў, што бацьку павезлі ў Маладзечна, у абласны цэнтр, і, калі яна хоча пабачыць мужа, што наўрад ці ўдасца, але раптам, дык трэба ў тое Маладзечна ехаць, бо там будзе суд - і дахаты бацька можа не вярнуцца. Маці ўзяла Віктара, якому каля шасці гадоў было, і яны паехалі.

Судзілі бацьку не ў судзе, а ў абкаме партыі, і судзіў не суд, а так званая "тройка": сакратар абкама, пракурор і старшыня КДБ. Бацькаў сябар папярэдзіў: "Калі ён выйдзе праз парадны ўваход, усё будзе добра. Паедзеце дахаты. А калі не, дык развітаецеся, мусібыць, назаўсёды. Хутчэй за ўсё - другое. Таму, калі хочаце яго ўбачыць, ідзіце з двара".

Маці стаяла на плошчы перад абкамам, не ведаючы, што рабіць… Потым пайшла да брамы ў двор, дзе чарнеў, чакаючы бацьку, "варанок". Віктар паплёўся за ёй, але раптам… Не тое, што зразумеў нешта, якое ў ім разуменне было?.. Дзіцячае… Але пранізала яго недзіцячая думка: "Гэта ж, калі я з двара іду, дык не веру ў тое, што бацька выйдзе і ўсё будзе добра: мы дахаты паедзем". І ён кінуўся да параднага ўваходу. Маці паглядзела ўслед і не стала яго вяртаць.

Віктар стаў так, каб бачыць яе каля брамы. Але стаяў ён не ў двары! На плошчы! Каля параднага ўваходу!

Ён не помніў, колькі яны чакалі… Гадзіну? Дзве? Чатыры?.. Ніхто ў парадныя дзверы не ўваходзіў, ніхто не выходзіў з іх. Нарэшце яны расчыніліся, выйшаў маёр. Убачыў Віктара, пазнаў, падазваў пальцам. Віктар не зрушыўся з месца, маёр рушыў да яго. "Зараз і мяне забярэ!" - спуджана падумаў Віктар, але не пабег, застаўся стаяць, дзе стаяў. Дзе чакаў бацьку. Маёр ткнуў яму палец пад падбароддзе, задраў галаву: "Усё адно я твайго бацьку кончу! Так яму і перадай: маёр Вырак цябе, падла, кончыць! Ну, перадасі?.." - Перадам, - балюча наткнуўшыся на прапахлы порахам палец, шчасліва матлянуў галавой Віктар, убачыўшы за кабурой, што вісела на скураным рамяні маёра, як зноў расчыніліся парадныя дзверы - і на мармуровы ганак ступіў бацька. І як толькі Віктар убачыў яго… там прыступкі былі - ён іх не заўважыў! Ён не пабег - ён ўзляцеў! І ўзляцеў не толькі з радасці, што ўсё будзе добра, што яны паедуць дахаты, але і з адчування перамогі. Бацька выйшаў сюды, бо ягоны сын пастанавіў тут яго дачакацца! І маёра Вырака, Вырадка, як ён для сябе пераназваў яго, у якога пальцы пахнуць порахам - столькі гэты вырадак людзей настраляў, і тых вырадкаў, якія паставілі ў двары "варанок", каб звезці бацьку немаведама куды, ягоны сын перамог! Бацька злавіў сына над прыступкамі, Віктар абхапіў яго за шыю: "Тата! Тата!.." - і потым кожны раз з успамінам пра гэта, самым моцным успамінам дзяцінства, узнікала ў ім адчуванне палёту. Нават цяпер, праз гады…

Ён падняўся з-за стала, пакуль лёгка, пакуль памяць лятае, а не цягне камянём на дно, пакуль не стаў іх шкадаваць - і сябе разам з імі.

- Дзякуй, пара мне. На зваротным шляху яшчэ заеду, пабачымся.

- І праўда, - усхапілася маці. - Мы тут сядзім, а чалавек там гадзіну чакае.

Тое, што яна амаль год сына чакала, нічога. А вось тое, што нейкі чалавек гадзіну пачакаў, бяда. І яна пабегла ў куратнік, каб сабраць свежыя яйкі, каб не дарма чакаў чалавек.

Бацька наліў яшчэ па чарцы:

- Аглаблёвая… Год не быў, а пабыў гадзіну. Што ты забыўся там, дзе ўсе памерлі?

Гэта ён пра Крэва, дзе няма ягоных магіл. Усе ягоныя магілы на Волзе.

- Папрацаваць хачу. Раман пачаў. У Крэве мне добра пішацца.

- Пра што раман?

- У двух словах не скажаш.

- А ўсё ж?

- Пра Купалу.

- Пра якога? Пра таго, на вуліцы якога наша хата?

- Усе нашы хаты на ягонай вуліцы.

- Як гэта?.. Заразумна для мяне. Дык пра таго?

- Пра таго. Пра якога яшчэ?

- Ну, ці мала… Паганскі Купала ёсць…

- Не. Пра таго, на вуліцы якога наша хата.

- Пра сябе, значыць.

- Чаму пра сябе?

- Бо ты ў гэтай хаце жывеш. І ўвогуле ўсе паэты толькі пра сябе пішуць. Ніхто ім болей нецікавы. Табе таксама. Ні маці, ні я.

У голасе ягоным прарывалася крыўда. Раней такога не было. Старэе.

Бацька сам гэта адчуў і, не любячы жаліцца, не стаў чакаць, што Віктар адкажа.

- Добра, гэта я так… Давай вып’ем аглаблёвую.

Выпілі. Бацька паўчаркі глынуў і адставіў. Не той ён ужо піток, які быў, але ваяка яшчэ той.

Выпіўшы, падабрэў.

- Дык што пра Купалу ты напісаць збіраешся?

- Пакуль не ведаю.

- Як гэта? Пішаш - і не ведаеш, што?

- Толькі пачаў…

- Такое ад пачатку трэба ведаць. А то некаторыя пішуць, не ведаючы, што, а нехта жыве, не ведаючы, навошта.

Вось табе і падабрэў.

- Ты гэта да чаго?

- Да таго, што магу параіць.

- Што параіць?

- Што напісаць… - палез бацька ў падпечак, дзе ў яго схованка была, у якой некалі пісталет ляжаў, дастаў цыгаркі без фільтра, удушлівы "Памір", дым якога можна было б пускаць у газавыя камеры, закурыў, што апошнімі гадамі рабіў рэдка. - Некалі я расказваў табе гэтую гісторыю, як казку. Ты яшчэ ў калысцы быў, немаўля, так што не можаш помніць. Маці тады ў сваім бухгалтарскім тэхнікуме вучылася. Завочна, але то сесія ў яе, то практыка, то яшчэ нешта - я шмат такіх гісторый табе распавёў, каб ты засынаў. Помню, ляжыш, слухаеш і глядзіш так, нібы ўсё разумееш. Палохаешся там, дзе страшна, усміхаешся, дзе смешна. А я расказваю, як на вайне быў, што там перажыў, калышу люльку і думаю: хоць нехта мяне разумее, хоць нехта… Дык вось, - схаваў бацька, бо ў сенях маці затупала, "Памір" у падпечак, - мяне ўлетку сорак другога ў баявы разлік "Кацюшы" залічылі. Кіроўцам на "ЗІС-6". Слабаватая для таго, каб "Кацюшу" з ракетамі цягаць, была машына. І калі прыйшлі амерыканскія "Студабекеры", паслалі мяне ў штаб арміі памяняць "ЗІС" на "Студабекер". Са мной яшчэ двое: лейтэнант, старшы машыны, не помню ягонага прозвішча, беларус з-пад Віцебска, і сяржант, якога дадалі нам, як сказалі, на ўсялякі выпадак. Ягонае прозвішча я памятаю, дзіўнаватае такое: Муляны. І вось ужо на "Студабекеры" едзем назад, лейтэнант газету чытае, якую ў штабе ўзяў, і раптам кажа: "Купалы не стала. Усё ж яны забілі яго". Горка так, з болем кажа… Ён да вайны ў Мінску ў Акадэміі навук працаваў, ведаў Купалу. А Муляны пытае: "Хто забіў, таварыш лейтэнант?.." Я дык падумаў, што немцы, а гэты, бачыш, спытаў.

Лейтэнант не адказаў нічога - і як бы ўсё на тым. А праз дзень мяне асабіст выклікае. І пытае, што казаў лейтэнант пра смерць Купалы? Ясна, што Муляны данёс. А лейтэнант той слаўны, вельмі слаўны быў. Дый смелы: за спіну салдата ніколі не хаваўся. І я асабісту дакладваю: "Таварыш капітан! Таварыш лейтэнант сказаў, што таварыш Купала памёр. Ён прачытаў пра гэта ў газеце". Але асабіст не адстае: "Ён хіба не сказаў, што Купалу забілі?" З асабістам надта не пакруціш, тым больш, што ад Мулянага ён усё ведае, таму адказваю, што так, сказаў, што забілі немцы. Капітан кулаком мне ў сківіцу: "Якія немцы? Якія ў Маскве могуць быць немцы?! Ты дапускаеш, што Чырвоная армія, што таварыш Сталін мог здаць Маскву, сталіцу нашай Радзімы, немцам?!" Во куды закручвае. Як мінімум, у штрафроту, калі не адразу пад расстрэл. Я руку да пілоткі: "Таварыш капітан! Я лічыў, што таварыш Купала на фронце! Таму падумаў, што немцы забілі". Капітан тут жа насеў: "Дык лейтэнант не казаў, што забілі немцы?" - "Не помню. Мусіць, не казаў. Мусіць, гэта я так падумаў". - "Мусіць, мусіць… А як ён сказаў? Сказаў: усё ж яны забілі яго? Так?" Я зразумеў ужо, хто "яны", таму сказаць, што так, значыць, здаць лейтэнанта, і я зноў кажу, што не помню, як дакладна сказаў лейтэнант. Зноў рапартую, што ён прачытаў пра гэта ў савецкай, надрукаванай у Маскве газеце, і сказаў нам, мне і сяржанту, што Купалы не стала - сяржант можа гэта пацвердзіць. А капітан мне ў зубы: і ты пацвердзіш, што Цыркуновіч… во, даўно забыўся, а цяпер, глядзі ты, успомніў: Цыркуновіч прозвішча таго лейтэнанта… - дык вось капітан мне ў зубы: і ты пацвердзіш, што Цыркуновіч сказаў, што ворганы забілі Купалу! Ну, тут ужо ясна, што не толькі лейтэнанту, але і мне капец, калі чуў такое і, як сяржант, не даклаў адразу. Пэўна, я з твару змяніўся, бо асабіст паклаў перада мной паперу: "Табе нічога не будзе. Напішы, падпішыся і можаш ісці". А як такое можна напісаць і падпісаць? Я ж не сяржант, не сука тая муляная! Таму пілотку падняў з падлогі, яна зляцела, калі капітан мне ў зубы садануў, і зноў, хоць з роту кроў, руку да пілоткі: "Таварыш капітан! Таварыш лейтэнант сказаў, што таварыша Купалы не стала. Ён прачытаў пра гэта ў газеце. Ён не казаў, што таварыша Купалу забілі ворганы". Капітан падскочыў: "Але ж ты так падумаў!" - "Не, я падумаў, што таварыш Купала на фронце, што яго забілі немцы". І асабіст мне зноўку: бац!.. Карацей, двух зубоў каштаваў мне Купала. Добра, што не пярэдніх, асабіст збоку біў. А лейтэнант прапаў. Не ведаю, ці немцы яго ў штрафбаце, ці ворганы… - дакурыў бацька сваю памірыну да цёмна-жоўтых, што ніяк не бялелі, пазногцяў на вялікім і ўказальным пальцах, якімі трымаў цыгарку ўжо, здавалася, за агонь. - Мяне ў штрафроту пазней упяклі - па іншым даносе. Але Купалу з лейтэнантам мне таксама прыпомнілі: "Мы ўжо мелі з табой бяседу. На жаль, ты не зрабіў з яе належных высноў". І ў штрафроту! А там і закапалі яшчэ жывога, ледзьве з магілы выкараскаўся, - заслінявіў бацька меншы за пазногаць на мезенцы недапалак. - Так што цябе праз Купалу магло і не быць… Вось, пра што я на тваім месцы напісаў бы, - замітусіўся ён з недапалкам, бо ўвайшла маці, якая, пачуўшы апошнія ягоныя словы, ніякай увагі не звярнула на тое, што ён закурыў, праз іншае абурылася: "Што ты кажаш абы казаць? Як гэта праз Купалу ён мог не быць?.." - а бацька міралюбіва, бо ўзлавалася яна не за "Памір", сказаў, разганяючы газ душагубак, якім задыміў хату: "Ты ж не дачула. Ён раман піша пра Купалу. Дык няхай бы напісаў пра тое, колькі Купалаў праз такую свалату, як той Муляны, не нарадзілася. А калі ўсё ж нарадзіліся, дык колькі іх не стала. Колькі іх павесілася, атруцілася, сторч галавой з верхатуры кінулася, застрэлілася…"

- Падымайцеся, - уздыхнула маці, якая хоць і занесла гасцінец кіроўцу, усё адно праз тое, што ён доўга чакае, вінавацілася.

Яна не пайшла праводзіць сына, бо заўсёды, калі праводзіла, плакала, а плакаць пры кіроўцу, незнаёмым чалавеку, было няёмка, таму праводзіў бацька, які ніколі не плакаў. Нават тады, калі застаў аднойчы сына з вяроўкай на шыі, не пашкадаваў яго, не заплакаў, а сказаў: "Калі зноў такое надумаеш, скажаш мне. Я пісталет дам, з ім самагубства будзе выглядаць больш па-мужчынску, чым з вяроўкай".

XXXV

- Устаць! Суд ідзе! - крыкнуў нехта, як здалося, зверху, з-пад даху, дзе лятала на вянку Спагада, і ў залу ўвайшлі пракурор Ляплеўскі, маршал Тухачэўскі і старшыня таварыства аматараў крэмацыі Кашкадамаў. "У яго твар, нібы яму залаты зуб уставілі. Ці ён у карты ў маршала з пракурорам выйграў", - голасам, якім прамаўляюць, калі не чакаюць нічога добрага, сказаў Маякоўскі, але Купалу ўсё адно было, як выглядае, выйграў у маршала ці прайграў пракурору старшыня таварыства аматараў крэмацыі.

- Мне Паўліна, калі год таму ў Маскве сустрэліся, я ў Казань ад’язджаў, сказала: "Помні, Янка, за тое, што ты пакінуў у пылаючым доме матку, зямля родная не прыме праху твайго ў лона сваё!" - вінаваціўся Купала, не зважаючы на тое, што робіцца ў зале, дзе нябожчыкі мітусліва пачалі ўставаць, і першай, бо сядзела тварам да залы ў прэзідыуме на месцы Кашкадамава, падхапілася таварыш Коган, а поўны важнасці Кашкадамаў кінуў ёй, падышоўшы да стала: "Брысь!" - і таварыш Коган дробненька заківала: "Калі ласка, калі ласка..." - прапускаючы ў прэзідыум Ляплеўскага, які пачакаў, пакуль стануць поплеч Тухачэўскі з Кашкадамавым, дастаў паперыну з тэчкі: "Пратакол № 1 судовага паседжання тройкі Маскоўскага крэматорыя імя таварыша Сталіна…"

- 3 Мінска ў Маскву выпраўляючыся, я набраў, колькі ў машыну ўлезла, барахла, якога за жыццё мне надавалі, якім куплялі мяне, і я разумеў, што купляюць, але браў, браў, браў, а тую, якая само жыццё дала, пакінуў, ёй месца не хапіла, вось і мне не хапае месца, родная зямля прах мой не прымае, - гаварыў і гаварыў Купала, не слухаючы Ляплеўскага, які за час, пакуль засядала тройка, гэтак набраў сталінскіх інтанацый і стаў такі падобны да правадыра, што зала не стрывала, крыкнула "ура!", але нядружна, і Ляплеўскі паглядзеў пахмурна, незадаволены ці то тым, што нядружна крыкнулі, ці то тым, што ўвогуле закрычалі - суд, маўляў, не сход. "Слухалі, - працягваў ён, - справу Луцэвіча (Купалы) Івана Дамінікавіча, 1882 года нараджэння, кіраўніка "Саюза вызвалення Беларусі", контррэвалюцыйнай, нацыяналістычнай, антысавецкай арганізацыі, дзейнасць якой была скіраваная на аддзяленне БССР ад Саюза Савецкіх Сацыялістычных рэспублік, на распад СССР, на ліквідацыю заваёў Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі і аднаўленне ўлады памешчыкаў і капіталістаў. Пастанавілі: Луцэвіча (Купалу) Івана Дамінікавіча - раскрыжаваць!"

Залу нібы хваляй хіснула… Таварыш Коган, хіснуўшыся, гэтак часта заміргала вейкамі, як крыльцамі страказа, і, калі б вейкі былі ў яе большыя, яна магла б узляцець на вянок да Спагады, якая закружыла пад дахам: "Не слухайце вы Купалу, не слухайце, ён на сябе нагаворвае, наўмысна нагаворвае, каб яго пакаралі, бо маці ягоная ў Мінску памерла, і ён думае, што вінаваты, але якая ягоная віна, калі ён клікаў яе з сабой, а яна не захацела, не паехала, куды і чаго, спытала, ехаць мне ў маім веку, сыне, на чужыне паміраць, дык лепш я ў хаце сваёй памру, беларусы нічога гэтак не трымаюцца, як хаты сваёй, вось і памерла яна ў сваёй хаце, бо час настаў, ніхто ёй смерць не прыспешваў, а ён думае, што прыспешыў, нават у тым сябе вінаваціць, што загінуў, а яна адчула, што загінуў, і сэрца яе не вытрывала…" - галасіла, лятаючы, Спагада, але ніхто яе не чуў.

- Во так! - пераможна ўскінуў галаву Кашкадамаў. - А то пачалі тут: па-бальшавіцку, не па-бальшавіцку, правільна, няправільна! Мы аднаго такога, калі яшчэ я старшынёй таварыства ваяўнічых бязбожнікаў быў, раскрыжавалі, дык навек!

Ляплеўскі глядзеў у залу, заклаўшы руку за пруг кіцеля. Як Сталін.

Такога выраку ніхто не чакаў, і па тварах нябожчыкаў відаць было, што ім страшнавата. Вось і памерлі, і ніякага суда, апроч Божага, над імі быць не можа, а страшна. Савецкая ўлада так паўладарыла, што нават мёртвых запалохала.

- Чакайце… - ціха, нібы толькі што апрытомнеў, прамовіў нарэшце Горкі. - Ён Купала. Народны паэт... - і Ляплеўскі перапыніў яго: "Ён вораг народа! І народ патрабуе. ." - а тут Маякоўскі спытаў: "Які народ? Мёртвы?.." - Падняўся і прачытаў, гледзячы на Купалу:

Цела на захад, а кроў выцякае на ўсход.

Мёртвы народ сам сябе ўжо не помніць жывога.

Гэта такая трагедыя - мёртвы народ.

Гэта такая камедыя мёртвага Бога.

- Гэта што?.. І пра што? - уперыўся ў Маякоўскага Кашкадамаў, а пракурор Ляплеўскі павярнуўся да маршала Тухачэўскага, нібы прапануючы яму адказаць Маякоўскаму, але маршал не выявіў жадання ўступаць у спрэчку, не маршальская справа, маўляў, спрачацца з паэтамі, таму Ляплеўскі сам пачаў: "Савецкі народ не можа быць мёртвы, савецкі народ - будаўнік сацыялізму, ідэя якога несмяротная, таму й народ з несмяротнай ідэяй несмяротны…" - на што Кіраў, ступіўшы да прэзідыуму, узняў руку: "Вось-вось! Несмяротны!.. Вы Хрыста з Купалы зрабіць вырашылі? Беларускага Бога?" - і Кашкадамаў хапануў паветра: "Якога яшчэ Бога!.." - ды зашмат паветра хапануў, задыхнуўся, закашляўся, а Ляплеўскі, з якім, відаць, не ва ўсім Тухачэўскі быў згодны, развёў рукамі перад маршалам:

- Бачыце?.. А вы ў мяне пытаецеся: дзе доказы? Маўляў, вас без віны расстралялі, дык, можа, іх таксама?.. Не бывае невінаватых! Пралетарскі пісьменнік бароніць ідэолага мясцовага нацыяналізму, якога ўздымаюць на шчыт нашы ворагі! Фашысты! Савецкі паэт заяўляе, што савецкі народ мёртвы! Кіраўнік правафланговага атрада камуністаў, галава горада, які носіць імя вялікага Леніна, прапагандуе не ленінскія ідэі, а біблейскія казкі пра Хрыста! Гэтага недастаткова?.. Так што ўсё правільна, - стукнуўшы па спіне Кашкадамаву, які ніяк адкашляцца не мог, узяў пракурор яшчэ адну паперчыну з тэчкі. - Пратакол №2 судовага паседжання тройкі Маскоўскага крэматорыя імя таварыша Сталіна. Слухалі: справу сяброў "Саюза вызвалення Беларусі" Пешкава (Горкага) Аляксея Максімавіча, 1868 года нараджэння, Маякоўскага Уладзіміра Уладзіміравіча, 1893 года нараджэння, Кірава (Кострыкава) Сяргея Міронавіча, 1886 года нараджэння, Куйбышава Валяр’яна Уладзіміравіча, 1888 года нараджэння, Несцярэнкі Пятра Іванавіча, 1892 года нараджэння, Машніна Прохара Ісідаравіча (святога Серафіма Сароўскага), 1754 года нараджэння, Цвярской Ганны Дзмітрыеўны (святой Ганны Кашынскай), 1280 года нараджэння, Коган Яўгеніі Саламонаўны, 1886 года нараджэння, дзейнасць якіх была скіраваная на… далей па тэксце пратакола нумар адзін, - не стаў паўтараць пракурор, на што была скіраваная дзейнасць "Саюза вызвалення Беларусі", - і пастанавілі: Пешкава (Горкага) Аляксея Максімавіча, Маякоўскага Уладзіміра Уладзіміравіча, Кірава (Кострыкава) Сяргея Міронавіча, Куйбышава Валяр’яна Уладзіміравіча, Несцярэнку Пятра Іванавіча, Машніна (Сароўскага) Прохара Ісідаравіча, Цвярскую (Кашынскую) Ганну Дзмітрыеўну, Коган Яўгенію Саламонаўну - расстраляць! Старшыня судовага паседжання тройкі - намеснік пракурора СССР Г. Ляплеўскі, намеснік старшыні - маршал Савецкага Саюза М. Тухачэўскі, сакратар - К. Кашкадамаў.

"Во так! - гэтак жа, як нядаўна Кашкадамаў, ускінуў галаву Горкі. І нахіліўся да Маякоўскага. - А вы казалі, што тых, хто застрэліўся, яны не расстрэльваюць".

Маякоўскага, пэўна, здзівіла не тое, што яго расстраляць пастанавілі, а тое, за што пастанавілі расстраляць? - і ён пачаў: "Ды ніколі не быў я ні ў якім Саюзе вызвалення…" - але не дагаварыў: у канцы залы зашумелі. Па лесвіцы, каля якой стаяў палкоўнік Несцярэнка, падымаліся, ззяючы німбамі, святы Серафім Сароўскі і святая Ганна Кашынская, якая спытала стомлена: "Пётр Іванавіч, куды тут на расстрэл?.." - і палкоўнік дапамог ёй падняцца на апошнюю прыступку: "Гэта са мной, я пакажу…" - прычым выглядаў ён такім задаволеным: маўляў, нарэшце і мяне ў неблагую кампанію запісалі, разам з Горкім, Маякоўскім і святымі расстраляюць! - што вайсковец, які стаяў побач з аднойчы ўжо расстраляным дырэктарам крэматорыя, паціснуў яму, віншуючы, руку.

"Госпадзі!.." - перахрысцілася, убачыўшы святых з німбамі, таварыш Коган, і святы Серафім са святой Ганнай падышлі да яе: "Гасподзь з табой…"

Ляплеўскі, склаўшы паперы ў тэчку, сеў за стол. Селі Тухачэўскі з Кашкадамавым.

Зала стаяла.

- Нешта не зразумелі?.. - падаў нарэшце голас маршал Савецкага Саюза, і, калі вайсковец, які паціснуў руку Несцярэнку, сказаў, што паколькі ў нас няма Бога, а, значыць, не можа быць святых, ён згодны з тым, што Сароўскага з Кашынскай трэба расстраляць, але не зусім разумее, за што таварыш Коган расстрэльваць?.. - дык тут жа Кашкадамаў, які аддыхаўся і адкашляўся, ускочыў:

- А хто выступаў за тое, каб зрабіць нацыяналіста ганаровым сябрам крэматорыя імя таварыша Сталіна? Не таварыш Коган? Я ўвогуле спаліць яе прапаноўваў, як ведзьму! Дык таварыш маршал заўпарціўся: маўляў, нейкае сярэднявечча… А нацыяналізм - не сярэднявечча? Тым больш беларускі, які небяспечней за любы іншы. Бо хто - беларусы? Рускія людзі! А прыдумалі нейкую сваю нацыю, мову!.. Калі ёсць тут адукаваныя нябожчыкі-партыйцы, - доўжыў Кашкадамаў з інтанацыяй, з якой вынікала, што, як мінімум, адзін адукаваны нябожчык-партыец тут ёсць, - дык яны ведаюць, што не было й няма ніякай беларускай ці нейкай там украінскай мовы, культуры. Гэта прышчэпы дзічак, зробленыя нацыяналістамі на вялікім рускім дрэве. І каб дрэва рускае не змарнела, каб расло, шумела, каб з яго не выпілі, не высмакталі ўсе сокі, нельга чакаць, пакуль здзічэлыя галіны высахнуць, абламаюцца самі! Трэба абсекчы іх! І сякера павінна быць у бязлітасных сталёвых сталінскіх руках!" - скончыў і сеў Кашкадамаў, пасунуўшыся бліжэй да Ляплеўскага, які спытаў, выступам старшыні таварыства аматараў крэмацыі відавочна задаволены: "Спадзяюся, больш ні ў кога ніякіх пытанняў няма?"

Нябожчыкі маўчалі. Стаялі, перамінаючыся з нагі на нагу, і, нібы нечага чакаючы, глядзелі на Купалу.

Купала глядзеў у сябе. І бачыў там, у сабе, маці. Так дзіўна бачыў, нібы яна жыла ў ім, як некалі ён жыў у ёй, каб нарадзіцца. І яму згадалася паданне, апошняе з усіх, якія яна распавядала. Нядаўна - незадоўга да вайны. Незадоўга да таго, як ён яе ў вайне пакінуў.

У адной жанчыны, вядзьмаркі, нарадзілася мёртвае дзіця. Хлопчык. Ён быў гэтакі ладны, прыгожы, што ніхто веры даць не мог, што нежывы. Вядзьмарка грэла яго на сваіх грудзях, карміла сваім вядзьмарскім малаком - і неяк так начаравала, што мёртвы хлопчык рос, навучыўся хадзіць, чытаць, пісаць, а дарослым стаўшы, ажаніўся, дзяцей нарадзіў. Шмат дзяцей - мёртвых ад мёртвага. І ягоныя мёртвыя дзеці нарадзілі сваіх мёртвых дзяцей, ніхто з якіх не паміраў, бо не паміраюць нежывыя. А жывыя паміралі, з часам іх зусім не стала, толькі мёртвыя жылі, якія ўжо й не ведалі, што яны мёртвыя, што гэты свет падмяніўся на той, што даўно ўжо тут, а не там, пекла, што тут, а не там, грэшнікі, якія адзін аднаго прадаюць і купляюць, купляюць і прадаюць, страляюць, паляць, сякуць, не шкадуючы, бо пашкадаваць мёртвага можа толькі жывы, - і гэтакі жах віраваў на зямлі, што жахнулася нават, бо жывая была, вядзьмарка…

"Мёртвае, Янка, нават самае найблізкае, найдарагое, мусіць паміраць, а жыць павінна жывое", - казала маці, распавядаючы далей, як збірала вядзьмарка на пагорках і ў лагчынах, па балотах і нізінах жывіцу-траву, травінку да травінкі, як страсала купальскую расу, расінку да расінкі, як варажыла і зелле варыла, як плакала, калі сына паіла, бо ведала, што далей будзе, і падалі ў кубак слязінка за слязінкай, як ажыў, выпіўшы зелле, яе сын і стаў казаць мёртвым тое, чаго ніхто ім не казаў, што яны мёртвыя, і стаў іх вучыць, як ім ажыць, пакаяцца і палюбіць адно адное, ды яны не слухалі, не чулі, і тады маці, калі прамаўляў сын да мёртвых на Храмавай гары, укалола яго кончыкам нажа, якім адрэзала некалі пупавіну, і ён успомніў сябе ў маці, і той сон успомніў, які ў ёй сніў, як стаіць ён на Храмавай гары і прамаўляе да мёртвых, вучыць іх, як ім ажыць, як палюбіць адно адное, а з-пад сэрца ягонага цячэ крывінка, і ўсе мёртвыя, унюхаўшы пах жывой плоці і крыві, накінуліся на яго, як звяры, сталі рваць на шматкі, жэрці жывую плоць ягоную і смактаць жывую кроў - і пачалі ажываць ад жывога, і мусілі б, жывыя, пакаяцца ў тым, праз што змярцвелі, але не пакаяліся. Высмакталі кроў, крывінку да крывінкі - і не пакаяліся.

"Усё пачынаецца з таго, чым сканчаецца, і сканчаецца тым, з чаго пачынаецца, але навошта, для чаго яны ажылі, калі і жывыя робяць тое самае, што рабілі мёртвыя, прадаюць адзін аднаго і купляюць, купляюць і прадаюць, страляюць, паляць, сякуць, не шкадуючы?.. Дзеля чаго была ахвяра?" - пытаўся ён у маці, але яна не магла адказаць, бо памерла.

"Жыла-была беларуская мова..."

- Што ж, калі пытанняў няма, тады па працэдуры... - дастаў яшчэ адну паперу з тэчкі Тухачэўскі. - Працэдура такая: спачатку раскрыжаванне, пасля расстрэл. Вырак суда па пратаколе нумар адзін выконваюць асуджаныя па пратаколе нумар два. Вырак суда па пратаколе нумар два выконваюць...

- Выбачайце, - ціха прамовіў святы Серафім, якому штосьці шаптала на вуха святая Ганна. - Мы тут не зразумелі. Пра рускае дрэва таварыш Кашкадамаў правільна ўсё сказаў. Хоць і бязбожнік. Але скуль ён узяў, што няма беларускай нацыі, беларускай мовы, калі таварыш Сталін сказаў, што ёсць?

Пракурор Ляплеўскі паволі, абапіраючыся рукамі на стальніцу, пачаў падымацца з-за стала: "Скуль вы ўзялі, што таварыш Сталін?.." - і святая Ганна стала рукі ў бокі: "А мы на дзясятым з’ездзе партыі былі, самі чулі, як ён казаў, што існуе беларуская нацыя, у якой ёсць свая мова, і што задача камуністаў беларускую нацыю на яе мове развіваць!" - на што Кашкадамаў зноў падхапіўся: "Як вы маглі на партыйным з’ездзе быць, калі беспартыйныя?" - а святая Ганна дастала нешта з-пад сарафана: "Вось! Партбілеты! Мой і святога Серафіма!" - і паклала на стол перад Тухачэўскім, якому, мусіць, найбольш давярала, дзве чырвоныя кніжачкі, якія той узяў, пагартаў: "Так, партыйныя білеты. Ветэраны партыі. Машнін Прохар Ісідаравіч з 1775 года, Цвярская Ганна Дзмітрыеўна з 1301… Партбілеты з пячаткамі… Падпісаныя Леніным…" - і Кашкадамаў за галаву ўхапіўся: "Вы памерлі ці звар’яцелі? Як такое можа быць?.. " - а святая Ганна зноў рукі ў бокі: "А так! Ленін вечна жывы!"

Кашкадамаў трымаўся за галаву, не ведаючы, што на гэта сказаць, бо Ленін насамрэч вечна жывы, і, калі вечна жывы ўперад, дык вечна жывы й назад, ва ўсякім разе - да 1301 года, так што, з аднаго боку, ставіць пад сумнеў тое, што ён ужо ў сярэднявеччы думаў пра стварэнне партыі, палітычна няправільна, але з іншага боку...

- А скуль вы ўзялі, - прышоў на дапамогу Кашкадамаву пракурор Ляплеўскі, паўтарыўшы раней прамоўленую фразу з гэткай інтанацыяй, нібы ад пачатку менавіта пра тое й хацеў сказаць, - скуль вы ўзялі, таварыш святы Серафім, - спытаў ён з’едліва, - што таварыш Сталін такі заімшэлы, заскарузлы ў сваіх поглядах, што няздольны іх памяняць?.. Вось таварыш Купала сустракаўся нядаўна з таварышам Сталіным, няхай ён скажа: таварыш Сталін такі заскарузлы, заімшэлы? Няздольны памяняць свае погляды? - падвысіў голас, бо Купала ніяк не адгукнуўся на ягоны зварот, Ляплеўскі і, не дачакаўшыся адказу, вярнуўся да святога Серафіма. - Марксізм-ленінізм - жывая, а не мёртвая тэорыя, таварыш святы Серафім! А тым больш практыка марксізма-ленінізма, геніяльна ўвасобленая ў таварышы Сталіне! Вось вы сказалі, што чулі, як на дзясятым з’ездзе партыі ён выступіў з заключным словам па нацыянальным пытанні. Стаў на бок, можна сказаць, нацыяналістаў. Так, але чаму?.. Бо таварыш Сталін стратэг і тактык. Тактык і стратэг. Напачатку 20-х, каб ускрайкі Расіі падтрымалі савецкую ўладу, трэба было нешта ім паабяцаць, і таварыш Сталін паабяцаў аўтаномію, нацыянальнае развіццё. Але цяпер пачатак 40-х - і развіццё можа быць толькі адным: савецкім! Бо да чаго прывяло нацыянальнае развіццё?.. Да таго, што на тых самых ускрайках Расіі хлебам-соллю сустракаюць фашыстаў, якія імёнамі нацыяналістаў вуліцы называюць! І вы хацелі б, каб таварыш Сталін гэтага не бачыў? Каб ніяк на гэта не адказаў? Ды за каго вы таварыша Сталіна прымаеце? - тэатральна здзіраючы маску, усклікнуў пракурор Ляплеўскі - і перад нябожчыкамі прадстаў Сталін.

Нехта ўжо раней здагадаўся, што гэта ён, некаму яно адкрылася толькі зараз, але ўсе разгубіліся - Купала ўпершыню ўбачыў разгубленых нябожчыкаў. Нават таварыш Коган зніякавела: сутаргава ў далоні пляснула і застыла са сціснутымі адна ў адной далонямі, нібы яны ў яе склеіліся. "Як можа быць тое, чаго не можа быць? - блукала на яе твары. - Калі ён тут, сярод нябожчыкаў, дык памёр? Але як неўміручы можа памерці?.."

- Сталін з намі! - падскочыў вайсковец у сярэдзіне залы, якая ўслед за ім падхапілася хваляй: "Сталін з намі!!! Слава таварышу Сталіну! Слава! Слава! Слава!.. Ура! Ура! Ура!.."

- Як здароўе, Аляксей Максімавіч?.. - пастаяўшы і палюбаваўшыся эфектам свайго з’яўлення, падышоў Сталін да Горкага. Той не прыдумаў, што ў такой сітуацыі на такое пытанне адказаць, і Сталін, па плячы яго паляпаўшы: - Вам шакаладу болей трэба есці, шакаладу, - падаў руку Маякоўскаму. - Ніводнага разу не рукаліся, шкада. "И в пролет не брошусь, и не выпью яда, И курок не смогу над виском нажать…" Скажыце, вы праўда хацелі застрэліцца, ці так выпадкова выйшла?.. Гэтаксама, як у Сяргея Міронавіча, якога даўно не бачыў, - прыабняў ён Кірава і адразу павярнуўся да Куйбышава. - А ты, Валер’ян, усё вершы пішаш? Прачытаў бы, даўно не чуў… Помню тваё яшчэ дарэвалюцыйнае: "Слушайте, товарищи, песенку мою, Эту песнь сложил ведь я про судьбу свою." Выпіваць трэба меней было, Валер’ян, сэрца берагчы… - пашкадаваў Сталін Куйбышава і падсеў да Купалы. - "Растуць крыжы, а пад крыжамі Хто? Беларускія сыны!.." А вы мае вершы ведаеце? Не? Зрэшты, адкуль?.. Як яно там, зараз успомню… "І грызлі паэта, як зграя, Крычалі яму грамадой: "І песня твая нам чужая, І праўды не трэба тваёй…" У вас нешта падобнае ёсць, але я раней напісаў. Гадоў у сямнаццаць. Паэтам хацеў стаць, а маці хацела, каб стаў епіскапам. Уяўляеце? Сталін - епіскап. І ў бурсу аддала. Калі мяне адтуль выгналі, у палітыку падаўся. Яна злавала. А калі я закахаўся ў актрысу адну, правінцыйную, не роўня Ганне, але ж каханню не загадаеш, дык маці сказала ёй, што я… Зрэшты, няважна, што яна сказала, важна, Іван Дамінікавіч, што ў мяне таксама маці была. Смешна гучыць, праўда? Нібы ў некага магло не быць. Хоць якая, ды была ў кожнага. А ў мяне была такая, што... Як бы вам сказаць... Такая, што пра мяне казалі, што я не сын майго бацькі. І мой бацька называў мяне набічвары. Байструк. І біў, як не свайго. Моцна, не шкадуючы, у мяне рука праз гэта скалечаная. І ўсе білі. Зневажалі. Па вуліцы не прайсці было, каб нехта не зняважыў. Так і рос, да крыві губы закусваючы. Днём і ўночы думаючы: як адпомсціць?.. А як адпомсціць, калі паэт? Як адпомсціць, калі епіскап? Разумееце?.. Вось чаму я Сталін! І вось чаму, калі маці памерла, не паехаў на пахаванне. І на магіле ніводнага разу не быў. Бо праз яе - набічвары. Байструк. Яна ў Тбілісі жыла, я дапамагаў ёй, у грузінаў нельга бацькам не дапамагаць, а на пахаванне не паехаў. Сказаў Берыі, каб як-небудзь распарадзіўся. Ён распарадзіўся так, што яе пышна пахавалі. На Мтацмінда, на святой гары. І вось глядзіць яна цяпер на мяне з той гары - і што думае? Пры жыцці мне гэта ўсё адно было, але цяпер...

Сталін прымоўк, Купала спытаў: "Хіба ўжо 1953 год?.. Пятае сакавіка?.." - "Так, даўно ўжо. І я нязвыкла сябе пачуваю. Пазачасава і пазасветна. Там, у тым свеце, які я пакінуў, быў час мінулы, цяперашні і будучы. Тут гэтага няма - усе часы, нібы ў адным часе. І нельга сказаць, што ў цяперашнім. Час гэты ўвогуле немагчыма вызначыць, яго як бы не існуе. Гэтак не існуе, нібы ён не пачынаўся і не сканчаўся. І я думаю, што гэта вечнасць. Не тая, якую мне прарочылі, пакуль яшчэ я там быў, а вось гэтая. Разумееце?"

Сталін казаў пра тое самае, што адчуваў Купала, калі 1 ліпеня 1942 года йшоў па Маскве ў Саюз пісьменнікаў, каб паглядзець, як яго хаваць будуць. Так што ўсё яму было зразумела. Спытаў толькі: "Вы самі, ці Берыя?.." - і Сталін плячыма пацепнуў: "Можа быць, Берыя. А, можа, і сам. Вы ж таксама сказаць не можаце, ці самі, ці нехта. ну, дапусцім, я загадаў? І хочаце, каб я ў тым прызнаўся? Навошта, калі любая таямніца большая за яе разгадку. У вялікіх людзей мусяць быць вялікія таямніцы, Іван Дамінікавіч. Чалавек вялікі, калі таямнічы, калі нават маці пра яго нічога не ведае. Вам сніцца ваша? Мне мая сніцца. Быццам я ўсё іду, іду ўгару, ніяк узысці не магу, бо на мяне камяні коцяцца, а яна плача: "Гэта з душы маёй каменні!" І пытае, плачучы: "Скажы мне, Сасо, няўжо ў той час, калі мяне не стала, табе так ужо трэба было расстраляць некага, што ты маці пахаваць не змог?.." Я намагаюся ўспомніць, каго я ў той час расстраляў, мне здаецца, калі ўспомню, лягчэй стане, хоць разумею, што толькі горш, бо трэба прасіць будзе, каб ён дараваў, а гэтага я не магу, усё магу, а гэтага - не, дый столькі іх, расстраляных, што ніяк не ўспомніць паасобку. ніяк, ніяк... - падняўся Сталін, і Купала сказаў: "Тухачэўскага вы ў той час расстралялі".

Маршал Тухачэўскі, расстраляны ў тое ж лета, у якое памерла маці Сталіна, пачуў сваё прозвішча, ускочыў: "Я!.." - і вочы ў яго былі такія ж, якія былі, пэўна, перад расстрэлам, калі ён не разумеў, што адбываецца, за што яго, чырвонага маршала, запісалі ў трацкісты, у ворагі народа, і такімі вачамі ён лыпаў на Сталіна, які па-сяброўску размаўляў з Купалам пра тое, пра што ні з кім не размаўляў, і гэтаксама глядзелі ўсе астатнія, нават Кашкадамаў, думаючы, што Сталін, калі ўжо яны з Купалам сябры, зараз адменіць раскрыжаванне, але той нічога не стаў адмяняць, павярнуўся да святога Серафіма: "Таварыш Серафім, калі тут Страшны суд?.."

36

Віктар стаяў у Крэве на абкладзенай грамамі Ярылавай, паганскай, якую хрысціяне назвалі Юр’евай, гары, і над ім, то выгінаючыся, скрыжоўваючыся, як лозы з чаратамі, то звіваючыся, як змеі, завязваючыся ў вогненныя, рознакаляровыя, блакітныя, барвова-чырвоныя, распалена-сінія вузлы, палалі, гарэлі, бліскалі, білі маланкі! І падала залева!

Госпадзі, як ён любіў навальніцу над Крэвам! Над ягонымі лагчынамі і пагоркамі, над гарадзішчам і замкам, над ягонымі храмамі - царквой, касцёлам, мячэццю, сінагогай. І няхай ад гарадзішча на паверхні крэўскай зямлі застаўся толькі курган, ад замка - толькі пабураныя сцены, руіны, ад храмаў толькі касцёл з царквою, хоць некалі адных цэркваў у Крэве было шэсць, яшчэ б адна - і сем цэркваў Апакаліпсіса, але ў зямлі пад курганам, дзе стаяла калісьці драўлянае Крэва, пад замкам, дзе яно паўстала каменным, пад храмамі на пагорках і яшчэ глыбей пад самімі пагоркамі, у сэрцавіне гэтай старажытнай зямлі блукала здратаваная, скрываўленая, жалезам бітая і агнём паленая, але жывая памяць стагоддзяў - і Віктар адчуваў, як яна блукае. Ускінуўшы рукі ў неба, стоячы голым пад залевай, пад грамамі з маланкамі на Ярылавай гары, дзе было ў паганскія часы капішча, дзе вяршыў чалавечыя лёсы Вярхоўны жрэц гэтай зямлі Крыва-Крывэйта, ён адчуваў сябе валадаром залевы, грамоў і маланак - і рукамі, далонямі адчуваючы неба, падэшвамі ног адчуваў дрыжыкі зямлі, у якой, як падземная рака, сама сабе ў пясках і суглінках прамываючы рэчышча, прабівалася да вусця, шукала выйсця памяць вякоў. Ён быў пясчынкай гэтай зямлі, кропляй гэтай ракі, часцінкай гэтай памяці, але гэтай пясчынкі, кроплі, часцінкі хапала, каб напоўніць яго неверагоднай, якая нідзе яго так, як тут, не напаўняла, сілай, якой ён абрушваў нябёсы, ламаў, як трэскі, і кідаў за небасхіл блакітныя, барвова-чырвоныя, распалена-сінія маланкі.

Любячы навальніцы ў Крэве, ён любіў іх паўсюль. Кідаўся пад залевы, пад грамы з маланкамі ўсюды, дзе мог. І залевы абмывалі яго, маланкі бліскалі ў вачах, грамы ў вушах грымелі. Але гэта былі не тыя залевы, не тыя грамы з маланкамі, пад якімі ён нарадзіўся. Пад імі не знаходзіў ён у сабе той сілы, якая ламала і кідала за небасхіл маланкі ў Крэве. І не адчуваў дрыжыкаў зямлі.

Не ў Крэве адчуў ён такое толькі аднойчы, калі стаяў пад грамамі з маланкамі на крутым, абрывістым беразе Волгі - ракі, на якой нарадзіўся ягоны бацька. Уявіў, як ён, бацька, малады, моцны, поўны сілы і веры ў сваю сілу, у тое, што возьме ў жыцці ўсё, што ў ім можна ўзяць, тут, на Волзе, і недзе там, дзе ён яшчэ будзе, на пакуль невядомай яму рачулцы Крэўлянцы, дзе возьме ён пакуль невядомую яму жанчыну, якая народзіць яму пакуль невядомых дзяцей, і адзін з іх будзе ім, Віктарам, і, ўявіўшы яшчэ, колькі для гэтага на Волзе і Крэўлянцы мусіла пабіцца і памірыцца, нарадзіцца і памерці людзей, іх продкаў, колькі павінна было прагрымець грамоў, запаліцца і пагаснуць маланак, ён адчуў пад крутым, абрывістым берагам Волгі і глыбей, пад плынню вады, пад самой ракой дрыжыкі зямлі. Дрыжыкі паволжскіх і крэўскіх пяскоў ды суглінкаў.

Цяпер, пад навальніцай на Ярылавай гары, была з ім жанчына. "Вазьмі мяне!" - голая, перамазаная сажай і вуголлем вогнішча, на якім смажылі яны перад навальніцай мяса, кінулася яна, поўная жадання, на спіну ў размытую гліну, рукамі і нагамі месячы яе, сама змешваючыся з ёй, з зямлёй.

"Вазьмі мяне! Вазьмі мяне!" - крычала яна так, што крык яе прарываўся скрозь грамы да нябёсаў, і калі ён узяў яе груба, як плугам зямлю, раптам адчуў, што сіла не ў ім, а ў ёй, у зямлі, якая яму аддаецца.

"Ты забыўся, што мы дамовіліся ў Індыю паехаць дзяцей рабіць, - дагрызаючы мяса на костках, казала гэтая моцная, поўная сілы маладая самка, пра якую ніколі б не падумаў, што ў яе могуць быць праблемы з дзецьмі. - Але што ж: можна і тут. Будуць не індусы, а беларусы".

Яна знайшла яго ў Крэве праз паўгода пасля таго, як ён з’ехаў з Масквы. Казала, што не шукала, але знайшла.

За гэты час ён напісаў палову рамана - і не пра тое, што праз Купалу яго магло не быць. Хоць нешта з таго, што казаў бацька і чаго спачатку Віктар не зразумеў, як бы само па сабе ўпляталася ў сюжэт, у час, пра які ён пісаў, у характары людзей, што жылі ў тым часе: маёраў, капітанаў, Цыркуновічаў, Муляных. Як і ў характар Купалы, адносіны з якім усё болей ускладняліся. Пытаць: "Чаму?.." - не выпадала, бо ён ужо ведаў адказ. Несуцяшальны для яго.

Калі б гэта было не ў Крэве, адказ мог быць іншы. Недзе, у Маскве ці ў Мінску, ён мог бы схітраваць, нават паспрабаваць самога сябе падмануць. А Крэву ён не мог зманіць, яно надта добра яго ведала. Таму раман тут пісаўся не так, як яно магло быць у Мінску ці ў Маскве. У старой дзедавай хаце ён не проста пісаў, а жыў тым, што праз Купалу ў ім самім адкрывалася, і дзякаваў Богу, што менавіта цяпер Ён прывёў яго сюды.

Працаваў узахлёб. Як нагбом крынічную ваду піў. Калі стамляўся пісаць, хадзіў па крэўскіх пагорках, на якіх ведаў кожны схіл, па Крывой, Ярылавай, Пярунавай гарах, па зарослым травой і кустоўем гарадзішчы, з якога пачыналася Крэва. Плёхаў босым па змялелай Крэўлянцы, у якой яшчэ вадзілася стронга, лазіў па бліндажах, збудаваных немцамі падчас Першай сусветнай, па сутарэннях, руінах замка. І паўсюль паперадзе яго бегла ягонае дзяцінства.

Вунь яно бяжыць пастушком па выгане, грае на зробленай дзедам са старой яблыні жалейцы. Грае гучна, жалейка з прыгожым чорна-белым каровіным рогам, і мелодыя "Цяцеркі", з якой ён пачынаў вучыцца граць, разліваецца па абодвух берагах Крэўлянкі, цячэ па пагорках. Вось дабегла дзяцінства да ўзлеску, куды паклікаў маленькага Віктара дзед, каб дапамог састагаваць, бо дождж можа пайсці, падсушанае ў пракосах сена, і, калі паставілі стагі, Віктар залез на адзін, лёг, глядзеў у неба, на якім высыпалі зоркі, а дзед, прываліўшыся спінай да стога, расказваў яму казку пра сатану і Яна.

"Жыў-быў хлопчык Ян, над панамі пан, і даў яму Бог…"

"Як гэта над панамі пан?"

"Ніяк. Гэта так, для складу. І даў яму Бог талент…"

"Што даў? Талер?.. "

"Талент даў. Гэта здольнасць да нечага. Маляваць, штукі ўсялякія паказваць. А Ян меў талент на жалейцы граць ды песні складаць, якія ўслаўлялі Бога. І гэтак ён файна граў, і такія пявучыя песні складаў, што анёлы Божыя прыляталі, каб яго паслухаць. А д’яблавыя анёлы…"

"Якія?.. "

"Д’яблавыя. Ты думаеш, толькі Божыя анёлы ёсць? Не, ёсць і д’яблавыя. Д’ябал сам анёлам быў, пакуль Бог яго з нябёсаў у пекла не скінуў".

"За што?"

"За тое, што чалавеку, стварэнню Божаму, не захацеў пакланіцца. Прызнаць вышэйшым над сабой".

"А ў Святым пісанні я чытаў, што скінуў, бо той анёл, Сатана, захацеў быць роўным Богу. Там так напісана…"

Віктар ведаў, што напісана ў Святым пісанні, бо дзед яшэ да школы, якая стаяла вунь там, пад паўночнай сцяной замка, навучыў яго грамаце. І вучыў не так, як у школе. Аднойчы ўзяў за руку, павёў па садзе, па гародзе. "Во гэта агрэст, літара А. Гэта буракі, літара Б, гэта вішня, літара В, гуркі, літарара Г… кроп… маліна… парэчкі… рэпа… смуродзіна… таполя… хмель… цыбуля… часнок… шчаўе… яблыня…" Літары былі жывымі, яны раслі адразу за парогам хаты, зелянелі, чырванелі - і былі смачнымі. Таму засвоіў Віктар грамату, чытаць навучыўся за тыдзень.

"Цяпер ты будзеш маімі вачамі", - сказаў дзед, які ўжо не мог чытаць нават у акулярах. І Віктар чытаў яму Святое пісанне. Кожны вечар. Чытаў, не надта разумеючы, што чытае, але яго заварожвала тое, як яно напісана. Слова так было звязанае са словам, сказ са сказам, што ў грудзях, а ён чытаў уголас, узнікала адчуванне вышыні, на якую ўздымаўся ён з тымі, пра каго чытаў. З апосталамі, са святымі, з вучнямі Хрыста, з Богам, і ўсе яны, нават Бог, жылі не ў Гефсіманскім ці райскім, а ў дзедавым садзе. Там, дзе маліна, літара М, парэчкі, літара П, смуродзіна…

Круча казаў: "Калі ўсё ў цябе кепска, а ты ўмееш пісаць, пішы пра дзяцінства. І стане ўсё добра".

"Дык вось д’яблавыя анёлы, чэрці сталі Яна падгаворваюць, каб ён для іх граў і спяваў. Сатану ўслаўляў. Абяцалі горы залатыя. Спакушалі: "Сыграй нам - і будзе табе пернік. Саспявай - і будзе цукерка. А Бог, якога ты ўслаўляеш, што табе дае?.."

Бог не даваў ні пернікаў, ні цукерак, і пачаў Ян граць для чарцей. Спачатку паціху, пасля ўсё гучней. Спяваў з імі, скакаў, весяліў. Сам весяліўся. А яны пернікі з цукеркамі, якімі спакушалі, клалі ўсё бліжэй да краю прорвы, якая ў пекла абрывалася…" - доўжыў казку дзед, а над стогам, над скошанай лугавінай, над Крэўлянкай, над Крэвам, над усёй зямлёй і вадой плыў месяц, на якім сядзеў Сатана з вудай і лавіў зоркі. "Хочаш зорку?.." - спакушаў.

Хіба мог ён тады падумаць, што гэта пра яго расказвае казку дзед? Яму, маленькаму, пра яго дарослага.

Ён знайшоў на гарышчы дзедавай хаты тую жалейку з чорна-белым каровіным рогам. Выйшаў на выган, зайграў - жалейка гучала гэтаксама, як у дзяцінстве. Мелодыя "Цяцеркі" разлівалася па абодвух берагах Крэўлянкі, цякла па пагорках, і ўсё, чаго яму хацелася, было тут, на гэтах берагах, пагорках, дзе быў ён пастушком. І нікім болей быць яму не хацелася.

Калі ён, ужо дарослы, успамінаў сябе маленькага, дык не бачыў асаблівай розніцы паміж сабой тым і цяперашнім. Бо што змянілася? Тое, што ён чытае лепш, чым чытаў у пяць гадоў? Але нават гэта - яшчэ як сказаць, калі тады ўзнікала адчуванне вышыні, на якую ўздымаўся ён з тымі, пра каго чытаў а цяпер не ўзнікае.

Ці яго змяніла тое, што скончыў школу, тэхнікум, інстытут, што болей ведае? А што ён ведае, пра што дазнаўся? Пра тое, што пісалі шумеры? Ці пра тое, што ў космасе ёсць чорныя дзіры? Дык яны і ў ім ёсць. І ў цяперашнім, і ў малым былі - ён з жахам у іх глядзеў.

У самім сабе ён заўсёды заставаўся гэткім самым, якім быў некалі. Само жыццё ў сабе адчуваў нязменным, змяняліся толькі ўмовы, абставіны жыцця. Ягоныя дэкарацыі. Са стога сена пад Багушоўскім лесам жыццё перанесла яго на гару ў Балгарыі, на сцэну Крамлёўскага палаца з’ездаў - сам ён дзеля гэтага нічога не рабіў. Толькі прымаў прапановы. Гульню ў прапанаваных дэкарацыях. І гуляўся ў іх той самы хлопчык са стога сена пад Багушоўскім лесам.

Ён не падманваў сябе, гэтак ён сябе адчуваў. Але не так яго адчувала Крэва. "Ты не той хлопчык, калі ўлез не ў сваю гульню, калі, граючы на жалейцы для анёлаў, спакусіўся і стаў граць для чарцей. Я нават не ведаю, чый ты? Можа, і не мой…"

Гэтак Крэва казала, таму тут, у Крэве, і пісаў ён раман. Ён мусіў давесці Крэву, што яно памыляецца, што ён той жа хлопчык, пастушок з жалейкай. Толькі цяпер ён вырас - і стаяў пераможцам на Юр’евай, колішняй Ярылавай гары, кідаючы за небасхіл грамы з маланкамі. І была з ім на гары такая, што на зайздрасць усім, жанчына.

XXXVII

Крыж быў цяжкі. Васьміканцовы. Палкоўнік Несцярэнка, убачыўшы, як Купала сагнуўся пад цяжарам, спачувальна спытаў: "Вы праваслаўны?.." - і пачуўшы "не", падножжа, а заадно і малую папярэчыну адарваў, але ўсё адно крыж было ледзь падняць. "Свае крыжы ва ўсіх цяжкія, гэта чужыя лёгкія, - сказаў святы Серафім, падабраўшы падножжа з малой папярэчынай. - А грахі наадварот."

- Пакладзі крыж на вянок, - падляцела да Купалы, калыхаючыся на вянку, Спагада, на якую святы Серафім замахнуўся адарванай папярэчынай: "Кыш! Кожнаму свой крыж самому несці!"

Пайшлі ўздоўж паўднёвай сцяны Данскога манастыра, што падзяляла Данскія могілкі на Старыя і Новыя. Паперадзе Сталін, Тухачэўскі і Кашкадамаў, следам Купала з крыжам, за ім святы Серафім і святая Ганна, якім не дапамаглі пасведчанні найстарэйшых членаў партыі, Горкі, Маякоўскі, Куйбышаў, Кіраў, Коган, усе, каго прыгаварыла тройка да расстрэлу, а ўжо далей - працэсія нябожчыкаў, нехта з якіх выходзіў з крэматорыя, нехта з калумбарыя, а хтосьці, як дачка Пушкіна Марыя, падымаўся з магілы: "Хто гэта з крыжам? Збаўца?.. Прарок?.. "

Была ясная, зорная, месячная ноч. За манастырскай сцяной мігцелі крыжы Вялікага і Малога сабораў, у бок якіх Кашкадамаў ткнуў пальцам: "Мы зруйнуем іх, на гэтых могілках будзе новае жыццё!" - і Купала ўспомніў апошнія словы патрыярха Ціхана: "Ноч будзе цёмная, доўгая, доў-га-я."

Тут, у Малым саборы, вясной 1925 года, на Дабравешчанне, патрыярха пахавалі. Потым нехта казаў, што чэкісты выкапалі цела і перанеслі на Нямецкія могілкі, а нехта - што спалілі ў крэматорыі. Маглі. У пачатку свайго патрыяршаства Ціхан абрынуў на савецкую ўладу анафему. "Апамятайцеся, вар’яты! Спыніце вашы крававыя расправы! Уладаю, дадзенаю Нам ад Бога, анафемствуем вас!"

Анафему, між іншым, ніхто не адмяняў. Ні ў пачатку патрыяршаства Ціхана, ні ў канцы, калі пасля арышту і допытаў, на якіх яго катавалі, Ціхан, каб уратавацца, як бы пакаяўся. "Я рашуча асуджаю ўсялякі замах на Савецкую ўладу! Я Савецкай уладзе не вораг. Я зразумеў усю няпраўду пра Савецкую ўладу з боку яе ворагаў. Яны кажуць, быццам пры допытах чэкісты катавалі мяне электрычнасцю. Заяўляю, што гэта суцэльная хлусня і чарговы паклёп на Савецкую ўладу."

Гэта яго не ўратавала.

"Усё тое самае… - успомніліся Купалу ягоныя допыты, ягоныя пакаянні. - Паўсюль і з усімі - усё тое самае…"

Парыярха ён ведаў. Летам 1914 года, калі ўжо забілі эрцгерцага Фердынанда і пачалася сусветная вайна, у Вільні, дзе Ціхан быў архіепіскапам Віленскім і Літоўскім, Купалу пазнаёміў з ім Валерый Брусаў. Архіепіскап запрасіў іх у рэзідэнцыю на Вялікай вуліцы, частаваў гарбатай з пірагамі і ўсё адгаворваў Брусава ехаць на фронт. "Такіх вояў, як вы, многа, а такіх паэтаў - вы адзін. Заставайцеся ў Вільні, напішыце паэму пра віленскіх пакутнікаў, якія смерць прынялі за нашу рускую веру, гэта ўздыме патрыятызм. А ён патрэбны, выпрабаванні нас чакаюць цяжкія".

Пра віленскіх пакутнікаў, якіх вялікі князь Альгерд нібыта катаваў і павесіў праз тое, што яны, паганцы Няжыла, Кумец і Круглец, прыняўшы Святое Хрышчэнне з імёнамі Антон, Ян і Астап, прайшлі праз усе пакуты, але не адракліся ад праваслаўнай веры, Брусаў не ведаў. "О, - казаў Ціхан, - тут вялікі сюжэт! Біблейскі!.. Адзін з іх, Ян, не вытрываў катаванняў, прадаў брата свайго Антона, выракся, здрадзіў Хрысту, а пасля смерці брата, павешанага паганцамі на дубе, пакаяўся - і пакаяннем сваім, за якое таксама быў павешаны, паклікаў у веру Хрыстову мноства люду, у тым ліку сваяка свайго Кругляца, які лоўчым служыў пры княскім двары. Ён прыняў Святое Хрышчэнне з імем Астап і пасля катаванняў быў павешаны там жа, дзе браты Антон і Ян, стаўшы трэцім з віленскіх пакутнікаў, у памяць якіх на месцы шыбенічнага дуба ўзвялі праваслаўныя хрысціяне храм Святой Троіцы, з самога дуба вырабіўшы грабніцу, у якую паклалі нятленныя мошчы трох віленскіх святых. Калі пасля Берасцейскай уніі Свята-Троіцкую царкву ў праваслаўных забралі ўніяты, мошчы перанеслі ў Свята-Духаў манастыр, які застаўся на гэтай зямлі адзіным апірышчам нашай веры..."

- Які сюжэт! Якая сіла духу! - захоплена выгукнуў, поўны патрыя-тычнага ўздыму, праз што і падаўся на фронт ваенным карэспандэнтам, Брусаў, і, калі б не ягонае захапленне, Купала прамаўчаў бы, як не сказаў нічога ўчора ў Бернардынскім садзе, дзе Брусаў чытаў яму натхнёна:

"Покрыв столицы и деревни,

Взвились, бушуя, знамена.

По пажитям Европы древней

Идет последняя война.

Под топот армий, гром орудий,

Под ньюпоров гудящий лёт,

Все то, о чем мы, как о чуде,

Мечтали, может быть, встает!"

- а пасля ў кавярні "Шуман" даводзіў, што Расія зноў, як у 1812 годзе, уратуе Еўропу. Таму гэтым разам Купала не стрываў.

- Віленскія пакутнікі, можа, і былі, ды наўрад ці праваслаўныя. Гэта, ваша вялебнасць, маскоўскі міт. - Тут архіепіскап ці праз прамоўленую Купалам каталіцкую "вашу вялебнасць", ці праз "маскоўскі міт", ці праз тое і другое зірнуў на яго незадаволена, але Купала не спыніўся. - І прыдуманы ён, каб паказаць, што ў Вялікім Княстве Літоўскім, з якім Масква ваявала, ворагі праваслаўя жывуць. Але ж яно не так. Каму, як не вам, ведаць, што ў часы Альгерда ўжо была Літоўская мітраполія, і літоўскія мітрапаліты афіцыйна называліся мітрапалітамі Літоўскімі, Кіеўскімі і ўсяе Русі. Хрысціянству на гэтых землях было трыста гадоў, у князя Альгерда сястра была праваслаўная, падчас княжання ў Віцебску сам ён пахрысціўся як праваслаўны, жонку меў праваслаўную, дык з чаго раптам яму ў галаву ўзбрыло праваслаўных вешаць? Ёсць нават звесткі, што незадоўга да смерці ён пострыг манаскі прыняў, памёр з імем Алексій.

- А па іншых звестках яго пахавалі з 18 коньмі! Значыць, як нарадзіўся паганцам, гэтак паганцам і сканаў, - не стаў Ціхан адказваць, навошта было праваслаўнаму вешаць праваслаўных. - Ды няхай і не вешаў, і няхай нават прыняў манаскі пострыг. Але міт - іншы. І няма нічога больш трывалага, чым міт, які ўсвядомлены мільёнамі людзей як рэальнасць. Можна перайначыць гісторыю, але нельга перайначыць міт. Яго немагчыма пабурыць. Можна зруйнаваць храмы, але нельга парушыць веру. Можна зруйнаваць, спаліць Ноўгарад, Маскву, але нельга спаліць, парушыць святую Русь… Я ведаю вашы погляды, праглядаю вашу газету, - падліў ён гарбаты Купалу. - І вось што скажу. Сам чалавек маленькі, дасягнуць вялікай мэты не можа без дапамогі Бога. Гэтак і народ. А ў выпадку з беларусамі яно проста немагчыма, бо вам няма ад каго чакаць дапамогі. Бог, вядома, спрыяе ўсім, хто моліць дапамагчы, хто ў малітвах Яго ўслаўляе, але найперш дапамагае Ён тым, хто нечым ахвяруе дзеля Яго. Магчыма, я не ўсё ведаю, але нічым і нікім вы дзеля Бога не ахвяравалі. А калі й ахвяравалі, дык ахвярамі вашымі скарысталіся іншыя, якія называліся не вамі. Хіба не так?..

- Але ж Бог помніць… - пачаў Купала, каб сказаць, што Бог памятае, чые насамрэч былі ахвяры, і архіепіскап паклаў сваю руку на ягоную: "Не".

Рука архіепіскапа была цёплая і мяккая, нават пульхная. Як пірог, якім ён частаваў. Ён не сказаў, як сказала пазней княгіня Радзівіл: "Бо няма беларускага Бога", - але Купала, пачуўшы ягонае "не", менавіта так падумаў, і Брусаў, не зразумеўшы пачутае, спытаў: "Што вы маеце на ўвазе, уладыка?.. "

Ціхан не адказаў.

Пазней, калі скончыцца вайна, выбухне рэвалюцыя, калі ў Мінску абвесціцца незалежная Беларуская Народная Рэспубліка, якую задушаць бальшавікі, Патрыярх Маскоўскі і Усяе Расеі Ціхан дазволіць служыць у праваслаўных храмах па-беларуску і блаславіць беларускі народ і Урад БНР. Зробіць ён гэта дзеля пашырэння ўплыву праваслаўнай царквы, а не праз тое, што чытаў у Вільні "Нашу Ніву" і вёў размовы з Купалам, але, магчыма, згадае, падпісваючы сваё блаславенне, і пра гэта.

На лета, на другім годзе Першай сусветнай вайны, калі ад патрыятычнага ўздыму Брусава нічога не засталося, а вайна "по пажитям Европы" дакацілася да Вільні, вакол Свята-Духава манастыра прайшоў хросны ход. Праваслаўныя вернікі на чале з архіепіскапам Ціханам развітваліся з віленскімі пакутнікамі, мошчы якіх пераносіліся ў Маскву. Са Свята-Духава манастыра ў Данскі манастыр, у Малы сабор, каля якога й стаяў цяпер, гледзячы ў вялізны пралом з парушанай брамай у манастырскай сцяне, на крыжовы шлях Купалы, на "хросны ход" на чале са Сталіным, замардаваны ім патрыярх Ціхан.

- Няхай сабе Альгерд пахрысціўся, каб ажаніцца з праваслаўнай ві-цебскай княжной, і няхай не збіраўся ён праваслаўных караць, - гэтакім голасам, нібы яны толькі ўчора развіталіся, сустрэў Купалу патрыярх. - Дык і Пілат не хацеў караць Хрыста. Гэтага патрабавалі абставіны. І не толькі пасады вялікага князя ці рымскага намесніка. Да гэтага змушала ідэя, носьбітамі якой яны былі. Ідэя, якая большая за любога чалавека. Бо сам чалавек, хай самы найвялікі, што?.. Толькі чалавек. Альгерд стаў манахам, каб грэх замаліць, Пілат атруціўся. Утапіцца хацеў, але вада, якой рукі ён вымыў, не прыняла яго. У кожнага свой грэх і ў кожнага свой крыж, - памаўчаўшы, доўжыў Ціхан, вакол якога збіралася ўсё болей нябожчыкаў са Старых могілак, якія ў сваіх файна пашытых пахавальных строях, у парадных мундзірах адрозніваліся ад нябожчыкаў з могілкаў Новых, як людзі таго свету ад людзей свету гэтага. - Вось і таварыш Сталін, - падышоў патрыярх бліжэй да парушанай брамы.

- Досыць! - зірнуўшы на Сталіна, які насуплена маўчаў, павярнуўся да Несцярэнкі Тухачэўскі. - Выконвайце абавязкі, палкоўнік! - І Несцярэнка ступіў да Купалы: "Гэта тут. Кладзіце крыж і самі кладзіцеся".

Купала паклаў крыж. Лёг на яго спінай, раскінуўшы рукі і заціснуўшы медальён у левай, каб бліжэй да сэрца, руцэ. Над ім плыў месяц і роіліся зоркі.

- Ты не першы, хто, данёсшы свой крыж, адчувае палёгку, - сказаў нехта глухаватым, як бы драўляным голасам.

Голас чуўся знізу, ад зямлі…

Але ж не зямля прамаўляе.

"Крыж!" - успомніўся Купалу парабак Пасляк, які распавядаў яму, малому, паказваючы рубцы на руках і нагах, гісторыю пра тое, як пан Бокша, які быў гэтакім самадурам, якога свет не бачыў, і ў якога служыў Пасляк конюхам, раскрыжаваў яго за тое, што не дагледзеў ён любімага панскага жарабца Цымбала. Пасляк не быў у тым вінаваты, нейкая невядомая хвароба Цымбала скасіла, але Бокша слухаць не хацеў нічога і нікога. Ён проста звар’яцеў, дазнаўшыся, што жарабца не стала - і пахаваўшы Цымбала ў парку пад вокнамі маёнтка, паставіў на магілу крыж з раскрыжаваным конюхам. Пасляк і сканаў бы на тым крыжы, калі б назаўтра крыж не сказаў пану Бокшу, які прынёс кветкі на магілу жарабца: "У смерці таго, хто тут пахаваны, ніхто не вінаваты. А вінаваты ў смерці таго, хто тут раскрыжаваны, будзе пакараны Богам!" Праз гэта Бокша сам ледзь не сканаў са страху і загадаў зняць Пасляка з крыжа.

"Крыжы - сімвалы нашай веры, знакі Бога, і яны заўсёды падаюць голас тым, каго без віны караюць, і заступаюцца за іх", - пачуўшы голас крыжа, згадаў Купала голас Пасляка, неверагодныя ягоныя гісторыі, байкі ды казкі.

На трэці дзень па смерці ён адчуў сябе шчаслівым. Такім шчаслівым, як аднойчы ў Прудзішчы, куды перабраліся бацькі з Сеніцы, калі было яму гадоў дзевяць. У пойме рэчкі Вячы выкасілі яны з бацькам і парабкам Пасляком лугавіну, высушылі сена, пад вечар другога дня склалі стог на ўзлеску, ён ускараскаўся наверх, лёг вачамі ў неба і слухаў Пасляка, які сядзеў пад стогам і распавядаў яму казку пра Яна і Сатану.

"Жыў-быў хлопчык Ян, над панамі пан, і даў яму Бог..."

"Як гэта над панамі пан?"

"Ніяк. Гэта так, для складу. І даў яму Бог талент…"

"Што даў? Талер?.. "

Парабак Пасляк гаваркі быў чалавек. Бацька, калі распавядаў нешта, казаў: "Слухай і маўчы!" А з Пасляком можна было размаўляць. Ён сам прыдумляў свае казкі, і, калі тым, хто слухаў, штосьці не падабалася, тут жа распавядаў іначай. Ці прапаноўваў разам прыдумаць нешта іншае.

"Талент даў. Гэта здольнасць да нечага. Маляваць, штукі ўсялякія паказваць. А Ян меў талент на жалейцы граць ды песні складаць, якія ўслаўлялі Бога. І гэтак ён файна граў, і такія пявучыя песні складаў, што анёлы Божыя прыляталі, каб яго паслухаць. А д’яблавыя анёлы..."

"Якія?.. "

"Д’яблавыя. Ты думаеш, толькі Божыя анёлы ёсць? Не, ёсць і д’яблавыя. Д’ябал сам анёлам быў, пакуль Бог яго з нябёсаў у пекла не скінуў".

"За што?"

"За тое, што чалавеку, стварэнню Божаму, не захацеў пакланіцца. Прызнаць вышэйшым над сабой".

"А ў Святым пісанні я чытаў, што скінуў, бо той анёл, Сатана, захацеў быць роўным Богу. Там так напісана".

Пасляк шморгнуў незадаволена.

"Чаго ж пытаеш, калі чытаў?.. Хітры такі. Ну, напісана й напісана. Там свая казка, а я табе сваю расказваю… Дык вось д’яблавыя анёлы, чэрці, сталі Яна падгаворваць, каб ён для іх граў і спяваў. Сатану ўслаўляў. Абяцалі горы залатыя. Спакушалі: "Сыграй нам - і будзе табе пернік. Саспявай - і будзе цукерка. А Бог, якога ты ўслаўляеш, што табе дае?.."

Бог не даваў ні пернікаў, ні цукерак, і пачаў Ян граць для чарцей. Спачатку паціху, пасля ўсё гучней. Спяваў з імі, скакаў, весяліў. Сам весяліўся. А яны пернікі з цукеркамі, якімі спакушалі, клалі ўсё бліжэй да краю прорвы, якая ў пекла абрывалася…"

"А хто пекла прыдумаў? Сатана?.."

"Не. Усё Бог стварыў. Пекла таксама".

"А нашто?"

"Як нашто? Некуды ж трэба было Сатану падзець… І Сатана сядзеў у пекле, чакаў, пакуль Ян у прорву сарвецца. Божыя анёлы казаць Яну стаміліся, каб не хадзіў па адной дарозе з чарцямі, бо падмануць. Паабяцаюць рай, а зацягнуць у пекла. Ды Ян анёлаў не чуў. Схіліўся, каб цукерку ўзяць на крайку прорвы - і ў прорву паляцеў. Сатану ўслаўляць. Сатана зарагатаў і закрычаў з пекла да неба: Божа! Як я магу пакланяцца таму, каму Ты талент даў, а ён гнецца, каб цукерку ўзяць? Як ён можа быць вышэйшы за мяне?..

І Бог прамаўчаў. Схаваўся за д’яблам".

"Як гэта Бог схаваўся за д’яблам?"

"Ну, як. Прамаўчаў. Не адказаў д’яблу. А што значыць не адказаць? Значыць схавацца… Добра, - адступіўся трохі Пасляк, адчуўшы, як тое, што ён сказаў, напружыла ягонага суразмоўцу. - Няхай не за ім самім схаваўся, за словамі ягонымі. Але гэта адно і тое".

Купала добра помніў, як сказанае Пасляком сапраўды яго напяла, і ён доўга ляжаў моўчкі, узіраючыся ў раенне зорак.

"Я думаў, што адно і тое - слова і Бог. Так напісана…"

"Ну так. Слова і Бог таксама адно і тое. Бог хаваецца за д’яблам, д’ябал - за Богам. Адзін за адным".

"І мы?.. "

"Што і мы?.. "

"І мы з нашымі словамі адно і тое?"

"А як інакш? Калі ў нас і д’ябал, і Бог. Ці ў табе няма д’ябла?"

"Я не ведаю".

"Не ведае ён. Спакусы ж у табе ёсць? Пернікі з цукеркамі."

"Ёсць..."

"Ёсць. Дык а хто спакушае? Сатана. Абяцае, абяцае, абяцае. Але абяцае толькі для падману. А ты верыш. І я. Усе вераць".

Па голасе было чуваць, што парабак Пасляк стаміўся. Але хацелася з ім дагаварыць.

"Таленавіты ён..."

"Хто?"

"Сатана".

"Бадай што. Абяцаць і падманваць так, каб усе верылі, гэта талент. Талент. Нездарма ён быў любімым анёлам Бога..."

Пасляк засоп. Заснуў пад стогам.

Над стогам, на скошанай лугавінай, над Вячай, над Прудзішчамі, над усёй зямлёй і вадой плыў месяц, на якім сядзеў Сатана з вудай і лавіў зоркі. "Хочаш зорку?.." - спакушаў.

Зоркі роіліся ўсё ясней, Вялікі Воз, на які можна было сесці і паехаць, пакаціўся па Божым шляху, і колькі пасля ні спрабаваў Купала ўспомніць, адказаць сабе самому, што было далей: сон, трызненне, ці на яве ўбачыў ён недзе ў сярэдзіне Божага шляху дзіўнай прыгажосці твар, пра які й гадаць не трэба было, чый ён? - бо гэтакі твар мог быць толькі Божы, і ён наплываў, набліжаўся, усміхаўся ва ўсе нябёсы, нібы радуючыся таму, што бацька з Янкам і Пасляком высушылі сена, склалі такі ладны стог, на якім можна ляжаць і глядзець на зоркі, мроіва якіх - ён раптам гэта адчуў, калі ўзняўся над сабой - было Божым целам, часцінкай якога былі месяц і зямля, і ён сам, лятучы хлопчык, самы маленькі з усяго, што мігцела і свяцілася, што было Божым шляхам, Божым светам, у якім самым дзіўным з усяго, што ён адчуваў, была роўнасць яго, наймаленькага, усяму найвялікаму, і ўсё гэтае найвялікае неверагодным чынам мясцілася ў ім, мясціўся ў ім, маленькім, Бог, чаго, вядома, не магло быць, але адчуванне было менавіта такім, і яно напоўніла яго бязмежнай, здольнай спыняць і зноў пачынаць рух Сусвету, сілай, якая так працяла, што зрок замгліла, і ён спалохаўся, ускрыкнуў: "Божа!.." - а Бог усміхнуўся ў ім самім ва ўсе нябёсы і сказаў: "Не бойся…"

38

- Я не шукала цябе, - сказала, з’явіўшыся, Ганна, як быццам тое, што яна не шукала яго, нешта мяняла. - Круча цябе шукаў. Тэлефанаваў у Мінск, у Саюз пісьменнікаў. Там сказалі, што цябе ў горадзе няма, і яны не ведаюць, дзе ты. Ён падумаў, што ты ў мяне. Што я цябе хаваю. Мы сустрэліся, ён пачаў вінаваціцца. Не перада мной, перад табой. Я не ўцяміла, у чым? Сказала, што таксама не ведаю, дзе ты ёсць. Гэта днём было, а вечарам Круча запрасіў мяне ў цырк. Я так здзівілася, што пайшла. А там дырэктар антыкварнай крамы. Вензель. Аказалася, ён і ў цырку дырэктар. І гэтак пад Кручу сцяліўся, проста пад ногі. Круча пра цябе не казаў яму нічога, ён сам спытаў: "Вы Маргера шукаеце? Дык ён у Крэве". Завёў у кабінет, стаў частаваць. Дарэчы, кабінет такі самы, як у краме. Нібы дырэктар гэты перайшоў з крамы ў цырк разам з кабінетам. З той жа карцінай, на якой Сталін глядзіць у тэлескоп. Вось як такое можа быць, калі карціна ў мяне дома? Я вярнулася - вісіць. Фокус нейкі. А Вензель, калі праводзіў, зноў пра цябе: "Я думаю, вы да яго паедзеце. Перадайце прэзент…" І даў пляшку, - дастала Ганна з сумкі зеленаватую бутэльку. - Прапаную выпіць за сустрэчу!..

З таго, што сказала Ганна, нельга было зразумець не толькі тое, як карціна магла быць адначасова і ў кабінеце дырэктара цырка, і ў яе дома? Ну, няхай гэта фокус. Тады тое, што Круча раптам завінаваціўся, фокус таксама. Бо ў чым яму вінаваціцца? Калі нехта з іх і вінаваты, дык не Круча перад Віктарам. Наадварот. Праз гэта Віктар з’ехаў з Масквы. Уявіў: вось яны спаткаюцца, і Круча спытае…

Ясна, пра што спытае. І што адказаць?.. Не толькі Кручы. Бычыку, Барадзе, Вышэнскаму, Кавалю… Усім. Той жа Ганне, якая, не шукаючы, яго знайшла і прапануе выпіць за сустрэчу.

- Што ты тут робіш? - спытала яна, калі выпілі. - Тут жа адны руіны ды міты пра іх. - І слухаючы, як ён распавядае пра пастушка з жалейкай, глядзела на яго з жалем.

Ён, як ніколі раней, адчуваў сябе моцным. А яна шкадавала яго, як слабога. Бо моцныя не там, дзе руіны.

Яна прыехала, каб забраць яго з руінаў, з ягоных мітаў, з ягонай гісторыі - і перанесці ў сваю.

Яны сядзелі на Юр’евай гары, глядзелі на тое, што засталося ад замка, - і бачылі рознае. Яна зусім не тое, што ён, а ён зусім не тое, што яна.

- Ведаеш, чаго не хапае гэтым руінам? - спытаў ён, і калі Ганна сказала: "Рэстаўрацыі", - кіўнуў. - Так. А чаму ім не хапае рэстаўрацыі? Бо не хапае мітаў. Не даўніх, іх болей, чым гэтых сівых камянёў, а сучасных, якія можна было б звязаць з даўнімі ў адну жывую нітку, і адчуць, як па ёй, жывой, з глыбіні вякоў, пульсуючы, прабягае час. Кроў гісторыі. Не чыйсьці час чыёйсьці гісторыі, польскай, рускай ці літоўскай, а час нашых продкаў, якія жылі на гэтай зямлі і, каб абараніць яе, збудавалі гэты замак. Няхай у тых сівых вяках яны не называліся беларусамі, але кроў у іх была тая самая, што і ў нас. І нельга адрачыся крыві! Нельга! Гэта здрада, ганьба! Але мы адракліся - і не адчулі ганьбы. Чаму? Бо не разумелі, ад чаго адракаемся. Бо не ведалі, што гісторыя Вялікага Княства Літоўскага, гэта і ёсць наша гісторыя. Бо для нас прыдумалі міты, у якіх нашай гісторыі не было, а з нашай гісторыі, з нашай крыві стварылі свае міты суседзі. А міт такая рэч, якую не забраць. Гэта не зямля, якую заваяваць можна, а тое, што над ёй, што і робіць яе тваёй зямлёй. Дык як быць? З руінаў замак падымаць? Так, але, каб падняць гэтыя камяні, трэба падняць міты. У іх, у мітах - мэта, дзеля якой варта падымаць камяні. І, як толькі мы пачалі гэта рабіць, у купалаўскія часы пачалі, цяпер зноў паспрабавалі, Каралевіч у сваіх раманах паспрабаваў, на міты нашы накінуліся, як сабакі на костку. І не толькі чужынцы, прыхадні, але і тутэйшыя. Тыя з іх, у кім, як свае, пасяліліся чужыя міты. Гаўкаюць і грызуць, грызуць і гаўкаюць. Нічога так не грызуць і ні на што гэтак не гаўкаюць. Значыць, разумеюць, што схаванае ў мітах. Якая сіла! А ты кажаш: пыл над руінамі…

Ганна слухала яго здзіўлена, і Віктар разумеў, чаму яна здзіўляецца: ён ніколі з ёй пра гэта не гаварыў. Ніколі не быў з ёй такім. Хіба толькі аднойчы, калі вярнуўся з Даніі, куды ездзіў са студэнцкім тэатрам.

У інстытуцкім самадзейным тэатры паставілі "Гамлета". Люся Бурсіна, якая ў той час яшчэ не пісала піянерскіх вершаў, мела замежнага знаёмца, аташэ па культуры дацкай амбасады. Яна прывяла яго на спектакль, у якім грала ролю каралевы, і іх самапальны, як кальвадос з Рагожскага рынку, тэатр запрасілі ў Данію на шэкспіраўскі тэатральны фестываль.

Праходзіў той фестываль у невялічкім гарадку Хельсінгёр, у замку Кронбарг, які Шэкспір у сваёй п’есе назваў замкам Эльсінор і пасяліў у ім Гамлета. У каралеўскай бібліятэцы стаяў вялізны стол, і акторка студэнцкага тэатра з Капенгагена сказала Віктару, што за тым сталом і напісаў Шэкспір трагедыю пра дацкага прынца. Сказала яна пра гэта без ніякага сумневу - і Віктару ўспомнілася сказанае Шэкспірам: "Нашы сумненні - нашы здраднікі".

Ён не стаў разбірацца, жартуе акторка ці не, бо ў суседняй зале распавядалі, што менавіта тут перад спатканнем з Афеліяй Гамлет задаўся пытаннем "Быць ці не быць?.." У наступнай зале казалі, што менавіта тут закалоў ён Палонія, у чарговай (якая ў Шэкспіра проста "зала ў замку") - што ў ёй Гамлет біўся на рапірах з Лаэртам, што менавіта тут разыграўся крывавы фінал трагедыі… І ўсё гэта разам узятае падавалася так, нібы Шэкспір, які напісаў гэтую трагедыю, дацкі драматург, у чым калі не ва ўсёй Даніі, дык у Хельсінгёры, дзе турысты пытаюць не "як прайсці ў замак Кронбарг?", а "як прайсці ў замак Гамлета?", - ніхто не мае ніякага сумневу.

Усе ведаюць, што Шэкспір ніколі не быў не толькі ў Хельсінгёры, а ўвогуле ў Даніі, што ніколі ў замку не жыў ніякі Гамлет, - але вось што такое літаратура! Створаны ёй міт стаў гэткім жа рэальным, як рэальнасць. Нават большым за яе, бо ён - вышэйшы. І хто б пасля ні даводзіў, што напісаная Шэкспірам трагедыя да гісторыі Даніі не мае ніякага дачынення, - міт заставаўся непарушным.

Не толькі ў вытоках дацкай гісторыі, у якой, між іншым, напісана, што той жа Хельсінгёр, дзе праходзіў фестываль, заснаваны ў 70 годзе да новай эры, пра што нібыта сведчылі рымляне, хоць нічога такога рымляне не сведчылі, бо не было чаго сведчыць, але і ў вытоках гісторыі Англіі, Францыі з усімі іх войнамі і рэвалюцыямі, у вытоках гісторыі любой краіны свету - міт. І ён тым глыбейшы, чым глыбейшая гісторыя, у падмурку якой ён ляжыць, і не ў галаве датчанам, ангельцам, французам, увогуле нікому ў свеце не ў галаве свой нацыянальны міт бурыць.

- Нікому, апроч беларусаў, - казаў ён, вярнуўшыся з каралеўскага замка ў Хельсінгёры ў сваю качагарку ў Маскве, Ганне. - Не паспеў замацавацца міт пра літвінскую Беларусь, пра яе вялікіх князёў, самаахвярных герояў, легендарных ваяроў, як тут жа сабакамі накінуліся грызці гэты міт тыя, для каго Беларусь пачалася з "вялікай кастрычніцкай рэвалюцыі". Чаму? Бо літвінская Беларусь з яе легендарнымі князямі, ваярамі, героямі - гэта гісторыя магутнай еўрапейскай краіны, глыбокая нацыянальныя гісторыя. А такой, як лічаць гаспадары сабачай зграі, у беларусаў няма і не можа быць. Бо на тле гістарычных мітаў пра вялікіх князёў, самаахвярных герояў, легендарных ваяроў цяперашнія "князі", "героі", "ваяры" - блазены. Карлікі.

І нават не з п’ес Шэкспіра.

Дарэчы, Шэкспір - таксама міт. І хто толькі ні спрабаваў яго парушыць! Давесці, што Шэкспіра не было. Але ўсе яны даводзілі гэта толькі самім сабе - і больш нікому. Шэкспір як стаяў, гэтак і стаіць непарушна. Бо ён даўно перарос міт Англіі, стаўшы мітам чалавецтва, у вытоках гісторыі якога - суцэльныя міты.

"Ты хочаш стаць беларускім Шэкспірам?" - спытала Ганна ў качагарцы, і ён адказаў, бо спытала яна з’едліва: "А чаму не? Ты ж стала дачкой Купалы".

Цяпер яна пытае: "Што ты тут робіш над руінамі?.." І глядзіць на яго з жалем.

- Пайшлі! - узяў ён яе за руку і павёў з Юр’евай гары да замка. - Будзем лічыць, што ў нас шэкспіраўскі фестываль… Увесь свет ведае гісторыю пра караля Ліра, які, састарэўшы і стаміўшыся быць каралём, вырашыў скінуць з плячэй сваіх цяжар улады і падзяліць каралеўства на тры часткі паміж трыма дочкамі, адну з якіх, Кардэлію, у апошні момант абдзяліў. Увесь свет ведае, што было з каралём Лірам і ягоным каралеўствам далей. А вось гісторыя пра ўладара Вялікага Княства Літоўскага Гедзіміна, які, састарэўшы, вырашыў падзяліць паміж сямю сынамі найбагацейшыя гарады сваёй дзяржавы, наймагутнай у тыя часы ва ўсёй Еўропе, не такая вядомая.

- Бо на Гедзіміна не было Шэкспіра? - спытала яна, як у качагарцы, з’едліва, але цяпер гэта не зачапіла яго.

- Так. Бо Шэкспіра на Гедзіміна не было, - падвёў ён Ганну да замкавай Княскай вежы. - Але жарсці тут віравалі не меншыя, чым у ягоных трагедыях. Па спадчыне Гедзімін перадаў вялікакняскі вянец старэйшыму сыну Яўнуту, а двух сваіх сыноў вялікі князь абдзяліў. У тым ліку Альгерда, якому дасталося Крэва, а той палічыў, што варты большага. І рушыў вайной на брата свайго Яўнута. Адабраў у яго вялікакняскі вянец - і з дапамогай яшчэ аднаго свайго брата, Кейстута, сам стаў вялікі князем. Амаль праз сорак гадоў Кейстут гэтаксама, як дапамог Альгерду, дапаможа стаць вялікім князем і сыну Альгердаву, свайму пляменніку Ягайлу. А Ягайла ў "падзяку" за гэта загадае яго забіць. І Кейстута забілі. Задушылі. Вось тут, у сутарэннях гэтай вежы. Сюды ж быў кінуты Вітаўт, стрыечны брат Ягайлы, сын Кейстута. Ён меў прэтэнзіі на вялікакняскі вянец, і яго чакаў такі ж лёс, як і бацьку. Але Вітаўт цудам ацалеў. Збег, пераапрануўшыся ў жаночую апратку, падмануўшы варту. І як ты думаеш, хто яго, рызыкнуўшы сваім жыццём, уратаваў?

- Жонка.

- Так. Жонка. І ўгадай, як яе звалі?

- Ганна. Інакш для чаго б ты распавядаў мне гэтую гісторыю.

Яна ўгадала. Ён абняў яе: "Ты мяне ўратуеш?.. Рызыкнеш?.." - і Ганна выслізнула з ягоных рук: "Рызыкну, калі ў цябе прэтэнзіі на вялікакняскі вянец будуць".

Ён не пра тое пытаў. Зусім не пра тое.

- Ты ж клікала мяне з’ехаць з гэтай краіны. А цяпер зноў клічаш пад яе вянец? Мы з’ехалі - і вярнуліся?

- Не. Мы ў дарозе.

- У які бок, Ганя?.. Вось тут, дзе ты стаіш, за вянец забівалі адзін аднаго. Прадавалі. Ягайла тут, забіўшы дзядзьку і брата, Айчыну прадаў. Пергамен у гэтым замку падпісаў, унію, праз якую стаў польскім каралём, аддаўшы Вялікае Княства пад карону. Гісторыкі пішуць, што ў тым была гістарычная неабходнасць, але я ведаю, што не.

- Скуль ты ведаеш? Ты быў тут, калі ён унію падпісваў?

- Быў! Я быў тут да таго, як нарадзіўся. Быў заўсёды - і заўсёды буду. Гэтая зямля - я, і я - гэтая зямля. Вось з яе я ўсё, што было на ёй, і ведаю. Калі яе прадалі, дык прадалі і мяне. І ў яе, і ў мяне быў бы зусім іншы лёс, калі б нас не прадавалі. І каб толькі Ягайла! Усе! Усім ім, хто пад вянцом, пад каронай, пад аднагаловым ці двухгаловым арлом, мала ўлады, якую маюць. Прагнуць большай і большай. І распухаюць ад пыхі! Ягайлу захацелася каралеўства не толькі таму, што яму мала было княства. Кароль Польшчы хоць і не такі кароль, як кароль Брытаніі, але манарх. А князь Літвы, хоць ён і вялікі, дзікун. Кроў не блакітная і костка не белая. Дзікунам косткі пад стол кідаюць. Таму і закарцела яму з польскай каралевай шлюбам пабрацца, каб з манархамі за адным сталом сядзець, кінуўшы пад ногі ім, як костку, Літву. Вось і ўся гістарычная неабходнасць. Улада - вір, у які калі ўжо закруціць… ты куды, Ганя? Ты што! - кінуўся ён за ёй у сутарэнні Княскай вежы, схапіў за руку. - Стой! Мы нават малымі лазіць сюды баяліся, бо камяні абвальваліся. Ты куды мяне цягнеш?..

- У вір!.. - скінула яна з сябе сукенку, больш на ёй нічога не было. - Бяры маю апратку, ратуйся!.. Дзеля каго рызыкавала Ганна жыццём? Дзеля чаго? Што Вітаўт зрабіў, кім стаў, уратаваўшыся? Ну, кажы! Ці я сама скажу, калі ты забыўся, што па маці ўва мне літвінская кроў, і ўсё гэта я не горш за цябе ведаю. Вітаўт скінуў намесніка Ягайлы ў Літве і сам стаў вялікім князем! Скінуў і стаў! І калі б ён гэтага не зрабіў, ніякай тваёй Лтвы не засталося б, Ягайла б спалячыў яе ўшчэнт! Вось дзеля чаго Ганна жыццём рызыкавала, вось каго ратавала! А ты чаго хочаш? Стаць пастухом у Крэве? На жалейцы каровам граць? І хочаш, каб дзеля гэтага я ратавала цябе? Жыццё на цябе паклала ў гэтым закінутым мястэчку? Дзеля чаго?..

О, Пяруне!.. Якая яна, раз’ятраная, прыгожая была! І колькі ў ёй волі, сілы! Вось што значыць літвінская кроў! Калі яна яшчэ і ад Купалы, дык чыста літвінская! Шкада, што ў яе дзяцей няма.

"Шкада…" - адчуў ён жаданне, і Ганна яго адчула. "Што ж, паспрабавалі на гары, давай і ў падзямеллі паспрабуем", - раскінулася яна перад ім, і калі ён узяў яе, калі яны, ледзь не задушваючы адно адное, зліліся, над Крэвам пракаціўся, скалануўшы зямлю, гэтакі гром, што два камяні, адзін звонку, другі знутры вежы выпалі са сцяны, заваліўшы ўваход у падзямелле.

XXXIX

"Не бойся, не бойся… - казала, кружляючы над Купалам, над лугавінай у Прудзішчы і над могілкамі ў Маскве, Спагада. - Балюча не будзе, на трэці дзень ужо не баліць… Паглядзі, што ў медальёне. А то рукі прыб’юць - не пабачыш".

Трэба было б глянуць, ды не хацелася рухацца. Даўно так утульна нідзе яму не ляжалася, як на гэтым крыжы. Нібы пераклалі яго на крыж гэты са стога над Вячай. І нічога не змянілася: той жа месяц, зоркі, той самы Божы шлях, па якім коціцца той жа Вялікі Воз.

"Вялікі Воз нагружаны цвікамі…" - глухаватым голасам сказаў крыж, калі Купала падумаў, колькі за прамінулыя з таго часу пяцьдзясят гадоў застрэлена, павешана, пасечана, атручана, спалена, замарожана холадам, заморана голадам, раскрыжавана людзей. Па якой прычыне іх доля мусіла абысці яго?

Няма такой прычыны.

- Пачынайце! - падаў Несцярэнка малаток з цвікамі Маякоўскаму, які стаяў каля крыжа, нібы прымяраючыся да яго, і адступіў назад: "Я паэт, а не кат!"

Несцярэнка паглядзеў на Сталіна, той падышоў, узяў цвікі і стаў раздаваць: "Усе ўсё бралі?.. Прэміі, званні, ордэны… Дык і цвікі вазьміце. Трэба было раней не браць. А цяпер позна… Не выйдзе так, каб нехта не... Вялікі Воз нагружаны цвікамі".

Ён паўтарыў тое, што хвіліну таму прамовіў крыж. Слова ў слова.

"Так, - пачуўся голас знізу. - На Вялікім Возе цвікі для ўсіх. Але гэты крыж не ягоны".

Купала не зразумеў тое, што пачуў. Хацеў спытаць, што гэта значыць, але Кашкадамаў крыкнуў: "Прыбівайце!" - і штурхнуў у спіну Кірава. "Смялей, Сяргей Міронавіч!.."

- Навошта воз цвікоў, калі патрэбныя ўсяго чатыры?.. Нават тры... - узяўшы цвік, пакруціў яго ў пальцах Кіраў. - Як у Хрыста: па адным у рукі і ў ногі адзін, - а святы Серафім устрапянуўся: "Калі ўжо як у Хрыста, дык два крыжы яшчэ трэба. Для двух разбойнікаў".

- Які Хрыстос? Якія разбойнікі?.. - выхапіў малаток з рук Несцярэнкі і замахаў ім Кашкадамаў. - Вы тут казкі папоўскія не расказвайце, а рабіце, што суд пастанавіў! Вырак суда па пратаколе нумар адзін выконваюць асуджаныя па пратаколе нумар два! Дык выконвайце!..

Куйбышаў, Горкі, Маякоўскі, усе, каго прыгаварылі да расстрэлу, моўчкі глядзелі на Кашкадамава, на Купалу, адзін на аднаго. Некаму трэба было ўзяць малаток і ўвагнаць першы цвік.

Доўга стаялі.

- Як выконваць? - нарэшце плаксіва спытаў Горкі. - Я нікога не прыбіваў да крыжа ніколі.

Купала, успомніўшы пра ворага, якога знішчаюць, калі ён не здаецца, падумаў: "Не, Аляксей Максімавіч, прыбіваў..." - але ўголас не сказаў гэтага.

- Хто першым быць хоча? - павярнуўся Кашкадамаў да старых могілак, да Малога сабора, з якога выйшлі і наблізіліся да брамы на могілкі новыя трое русявых, у зрэбнае апранутых, з шэра-блакітнымі вачамі моцных мужчын. - Можа, нехта з вас?

Русявыя спыніліся ў браме, пра нешта перагаварылі паміж сабой, адзін ступіў наперад.

- Нельга нам. Гэта Купала. Некалі жрацы казалі, што з’явіцца чалавек з іменем бога і павядзе нас, і ўратуе. Дык, можа, ён гэта. З іменем бога. Так што нам нельга.

Кашкадамава, як на спружыне, падкінула.

- Якія яшчэ жрацы? Якога бога? Я сам і жрэц, і жнец, і на дудцы грэц! А вы хто?

Падскокі ягоныя ні на аднаго з русявых ніяк не паўздзейнічалі, і той, які ступіў наперад, сказаў спакойна: "Я Круглец. Яны, - паказаў на паплечнікаў, - Кумец і Няжыла. Жрацы нашы - крывіцкія, а імя бога, - Купала. Ён бог сонца, праз якое жывем, агню, праз які ачышчаемся, і святла, праз якое не блукаем у цемры. І якраз на Купалу, у дзень бога нарадзіўся чалавек з ягоным іменем, якога вы збіраецеся раскрыжаваць. Але гэта без нас. Гэта ваш суд, гэта вы самі".

- Ды што іх слухаць! - не вытрываў маршал Тухачэўскі. - Бог агню, бог сонца, бог святла! Мы ў якім часе?.. Давай, Кашкадамаў! - махнуў ён, як малатком ударыў, правай рукой, і Кашкадамаў увагнаў цвік у правую руку Купалы. Спрытна, адным ударам - і кінуў малаток пад ногі Горкаму: "На!.."

Купала адчуў, як уздрыгнуў крыж пад ім. Уздрыгнуў і сказаў: "Трывай і не бойся".

Дарма Спагада супакойвала, што балець не будзе. Яшчэ як забалела! Купала міжволі ўскрыкнуў: "За што?.." - і ўсе, апроч Кашкадамава, адвярнуліся, а крыж спытаў: "Помніш легенду пра прарока?"

Купала не помніў. Можа, і ведаў ён тую легенду, але цяпер, на крыжы, чакаючы новага болю, успомніць не мог.

"Ты ўваскрэснеш, калі спраўдзіцца тваё прароцтва", - нагадаў крыж, і Купалу зноў пачуўся голас парабка Пасляка. Пад тым жа стогам над Вячай у Прудзішчы.

Ён успомніў легенду.

"Жыло-было на свеце племя сінявокіх людзей. Жылі яны не надта багата, але пад сваім небам на сваёй зямлі - і чужой не хацелі. А па іхняй зямлі ў чатыры бакі - на ўсход і на захад, на поўдзень і поўнач - хадзілі і хадзілі заваёўнікі. Племя білася, змагалася за сваё, ды заваёўнікі насоўваліся і насоўваліся, як чорныя хмары, і не злічыць іх было. Прыходзілі адны - і забіралі кавалак зямлі з усходу, прыходзілі другія - і забіралі з захаду, ссоўваючы племя ў лясы ды балоты. Сінявокія людзі балоты асушвалі, лясы карчавалі, мазалямі і потам здабытую зямлю засявалі, а ворагі зноў па кавалках забіралі яе. І аднойчы прыйшлі, каб забраць усё, што засталося.

Тады стаў пад высозны, векавечны дуб, што рос на месцы, з якога пачыналася зямля сінявокіх людзей, іхні Прарок, і сказаў, што калі зараз яны адыдуць, дык адыдуць ужо не ў балота, а ў нябыт. А калі выстаяць, як выстаяў ва ўсіх бурах векавечны дуб, калі адстаяць сваю зямлю, дык з племені стануць народам.

Сінявокія воі кінуліся ў бой, але ворагаў была процьма, у некалькі разоў болей, чым людзей племені, якіх яны забівалі, а хаты іхнія бурылі. Апошніх з тых, хто застаўся жывы, сагналі пад векавечны дуб, нацягалі пад яго бярвенняў з пабураных хат і падпалілі. Дзень і ноч высока, ці не да самых зорак шугала полымя, попелам сталі бярвенні і прахам сталі людзі, а з дубам нічога не сталася. Толькі адзін лісток на найбольшым, вузлаватым суку абсмаліўся, сарваўся і зляцеў у рукі Прарока.

На адным баку лістка былі пісьмёны, але Прарок не паспеў іх прачытаць: ворагі схапіліся за сякеры ды пілы! Дзень і ноч секлі і пілавалі, секлі і пілавалі, пакуль вялізны дуб не рухнуў. Страсянуўшы пагоркі і горы, ён прабіў тым вузлаватым сукам, на якім абсмаліўся лісток, жарало ўглыб зямлі, скуль шугануў чырвоны струмень. Гэты быў струмень крыві, якую вякамі пралівалі продкі сінявокіх людзей, што баранілі свой край. Кроў ускідвалася да Божага святла, да сонца, што промнямі сваімі запаліла ва ўсё неба вясёлку, працякаючы скрозь якую чырвоны струмень падаў вясёлкавым дажджом. Там, дзе падала кропля гэтага дзіўнага дажджу на ссечанае дрэва, вырасталі два дрэвы! Там, дзе падала кропля на попел спаленай хаціны, паўставалі дзве хаты! А падала кропля на магілу загінулага воя - паўставалі два воі, а на месцы двух - чатыры! І пагналі яны ворагаў з зямлі сваёй.

"Прах і попел уваскрэснуць, калі нявінная кроў зліецца з Божым святлом", - стаўшы на месцы, дзе стаяў дуб, прачытаў Прарок тое, што напісана было на дубовым лістку. І пра гэтае спраўджанае прароцтва, пра магутны дуб, пра прабітае ўглыб зямлі жарало, з якога да неба шуганула кроў продкаў, пра сонца і вясёлкавы дождж распавядалі бацькі дзецям, а дзеці ўнукам племені сінявокіх людзей. І ўслаўлялі яны Прарока, пакуль зноў не набралі сілы заваёўнікі, якія сталі прыходзіць, як свае, бо за стагоддзі, у якія яны прыходзілі, сінявокія людзі перанялі іх звычкі, прынялі іх мову, некаторыя нават назваліся так, як называлі сябе прыхадні, і, вінаватыя ў тым самі, не захацелі прызнаць віны, а звінавацілі ў гэтым Прарока. "Ты прарочыў, што адстаяўшы сваю зямлю, мы станем народам, а мы на сваёй зямлі сталі прыхаднямі! Ты ілжывы прарок!" - сказалі яны, і раскрыжавалі яго на тым месцы, дзе ён прарочыў. Там, дзе стаяў некалі векавечны дуб, з якога яны зрабілі крыж, на якім напісалі: "Ты ўваскрэснеш, калі спраўдзіцца тваё прароцтва". І прыбілі да крыжа дубовы лісток".

- А навошта? - памаўчаўшы, бо яго ўразіла гэтая гісторыя, спытаў малы Янка.

Пасляк не зразумеў.

- Што навошта?

- Навошта яны лісток да крыжа прыбілі?

- Ну, не ведаю. Можа, каб пазначыць, што гэта ягоны крыж, а не чыйсьці. Ці каб Прарок напісаў на лістку што-небудзь.

- Што напісаў?

- Ды не ведаю! - засердаваў Пасляк. - Я не прарок, чаго ты прычапіўся?.. - І ўсё ж сказаў, пакруціўшыся ў сене. - Можа, каб напісаў, як народам стаць.

"Гэта можа быць. - падумаў Янка. - Але..." І спытаў: "А як ён напіша, калі раскрыжаваны?.."

Пасляк не адказаў. Спаў.

- Заторгаўся… - працадзіў Кашкадамаў, калі палкоўнік Несцярэнка, насмешлівым позіркам змераўшы ўсю расстрэльную кампанію, падняў з-пад ног Горкага малаток, паклаў адну на адну, левую на правую, да крыві нацёртыя ступні Купалы: "Што гэта ў вас? Стыгматы?.. - і, выбраўшы найдаўжэйшы цвік, увагнаў яго на чвэрць. - А цяпер давайце кожны па чарзе, па адным разе..."

Гэты разам болем працяла, як токам. "Калі так, - скрозь боль падумалася, - патрыярха працінала, якога токам катавалі, дык не дзіва, што не вытрываў. І падпісаў паперу - і пачалі маліцца ў храмах за тых, хто знішчаў храмы. "За краіну нашу і ўлады яе." Перад раскрыжаваным Хрыстом - за Сталіна.

"Як лёгка вінаваціць... - яшчэ падумаў. - І як не проста павінаваціцца. Цяжэй, чым боль стрываць".

Рубін на медальёне зноў горача кальнуў далонь.

- Давайце-давайце. Сяргей Міронавіч, пакажы прыклад, ты ж ва ўсім першы хацеў быць, - узяў Сталін малаток у Несцярэнкі і падаў Кіраву. - Давайце, усе давайце. Цюк, цюк. Ці ўсе вы думаеце, як трое гэтых паганцаў, што можна глядзець, як некага катуюць, забіваюць, і заставацца чысценькімі? Праваслаўнымі святымі? Маўляў, мы тут ні пры чым. А хто пры чым, калі не вы? Калі вы тут?

Яны пастаялі адзін перад адным, Сталін і Кіраў, вочы ў вочы, і апошні не стрываў, адвёў позірк, узяў малаток. "Цюк" - цюкнуў па цвіку Кіраў, хуценька падаўшы, нібы яму руку апякло, малаток Куйбышаву, той таксама хуценька цюкнуў, і Горкі за імі, прамахнуўшыся і ўдарыўшы Купалу па пальцах, за што прабачыўся, а Купала кіўнуў: "Нічога, Аляксей Максімавіч, бывае..." - і Маякоўскі, і таварыш Коган, і ўсе, хто быў асуджаны, і хто проста быў на судзе, адзін за адным падыходзілі, бралі адзін у аднаго малаток: цюк, цюк, цюк, цюк, цюк.

Калі ты тут, дык ты тут.

- Вялікі Воз нагружаны цвікамі. - яшчэ раз паўтарыў Сталін тое, што прамовіў крыж, і што правадыру, мусібыць, спадабалася. - Вось і ўся ідэя Бога. Але нават яе не варты чалавек.

Святая Ганна ажно войкнула, гэтак абурылася, святы Серафім нахіліўся да яе: "Што ён такое кажа?.." - а яна падышла да патрыярха, нешта пашаптала яму на вуха, той паківаў "Так... Так..." - і павярнуўся да пралому ў сцяне, каб яго чулі і на новых, і на старых могілках.

- Ён кажа тое самае, што казаў. Што ідэя вышэй за чалавека. І з гэтай ідэяй ён бурыў храмы, у якіх маліўся чалавек. Бога адпрэчваў. А сам хрышчоны! І дачку пахрысціў. На ўсялякі выпадак. У Данскім, употай.

"Цюк, цюк, цюк, цюк, цюк." - як акампанемент да слоў патрыярха, гукалася ў званах манастырскіх сабораў ціхае рэха над могілкамі, і Ціхан, нібы падстройваючыся пад рытм акампанементу, змяніў інтанацыю, тыцнуў пальцам у Кашкадамава.

- Гэты вырадак хрысціў! Святар з партыйным білетам! З пасведчаннем слугі д’ябла!.. Таму дачка ваша, - перавёў патрыярх палец у бок Сталіна, - калі вырасце і дазнаецца, якая нячыстая сіла далучала яе да вялікай таямніцы, новы хрост прыме! Тут, у Вялікім саборы, разам з дзецьмі сваімі!

"Цюк, цюк, цюк, цюк." - плылі і плылі ў зыркім месячным святле, нахіляліся да ног Купалы твары, людзі ў вайсковым і цывільным, і некаторых ён пазнаваў: маршал Блюхер, камандармы Убарэвіч і Якір, лётчык Чкалаў, рэжысёр Мейерхольд, паэт Клычкоў, пісьменнік Бабель, але большасцю людзі былі незнаёмыя: цюк, цюк, цюк, цюк, цюк.

Пра тое, што Сталін хрысціў дачку, Купала чуў. Ганна казала. Зацягнула яго сярод ночы ў Данскі манастыр, да сабора прывяла: "Мяне ў ім хрысцілі. Разам з дачкой Сталіна, які сябраваў з маім бацькам. Я ўжо вялікая была, усё помню. А праз дзесяць гадоў Сталін бацьку майго расстраляў. - І яна паўтарыла, але зусім інакш, чым толькі што сказала. - Усё помню".

У тое, што бацьку яе расстралялі, паверыць не цяжка было. А вось у тое, што Сталін дачку хрысціў, што Ганна разам з ёй хрысцілася...

"Не верыш і не вер, - ні ў чым не стала пераконваць яго Ганна. - Ідзі за мной, ўлюбёнае месца на старых могілках пакажу".

Яны прайшлі паўз Малы сабор амаль да жалезнай брамы ў сцяне паміж старымі і новымі могілкамі і звярнулі ўлева на зарослую дарожку, пасярэдзіне якой узвышалася над астатнімі помнікамі бронзавая постаць анёла. "Крылаты геній, - за руку падвяла Купалу да анёла Ганна. - Нават стоячы на каленях, схілены над магілай, ён узвышаецца над усім і ўсімі. Ведаеш, чаму?.. Бо гатовы ўзляцець! Бачыш?.. Калі мая маці аднойчы, моцна раззлаваная на бацьку, сказала яму, пры мне сказала, што ён сябруе са Сталіным на каленях, бацька прывёў мяне сюды. Каб я зразумела, што і на каленях стаяць можна па-рознаму. Што нават з каленяў можна ўзляцець. І я зразумела. Але не адразу. Зразумела пасля таго як бацькі не стала.

Яна пагладзіла анёла па крыле.

- Восень была. Кастрычнік. Я той дзень запомніла. Пад вечар Сталін быў у нас у гасцях. Наўмысна, мусіць, прыйшоў, ведаючы, што брат нашай маці тыдзень таму расстраляны разам са старэйшай дачкой. Яшчэ адна дачка, малодшая, і сын - на Лубянцы. А маці, таксама ўсё ведаючы, боршч Сталіну налівае. Зубы сцяўшы. Той кажа: "Які чырвоны! Я люблю, калі такі чырвоны. У белай талерцы." Маці сабралася нешта адказаць - бацька яе апярэдзіў. "Іосіф, у тваёй талерцы - кроў. Ты кроў хлябаеш. Смокчаш косткі людскія." Сталін не чакаў, лыжку ўпусціў, кіцель запырскаў. Узяў сурвэтку, белую такую, на ёй чырвоныя плямы выступілі. Выцерся і боршч даеў. "Смачны", - сказаў. Падняўся і пайшоў. А ўночы прыйшлі па бацьку. Як ён глядзеў на мяне, калі яго выводзілі! Маўляў, ну што я табе пра анёла казаў?

У Ганны выступіла і бліснула пад месяцам сляза. Яна скінула яе на надмагілле: "Дорага абыходзяцца палёты…"

Памаўчаўшы, падвяла Купалу да надпісу на пастаменце.

- Анёл гэты над грудком Ганны Трубяцкой. Мяне ў яе гонар назвалі. І маці мая з Трубяцкіх, якія род свой вядуць ад унука вялікага князя літоўскага Гедыміна. І брат яе, якога разам з дзецьмі знішчыў Сталін, ведаючы, што яны - наша радня. Потым і маці маю. Яна прасіць пайшла за бацьку, Сталін сказаў: "Правільна, што сама прыйшла."

Купала ўважліва ўгледзеўся ў яе напоўненыя месячным святлом вочы.

- Дык ты літвінка?

- Як сказаць. Продкі збеглі з Літвы пяць стагоддзяў таму. Але...

Ганна прытулілася да яго, абняла. Моцна, парывіста, як не абдымала раней.

"Не забывай, што ты крылаты. Што крылатыя ўзлятаюць нават з каленяў".

І пазней, па смерці, ён успомніў! На ўсё забыўся, а гэта ўсплыло. Успомніў, як тады, калі злятаў у лесвічны пралёт, мільганула думка, што, можа быць, і падаючы, узлятаюць, але гэтак хутка думка мільганула, як водблеск далёкай маланкі, якая недзе там, за небасхілам, і пра якую нават не скажаш, ці маланка яна…

- Дачку пахрысціў, а Хрыста адмяніў! - не спыняўся патрыярх. - Двурушнік! А што замест?.. Рай на зямлі?.. На Калыме! Мільёны! Мільёны людзей дзеля раю на зямлі ў зямлю закапаў! Святароў, хоць сам у семінарыі вучыўся, выразаў пад корань! Мяне, патрыярха... - перахапіла Ціхану горла, успомніў, відаць, як яго на Лубянцы токам катавалі, прыніжалі, змушалі сваё дзярмо есці, каб ведаў, хто ёсць ён сам, і што ёсць ягоная, Богам дадзеная яму ўлада перад уладай таварыша Сталіна, які раптам сказаў глуха: "Я сынам сваім ахвяраваў. Зрабіў тое самае, што Бог..." - і гэткага блюзнерства патрыярх ужо не стрываў, руку ўскінуў, хіснуўшыся: "Анафему маю ў самым пачатку вашай крыважэрнай улады ніхто не адмяняў! Не можа быць даравання бязбожнаму ўладару цемры часоў гэтых! Таму на крыж! На крыж, як разбойніка, каб пакутаваў, каяўся, маліўся і прасіў Госпада грахі дараваць!.."

Патрыярх страшны быў - і Купала ўспомніў ягоную цёплую і мяккую, нават пульхную руку. Як пірог, якім частаваў Ціхан яго і Брусава ў Вільні.

Як даўно яно было! Яшчэ на той вайне. Хоць любая вайна адна і тая.

Брусаў пасля вайны, расчараваўшыся ва ўсім, пра што з фронту ў "Рускія ведамасці" пісаў, пайшоў савецкай уладзе служыць. Уступіў у партыю, займеў грамату з удзячнасцю рабоча-сялянскага ўраду. Таксама браў, што давалі.

Але гэта не апраўданне. Тое, што грэх не на адным табе, на некім нават большы, цябе не апраўдвае.

- Каго на крыж?.. - стаяў, вылупіўшы вочы на патрыярха, Кашкадамаў. - Ты што... Ды мы цябе... - не знаходзіў ён слоў, азіраючыся і не разумеючы, чаму ўсе стаяць і маўчаць, нічога не робяць, не падключаюць ток, не раздзіраюць Ціхана на кавалкі, а той уперыўся ў яго:

- Што "мы цябе"? Хто - "мы"?.. Ты вырадак! Калі святаром быў, ты не толькі ў храме служыў. Яшчэ і ў ГПУ! У шостым, д’яблавым аддзяленні! Злыдню Тучкову, якому даручыла д’яблава ўлада "ліквідацыю" Бога, дапамагаў! А як толькі з’явіўся ўказ пра канфіскацыю царкоўных каштоўнасцяў, ты што зрабіў? Сваю ж царкву абрабаваў! І здаў не ўсё нарабаванае, не ўсё... Грабніцу святой Ганны памятаеш? - зірнуўшы на святую Ганну, якая дробна заківала, ступіў Ціхан да Кашкадамава, і вочы ў яго гэтак гарэлі, што той адхіснуўся. - Дзе медальён з рубінам? Дзе крыж залаты з алмазамі? Дзе ладанка з ніткай з плашчаніцы Хрыста?.. - наступаў і наступаў на Кашкадамава патрыярх. - Злодзей! Рабаўнік! Веру прадаўшы, краў і прадаваў золата! Праваслаўныя святыні! На крыжы тваё месца, разбойнік! Праклінаю! На крыж цябе, на крыж!..

"Вялікі Воз нагружаны цвікамі", - паглядзеў у неба Купала, і Сталін, які стаяў каля яго, сказаў голасам, які прагучаў нібы зверху: "Так. Але я зрабіў тое самае, што Бог".

Купалу здалося, што Сталін кажа не толькі пра сына, прынесенага ў ахвяру. Пра нешта яшчэ. Пра створаны ім свет.

Гэта міт, нібы ён ахвяраваў сынам. Не вызваліў яго з палону, не памяняў на палоннага нямецкага фельдмаршала: "Я салдата на фельдмаршала не мяняю". Але праўду казаў некалі ў Вільні Ціхан. "Няма нічога больш трывалага, чым міт, які ўсвядомлены мільёнамі людзей як рэальнасць. Яго немагчыма пабурыць..."

Гэтакім самым мітам можа стаць створаны Сталіным свет. І Сталін не сам-адзін яго ствараў, вунь колькі памагатых!..

"Гэта я, Госпадзі?.."

- У мяне крыжоў няма, - буркнуў у бок патрыярха палкоўнік Несцярэнка. - Лётчык толькі адзін прынёс.

- Які лётчык?

- Ну, можа, не лётчык. Блазен нейкі ў лётным шлеме. Так што хіба з двух бакоў.

Патрыярх не зразумеў: "Як гэта?.." - і палкоўнік, рукі раскінуўшы, стаў з ім спінай да спіны: "Вось так, спінай да спіны і прыбіць..."

Прапанова палкоўніка супярэчыла, мусібыць, уяўленням патрыярха пра раскрыжаванне, ён прамовіў няўпэўнена: "Так, пэўна, нельга. Да таго ж іх трое. Хіба зняць аднаго..." - "Каго? - спытаў Несцярэнка. - Купалу?.." - а таварыш Коган плечыкамі пацепнула: "Не разумею. Усе могілкі ў крыжах, у любога нябожчыка можна ўзяць", - на што святая Ганна сказала строга: "Гэта іх крыжы!" - і святы Серафім дадаў: "У кожнага - свой".

40

Іх абступіла цемра, і цемра сказала: "Цяпер у гэтай вежы на дзве смерці будзе болей".

У голасе Ганны не было страху, бо яна не ведала легендаў Крэўскага замка, у падзямелле якога прыйшла некалі, каб забраць Кейстута, паганская багіня смерці Мерцва, якая і засталася тут, дыханнем сваім змяртвяючы кожнага, хто спускаўся ў замкавыя лёхі. Не чула Ганна і пра замураваных у сценах замка крыжакоў, якія сталі прывідамі і нікога з тых, каго вырашыў замак забраць у вечнасць, з яго не выпускаюць, а ўцекачоў даганяе і згрызае замураваны ў кутняй вежы вогненны ваўкалак. Нічога гэтага не ведаючы, не помнячы, Ганна не спалохалася, а Віктару стала страшна. Не праз тое, што ён задыхнецца тут у абдымках Мерцвы, што застанецца недапісаным раман, не. Ён спалохаўся сваімі дзіцячымі страхамі, з якімі, паслухаўшы якую-небудзь страшную гісторыю пра замак, пра прывіды, якія ў замку жывуць, сніў іх, прачынаўся сярод ночы і ўжо да раніцы заснуць не мог - гэтак тыя прывіды тупалі ў садзе. Будзіў дзеда, які супакойваў яго: "Гэта яблыкі падаюць…" - і Віктар не еў, хоць яны смачныя, спелыя былі, паданкі, баяўся, што з’есць прывіда і сам прывідам стане.

Страхі гэтыя ўваходзілі ў яго па начах, калі замак ажываў, калі чуліся ў ім галасы, тупат коней, бразганне жалеза, рыпы ланцугоў пад’ёмнага маста, калі з’яўляліся на ягоных парушаных сценах цені князёў, калі ў лёхах замка чуліся стогны, а ў байніцах свістаў вецер і енчылі праклятыя душы забойцаў Кейстута, калі позніх падарожнікаў клікала ў незваротныя госці Мерцва, - і Віктар баяўся яе, баяўся вогненнага ваўкалака, прывідаў, баяўся дачкі млынара, у якую закахаўся жахлівы дух падзямелляў замка, куды той дух, чорная хмара, дачку млынара зацягнуў, баяўся чарадзейкі ў белай сукні, якая з’яўляецца ўночы на замкавых мурах, у якіх столькі камянёў, колькі людзей жыло і жыве ў Крэве, у кожнага камень свой, і чарадзейка час ад часу камяні з муроў скідвае: з высокай сцяны скіне - дарослы чалавек назаўтра ў Крэве памрэ, з малой - памрэ дзіця, - і Віктар баяўся, каб тая чарадзейка ягоны камень не скінула, не пераблытала ў цемры з іншым…

Паступова вочы прывыкалі да цемнаты, нешта забялела перад ім, ён працягнуў руку, па ёй слізнула гладкае, прахалоднае - змяя! Ён лавіў у маленстве змей, мядзянак, хапаючы іх каля самай галавы, але як у цемені ўбачыш, дзе ў гэтай змяі галава? Схапіў тое, што слізнула па руцэ, наўздагад, і Ганна сказала: "Бяры-бяры, самы час табе пераапранацца", - гэта быў пояс яе сукенкі. Ён падаў яго ёй на голас, адчуў, як дакрануўся пальцамі да яе рукі - і на момант дотыку ўсё ўбачыў так, нібы не было тут цёмна: Ганна стаяла перад ім, нацягваючы на сябе сукенку. Адняла сваю руку ад ягонай - і ён зноў аслеп.

Што гэта?..

- І што з жонкай Вітаўта пасля было? - мутна бялеючы ў цемрадзі, спытала Ганна, а ён стаў навобмацак шукаць яе рукі. - Што ты рукамі водзіш, як сляпы?

- Вазьмі мяне за руку.

- Яе, здаецца, жывой спалілі?

- Не. Уцякла разам з мужам. Можаш за руку мяне ўзяць?

- Уцячы са мной хочаш? Тут лесвіца… Бачыш? - узяла яна нарэшце ягоную руку, і ён убачыў каменныя прыступкі, лесвіцу, пра якую з дзяцінства ведаў, што нікуды яна не вядзе, абрываецца на першым паверсе, бо другога і трэцяга паверхаў не было, ад іх засталіся толькі дзве парушаныя сцяны. Да вайны Княская вежа амаль цэлая была, а ў вайну біла па замку руская артылерыя, страляючы па немцах, якія Кутнюю, паўднёвую вежу замка ператварылі ў дот.

- І шчасліва жыла?.. - ступіла Ганна на лесвіцу, і ён, баючыся яе ад-пусціць, ступіў за ёй. Туды, дзе нічога няма і быць не можа, бо там - паміж двух парушаных сцен - пустата.

- Так. Амаль да ста гадоў.

- Але я помню, што некага спалілі.

- Служанку яе Ягайла жыўцом спаліў. Пакаёўку, якая Вітаўту сваю апратку аддала, застаўшыся ў гэтым склепе.

Ганна спынілася.

- Чаму?

- Што чаму?

- Чаму яна пайшла на смерць за яго?

- Не ведаю. Бо пакаёўка. Гаспадыня загадала перапрануцца і застацца, пераапранулася і засталася.

- Так проста?

- А як?..

Ганна вызваліла руку, пайшла ўверх.

- Калі ўсё так проста, дык як ты раман пішаш?..

Без яе рукі Віктар зноў аслеп. Замёр, узіраючыся ў чарнату і не разумеючы, што адбываецца, чаму Ганна ў цямрэчы відушчая, а ён не, і нехта зверху, адтуль, дзе нікога быць не можа, бо там пустата ў парушаных сценах, сказаў: "Ёсць людзі, якія бачыць дарогу толькі тады, калі іх па ёй вядуць".

Голас быў знаёмы, але чый? У падзямеллі ён гучаў глуха, быў не такім, якім чуў яго Віктар некалі, - дзе і калі? Нешта з гэтым голасам звязанае важнае, ён сутаргава ўспамінаў, што? - і не мог успомніць, пакуль зверху не пачулася: "Са склепу на першы паверх сямнаццаць прыступак. Некалі вы іх, Віктар Паўлавіч, заплюшчыўшы вочы, прабягалі".

"Са склепу на першы паверх сямнаццаць прыступак." - гукнулася ў падзямеллі глуха, і ён успомніў! Гэта быў голас прывіда, як пераследваў яго праз усё жыццё, з’явіўшыся ў дзяцінстве.

Гэты быў ягоны прывід. У крэвічаў, старых і малых, апроч сваіх камянёў у мурах замка, былі яшчэ і свае прывіды. У замку іх было столькі, што на ўсіх хапала. Не ўсе яны былі страшныя, ягоны таксама надта ўжо страшным не выглядаў, але нікога Віктар гэтак не баяўся, як яго.

Начныя страхі заклёнамі і зёлкамі выводзіла з маленькага Віктара вядзьмарка Багучыха, але страхі не адпускалі - і тады Багучыха сказала, што іх трэба спалохаць. Гэтак спалохаць, каб яны, перапудзіўшыся, выскачылі з сэрца - усе страхі чалавечыя ў сэрцы чалавечым жывуць. Узяўшы Віктара ад бацькоў, якім сказала, што бярэ на ноч да сябе, яна завяла яго апоўначы ў замак. "Адсюль, - шаптала на вуха, нібы сама баялася, - страхі ў цябе ноччу прыходзяць, тут яны ноччу з цябе выйдуць. А каб ты не памёр ад іх, калі выходзіць будуць, на табе зёлкі. Чалавек звык жыць у страху, і калі раптам страх пакідае яго - чалавеку да смерці жудасна. Бо без страху жыццё адкрываецца яму зусім не такім, якім бачылася, калі баяўся. Вып’еш зёлкі - і ўсё ў свеце ўбачыш не гэтакім, якім яно табе здаецца, а такім, якім яно ўсё ёсць. І не разарвецца сэрца ад страху. Толькі да відна тут будзь, не ўздумай дахаты збегчы - ваўкалак дагоніць і загрызе".

Калі Багучыха, прамармытаўшы яшчэ нейкі заклён з малітвай, у яе і для чыстай, і для нячыстай сілы адны і тыя заклёны з малітвамі былі, пайшла, пакінуўшы Віктара аднаго пасярод замкавага двара, ён спалохаўся адразу. Так, што сэрца зайшлося ад страху, і каб яно не разарвалася, ён выпіў зёлкі. Лёг між камянёў, схаваўшыся за імі так, каб ваўкалак з Кутняй вежы яго не заўважыў, і глядзеў у неба.

Над замкам неба было зусім не такім, якім было над стогам каля Багушоўскага лесу. Там яно плыло велічна, было такое, нібы абяцала і яму, і дзеду, і ўсім, хто жыве і глядзіць у ягоную зорна-залатую плынь, цуд, свята ў Божым свеце, а тут калі і быў цуд, дык не святочны. Нерухома стаяў, увагнаны ў нябёсы над Кутняй вежай, Зорны Кол, а вакол яго шалёна круціліся, нібы ў віры, сузор’і, і кожнае спрабавала зачапіць, раскідаць, скінуць з неба сузор’е іншае, быццам яно ці замінала яму, ці займала ягонае месца. Ва ўсім небе, колькі бачыў яго Віктар ад Кутняй да Княскай вежы, ішла вайна! Ваяр, развярнуўшыся, дзіду за дзідай кідаў у Казла, Бык падымаў на рогі Барана, Змей перакульваў Малы воз, Вялікі і Малы Сабакі гналіся за Аратым, адзін з Касцоў біўся з Аднарогам, двое другіх змагаліся з Блізнятамі, Два Браты палявалі на Жорава, па Божым шляху ляцелі і скублі адно адное зорныя гусі, буслы, шпакі, ластаўкі, вогненнае пер’е разляталася ва ўсе бакі каметамі, астэроідамі, метэорамі, адны з якіх паглыналіся сонцамі, іншыя, выбухаючы, падалі на планеты, знішчаючы на іх жыццё, - неба грымела і палала, бліжэй да небасхілу наліваючыся крывёй, якой набракалі муры Крэўскага замка, набіралі чырвані тыя камяні, паміж якімі ляжаў нерухома, гледзячы ў крывавы вір нябёсаў, маленькі хлопчык.

На адзін з камянёў упаў месячны цень. І гэткім самым, як ягоны месячны цень, выглядаў прывід, што паўстаў перад Віктарам. Быў ён у ботах з ялавай скуры з хромавымі халявамі, у сініх з малінавым кантам галіфэ, у зелянковага колеру гімнасцёрцы, падпаясанай скураной дзягай з кабурой на правым баку, і ў сіняга колеру з крапавым аколышкам фуражцы. "Маёр Вырак! - адной рукой дастаючы з кішэні гімнасцёркі чырвонае пасведчанне з адціснутымі на ім мечам, сярпом і молатам, другой рукой выхапіў прывід пісталет з кабуры, і па па рухах ягоных відаць было, што гэта самае прыемнае з усяго, што даводзілася яму рабіць і тады, калі ён маёрам быў, і цяпер, калі стаў прывідам маёра. - Устаць! Не рухацца! У мяне загад расстраляць Віктара Маргера, сына ворага народа!.."

Твар прывіда плыў у месячным святле, як у рацэ, калі глядзіш на ваду з кладкі, але Віктар пазнаў яго па ўчэпістых, якія глядзелі, не міргаючы, рознакаляровых вачах і вузкім, як бы завостраным носе: гэты прывід быў тым чалавекам у ботах з ялавай скуры з хромавымі халявамі, у сініх з малінавым кантам галіфэ, у зелянковага колеру гімнасцёрцы, падпаясанай скураной дзягай з кабурой на правым баку, і ў сіняга колеру з крапавым аколышкам фуражцы, які прыехаў у чорным варанку, каб арыштаваць і завезці на суд "тройкі" ў Маладэчна бацьку Віктара.

- Да сцяны!.. - павёў пісталетам прывід. - Да бліжэйшай, каб не хадзіць далёка.

У яго бацькаў пісталет! Адкуль у яго бацькаў пісталет? Ён забіў бацьку? І цяпер з’явіўся, каб з ягонага пісталета забіць мяне?

Бліжэйшай сцяной была заходняя, на сутыку якой з паўночнай узвышалася Княская вежа, а недалёка ад вежы - пралом у сцяне, праз які Віктар па дзесяць разоў на дзень забягаў у двор замка, і можна было б паспрабаваць праз гэта пралом выскачыць, але ў ім стаялі, нібы чакаючы яго, прывіды крыжакоў. За спінай Віктара прагульвалася па паўднёвай сцяне, каб скінуць гэтай ноччу ягоны камень, чарадзейка ў белай сукні, ва ўсходняй сцяне разгараўся прывід вогненнага ваўкалака, не перакрыты шлях быў, калі не лічыць прывід маёра, які, расставіўшы ногі, стаяў перад Віктарам, толькі да паўночнай сцяны. Яна была вышэй за тры астатнія, занадта высокая, каб на яе ўзабрацца, хіба што па лесвіцы ў Княскай вежы, якая абрушаная на другім паверсе, але па яе абломках можна і вышэй ускараскацца, - мітусліва шукаў Віктар шлях да паратунку, і пакуль ён выбіраў яго, прывід стрэліў. Віктар бачыў, як пырснуў з пісталета агеньчык, як выляцела куля і, падляцеўшы да яго, завісла, як залацістая пчала, нібы вырашаючы, куды ёй далей ляцець - і, рэзка павярнуўшы ўлева, дзе стаялі ў праломе заходняй сцяны прывіды крыжакоў, паваліла аднаго з іх на цагляны друз.

Гэта быў бацькаў пісталет! Імянны пісталет бацькі, якім яго ўзнагародзілі за тое, што ваяваў з ворагамі, а не страляў сваіх! Вось і стрэліў пісталет так, як бацька б стрэліў, а прывід маёра Вырака, убачыўшы, што Віктар стаіць, як стаяў, падумаў, пэўна, што ўпершыню ў жыцці прамахнуўся, яшчэ шырэй расставіў ногі, каб лепш прыцэліцца - і Віктар нырнуў пад ягонае галіфэ, слізгануў між ног, пракаціўся па траве да Княскай вежы і скочыў у яе падзямелле. "Лаві яго! Лаві!" - кінуліся да вежы следам за ім усе прывіды, што жылі ў замку, крыжакі, чарадзейка, вогненны ваўкалак, душы забойцаў Кейстута, а ён у цемры нічога не бачыў і ніяк не мог знайсці лесвіцу, што вяла наверх, абдзіраў, шукаючы яе, далоні аб шурпатыя камяні сцен, нарэшце намацаў прыступкі і пабег па іх усляпую, памятаючы, як лесвіца ў сцяне закругляецца, і колькі ў ёй прыступак, вось тут яны павінна былі б скончыцца, бо далей лесвіца абваленая, а прыступкі ўсё не сканчаліся, і ён бег, бег, бег, дабег да сваёй школы, у падворку якой стаяў п’едэстал, з якога скінулі помнік Сталіну, да тэхнікума, насупраць якога стаяў помнік Леніну, да інстытута, у двары якога зелянеў пад зялёнымі дрэвамі помнік Герцэну, справа ад якога чарнеў, нібы вёў у пекла, уваход у качагарку, дзе Ганна сказала яму, што яна дачка ці Купалы, ці Берыі, пры якім служыў маёр Вырак, які арыштаваў бацьку Віктара і стаў прывідам, самым страшным з усіх, якія сніліся Віктару і якіх ён мог уявіць, прывідам дзяцінства, школы, тэхнікума, інстытута, прывідам усяго ягонага жыцця, якое вярнула яго туды, дзе пачалося, у Крэўскі замак, дзе яму зноў трэба бегчы ў цемры па лесвіцы, у якой няма прыступак, хіба толькі ў самым пачатку, толькі на першы паверх, але ён не мог успомніць, колькі іх, пакуль зверху не пачулася: "Са склепу на першы паверх сямнаццаць прыступак. Некалі вы іх, Віктар Паўлавіч, заплюшчыўшы вочы, прабягалі".

Так, прабягаў. Ён пасунуўся да сцяны, паклаў на яе далонь, адчуў знаёмую, не забытую праз гады шурпатасць камянёў і, кранаючы іх пальцамі, пабег "Адна, дзве, тры, чатыры, пяць, шэсць, сем, восем, дзевяць, дзесяць… тут праз адну можна пераскочыць… дванаццаць, трынаццаць, чатырнаццаць, пятнаццаць, шаснаццаць, сямнаццаць… тут, дзе некалі былі дзверы на першы паверх, павінен быць праём, але яго няма… а пад нагой яшчэ адна прыступка… як гэта?… ён добра памятаў, што лесвіца тут, абваленая разам са сцяной, канчалася, вышэй трэба было караскацца па яе абломках… можа, ён адзінаццатую прыступку не пераскочыў?.. яшчэ раз сямнаццаць… але праёма няма… і пад нагой зноў прыступка… васямнаццаць, дзевятнаццаць, дваццаць…" - на трыццаці ён перастаў лічыць, проста бег, бег і бег, не ведаючы, бо не бачыў, куды, усведамляючы толькі тое, што бяжыць уверх па лесвіцы без прыступак, што лесвіца ў замку, бо пад пальцамі шурпатая сцяна… ці гэта неба такое шурпатае, пабіла яго громам з маланкамі?.. - ткнуўся ён у спіну задыханай Ганны, схапіў яе за руку, і цераз плячо Ганны ўбачыў дырэктара антыкварнай крамы, які ў вялізнай зале з карцінамі і габеленамі на сценах сядзеў на крэсле, што нагадвала трон.

XLI

"У кожнага свой крыж", - паўтарыў святы Серафім, зірнуўшы на Кашкадамава, і над могілкамі скразануў лёгкі пошум. Да гэтага моманту нябожчыкі назіралі за ўсім, што адбывалася, не сказаць каб абыякава, але і без асаблівага інтарэсу - за сваё жыццё і смерць яны ўсялякага наглядзеліся. А тут зашапталіся. Мёртвым таксама цікава, хто першы ў чарзе з таго свету на…

"На які?.. "

- Быў суд! І ніхто не можа вырак суда адмяніць! - закрычаў Кашкадамаў, які пасля праклёну патрыярха стаяў знямелы, а цяпер трохі ачомаўся і зразумеў, як і ўсе, для каго вызваліцца месца на крыжы, калі зняць з крыжа Купалу. - Каюся! - нечакана, як падкошаны, упаў ён на калені перад Ціханам, стаў біцца галавой аб надмагільны камень. - Што злыдню Тучкову, ворагу царквы дапамагаў, што вас катаваў, мітрапаліта Сергія мучаў, грабніцу святой Ганны разрабаваў, што золата краў, каюся, каюся, каюся!.. - біўся ён аб надмагілле, і ўсе нябожчыкі з новых могілкаў глядзелі на Сталіна, а са старых - на патрыярха.

З рук Маякоўскага выслізнуў цвік, які даў яму Сталін, ён доўга шукаў яго ў траве на магіле, знайшоў, ціха сказаў як сабе самому: "Праблема. Ці выцягнуць два цвікі, ці ўвагнаць адзін?.."

Ціхан паківаў: маўляў, так. Праблема.

- Божая ўлада вышэй за царскую, - сказаў патрыярх, памаўчаўшы. - Але яна не для таго, каб царскую ўладу адмяняць. І Божы суд за царскі вышэй, але ён не адмяняе царскі. Таму як ёсць. - перахрысціў ён Купалу на крыжы, - так ёсць.

"Вымыў рукі..." - гэтак жа ціха, як самому сабе, сказаў Маякоўскі, і Ціхан рэзка ўскінуў галаву, ды адказаць не паспеў, бо раптам падляцела да яго: "За што? За што? За што?.." - закалыхалася перад ім Спагада, якую ён адпіхнуў раздражнёна: "Бог ведае!.." - а над Купалам адразу ж, каб апошні цвік увагнаць, нахіліўся палкоўнік Несцярэнка, стаў расціскаць ягоную, сціснутую ў кулак, левую далонь: "Ды што вы тут з апошніх сіл сціскаеце? - і, расціснуўшы кулак, убачыў апёк на далоні, пакінуты чырвоным рубінам. Разгубіўся, паклаў медальён на грудзі Купалу. - У яго і праўда стыгматы..."

- Гэта ў каталікоў! У неўротыкаў ды вар’ятаў стыгматы! - закалаціла патрыярха, а Купала нягнуткімі пальцамі, якія ледзьве не зламаў Несцярэнка, падняў вечка медальёна - і ў вочы яму глянуў Сталін. У зялёным, глуха зашпіленым фрэнчы, у чорна-бліскучых ботах. На чырвоным крыжы на тле белай эмалі.

- Госпадзі, даруй! Уратуй і памілуй! - перахрысціўся святы Серафім.

- Свят, свят, свят. - І накінуўся на святую Ганну. - Ты што яму дала? - а тая глядзела няўцямна: "У маім медальёне Хрыстос быў. Не ведаю, як... Хіба па смерці..."

Яна зірнула на Кашкадамава - той таксама выглядаў здзіўленым, толькі што не хрысціўся. "Так, калі я забіраў, таксама Хрыстос быў. - І пацепнуў плячыма. - Перамаляваў нехта".

Сталін прысеў каля Купалы, узяў медальён.

- Як вы думеце, хто? Купчыха?.. Пабаялася б... Ганна?.. Яна магла не пабаяцца. Але які сэнс?.. Які сэнс, як вы думаеце?..

Убачыўшы, як адрэагаваў Сталін, Кашкадамаў зразумеў, што, пацепнуўшы плячыма, зрабіў памылку.

- Гэта знак! Некалі, таварыш Сталін, так і будзе!.. - І зноў датумкаўшы, што ляпнуў не тое, стаў тлумачыць. - У сэнсе, што рускі народ вас, як Бога...

Але і ў гэтым адчуўшы двухсэнсоўнасць, Кашкадамаў змоўк, а Сталін перапытаў Купалу:

- Дык як думаеце?.. Які сэнс? І для каго яна гэта? Для сябе?.. Для вас?.. Для мяне?.. Тады скуль наперад ведала?..

Купала не знаходзіў, што адказаць. Ён чакаў чаго заўгодна, але не гэтага.

- Так, - сказаў Сталін. - Не пасма валасоў. - І вярнуў, пстрыкнуўшы вечкам, медальён. - Насіце.

Купала ўзяў медальён, сціснуў у левай руцэ: "Але які сэнс? І для каго яна гэта? - гукнулася ў ім рэхам. - Для сябе?.. Для яго?.. Для мяне?.. Тады скуль ведала наперад?.."

Раскрыжаваны Сталін у медальёне святой Ганны ўразіў яго не меней, чым той, якога прынёс у чырвонай пушачцы ў Саюз пісьменнікаў, як узнагароду Купалу, кур’ер з Крамля. "Лётчык". Але яшчэ больш уражаны выявай Сталіна на крыжы ў медальёне праваслаўнай святой быў патрыярх Ціхан. У яго быў гэтакі твар, такія вочы, што, здавалася, ён другім разам памёр.

- Пакайцеся, - сказаў патрыярх ледзь чутна. - Самы час.

Сталін цяжка, як чалавек, якому баляць ногі, падняўся.

- Я зрабіў тое самае, што Бог, - паўтарыў ён, гледзячы ў змярцвелыя вочы Ціхана. - Богу ёсць у чым каяцца?.. - І не пачуўшы ні слова ні ад патрыярха, ні ад каго-небудзь, усміхнуўся. - Тады і мне няма ў чым.

- Пераварочвайце крыж, - безнадзейна махнуў рукой Ціхан. - Пераварочвайце.

Ніхто ні са старых, ні з новых могілак не спяшаў падысці да Купалы, і толькі пасля таго як патрыярх нервова азірнуўся: "Ну хто?.." - невядома скуль, як з месячнага святла зляпіўшыся, з’явіліся трое расплывістых, якіх Купала з часу паніхіды ў Саюзе пісьменнікаў не бачыў, а яны раптам выскачылі паперадзе Кругляца, падбеглі і перавярнулі крыж. Прычым гэтак хутка, што Купала, сабраўшыся сказаць: "Пачакайце, адну руку не прыбілі..." - толькі рот паспеў раскрыць, ледзь не падавіўшыся травой з пяском.

Ён ляжаў тварам у зямлю, маўчаў - і нейкі час над ім маўчалі.

- Вы насамрэч збіраецеся мяне раскрыжаваць? - пачуўся нарэшце голас Сталіна. - Вы?.. Мяне?..

У голасе, якім ён гэта спытаў, адчувалася ўся немагчымасць такой дзеі, і Купала таксама адчуваў яе немагчыць, хоць, прыціснутаму крыжам, кінутаму тварам у зямлю, з ротам, забітым травой і пяском, адчуваць што-небудзь было яму ўсё цяжэй.

- Кладзіцеся, - глуха сказаў Сталіну патрыярх. - Я не магу адмяніць прысуд улады, вы не можаце адмяніць Божы прысуд.

- Вы не Бог... - пачаў Сталін, але чамусьці спыніўся. Можа быць, праз тое, што хвіліну таму сам раўняўся з Богам, а, можа, і не таму; магчыма, яму цікава стала, што ж будзе далей, хто ж асмеліцца на такое, і ён дагаварыў. - Але што ж, няхай так...

Ён сеў на крыжавіну, трохі пасунуўся ўніз, выцягнуў ногі, паклаўся спінай, раскінуў рукі - распластаўся на крыжы. У зялёным, глуха зашпіленым фрэнчы, у чорна-бліскучых ботах.

Які цяжкі быў Сталін! Быццам Вялікі Воз з цвікамі ўз’ехаў на Купалу - і ён ледзь здолеў павярнуць галаву ўбок, каб хоць трохі дыхаць. Немагчыма ўявіць было, што чалавек ніжэйшага за яго росту і не большых памераў можа быць такім цяжкім. Ці гэта грахі ягоныя такія?..

"Ну?.. Хто?.." - голасам, у якім не было ніякай надзеі на тое, што нехта на яго адгукнецца, зноў спытаў Ціхан, і нечакана Круглец, голас якога Купала пазнаў па віленскім вымаўленні, сказаў: "Мы можам. Я, Няжыла з Кумцом. Ён у нас Вільню забраў. Так што..."

- Так, мы можам, - сказалі двое ў адзін голас, мусібыць, Кумец з Няжылам, і праз хвіліну над Купалам зацюкаў малаток. Раз, другі, трэці… Купала ўсё чакаў, што скажа Сталіну крыж, але крыж не падаваў голасу.

Не чуваць было таксама, каб Сталін ці застагнуў, ці ўскрыкнуў, ён нават не зварухнуўся на крыжы. Толькі выдыхнуў нешта. Адно нейкае слова. Купала не расчуў, якое, яму здалося: "Смерць".

- Ды што Вільня! Ён жыццё ў мяне забраў! - раптам закрычаў нехта надрыўна, амаль істэрычна, і да крыжа, да твару Купалы падскочылі хромавыя, да бляску начышчаныя боты: - Малаток мне! Малаток! - і за хромавымі ботамі падбеглі боты кірзовыя, за імі чаравікі, большыя і меншыя, адны, другія, туфлі, мужчынскія і жаночыя, скураныя чорныя і скураныя карычневыя, жоўтыя, белыя парусінавыя, і ногі ў нейкіх анучах, абмотках, басанож, і лес чалавечых ног гусцеў і гусцеў, і над гушчаром гэтым мацнелі і мацнелі мужчынскія, жаночыя і дзіцячыя ўскрыкі, плачы, енкі, якія зліваліся, як у хоры, у адзіны стогн, што шырыўся далей і далей, уздымаўся вышэй і вышэй над дрэвамі, дамамі, саборамі, над крыжамі магіл і храмаў плыў і плыў у нябёсы, дзе слаўся без канца і без краю Божы Шлях, па якім каціўся і каціўся Вялікі Воз, нагружаны цвікамі, якія хтосьці - цюк, цюк, цюк - уганяў і ўганяў у Божае цела, у Божы свет, у якім цвікі бліскалі і выглядалі зоркамі…

- Смерды! - раптам выразна скрозь стогн і енк расчуў Купала голас Сталіна. - Пасля смерці грызці... смерды...

42

- Ёсць людзі, якія бачаць дарогу толькі тады, калі іх па ёй вядуць, - паўтарыў дырэктар голасам маёра Вырака, прывіда, ратуючыся ад якога, Віктар праз усё жыццё прабег, не ведаючы, куды бяжыць. Аказалася, у антыкварную краму, дзе ўсё тое, што было.

- Рады бачыць, вельмі рады бачыць вас, - падняўся з трону Вензель, каб пацалаваць руку Ганне. - Маглі б і запрасіць у Крэва, у свой замак, маглі б запрасіць, Віктар Паўлавіч, - паківаў ён Віктару. - Я ж вас у Маскве ў сваю краму запрашаў, а вы мяне нідзе і нікуды, і так выглядае, нібы я сам запрасіўся, праз што мне, паверце, няёмка, але. Але я пачуў, падслухаў, праўду кажучы, што вы казалі пра вялікіх князёў, пра Кейстута, Вітаўта, Ягайлу, і падумаў, што лепш адзін раз убачыць, чым сем разоў пачуць, а паколькі ў маёй краме не толькі антыкварныя рэчы, але і антыкварныя людзі з іх рэчамі і ўсім тым, што было ў іх жыцці, дык вось я і вырашыў, што вам цікава будзе паглядзець, як яно ўсё насамрэч было... вам жа таксама цікава гэта, панна Ганна, вы ж таксама літвінка, - прапанаваў ён Ганне крэсла побач з тронам, і тая сказала, сядаючы: "Я дзеля гэтага і прыехала з Масквы", - а дырэктар падсунуў да трону, толькі з другога боку яшчэ адно крэсла: "Сядайце, Віктар Паўлавіч, ці вы жадаце на трон?.."

Пакуль ён не спытаў пра гэта, Віктар ніякага жадання не меў на трон узбірацца, а тут раптам так захацелася, што ледзьве здолеў адмовіцца: "Дзякуй, не жадаю", - і сеў на крэсла, на якім яму здалося, што ён, як і Ганна, прыехаў у Крэва з Масквы дзеля таго, каб паглядзець відовішча, якое падрыхтаваў для іх дырэктар антыкварнай крамы, штукар, круцель, ці хто там ён яшчэ.

- Што спачатку? - спытаў дырэктар Ганну. - Пра тое, як Вітаўта ўратавалі? Ці як Кейстута задушылі? - І павярнуўся да Віктара. - Ці як вунію падпісвалі?

- Пра тое, як Вітаўта ўратавалі, - нагу на нагу закінула, ямчэй сядаючы, Ганна, і голас яе быў такі, нібы ніколькі не здзівіла яе ні зала ў парушаным замку, ні Вензель з ягонай прапановай, як быццам так яно ўсё і мусіла быць.

- Не меў сумневу! - нібы ў захапленні выгукнуў Вензель. - Сумневу не меў, што менавіта выратаванне Вітаўта паглядзець вы захочаце, бо ў гісторыі Крэўскага замка гэта найцікавейшае з усяго! Асабліва для тонкіх натур, - не паленаваўся ён на камплімент Ганне, пляснуў у далоні: "Пачынаем!" - і над узвышэннем у цэнтры залы, якое нагадвала тэатральную сцэну, запалілася святло, у якім замільгалі цені, паступова набываючы чалавечыя абрысы. - Вяртаемся ў жнівень 1382 года, у Крэўскі замак, дзе вялікі князь Ягайла зняволіў стрыечнага брата свайго князя Вітаўта, праведаць якога дазволіў ягонай жонцы Ганне разам з яе пакаёўкай Любоўю. Перад вамі пакой з каморай. Не цямніца, але і не царскія палаты. У каморы, пакуль нам не бачная, Любоў. Мужчына на ложку - Вітаўт, жанчына, якая на крэсле перад люстэркам расчэсвае валасы, Ганна. Глядзіце, як было.

ГАННА

Які Ягайла звер!.. Пачвара ён якая!

ВІТАЎТ

Мне гэты звер сказаў, што ён цябе кахае.

ГАННА

А мне сказаў, што любіць ён цябе.

Мой Бог!.. Ужо маршчынкі на ілбе…

ВІТАЎТ

Не, ты ў мяне заўсёды маладая!

(Юрліва.)

І болей не прыкідвайся такой:

"Даруй мне, Вітаўт! Сёння з галавой

Не тое штось…"

Што мне да галавы!..

ГАННА

Якія ўсё ж няўрымслівыя вы!..

Пералюбілі, пэўна, паў-Літвы

Ты і браты твае!.. Дзяцей панарабілі!..

Вы жонак хоць сваіх на пальцах палічылі?

Ці не хапае пальцаў?..

ВІТАЎТ

Ты ў мяне

Адзіная…

ГАННА

Ну, хто б сказаў іначай!..

Але ж усё - не так! Як цені па сцяне,

Сыходзім мы. І цені нашы плачуць…

Дачка таксама плача. Не кажу,

А яна плача. дзеці ж адчуваюць.

І слёз яе, што соллю высыхаюць,

Я не дарую гэтаму смаўжу!

(Падымаецца з крэсла, сядае на ложак.)

Каханы мой, адзіны, любы мой,

Я і сама сабе так адчуваю.

ВІТАЎТ, гладзячы Ганну па валасах.

Нібы не тое нешта з галавой?

ГАННА

Ды не жартуй ты!.. Так, нібы з табой

Апошні раз. І як нам быць, не знаю.

І што рабіць?.. Я так цябе кахаю!..

І так дачушку нашу я люблю!..

ЛЮБОЎ, выходзячы з каморы.

Што загадаеце, я тое і зраблю.

ГАННА

Сядзела б ты ў каморы!.. На вяроўцы

Цябе я не цягнула. Пакаёўцы

Што я магу ў вязніцы загадаць?..

ЛЮБОЎ

А я магла б не пакаёўкай стаць?

А вы, як пакаёўка, у каморы

Ці не маглі б тым часам пасядзець?

ГАННА

Ты нешта загаворваешся ў горы.

(Да Вітаўта.)

Пра што яна? Ты можаш зразумець?

ВІТАЎТ

Магу. Яна гатовая на смерць

За тое, каб пабыць. са мной... на тваім месцы.

ГАННА

Любоў, ты звар’яцела?..

(Да Вітаўта.)

Ці смяецца

Яна з мяне?..

(Да пакаёўкі.)

Ці нешта з галавой

Тваёй усё ж не так?..

(Сама да сябе)

Ці так?..

(Да Вітаўта.)

Ты, значыць, ляжаш з ёй,

А я ў каморы сяду?

(Да пакаёўкі.)

Ды крывёй

Ты захлынешся зараз тут, курвіна!..

ЛЮБОЎ

На тое ваша воля.

ВІТАЎТ

Ты нявінна?

ЛЮБОЎ

Нявінна, так.

ВІТАЎТ

І разумеет ты,

На што ідзеш?..

ГАННА

Ты, Вітаўт, не святы.

Я ведала. Але што так, пры мне!..

ЛЮБОЎ

Ды князь мяне і пальцам не кране.

АННА

Ты мне расказвай!.. Не кране мяне!

Кране!.. Але вунь цені на сцяне,

Як мы. І дзецям бацькі не стае.

ЛЮБОЎ

Шкада дзяцей мне.

ГАННА

Дзеці не твае!..

(Рашуча.)

Дык вось: кладзешся... голая ўстаеш.

Сваю апратку князю аддаеш,

А ён табе дае сваю апратку.

(Да Вітаўта.)

Я так сказала ўсё? Не зблытала парадку?..

(Ідзе ў камору.)

ЛЮБОЎ

Яна пераступіла праз сябе.

Цераз гардэчу ўсю. Праз рэўнасці завею.

Цераз усё, што ў ёй. Я праўда вар’яцею.

Вось як кахае, князь, яна цябе.

Даруй ты мне. я так кахаць не ўмею.

Але хачу. хоць як. але кахаць.

Ты можаш, князь, мяне пацалаваць,

Каб мне ў жыцці было з чым развітацца…

(Паўзмрок на сцэне… Стук у дзверы.)

ГОЛАС ПРОРЫ

Княгіня! Князь! Даволі! Час збірацца!

(Адчыняюцца дзверы.)

Выходзь, княгіня! Пакаёўка дзе?

ГАННА

Ідзе. А што ў цябе на барадзе?..

Ці муха, ці пчала ў цябе тут села?

Уджаліць зараз! Кыш ты!.. Паляцела…

(Выходзіць з пераапранутым Вітаўтам, дзверы зачыняюцца.)

ЛЮБОЎ адна.

Як дзіўна адчувае сябе цела.

Асобна ад мяне. Ці так, як я хацела,

Зрабіла я? Ці ўсё я так адчула?..

Калі ўсё толькі так, дык, пэўна, падманула

Сама сябе я. Калі гэты стан,

Які ўва мне, і ёсць усё, што Богам

Паслана можа быць, тады не так і многа

Бог можа нам паслаць. І калі больш нічога,

Калі ўсё гэта ўсё. то ўсё на свеце - зман.

Святло над сцэнай пагасла - і ні герояў на ёй, ні самой сцэны не стала. З хвіліну ўсе маўчалі.

- Цікава, - першым падаў голас рэжысёр пастаноўкі. Я сам не ведаў, іначай гэта ўяўляў… Як вам, Ганна Васільеўна? Вы задаволены?

Ганна сядзела, як каменная.

- Не магу зразумець, - сказала яна нарэшце. - Ганну разумею, а Любоў - не. - І павярнулася да Вензеля, у каторы раз перапытаўшы. - Хто вы, Назар Януаравіч? Хто вы такі?

Той усміхнуўся.

- Зараз, бадай, паштальён. Так, у нейкім сэнсе - паштальён. Лісты з мінуўшчыны дастаўляю. Вось і Віктару Паўлавічу, - дастаў ён канверт з кішэні, - прынёс. Каб не гадаў, чаму адзін з ягоных сяброў праз вас, Ганна Васільеўна, перад ім прабачаўся.

Ганна паднялася.

- Скуль нам ведаць, што сцэны, якія вы паказваеце, і лісты, якія прыносіце, не падробныя?

- А няхай Віктар Паўлавіч сам пабачыць, - падаў паштальён канверт Віктару. - І сам скажа: падробны ліст, ці не?

Віктар дастаў з канверта паперу. На ёй ягонай рукой быў напісаны тэкст ягонага выступу на з’ездзе. Тэкст, які ён пакінуў Кручы, каб той перадаў яго замежным журналістам. Тэкст, які ён не прамовіў, і пра які ніхто, апроч яго і Кручы, не ведаў.

Адкуль ён у Вензеля?..

- Што там? - спытала Ганна, але спытала, каб проста спытаць, яе зараз займала іншае. - Чаму яна так зрабіла? - глядела Ганна ў пустату, у цемрадзь, у якой зніклі, як іх і не было, героі адной з мільярдаў маленькіх чалавечых трагедый. - Дзеля чаго?

- Не магу сказаць, бо не ведаю, дарагая Ганна Васільеўна, - праводзіў іх уніз па нябачных прыступках нябачнай лесвіцы дырэктар антыкварнай крамы, ён жа дырэктар цырка, ён жа паштальён. - Меў надзею, што вы мне скажаце, але вось і вы... Зрэшты, калі вас гэтая гісторыя так моцна закранула, магу вярнуцца, пацікавіцца, - спыніўся ён ужо на выхадзе з замка. - Так, бадай, вярнуся, а вам шчаслівай дарогі ў Індыю!

- Самалёты ў Індыю з Крэва не лятаюць, - схаваў канверт у кішэнь Віктар, і Назар Януаравіч Вензель, падымаючыся па нябачнай лесвіцы, пракінуў зверху: "А некалі ляталі. Вы нават не ўяўляеце, колькі раней самалётаў з Крэва ў Індыю лятала!.."

Калі яны выйшлі ў двор замка, была ноч. Над руінамі велічна плыў Вялікі Воз. Каля паўднёвай сцяны прагульвалася жанчына ў белым з белым сабачкам. Каля ўсходняй сцяны разгараўся прывід вогненнага ваўкалака, каля заходняй тоўпіліся прывіды крыжакоў, каля паўночнай стаяў з пісталетам у руках прывід маёра Вырака. Жанчына ў белым падышла да яго: "Маёр, прагуляйце сабачку. Нешта стомленай сёння я сябе пачуваю". І калі маёр з сабачкам, які абгаўкаў крыжакоў, зніклі ў праломе заходняй сцяны, жанчына ў белым падбегла да Віктара і Ганны: "Каб вы ведалі: спачатку з’явіліся прывіды, а потым ужо людзі. І які прывід у чалавека ўсяляўся, такі і з’яўляўся ў свет чалавек. Пасля ён паміраў і зноў ставаў прывідам. Дык вось з якога прывіду з’явіўся маёр Вырак, усе ведаюць. А з якога з’явілася Любоў, не ведае ніхто. Я ў яе пыталася: чаму, дзеля чаго ты так зрабіла, сабой ахвяравала? Яна мне: "Вам не зразумець". Я тут амаль тысячу гадоў - і мне не зразумець. Ды вы праходзьце, пакуль маёр не вярнуўся. Вы не ўяўляеце, як ён абрыд тут усім са сваім пісталетам. Паназабівае мужчын, жанчын, дзяцей, а людзі думаюць на мяне, на крыжакоў, на ваўкалака..."

- Бачыце, - аднекуль зверху, нібы з-пад Вялікага Возу пачуўся голас дырэктара антыкварнай крамы. - Тут адзінае месца ў свеце, дзе жыццё такое, якое яно ёсць. Сапраўднае, без ніякіх падробак. Не нейкі там залаты пыл.

XLIII

Высокі, ці не ў тры чалавечыя росты крыж паднялі - і толькі тады ўбачылі, што ў Купалы не прыбітая левая рука. Пра яго ўвогуле забыліся, накінуўшыся на Сталіна, перад якім цяпер, калі ён не ляжаў пад нагамі, а ўзвысіўся, зноў адчулі трымценне. Таму завагаліся: не класці ж, каб прыбіць руку паэта, тварам у зямлю правадыра, - і маладзенькі чыгуначнік у форме інжынер-лейтэнанта, які прынёс з сутарэнняў крэматорыя рыдлёўку, каб крыж укапаць, успомніў, што ў крэматорыі і драбіны ёсць. Па іх збегалі, прыставілі, упёршы верхнюю папярэчыну ў падбароддзе Купалы, да крыжа. Чыгуначнік, падняўшыся, паспрабаваў, увагнаць цвік у Купалаву сціснутую далонь, той не лез, хлопец стукнуў мацней, урэшце ўдарыў з размаху, цвік сагнуўся - і, не ўтрымаўшы раўнавагі, чыгуначнік услед за малатком зляцеў з драбінаў. Ускочыў, схапіў малаток, сабраўся палезці зноў, але Несцярэнка яго апярэдзіў. Падняўшыся ўпоравень з Купалам, працягнуў яму руку: "Ведаеце, не кожны палкоўнік - паэт, але і не кожны паэт - палкоўнік. Бывайце!"

Каб такое сказаць, не абавязкова было па драбінах лезці. "Ці нечага я, - падумаў Купала, - не зразумеў?" Падаў руку з медальёнам: "Вазьміце. Зараз прыб’юць, не будзе як трымаць", - але Несцярэнка медальён не ўзяў: "Куды браць? На расстрэл?.. - злез і адкінуў, спыніўшы інжынер-лейтэнанта, драбіны. - Не прыбівайце, няхай сам адной рукой за папярэчыну трымаецца".

Мусібыць, яго ўсё ж моцна яго ўразілі Купалавы стыгматы.

Сталі рыхтавацца да расстрэлу. Да Несцярэнкі падышоў паэт Васільеў, пяць гадоў таму расстраляны і пахаваны ў магіле незапатрабаваных прахаў: "Палкоўнік, дасцё пралетарскага пісьменніка Горкага стрэльнуць? Ён напісаў, што я вораг. Мяне праз гэта расстралялі, дык маю права на сатысфакцыю". - "Тады двубой, калі сатысфакцыя, - разважліва сказаў Несцярэнка. - Яму таксама зброю дам… Аляксей Максімавіч, даць вам пісталет?"- "Не, - адмовіўся Горкі. - Я страляць не ўмею". - "Нічога вы не ўмееце, - уздыхнуў палкоўнік. - Ні цвік увагнаць, ні стрэліць. А столькі, калі людзей паслухаць, натварылі ўсяго…"

Крыж трымалі так, што Сталін вісеў тварам да новых могілак, да крэматорыя, а Купала - да могілак старых, да Малога сабора, таму не мог бачыць, а толькі чуў, што адбывалася за ягонай спінай. "Адыдзіце, таварыш Васільеў, вы не запісаны. Таварыш Коган, калі ласка, да сцяны, - казаў Несцярэнка. - І вы, таварышы святыя Ганна і Серафім, не трэба мне паказваць вашы партбілеты, да сцяны. Валяр’ян Уладзіміравіч, вы сюды, да Сяргея Міронавіча… Аляксей Максімавіч, не цягнуць жа мне вас. Тое, што я Васільеву стрэліць у вас не даў, не азначае, што вы памілаваны. Ды адыдзіце вы, Васільеў!.. Трохі ўлева, Уладзімір Уладзіміравіч, я побач з вамі стану..."

На хвіліну ўсё сціхла, потым пачуўся - прычым жывы, не мёртвы, абуты ў падкаваныя боты - тупат дзясятка ног. Прыгавораны да расстрэлу і прызначаны ягоным выканаўцам палкоўнік Несцярэнка скамандаваў: "Аддзяленне, стой! Зброю да бою!.." - і тут узляцеў, празвінеў, як малы звон на Малым саборы, голас Коган: "Павел! Я хачу папрасіць вас, Павел! Калі ўсё скончыцца, прачытайце верш!.." - "Які?.." - "По стране красавица идёт… Так идёт, что ветви зеленеют, Так идёт, что соловьи чумеют, Так идёт, что облака стоят!.." - "Мяне забілі, я не помню." - "Успомніце! Гэта я так ішла, Павел! Гэта я..." - "На руку! Цэлься!.. Плі!" - дакамандваў Несцярэнка, і за спінай трэснула, грымнула залпам, і нешта стала валіцца, падаць з гэтакім гукам, як увосень у намоклыя лапухі даспелыя яблыкі падаюць.

"Так идёт, что ветви зеленеют,

Так идёт, что соловьи чумеют,

Так идёт, что облака стоят!.." - глуха пачаў, калі рэха залпу скацілася на старыя могілкі, Васільеў, і не дачытаў, заплакаўшы.

Некалі паэт Павел Васільеў перапісаў гекзаметрам усім вядомыя "шэсць умоваў таварыша Сталіна". Выйшла эпіграма, Купала помніў пачатак: "Ныне, о муза, воспой Джугашвили, сукина сына…" Потым хадзілі чуткі, што Горкі, які ў сваім нашумелым артыкуле "Літаратурныя забавы" назваў Васільева палітычным ворагам, палічыў сябе вінаватым і прасіў за яго, але Сталін пакінуў паэта, якому было ўсяго дваццаць сем, у расстрэльным спісе.

"Так ідзе, што воблакі стаяць."

- Вось і не стала антысавецкай нацыяналістычнай арганізацыі, - не звярнуўшы, як здалося Купалу, ніякай увагі на лірычныя дэкламацыі ў час расстрэлу, задаволена сказаў Сталін. - Малайчына палкоўнік. Самога сябе расстраляць не кожны здольны. Хаця… Вы ж спрабавалі, Іван Дамінікавіч, скончыць самагубстам. Я таксама, між іншым. Даўно, калі яшчэ ў семінарыі вучыўся. Кожны нармальны чалавек, аднойчы ўцяміўшы, у якім свеце ён жыве, самагубствам спрабуе скончыць. Ці падумвае пра гэта. Але сілы волі, духу не хапае. Мне ў той час не хапіла. І я падумаў: калі нехта некага забівае, дык ці не робіць ён тым самым найвялікшую паслугу таму, каго забіў?.. Хто ўжо не будзе мыкацца да старасці ў несправядлівым, подлым свеце. У здрадах, прыніжэннях, крыўдах, хваробах. І не памрэ старым, бездапаможным ідыётам, абмачыўшыся ад страху праз тое, што памірае… Вы што маўчыце?

- Думаю. Тады, выходзіць, не толькі палкоўнік, але і Берыя малайчына.

- Калі забіў мяне?

- Калі вас забіў.

- Так. Калі забіў, малайчына. Тым больш, што ў яго не было ніякай патрэбы мяне забіваць.

- А мяне?..

Купалу ўжо ўсё адно было, хто і чаму яго забіў, ён іншым быў заняты, спрабаваў разгадаць пасланыя яму сілай нячыстай, кур’ерам з Крамля, "лётчыкам", і чыстай сілай, святой Ганнай, знакі, дый наперад ведаў ён, што адказу ад Сталіна не пачуе, таму не збіраўся пытацца, але размова так склалася, што пытанне само вырвалася: "А мяне?.." - і Сталін уздыхнуў:

- Вам гэта цікава?

- Як сказаць... Цяпер ужо не надта. Але ўсё адно больш, чым некаму.

Сталін памаўчаў, як бы ўзважваючы, адказаць ці не?..

- Ну, што ж... Калі мы вырашылі арганізаваць партызаншчыну ў Беларусі і прызначылі вашага добрага знаёмца Панамарэнку начальнікам партызанскага штабу, я паклікаў яго да сябе. І між іншым спытаў. жартам спытаў, я з ім даўно жартую: ты што гэта, Панцеляймон, найпершага беларускага нацыяналіста ленінскім ардэнаносцам і сталінскім лаўрэатам зрабіць парэкамендаваў? Вось я - найпершы савецкі нацыяналіст, але ж не ардэнаносец і не лаўрэат. Скажы, пытаю, Панцеляймон, ты б мяне ў сталінскія лаўрэаты парэкамендаваў, калі б ведаў, што я нацыяналіст, няхай сабе і савецкі? А пра Купалу ты ведаў, нават дакладную пісаў: "Падлягае арышту і суду як вораг народа". Дык для чаго ты мне перад вайной яго падсунуў? Каб падставіць мяне? Сталін, маўляў, нічога не разумее? У людзях, у кадрах не разбіраецца?.. Так вось я пажартаваў, а Панцеляймон, пэўна, падумаў, што гэта не жарты. І, перапудзіўшыся, вунь да тых хлопцаў пабег... Бачыце іх?.. А яны яму, думаю, сказалі, каб ён сам з гэтым разбіраўся. Ды вы не ў той бок гледзіцё, да мяне павярніце галаву. Вунь туды, дзе гэты Васільеў плача. Не ведаў гэтую Коган, убачыў толькі пасля смерці, а стаіць і плача. Уражлівы такі. Ведаеце, за што яго расстралялі? За тое, што ён, п’яны, прыпеўкі спяваў. "Как-то по лесу я шла, А в лесу прогалина, Я присела и прочла Шесть условий Сталина". А ён думае, што за эпіграму гекзаметрам. Ну, вядома, калі за гекзаметр, дык ён ахвяра. А за прыпеўкі... Ну, бачыце цяпер?..

Купала, павярнуўшы, наколькі здолеў, галаву да Сталіна, убачыў спачатку плячо ў фрэнчы і руку на папярэчыне крыжа, а пасля - крайком вока - Берыю з Мяркулавым, якія, тулячыся да манастырскай сцяны і як бы хаваючыся пад ёй, ішлі ад крэматорыя.

Сталін засмяяўся. Коратка, адным смяшком, але засмяяўся. І дзіўна было чуць гэты смех на крыжы.

- З’явіліся! Пасля расстрэлу прыйшлі. Баяліся, што іх таксама… Між іншым, нацыяналісты. Толькі грузінскія. Берыя дык увогуле…

Хто Берыя ўвогуле, Сталін не дагаварыў, бо крыж хіснуўся, яго падцягнулі да выкапанай яміны, паставілі ў яе і пачалі прысыпаць… "Пачакайце, - раптам уваткнуў рыдлёўку ў зямлю інжынер-лейтэнант, прайшоў кругам і, паглядзеўшы на выцягнутага, з закінутай на папярэчыну крыжа рукой, Купалу, на прагнутага ў каленях, бо яму ногі, калі прыбівалі, не выпрасталі, і праз тое ён выглядаў яшчэ меншым, амаль карлам, Сталіна, сказаў нерашуча: "Усё ж трэба было б неяк ушанаваць… Не Дысмас з Гестасам…"

Патрыярху, мусіць, не спадабалася, што імёны разбойнікаў, якіх з Хрыстом раскрыжавалі, чыгуначнік назваў так, як іх звычайна каталікі называюць, ён пракінуў раздражнёна: "Дык маліцеся на іх!" - і равеснік інжынер-лейтэнанта, малады чалавек у мундзіры з пагонамі правінцыйнага сакратара крыкнуў са старых могілак: "Каб ушанаваць, можна хросным ходам вакол манастыра прайсці! З раскрыжаванымі! З патрыярхам, са святымі! Калі такое было?.." - на што патрыярх Ціхан перахрысціўся: "Не было і не будзе, я не пайду!" - а Берыя, падышоўшы, узяў яго пад руку: "Пойдзеш!"

Вось што яму да гэтага хроснага хода? Будзе ён ці не будзе, з патрыярхам ці не. Нічога, апроч таго, што можна ўладу паказаць. Нават мёртваму.

Усе, апроч Ціхана, прапанову правінцыйнага сакратара ўспрынялі з імпэтам. Бязбожнік Кашкадамаў тут жа ўспомніў, што ён таксама святар і мае права хросны ход павесці, калі патрыярх не хоча. "Толькі хто крыж панясе? Яго ж не падняць аднаму?"

"Мы можам, - сказаў Няжыла. - Я і Кумец з Кругляцом. Бо, можа быць, Купала..."

"Бог, ваш бог! - загарэўся ўжо ідэяй, убачыўшы ў ёй нешта такое, што можна скарыстаць, Кашкадамаў. - Бярыце крыж!"

Кумец з Кругляцом разламалі драбіны, прыбілі да бакавін папярэчыны. Выйшлі яшчэ два невялікія крыжы, якімі можна было падпіраць папярэчыну крыжа вялікага. Віленскія пакутнікі яго паднялі: "Мы гатовы".

- Талковыя, - здзівіўся Кашкадамаў. - А ў такой даўніне жылі. Толькі крыж павярніце! Што гэта вы яго - вашым богам наперад?

- Можам і вашым, - сказаў Няжыла. - Калі Вільню нам верне.

Рушылі да выхаду з могілак, на Данской павярнулі ў абыход манастыра налева. Паперадзе віленскія пакутнікі з крыжам, Сталіным і Купалам на ім; следам Берыя пад руку з патрыярхам Ціханам і сакратаром беларускага партыйнага ЦК Геем, за імі Мяркулаў з Кашкадамавым, маршал Тухачэўскі з маршалам Блюхерам, камандармы Убарэвіч і Якір, лётчык Чкалаў з пісьменнікам Бабелем, рэжысёр Мейерхольд з паэтам Клычковым, архіепіскап Амвросій і ягоны пляменнік Бантыш-Каменскі, архімандрыт Данскога манастыра Ісідар і генерал-аншэф Нарышкін, манахіня Агнія і губернатар Акінфаў, секунд-маёр Баскакаў з незаконнай дачкой Кацярынай і законнай дачкой Соф’яй, гаспадар рэстарацыі "Яр" Аксёнаў і ганаровы грамадзянін Аляксандраў, князь Баграціён і ротмістрша Дэмбская, княжна Гарчакова і двойчы лаўрэат дзяржпрэміі СССР Гарушына, паэт Павел Васільеў і дырэктар Эрмітажу Васільчыкаў, генерал-пракурор Шахоўскі і купецкі сын Жыгалкін з падпалкоўніцай Алягеўскай, протаіерэй Дабрагурскі і фрэйліна Дзмітрыева, паэт Майкаў і стольнік цара Арчыла Вахтангавіча Мацвей, капітан Забіякін і ледзі Суханава-Падкалзіна, гісторык Ключэўскі і акадэмік АН БССР Кайгародаў, заводчык Дзямідаў і архітэктар Басэ, масон Зіноўеў і мецэнат Засіма, камергер Нарышкін і заслужаная настаўніца РСФСР Назарава, генерал-маёрша Ізвольская і паручнік Войска Данскога Ілавайскі, дуэлянт Навасільцаў і карлік графа Зубава Якубоўскі, прэм’ер-маёр Сабакін і член Прэзідыума Замаскварэцкага Савета, паліткамісар палка імя Валадарскага Смірноў, імератынскі князь Яшвілі і дачка юрыста Юрасоўская, секунд-маёр паліцыі Ішуцін і падпалкоўнік ГРУ Каменскі, князі (чатыры) і княгіні (сем) Абаленскія, князі (шэсць) і княгіні (шэсць) Гарчаковы, князі (восем) і княгіні (шэсць) Урусавы, князі (пяць) і княгіні (пяць) Хаванскія, князі (сем) і княгіні (сем) Чаркаскія, князі (чатыры) і княгіні (дзевяць) Шахаўскія, князі (дзесяць) і княгіні (дзевяць) Шчарбатавы, князі (восем) і княгіні (сем) Валконскія, князі Дадыян і Дадыянавы (восем) з княгінямі Дадыян і Дадыянавымі (восем), князі (пяць) і княгіні (сем) Вяземскія, князі (дзевятнаццаць) і княгіні (дзевятнаццаць) Галіцыны, князі (дваццаць адзін) і княгіні (дваццаць дзве) Даўгарукія, штаб-лекар Меч і раб божы Міхаіл, выпускнік Марскога кадэцкага корпуса, афіцэр Чырвонай арміі Нахімаў і хатняя настаўніца Мікалаева, пападдзя Гур’ева і жонка обер-дырэктара Гусятнікава, мешчанін Кекішаў з маладзіцай Мясновай, генеральша Молер і купецкая ўдава Нахоткіна, сенатар Небальсін і фур’ер лейб-гвардыі Ізмайлаўскага палка Пісараў, сын архіварыуса Няспанаў і пратапрасвітар Нікольскі, ротны абозны Шустаў і мануфактур-саветніца Чарокава, памешчык Агонь-Даганоўскі і камер-фрэйліна Акулава, служачы Маскоўскага камісарыяцкага камітэта Шостка і асэсарша Шніткіна, артыстка імператарскіх тэатраў Чарняўская і карнэт Чаркаскі, купчыха Царавіцінава і баярын Хрушчоў, жонка контр-адмірала Хітраво і граф Фон Гротэ дэ Бука, юнкер Фон Брумер і жонка паручніка Фаміна, палкоўніца Фабр і калежскі асэсар Угрумаў, правізар Лук’янаў і царэвіч Леон, вахмістр Бухвостаў і барон Бюлер, дырэктар Румянцаўскага музея Веневіцінаў і прафесар медыцыны Веніямінаў, баранэса Вольф і доктар Геральдштэйн, статс-дама Глебава-Страшнёва і князь-кампазітар Галіцын, манахіня Зачацьеўскага манастыра Алімпіяда і член РСДРП Арэхаў, кавалер-дама Гарчакова і тэатрал-аматар правінцыйнага маштабу князь Імерэтынскі, обер-правіянтмайстар Кіслінскі і штабс-капітанша Кленус, першая жонка Казлова-малодшага Хамутова і другая жонка Казлова-малодшага Талстая, крыгс-цалмайстар Скрыпіцын і сталінскі сокал Рыбко, прыдворны обер-гафмейстар Куракін і заслужаны артыст РСФСР Ларын, цётка Тургенева Цяплова і цётка Пушкіна Сонцава, купцы Пярвушын і Прасцякоў, генерал ад інфантэрыі Левачоў і прапаршчык Мінскага пяхотнага палка Левашоў, ревалюцыянер Траяноўскі і брыгадзір Сувораў, ардынарны прафесар Камароўскі і нехта Коста Анастасій, на надмагіллі якога напісана, што ён пражыў 64 гады, а больш не напісана нічога, - і ўсе гэтыя людзі, даўнія і нядаўнія нябожчыкі меркавалі, што яны абыдуць манастыр і палягуць у свае магілы, але тут да старшыні таварыства аматараў крэмацыі Кашкадамава, які, пазбегнуўшы раскрыжавання, стаў яшчэ больш актыўны, чым раней, раптам падскочыў, узяўшыся як ніадкуль, не падобны ні да нябожчыка, ні да жывога, чалавек у лётным шлеме з чырвонай зоркай, нешта Кашкадамаву сказаў, махнуўшы рукой у бок Серпухаўскага вала, і Кашкадамаў, стаўшы паперадзе віленскіх пакутнікаў, з Данскога правулка, дзе ў абыход манастыра трэба было зноў павярнуць налева, павёў хросны ход на Серпухаўскі вал. "Цераз Маскварэцкі мост на Красную плошчу!" - закрычаў старшыня таварыства аматараў крэмацыі, на што "лётчык" паківаў задаволена, а Купалу, які пазнаў у ім "кур’ера з Крамля", чамусьці падумалася, што з гэтага паходу на Маскву не ўсе нябожчыкі ў свае магілы вернуцца.

"Ну і што?.. Затое прагуляемся, - сказаў Сталін. - Вас калі-небудзь па Маскве на руках насілі?"

Ва ўзбуджаным голасе ягоным было чаканне. Амаль радаснае. Мусібыць, ён успомніў, як яго ў маўзалей неслі. А потым выносілі. І цяпер падумаў, што вернуць.

44

Нельга было Віктару пакідаць Крэва. Трэба было хоць пастухом там застацца, хоць прывідам, хоць валуном у замкавай сцяне, але не пакідаць. Ні ў Мінск не сунуцца, ні ў Маскву.

Застаўся недапісаным раман пра Купалу, і ён адчуваў, ведаў, што нідзе, апроч Крэва, ён яго не дапіша. І паэма пра Крэва, якую ён пачаў, засталася недапісанай.

Раніцай, яны яшчэ не паспелі выспацца, прыбегла запыханая сельсавецкая сакратарка: "Ганна Васільеўна! Там вам… - І выдыхнула тое, з чым бегла: - Звоняць! З Масквы! Каб вы ў Маскву ехалі!.."

З Масквой не мела Крэва ніякіх зносінаў ад часоў князя Андрэя Курбскага, які збег у Крэўскі замак ад Івана Грознага, таму сакратарку, якая папрасілася: "Я ў вас трохі прысяду, нейкія ў каленях дрыжыкі", - можна было зразумець. "Хто званіў?", - спытаў Віктар, хоць мог не пытаць, ясна было, хто званіў, і сакратарка зноў выдыхнула: "Крэмль!"

Грачын зноў умешваўся ў ягонае жыццё.

- Ты ў фантазіях тут жывеш! У выдумках! У казках! А жыццё ў рэальнасці. І трэба вяртацца ў рэальнасць, каб жыць, а не выдумляць, што жывеш! - нечакана, бо яму здавалася, што пасля таго, што ўбачыла, адчула, яна сама хоча тут яшчэ пабыць, усхадзілася Ганна, калі ён сказаў, што нікуды з Крэва не паедзе. - І мы ў Індыю сабраліся!

- Што мне рабіць у тваёй Індыі?

- Такая ж яна мая, як і твая! Ты не хочаш, каб у нас дзеці былі!

Гэта быў аргумент, які яго зламаў. Яна ўбіла сабе ў галаву, што Індыя - месца, дзе здарыцца дзіва, а супраць дзіва не можа быць аргументаў. Дый не скажаш тваёй жанчыне, якая марыць нарадзіць табе дзіця, што не хочаш, каб яна дзіця табе нарадзіла.

Па дарозе заехалі ў Смаргонь, і ён пазнаёміў яе з бацькамі. "Твой дзе ваяваў?" - спытаў Ганну бацька, і калі пачуў, што нідзе, не зразумеў: "Як гэта? Як тады ён партыяй кіруе?"

"Нейкая яна надта гарадская, - сказаў бацька, ужо развітваючыся. - Порткі, калі абсярэшся, не памые". А маці сказала: "Дык не трэба абсірацца".

Маці Ганна спадабалася. "І лытка ня брыдка, і кумпяк сабе так. Ды яшчэ і не дурная". Спытала Ганну, не стрываўшы: "А пра дзіцятка думаеш?" І калі яны ўдзвюх, без бацькі і Віктара, пагаварылі пра гэта, маці дастала з куфра даматканую крэўскую посцілку. "Тры шлюбныя ложкі ёй засцілаліся: бабулі маёй, маці маёй і мой. Засцялі свой, замову, я табе напішу яе, на зачацце прачытай - і не трэба будзе на край свету па дзіця ехаць".

Ганна настолькі сур’ёзна ўсё гэта ўспрыняла, што Віктар спытаў: "Дык, можа, у Крэва вернемся? Там яшчэ і ложак, які гэтай посцілкай засцілаўся, стаіць". Яна сказала: "Дома ў Маскве засцелем".

Які ў яго ў Маскве дом?..

Ён тут, ягоны дом, дзе маці ў запеччы ціха, каб ніхто не пачуў, сказала, што ў бацькі рак і што ён не хоча, каб нехта пра тое ведаў, каб яго шкадавалі. "Нават я нібы не ведаю, але дачка Гэльчына, помніш Гэльку, яна ў бухгалтэрыі са мной працавала, а дачка яе ў шпіталі цяпер медсястрой, сказала мне, і я табе кажу, бо ты ў Маскве, дык, можа, там гэта лечаць, бо ні ў Смаргоні, ні ў Мінску, я пыталася, не…"

- Нікуды я не паеду! - адрэзаў бацька, калі Віктар, развітваючыся, доўга не выпускаў яго з абдымкаў: "Слухай, чорт стары, у цябе ж медаль "За абарону Масквы", дык давай хоць паглядзіш, што абараняў", - а бацька вырываўся з абдымкаў: "Ты бабу сваю абдымай, каб я ўнука дачакаўся!.." - і падазрона зыркаў на маці.

Квіткоў у купэйныя вагоны, нават у мяккія, у якія, бо дарагія, амаль заўсёды квіткі можна было набыць, ні на адзін цягнік да Масквы не знайшлося, толькі ў плацкартныя. Ганна пайшла да начальніка вакзала, той сказаў: "Адно месца". - "Ты едзь, а я днямі…" - прапанаваў Віктар, але Ганна не захацела зноў шукаць яго ні ў Смаргоні, ні ў Крэве: "Разам паедзем! У плацкартным. Гарбаты пап’ем з народам, пагаворым, пабачым, чым і як народ жыве".

Народ пачаў жыць, як толькі крануўся цягнік, і правадніца, сабраўшы квіткі і раздаўшы бялізну, пайшла па вагоне: "Каму чаю?"

- Я без чаю не скучаю, - схадзіў у прыбіральню, дзе выліў прынесены правадніцай чай, дзяцюк у чорным бярэце з чырвоным вымпелам і ў чорнай куртцы, з-пад якой віднелася цяльняшка. І дастаў з чамаданчыка паўлітэрак гарэлкі. - Каму яшчэ выліць і наліць? Марская пяхота частуе!

- Калі ўсе п’юць, тады ўсе чай бяруць, бо так шклянак не дам, - сказала правадніца, а дзядзька ў пінжаку з дзіркай на локці, які сядзеў побач з марскім пехацінцам, паставіў на стол паходныя, пластыкавыя, якія вымаліся адна з адной, чаркі і прадэкламаваў: "Если водка будет восем, всё равно мы пить не бросим, передайте Ильичу: нам и десять по плечу!"

- А вам, - спытаў марскі пехацінец не так Віктара, як Ганну. - Вы дакуль едзеце? Да Смаленска ці да самай Масквы?.. - І калі Ганна, нават не зірнуўшы на Віктара, махнула рукой: "Налівайце!" - падняўся са шклянкай: "Люби меня, как я тебя, и будем вечно мы друзья!"

- А мы вас ведаем, вы ў Маладэчне ў нас выступалі. Пасля ў Маскве, мы па тэлевізары бачылі, - падселі да іх з бакавых месцаў мужык з кабетай, па выглядзе сямейная пара. - Наша дачка ў Маскве ў балетным тэатры. Во, - паказала фотаздымак кабета, - як схуднела. Дык мы яе падкарміць. - І мужык паставіў на стол яшчэ адну пляшку, а жонка ягоная расклала на сурвэтцы яйкі, памідоры, гуркі…

У Віктара была адна даўняя знаёмая, акторка на пенсіі, якая любіла ў цягніках чай піць і размаўляць з народам. Далёка яна не ездзіла, грошай столькі не мела, каб далёка ездзіць. Купляла квіток да першай станцыі, Барысава ці Маладэчна, заходзіла, як толькі пачыналася пасадка, у вагон, даставала мяшэчак з ядой: яйкі, соль, памідор з гурком, - раскладвала ўсё на сурвэтцы і, дачакаўшыся спадарожнікаў, замаўляла на ўсіх чай. Праваднікі звычайна лаяліся: "Яшчэ цягнік не рушыў! Які чай!" - але кожны раз яна кожнага з іх неяк угаворвала, частавала спадарожнікаў, пагаварыўшы з якімі: як завуць, хто, куды і чаго едзе? - на першай станцыі выходзіла і доўга глядзела ўслед апошняму вагону.

Неяк Віктар, ён не помніў ужо, да чаго, распавёў гэтую гісторыю Ганне, яна сказала: "Сумна. І да слёз шкада".

Але цяпер ёй было весела.

"Ой сівы конь бяжыць, на ім сіва грыва, ой спадабалася, ой спадабалася мне тая дзеўчына", - заспяваў пад Смаленскам бацька дачкі, якая схуднела ў Маскве ў балетным тэатры, а за Смаленскам марпех пачаў клеіцца да Ганны. Віктар прапанаваў яму выйсці ў тамбур, той выйшаў: "Ды ты што, мужык? Ты б хіба да такой не клеіўся? Я ж так, каб весялей было".

Каб весялей было, Ганна вярнула Віктара ў Маскву. Калі мыліся пасля цягніка, сказала: "Я ўся пахну народам. - І, прачытаўшы замову на зачацце, засцяліла ложак крэўскай посцілкай. - Давай паляжым".

Паляжалі нядоўга - зазваніў тэлефон. Тэлефанаваў Грачын. Пагаварыў з Ганнай, тая перадала трубку Віктару. "Ганна кажа, што вы ў цягніку не спалі ўсю ноч, але нічога. Пару гадзін перадыхніце - і да мяне. Я хачу з чалавекам адным цябе пазнаёміць. На перспектыву".

І скончыў размову.

І так заўсёды.

Калі хоча і што хоча пачынае - калі хоча і што хоча сканчае.

- Вось яна, рэальнасць, - раздражнёна кінуў трубку Віктар. - Запрашае, як загадвае. Нібы я служу ў яго. І чаму сёння? Чаму нельга заўтра?

- Таму што бацька хоча сёння.

Яна так гэта сказала, нібы апроч таго, што хоча яе бацька, ніхто і нічога не можа хацець, і раздражненне выплюхнула вонкі.

- Ці мала чаго ён хоча! Бацька, бацька! Хто ён, твой бацька?

- Сакратар ЦК!

- Я ведаю, што сакратар! Але хто ён? Цясляр? Будаўнік? Што ён збудаваў? Камунізм? Дзе? У 300-й секцыі?

Ганна зрабіла выгляд, нібы страшэнна здзівілася.

- Не падабаецца камунізм 300-й секцыі? Чаго ж ходзіш туды?

- Я туды хаджу? Ты мяне туды цягаеш! Каб не ты, я б і не ведаў, што ёсць такі камунізм!

Яна стала рукі ў бокі - як заўсёды перад скандалам.

- Каб не я, ты дасюль ездзіў бы толькі плацкартам, спяваў бы з п’янтосамі пра сівага каня і спаў бы ў качагарцы!

- А мне нармальна было ездзіць плацкартам з п’янтосамі! І ў качагарцы спаць файна было!

- Дык і ездзі! І спі! Але заўтра. А сёння да бацькі. Бо заўтра ён увесь дзень заняты. А нам трэба дазнацца, на якім мы свеце? Што з нашай Індыяй?

- Навошта табе Індыя, калі ёсць посцілка?

- І посцілку з сабой возьмем.

Посцілка Індыю не адмяняла.

Віктару не хацелася ехаць да Грачына не таму, што не спаў усю ноч. Праз тое, як Грачын запрасіў яго, ехаць не хацелася. Не жадаў ён бачыць Грачына, а тым больш знаёміцца на перспектыву ні з кім не жадаў.

Якая перспектыва?.. У якім-небудзь крэсле, трасучыся, што яго з-пад цябе вырвуць, усё жыццё прасядзець?

Ганна скінула рукі з клубоў: пэўна, перадумала, бо разам да бацькі ехаць, скандаліць, - і Віктар сказаў спакайней:

- Нічога з Індыяй і пазней не станецца. Сёння я збіраўся крэўскія рукапісы прагледзець.

- А што з тваімі рукапісамі стацца можа?

- Усё, што заўгодна. Згубіццца могуць. Згарэць.

- Рукапісы не гараць. Зрэшты, у цябе ёсць пара гадзін. Ідзі ў свой кабінет, глядзі. І не псіхуй.

"Што гэта я сапраўды?.." - дастаў ён з валізы тэчку з рукапісамі, прайшоў у пакой, адведзеным яму пад кабінет, сеў за стол - следам увайшла Ганна з паперкай, што дала ёй маці.

- А хто напісаў гэтую замову?

- Ніхто.

- Як гэта ніхто? Нехта ж напісаў, калі яна напісаная.

- Ну, народ…

- Народ… Народ у плацкартным вагоне. "Люби меня, как я тебя, и будем вечно мы друзья". А тут: "Вы, замочкі, адмыкайцеся, царскія вароты, адчыняйцеся…" - І яна, не пытаючыся, ці не замінае яму, легла на канапу ў кабінеце, бо і канапа, і кабінет, як і ўсё ў гэтым доме, і ён разам з усім належалі ёй. - "Гара, разыдзіся, камень, раскаціся… Вада, разліся, дубок, развейся…" Маці сказала, каб на памяць вывучыла.

Ён узяўся за рукапісы.

Шэра-кардонная тэчка з рукапісамі была старая, зашмальцаваная, з адным адарваным матузком, замест якога Віктар, пракалоўшы дзірачку ў кардоне, прывязаў шнурок. Даўным-даўно гэтую тэчку прынесла з бухгалтэрыі маці. На вокладцы тэчкі было напісана "І959. 2 квартал".

У другім квартале 1959 года, вясной, у красавіку ён пазнаёміўся з Лёляй. На танцах у раённым Доме культуры. Лёля была дачкой вайскоўца, маёра. Яна хадзіла ў балетную студыю, вучылася ў рускай школе і смяялася, калі Віктар чытаў ёй беларускія вершы. Казала: "Вы, як амерыканскія індзейцы".

Тады ён і напісаў сваю першую паэму, для якой маці прынесла тэчку "І959. 2 квартал".

Паэма была рамантычная. Пра каханне паэта, якім пагарджае прыгожая, але пустагаловая лялька. Маці, калі чытала, плакала.

Ён плакаў разам з ёй: "Яна яшчэ пашкадуе!.."

Маці гладзіла яго па галаве: "Вядома, пашкадуе… Яшчэ як…"

Як чыста ў ім было. Як скрозь слёзы светла…

Цяпер цёмна - хоць ты плач.

У тым, што адбылося ў Крэве, нешта яго бянтэжыла. Не тое, што ўбачыў ён, што паказаў яму ў замку штукар Вензель. Яго бянтэжыла тое, што ён глядзеў гэта нібы не ўпершыню.

"Замочкі, адмыкайцеся…"

Віктар адгарнуў вокладку, здзіўлена ўтаропіўся ў першую старонку рукапісу. Ён не помніў, калі і як з’явіўся, адкуль узяўся напісаны на ёй тэкст.

Ганна круцілася на канапе. Мармытала замову на зачацце. Ён падышоў:

- На, пачытай…

- Я не люблю чытаць рукапісы. І пішаш ты так, што не разабраць. Надрукуеш - прачытаю.

- Я не ведаю, ці буду друкаваць.

- Чаму?

- Бо не ведаю, ці маё гэта.

Яна прыпаднялася, узяла рукапіс.

- Як гэта, ці тваё? Тваёй рукой напісана.

- Прашу цябе: прачытай. Хоць самы пачатак. І прашу: уголас. Каб я чуў, што ты чытаеш.

Ганна зірнула на яго здзіўлена, ямчэй села на канапе, пачала чытаць.

"1382 год. Крэва, замак. Пакой у Кутняй вежы. Не цямніца, але і не княскія палаты. Ложак, стол, крэсла. Пры пакоі камора.

На ложку Вітаўт. На крэсле Ганна расчэсвае валасы.

ГАННА

Які Ягайла звер!.. Пачвара ён якая!

ВІТАЎТ

Мне гэты звер сказаў, што ён цябе кахае.

ГАННА

А мне сказаў, што любіць ён цябе.

Мой Бог!.. Ужо маршчынкі на ілбе…"

Яна ўстала з канапы, села да стала, пачала перабіраць спісаныя аркушы паперы.

- Чакай, гэта ж нам Вензель паказваў… Дык ты, выходзіць, напісаў, а ён паказаў? Вы дурылі мяне?

- Так, гэта нам паказваў Вензель. Дырэктар антыкварнай крамы, дырэктар цырка, паштальён. І яшчэ ён, мусібыць, драматург. Бо што да мяне, дык я не помню, пісаў я гэта ці не пісаў?

- Не разумею.

- Я таксама. Толькі мы рознае не разумеем. Ты не разумееш, як я, напісаўшы гэта, магу не помніць, што я гэта напісаў. Але так бывае. Здараецца, што я знаходжу напісанае і ні па чым не магу пазнаць, што яно напісана мной. Толькі па почырку. Бо гэта было мной не напісана, а запісана. Як дыктант. Гэтак, думаю, Моцарт, Бах запісвалі сваю музыку. Такую музыку, як "Рэквіем", нельга напісаць, можна толькі запісаць, па-чутую.

Ганна перапыніла яго.

- Ты хочаш сказаць, што ты геній? Ці што вар’ят?

- Не ведаю. Ёсць слова, якое прыблізна вызначае гэткі стан. Ён называецца натхненнем, хоць насамрэч гэта стан трансу. Гэта ненармальна, так, але так ёсць. Толькі нават, калі яно так, дык хто і як дазнаўся, што я гэта запісаў? Ведаць гэта мог толькі той, хто дыктаваў.

- Ты хочаш сказаць - Бог?

- Я хачу сказаць, што нікому рукапіс гэты не паказваў. А па ім нам паказалі спектакль. Вось чаго я не разумею… І вось што думаю. Магчыма, калі я запісваю дыктанты, дык ствараю не ўяўны, а рэальны свет. Дакладней, не ствараю, ён ужо створаны тым, хто дыктуе, а я пераношу яго з аднаго вымярэння ў іншае. З паралельнага свету ў наш. Ну, як мы з маскоўскім Віктарам Маргерам, светамі памяняўшыся, перанесліся.

- Дык ты - гэта ты, ці ты - гэта ён?

- Не ведаю! Але думаю, што ўсё, што мы з табой перажылі, што паказваў нам Вензель у Маскве і паказаў у Крэве, усё яно з таго, паралельнага, прыдуманага мной свету, перанесенае ў свет рэальны. Толькі так ва ўсім гэтым можна нешта ўцяміць, а інакш…

- Але дырэктар антыкварнай крамы Назар Януаравіч Вензель не падобны да Бога!

- Так! Не падобны. І яго не было, ён не з’яўляўся ў маім жыцці, пакуль я не спакусіўся, пакуль не напісаў пра ледакол эпохі! - І ён грукнуў кулаком па стале. - Які да д’ябла ледакол!

Ганна адхіснулася і паглядзела на яго, як часцяком глядзела, з жалем - ён не трываў гэты яе пагляд.

- Дык цябе д’ябал спакушае? Можа, гэта ён і вершы табе дыктуе?

- Можа быць. Мы ўсе думаем, што талент ад Бога. А ён, можа быць, ад д’ябла! Навошта Богу нашы вершы?

- А д’яблу нашто?

- Не ведаю.

- Таму і блытаешся…

- У чым?

- У тым, ці Бог табе вершы дыктуе, ці ты іх для д’ябла пішаш.

Віктар пагартаў рукапісы, у яго дрыжалі рукі, і Ганна не прамінула заўважыць: "У цябе рукі дрыжаць".

- Вось я напісаў пра Купалу, - знайшоў ён тое, што шукаў. - "Ягоныя вершы - тлумачэнні Богу: хто ён такі і чаму ён гэтакі, які ёсць. Ён разумеў, што Бог і без яго пра яго ўсё ведае, але думаў: а раптам не? І тлумачыў, тлумачыў, тлумачыў - пісаў, пісаў і пісаў… "

- І ліст таварышу Сталіну - тлумачэнне Богу?

- Ліст таварышу Сталіну ён напісаў, калі ўжо яго не было!

- Каго не было? Сталіна?

- Купалы! Яго не стала не тады, калі не стала Івана Луцэвіча. Ён памёр тады, калі ў ім памёр Купала. І ліст Сталіну ён напісаў мёртвы! Разумееш? І я баюся, што таксама мёртвы буду пісаць, калі ўжо мёртвы не пішу!

- І пра ледакол ты мёртвы напісаў?..

Калі б Ганна не стамілася ў цягніку, калі б выспалася, яна, мусіць, не сказала б таго, што далей сказала. Спынілася б. Але яна стамілася і не выспалася, таму ўспомніла, як ёй абрыдлі ягоныя рэфлексіі - і не спынілася:

- Ведаеш, у мяне сяброўка ёсць. Яшчэ са школы. Ты з ёй не знаёмы, яна ў Варшаве жыве. За паляка замуж выйшла. Дык яна паляку свайму, някепскаму, дарэчы, мужу здраджвае не таму, што ёй гэтага хочацца, а дзеля таго, каб пасля перажываць. Ёй у асалоду пасля перажываць, што яна блядзь!

Жаласлівы пагляд Ганны стаў пагардлівым - гэтага ўжо было не стрываць.

Яна ведала, куды страляла.

І пацэліла.

Віктар згроб са стала рукапісы, ускінуў пад столь - лісты разляцеліся па ўсім пакоі; ён нагамі, бегаючы ад дзвярэй да вакна, расфутбольваў іх па кутах: "Пару гадзін перадыхніце - і да мяне!.. На ледаколе!.. Які да д’ябла ледакол!.. Які ледакол!.. Які да д’ябла!.. Які раман пра Купалу! Які да д’ябла пра Купалу раман! Якія да д’ябла вершы!.. Якія паэмы, калі ўсе раманы, вершы і паэмы напісаныя!.. "Замочкі, адмыкайцеся, царскіявароты, адчыняйцеся…" Ва ўсе часы адны і тыя тры сюжэты!.. Ён хоча, яна не дае!.. Яна дае, ён не хоча! Ці не можа!.. Ён і яна хочуць і могуць, але ім замінаюць!.. І тады гэта Шэкспір!.. "Рамэа і Джульета!.." І ўсё!.. Усё напісана!.. А тое, што я пішу, проста спосаб абазначыцца, вылучыцца. Уладкавацца - іншых спосабаў я не ведаю! Нічога болей не ўмею!.. І не хачу ўмець, давай скончым гэта, Ганя!.."

Знясілены, ён сеў на канапу, на месца, дзе сядзела Ганна, паклаў падушку на калені, на падушку галаву, на галаву рукі. Сплёўшы і сціснуўшы пальцы, паўтарыў здушана, скрозь слёзы: "Давай скончым гэта, Ганя. Давай як-небудзь гэта скончым!.."

Ганна паднялася з-за стала:

- Што? Што скончым?.. - Пачала збіраць паперы, прамаўляючы, як сама сабе, раздражнёна: - Ён не хоча ва ўладу. Ён не хоча ў літаратуру. У што тады ён хоча? У дзярмо?.. - І спытала: - Ты ў дзярмо хочаш? Каб я табе порткі прала?.. - Дастала аркуш з-пад крэсла. - Ну, твой жа почырк? Ты пісаў!.. - І, сеўшы на падлогу, стала чытаць уголас: "Калі гэты стан, Які ўва мне, і ёсць усё, што Богам Паслана можа быць, тады не так і многа Бог можа нам паслаць… І калі больш нічога, Калі ўсё гэта ўсё… то ўсё на свеце - зман".

Яна ўскочыла.

- Ты пра сябе гэта напісаў! Пра нас! Калі пра сябе, пра нас, тады ўсё зразумела. А так - не!

- Што - не?

- Дзеля чаго яна жыццём ахвяруе?.. Дзеля чаго Ганна рызыкуе, зразумела. Дзеля Літвы! А дзеля чаго Любоў? Каб царскія вароты расступіліся?.. Дзеля гэтага? - скамечыла і кінула Ганна ў твар яму, ён якраз галаву падняў, выцягнуты з-пад крэсла аркуш рукапісу. - Гэта не вартае жыцця!

Яно так прагучала, нібы не толькі тое, дзеля чаго прынесла сябе ў ахвяру Любоў, але і тое, чым ён, Віктар, займаецца, тое, што піша, а значыць, усё, што ў ягоным жыцці ёсць, не вартае жыцця.

Тады што ў ягоным жыцці жыцця вартае?..

Нічога.

Так балюча ўдарыць можа толькі жанчына, якая помсціць.

За што?..

Ён падняўся з канапы, каб пайсці, каб сказаць, сыходзячы: "Тады разам нам, Ганя, рабіць у гэтым жыцці няма чаго", - а яна раптам гэтак паглядзела, як глядзела на Юр’евай гары, выструньваючыся на цырлачках, каб убачыць тое, што бачыць ён, і раптам кінулася да яго, прыціснулася, як да той гары, каб адчуць магніт пад ёй, які так прыцягвае, што праз усё жыццё не адпускае, і ў паглядзе гэтым прачыталася, і ў тым, як яна прыціснулася, адчулася, ясна зразумелася: "За Крэва!.." Яна помсціла не яму, а Крэву, якое паспрабавала ўжо забраць яго ў яе - і можа яшчэ паспрабаваць.

- Тады што ў маім жыцці майго жыцця вартае, Ганя? - спытаў ён замест таго, што збіраўся сказаць. - Я ў Крэве з вялікімі князямі жыў. З крэўнай раднёй. А ў Маскве мне жыць з кім? З тваім бацькам? З Брэжневым, з Андропавым? Хто мне яны? Ці, можа, жыцця майго вартае тое, што яны даюць?

І яна адказала, бо ў яго было Крэва, а ў яе была Масква:

- Так! Нам жыць з тым, што яны даюць! І паехалі, пакуль даюць, браць.

XLV

Гэтай дарогай Купала ўжо аднойчы йшоў - толькі з процілеглага боку. Ад Краснай плошчы да Данской. Па Васільеўскім спуску на Вялікую Ардынку, з яе на Люсінаўскую і на Серпухаўскі вал. Ганна так павяла яго, калі вярнуліся з Горак і пайшлі ў манастыр. Сказала, што гэта вуліцы яе дзяцінства, на якіх ёй заўсёды добра.

- Іосіф Вісарыёнавіч, як вам там? - спытаў Берыя, калі выйшлі на Серпухаўскі вал і стала відавочна, што "хросны ход" скіроўваецца да Крамля. - Нармальна?..

Сталін хмыкнуў.

І праўда. Знайшоў, пра што спытаць.

А ўвогуле: пра што гаварыць на крыжы?..

- Я чаму спытаў? - не адчапляўся ад Сталіна Берыя. - Я тут падумаў: гэта добра, што вы на крыжы! Хто на крыжы, той ажывае!

- Раўней нясіце! - падскочыў да віленскіх пакутнікаў Мяркулаў, які таксама вырашыў выявіць клопат пра Сталіна. - І павярніце, правадыр павінен уперад глядзець!

Кумец з Кругляцом яго нібыта й не пачулі, а Няжыла сказаў: "Іншым разам і назад глянуць варта".

Ад Серпухаўскага валу да Краснай плошчы бліжэй было б прайсці па Шабалаўцы, але ці то ў Кашкадамава былі тыя ж вуліцы дзяцінства, што і ў Ганны, ці "кур’ер з Крамля", які як раптам з’явіўся, гэтак раптам і знік, сказаў яму не спяшаць - прайшлі Серпухаўскі вал і павярнулі на Люсінаўскую…

Над Масквой світала. Па Люсінаўскай вуліцы, названай так па імені нейкай рэвалюцыянеркі, якую звалі Люсі, паўзлі першыя палівачкі. Першыя аўтобусы падбіралі першых пасажыраў. Маладзіца ў васільковай сукенцы не паспела ўскочыць у аўтобус, кіроўца крануўся, а яна забегла наперад і стала перад ім, рукі раскінуўшы: ці вазьмі, ці задушы!

- Нехта возьме, - сказаў Сталін, якому, як выглядала, не хацелася маўчаць. - А нехта задушыць. У кожнага ў руках хай невялікая, як у кіроўцы аўтобуса, але ўлада. Тым усе і жывуць.

"Цікава… Я гляджу ўперад, ён глядзіць назад, а бачым адно і тое."

- А вы як да ўлады? - не перапыняючыся, спытаў Сталін. - Любіце?

- Не, - адразу адказаў Купала. - І не любіў ніколі.

Адказаўшы, падумаў, што адказ ягоны можна зразумець па-рознаму, а Сталін, перамаўчаўшы, прамармытаў на гэта: "Тым больш."

Кіроўца адчыніў дзверы, маладзіца ў васільковай сукенцы скочыла ў аўтобус.

Не скарыстаў кіроўца ўладу.

Ці скарыстаў?

- Што тым больш?..

- Што мы розныя. Я любіў уладу, вы - не. А разам на адным крыжы. Як вы думаеце, чаму?

- Так выйшла

- А як так выйшла?

- Выпадкова.

- Не. Не выпадкова. Мы на адным крыжы, бо рабілі адно і тое. Я з гэтага боку - вы з таго. Гэтак і вісім, - з нейкім, як здалося, задавальненнем скончыў Сталін. Потым дадаў, калі паўз храм Узнясення Гасподняга за Серпухаўскай брамай праходзілі: - Нездарма Няжыла крыж не паварочвае. Яго хоць так нясі, хоць гэтак… Ці вы пра гэта не думалі?

Не раз ён пра гэта думаў.

Успомнілася лета ў Акопах. Сухое, спякотнае. Ды хіба толькі тое спякотнае!.. Колькі ён вінаваціўся перад сабой, перад светам. Балюча, пакутліва. Але што мог зрабіць? Што можна зрабіць на крыжы?

- Думаў. Але што я мог зрабіць на крыжы?

- Зноў апраўданні, - чмыхнуў Сталін. - Па-мойму, я прастудзіўся. І не ўзяць насоўку. Вось прыбіваюць рукі і не думаюць, што насоўку будзе не ўзяць.

З храма выйшла манашка. З вядром. Пэўна, прыбіральшчыца. Толькі чаму манашка, калі храм не дзейнічае - у ім даўно ўсялякія канторы.

- Ва ўсіх і ў кожнага апраўданні, - доўжыў Сталін. - Толькі іх і чуў… Тады скажыце: калі ёсць яны ў вас, чаму не могуць быць у мяне?

Манашка пачакала, пакуль з ёй параўняўся крыж, укленчыла, потым лёгка падхапілася і пайшла з хросным ходам. Нешта ў хадзе, у постаці яе падалося Купалу бачаным, знаёмым… Але не павярнуцца на крыжы, не разгледзець манашку было.

- Шыю не скруціце, - сказаў Сталін. - Можа, яшчэ вешаць будуць.

З Люсінаўскай выйшлі на Вялікую Ардынку - вуліцу, па якой пачыналася дарога з Масквы ў Залатую Арду.

- Тут блізкага мне чалавека, - казала Ганна, калі ўпершыню вяла яго па Вялікай Ардынцы і спынілася каля Іверскага правулка, адкуль добра відаць быў храм Іверскай іконы Божай маці, - з якім мы ў гэтым храме павянчацца ўпотай збіраліся, забілі. Мастака. Ён па Маскве ў шаліку сіне-бела-чырвоным хадзіў. Яму казалі, што на шыі ў яго царскі сцяг, а ён казаў, што французскі шалік. Пасля карціну намаляваў. "Залатая Арда". На ёй цары ўсе маскоўскія і Сталін у шапцы хана Узбека, што стала шапкай Манамаха. Дык за дзень да вянчання на яго машына наехала. Выйшаў раніцай сабаку выгуляць. І разам з сабакам… Я да Берыі кінулася: за што вы жаніха майго?!. А ён: "Гэта былая каханка ягоная, якой ён машыну купіў, на яго наехала". Ну, нібы насмерць яна ўзраўнавала, калі пра мяне дазналася. Так што сам, маўляў, вінаваты… Сталін потым казаў: "Не трэба каханкам купляць машыны! Вунь Маякоўскі застрэліўся, а каханка ягоная за катафалкам на машыне ехала, якую ён для яе купіў".

"Я не купляў." - паспрабаваў пажартаваць Купала, і Ганна сказала: "Не надта ўдалы жарт".

Так. Не надта.

Потым, ужо каля Данскога манастыра, спытала: "А ў цябе была хоць адна каханка, якая хацела цябе забіць?" І калі ён адказаў, што такіх, дзякуй Богу, не было, зноў спытала: "А за што тады Богу дзякаваць?.. "

Шалёная яна ўсё ж.

- Некалі ў Данскім манастыры, - падаў голас Няжыла, - наша войска стаяла. Па гэтай дарозе вялікі гетман Хадкевіч на Крэмль яго вёў. Вунь там, над Кліменцеўскім астрогам, - махнуў ён рукой наперад, - зусім блізка ад Крамля літоўскія сцягі былі ўзнятыя. Нашы коні падковамі ў крамлёўскую сцяну білі. Увайшоў бы гетман у Крэмль - і Масковія стала б Літвой. Еўропай. А так Ардой, Азіяй засталася.

Сталін заварушыўся на крыжы.

- Скуль вы пра тое ведаеце?

- Кнігі па гісторыі чыталі, - сказаў Круглец. - Не кароткі курс ВКП(б).

Сталін на гэта прамаўчаў, а Ціхан, які крочыў, унурыўшыся, раптам ускінуў галаву.

- Патрыярх Гермаген уратаваў Маскву. Заклікаў паўстаць "супраць літоўскіх людзей". На заклік ягоны Мінін з Пажарскім апалчэнне сабралі - і пагналі літву з палякамі! З Крамля, з Масквы, са святой.

- Байкі! - не даслухаўшы, запярэчыў Круглец патрыярху. - Яны шаблі ў руках ніколі не трымалі, вашы Мінін з Пажарскім. Ваяводаў знайшлі!.. Ды ў муку вялікі гетман тое апалчэнне перамалоў бы, калі б не князь Трубяцкі! Літвін з роду Гедымінавічаў, а выступіў на баку Масквы, здраднік.

"Ды які ён здраднік?.. Які літвін?.. І якая Арда?.. Нас з магіл паднялі, каб такое слухаць?.." - зашапацелі ззаду, упершыню выявіўшы нязгоду з тым, што адбывалася, нябожчыкі, князі з генераламі, купцы з чальцамі Прэзідыума Замаскварэцкага Савета, а жаночы голас спытаў высока: "Чаму гэта ён здраднік, калі ягоны бацька быў ваяводам Івана Грознага? Калі дзяды і прадзеды ягоныя царам служылі?.."

Ганны голас! Ён не памыліўся, пазнаўшы яе ў манашцы. Але што яна, жывая, робіць сярод мёртвых?.. І ўсё нутро ў ім сцялася: "Ці яе таксама?!."

- Павярніце, - сказаў ён уніз. - Павярніце крыж…

Няжыла паглядзеў на яго: "Навошта?.." - "Я прашу вас: павярніце…"

- Не трэба! - устрапянуўся Сталін, які паўсюль хацеў быць першым, а на крыжы, відаць, першым быць не надта хацеў, але Кумец з Кругляцом ужо рушылі кругам адзін на месца другога, дапамагаючы Няжылу павярнуць крыж, працэсіі за якім канца-краю не было відаць. Нябожчыкі займалі ўсю вуліцу разам з ходнікамі, ішлі, ніяк не замінаючы жывым, працякаючы скрозь іх, скрозь набітыя імі аўтобусы, скрозь грузавікі і легкавікі, адзін з якіх раптам рэзка звярнуў да ўзбочыны, дзе, трымаючы сабаку на ланцужку, стаяў у карычневым пінжаку з сіне-бела-чырвоным шалікам чалавек, які, пэўна, сабаку таго выгульваў, і паспрабаваў адскочыць за слуп каля аўтобуснага прыпынку, але не паспеў, легкавік прыплюшчыў яго разам з сабакам да слупа, і той чалавек, нават не ўцяміўшы, што з ім сталася, аддзяліўся ад гурмы жывых, скрозь якіх працякалі нябожчыкі, далучыўся да тых, хто скрозь жывых працякаў, і пайшоў побач з баронам Бюлерам, не зважаючы на лямант, які ўсчаўся на аўтобусным прыпынку, азірнуўшыся толькі на сабаку, што коратка ўскуголіў, адляпіўся ад слупа і пабег услед за гаспадаром.

Гэтак хутка ўсё.

Купала быў агаломшаны. Гісторыя смерці, пра якую распавяла Ганна, увачавідкі паўтарылася. Толькі загінуў на ягоных вачах не хтосьці іншы, не невядомы яму мастак, з якім Ганна пад вянец употай збіралася, а ён сам. Купала. Ён ніколі не насіў гэтакіх шалікаў, але шалік - адно, што было не ягонае. І яшчэ сабака.

За стырном легкавіка, прадваеннага "КІМ-10", сядзела модна апранутая кабета, з якой нічога не сталася. Нават капялюшык з яе не ўпаў. Яна выйшла з машыны, атрэсла спадніцу і пайшла па ходніку насустрач Хроснаму ходу, які працякаў скрозь яе, а яна праходзіла скрозь яго, скрозь заводчыка Дзямідава і архітэктара Басэ, масона Зіноўева і мецэната Засіму, камергера Нарышкіна і заслужаную настаўніцу РСФСР Назараву, генерал-маёршу Ізвольскую і паручніка Войска Данскога Ілавайскага, нікога з іх не заўважаючы, не спыняючыся, толькі папраўляючы раз-пораз, нібы на ветры, капялюшык.

Купала пазнаў яе. Гэта была Лізавета. Стрыечная сястра Ганны. Лектарка музея Леніна ў Горках.

- Супрацоўніца трэцяга аддзела трэцяга ўпраўлення - казаў, нібы агучваў нямое кіно, Берыя. - Тое, што вы зараз бачылі, мусіла стацца з вамі ў Горках. Ганна павінна была прывезці вас у музей, а ўсё астатняе даручалася Лізавеце. Таму яна і выпраўляла вас з музея на лецішча. Ноч, дарога, падпітыя паэт з акторкай… Ён кінуўся машыну спыняць, каб падвезла… Сам вінаваты.

Купала прадчуваў нешта такое, калі Ганна запрасіла яго ў Горкі. І, пэўна, так і было б, калі б не Рэйнбат-Рэзвая-Марозава, якая не дала Лізавеце выправіць іх на лецішча. "Куды ў дождж ды на ноч гледзячы?.. "

- Так, - агучыў тое, пра што Купала падумаў, Мяркулаў. - І так было б найлепей. Вам ордэн Леніна далі. Прынялі рашэнне на Сталінскую прэмію вылучыць. Дык каму ў галаву прыйшло б, што... - І ўбачыўшы, як здрыгануўся Купала на крыжы, Мяркулаў жорстка, нібы за нешта адпомсціў, скончыў. - Але і ў гатэлі выйшла не горш. Зноў віно, жанчыны. Гэта Лізавета патэлефанавала ў нумар, дзе вы гасцявалі, і сказала, што вас Ганна чакае… А яна чакала не адна.

Не адна.

Нешта з таго, што, здавалася, назаўсёды замглілася, пачало праясняцца. Ён успомніў, як выйшаў з нумара ў калідор і ўбачыў кіроўцу, які вазіў іх у Горкі. Яшчэ падумаў: Ганну ў гатэль прывёз?.. Але ж машына не Ганны была, ён не купляў ёй машыну.

Гледзячы з крыжа, Купала шукаў і не знаходзіў Ганну сярод безлічы манашак, а яна ўжо прабралася наперад, ішла, адцясніўшы Берыю, побач з патрыярхам, і калі ён убачыў яе, каменьчык на медальёне наскрозь прапёк левую далонь, якую ён расціснуў: "Лаві. І скажы мне, што гэта такое?.."

Вусны ягоныя перасохлі, ён ледзьве вымавіў гэтыя некалькі слоў.

Правая рука Ганны была занятая, левай злавіць ці спрыту ў яе не хапіла, ці яна й не збіралася лавіць - і медальён булькнуў у вядро з вадой.

- Так, - глухавата, голасам, падобным да голаса крыжа, сказаў Сталін. - Я б таксама ведаць хацеў. Што гэта значыць, калі гэта ты?

Ганна падняла вочы да Купалы, апусціла, зноў падняла.

- Я ўставіла яго ў медальён, каб... каб ты зразумеў, хто цябе... каб не падумаў... - Яна заплакала. - Я не сама.

Госпадзі! Здрада за здрадай, здрада за здрадай. Праз усё жыццё і нават праз смерць.

"Што не сама?.. " - можна было ўжо й не пытаць, бо якая розніца, што?.. Хоць, мусіць, трэба было б спытаць, каб не плакала, але вусны гэтак ссохлі, што не разамкнуліся - і яна зняла з-пад чорнай накідкі белую хустачку. Намачыла яе ў вадзе, паклала на крыжавіну, якую ўзяла ў Кумца, падняла: "Папі."

46

- Вітацца са мной не хочаш? - паціснуўшы вялаватую руку Віктара, спытаў Грачын. - Дарма. Я сур’ёзныя пытанні для цябе вырашыў. Ажно тры. Першае: месца ў ЦК прафсаюзаў. З пасадай не ніжэй чым загадчык аддзела. Другое: ты не проста ў складзе групы, ты зацверджаны кіраўніком беларускай дэлегацыі ў Польшчу. І трэцяе: вы з Ганнай едзеце ў Індыю. Усё, як ты прасіў.

- Я не прасіў нічога.

- Ну, добра, прасіла Ганна. А ты не сказаў, што не хочаш. Ва ўсякім разе, - прыжмурана зірнуў на яго Грачын, - у Індыю. Так што збірайцеся. Пашпарты можаце ўзяць у замежнай камісіі Саюза пісьменнікаў. З вамі Ружэвічы ляцяць, каб гэта дэлегацыяй выглядала. А то прыпішуць турызм за дзяржаўны кошт.

Паслаць дачку ў Індыю, каб нейкія індыйскія цудадзеі дапамаглі ёй дзіця нарадзіць - гэта па-любому турызм за дзяржаўны кошт. Хоць з Ружэвічамі, хоць без.

Зрэшты, член дэлегацыі - не такая тэма для плётак, каб яе смакаваць. А вось кіраўнік дэлегацыі…

Грачын на дачы быў не адзін, у яго гасцяваў ягоны сібірскі сябар. З рускай, лапатай, барадой і беларускім прозвішчам Яцук.

- Андрэй Мікалаевіч, - прадставіў яго Грачын. - Чалавек, які за ўсё стаіць прынцыпова. І за ленінскую лінію ў партыі, і за сваю бараду.

Барада Яцука, беларускі прадзед якога яшчэ ў царскія часы быў сасланы ў Сібір, здзівіла: барадатага сакратара абкама партыі Віктар бачыў упершыню.

- Хто змагаецца, той перамагае, - казаў, калі селі абедаць, Грачын. - Андрэя Мікалаевіча змушалі пагаліць бараду яшчэ тады, калі ён інструктарам райкама быў. А ён: Маркс барадаты, Энгельс, Ленін з бародкай. Чаму мне нельга? Яму: ты не Ленін! А ён: так, не Ленін. Але Уладзімір Ільіч нідзе не казаў, як вы мне кажаце, што камуніст з барадой - поп. У статуце партыі не напісана, што камуніст не можа быць з барадой. І ў кожным кабінеце, дзе яго пясочылі, ён цытаваў першы артыкул Статуту: членам КПСС можа быць любы грамадзянін Савецкага Саюза, які прызнае праграму партыі, актыўна ўдзельнічае ў будаўніцтве камунізму і… Што там, забыўся, далей?.. Сплочвае партыйныя ўнёскі. А пра бараду ні слова. Гэта ўсіх на вілы падымала, да ЦК дайшло. Суслаў яго выклікаў: ды пагаліся ты! А ён яму… Як ты яму?.. Вось вы ў галёшах ходзіце, а я ў барадзе. У кожнага свае звычкі. Ні ваша звычка, ні мая для партыі не шкодныя. І калі вырашалася, быць ці не быць яму ў абкаме, а, можа, і ў партыі, яго Леанід Ільіч падтрымаў: для камуніста галоўнае тое, што ў галаве, а не тое, што на ёй расце. - І тут Грачын засмяяўся, Віктар упершыню пачуў, як бацька Ганны смяецца: хэкне і кашляне, кашляне і хэкне. - А ён Леаніду Ільічу за тое аддзячыў, у адстаўку прапанаваў падаць!.. За тваю галаву і характар, Андрэй Мікалаевіч, - падняў Грачын чарку. - За характар і галаву! - І выпіўшы, дадаў, кашлянуўшы і хэкнуўшы. - Ён, дарэчы, вершы піша. Усе беларусы вершы пішуць, ці што?..

- Усе, - засмяяўся Яцук, і смех ягоны быў густы, як ягоная барада. - Хоць хапіла б аднаго Купалы.

- Тады і Пушкіна аднаго хапіла б, - сказала Ганна. На што Грачын, закусваючы, крутнуў галавой: "Не. Расія - вялікая".

Яцук шырока раскінуў рукі.

- Во такая… "От Перми до Тавриды, от финских хладных скал до пламенной Колхиды". Расія ўпёрлася ў Пушкіна, як у сцяну, за якой нібыта больш і няма нічога. А за сцяной Міцкевіч у Польшчы, Бёрнс у невялікай Шатландыі, не кажучы ўжо пра Хаяма ці Нізамі. Нельга ў сцяну ўпірацца, трэба ламаць сцяну. З догмаў выбірацца, у якіх мы закарэлі.

Грачын, закусіўшы фінскім сервелатам з 300-й секцыі, паклаў відэлец.

- Ты не надта… Рэвалюцыянер. Веліч Расіі не ў прасторы. Пушкін пісаў, што Расія - душа свету. Вось у чым яе веліч.

Яцук зірнуў на Віктара:

- Пушкін такое хіба пісаў?.. - І працягваў, не чакаючы адказу, бо яму, мусібыць, захацелася павыглядаць эрудытам, кожнаму мужчыну, няхай ён нават у гадах, хочацца перад прыгожай жанчынай, хай нават яна дачка сябра, некім павыглядаць. - А вось Нізамі пісаў такое. Толькі не пра Расію. Ён пісаў, што душа сусвету, дух зямлі - Іран. А Пушкін пераклаў. Хоць, можа, і не Пушкін, не помню. Але ў нас так: ніхто, апроч Пушкіна, нічога вялікага напісаць, талковага сказаць не мог і не можа. І далей у нас: ніхто, апроч Леніна, Сталіна, Леаніда Ільіча… Давай моладзь спытаем: хіба не так?

Моладзь маўчала. Віктар маўчаў, моцна здзіўлены тым, што пачуў ад Грачына пра Яцука. Не пра ягонае змаганне за сваю бараду, а пра тое, што ён прапанаваў Брэжневу ў адстаўку падаць. "Дзе?.. Калі?.." - шукаў Віктар зручны момант, каб спытаць пра гэта, а Ганна, па якой відаць было, што ў палітычных дэбатах, усчатых Яцуком, ёй няўтульна, чакала моманту, каб перавесці размову на іншае. І спытала, не дачакаўшыся:

- Тата, а куды мы едзем?

- Як куды? У Індыю.

- Ясна, што ў Індыю. Але куды? Да каго?

- Да Індзіры Гандзі, - зноў густа засмяяўся Яцук. - Бо ў нас няма нікога, апроч дарагога Леаніда Ільіча, а ў Індыі няма нікога, апроч дарагой Індзіры Гандзі. - І падняўся. - Пара мне, Васіль Дзям’янавіч, праз дзве гадзіны самалёт. Лятаю і лятаю над вялікай Расіяй. Туды-сюды, сюды-туды. І калі з неба глядзіш, бачыш трубы завода новага, думаеш: нешта ўсё ж мяняецца. А на зямлю спусцішся: той самы дым над трубамі. Усё, як было. Ну ды што ж… Дадому далячу, а далей відаць будзе. Як там у Купалы? - павярнуўся ён да Віктара.- "Сілен, княжа, караць, галаву сілен зняць, не скуеш толькі дум ланцугамі". Я люблю Купалу. У бацькі майго ўсе старыя кнігі ягоныя былі, а мне Машэраў, пакуль жывы быў, новыя дасылаў. Там ужо не толькі вершы. Артыкулы, выступы… - І раптам, кінуўшы вокам на Ганну, змяніў тэму. - А ты на з’ездзе свежа выступіў. З энергіяй, з напорам. Як вецер. Дарэчы, калі я Андропаву пра дым над трубамі сказаў, ён мне на гэта: "Дык ўсё ў свеце дым". Таксама вершы піша. Пасля кажа: "Дым плыве, куды вецер дзьме. Вы супраць ветру?" Не, кажу, я за вецер, - падаў Яцук руку Грачыну. - Ты мяне не праводзь, з дзецьмі пабудзь.

"Трэба пагаварыць з ім, трэба пагаварыць…" - падняўся Віктар услед за Яцуком. - "Давайце я вас правяду". - "Праводзь, калі Васіль Дзям’янавіч не супраць. Ён казаў, што ты раман пра Купалу пішаш, мне цікава", - абняўся з Ганнай Яцук: "Эх, якая красуня! Уся ў маці і нават прыгажэйшая!" - а Грачын, зыркнуўшы падазрона на Віктара, плячыма пацепнуў: "Чаго мне супраць быць? Пагаварыце, як паэт з паэтам".

Паехалі на машыне Грачына. "З гаража табе, Андрэй Мікалаевіч, гэбіста пашлюць", - сказаў Грачын. Нібы ягоны кіроўца не з гаража прысланы і не гэбіст.

- Дык пра што раман? - спытаў Яцук, калі селі ў машыну. - Пра каго, зразумела, але пра што? Пра Купалаву смерць? Я, між іншым, таксама цікавіўся: сам ён, ці яго…

- Не сам.

- Адкуль ты ведаеш? У архівах, я глядзеў, пра гэта нічога. Ніякай зачэпкі, ніякага намёку на тое, што з ім расправіліся. І я думаю, што не. Што гэтага не было.

- Я без архіваў ведаю, як было.

- Як гэта?

- Як бы ніяк, але ведаю. З вамі хіба так не бывае?..

Віктар паехаў праводзіць Яцука не для таго, каб разбірацца ў гібелі Купалы. Зараз яму трэба было разабрацца ў сабе - і здалося, што Яцук можа дапамагчы ў гэтым. Калі ён, дзіўны партыец, якога могуць скінуць з вяршыні ўлады, казаў на дачы Грачына пра краіну, якая ўпёрлася ў сцяну, пра тое, што трэба сцяну ламаць, выбірацца з догмаў, Віктар думаў: "Я мусіў, я павінен быў сказаць гэта на з’ездзе!" І цяпер спытаў:

- Як вы думаеце: з вамі расправяцца?

Такога працягу размовы Яцук, пэўна, не чакаў. Маўчаў, не адказваў. Мусібыць, узважваў: ці ўдавацца ў такую размову?

Паўза зацягвалася. Віктар разумеў: калі Яцук наўпрост зараз не адкажа, дык ніякай гаворкі не будзе. А яму вельмі хацелася з гэтым барадатым, падобным да папа чалавекам адкрыта пагаварыць.

- Вы ўзважваеце, ці варта пра такое размаўляць з паэтам, які на з’ездзе партыі свежа, як вы сказалі, падлізаў яе кіраўніку? Дык вось я хацеў выступіць, як вы. Але не здолеў. Не хапіла мяне на гэта. Спалохаўся ўлады. І цяпер гэта мая сур’ёзная праблема, разумееце?

Яцук маўчаў. Віктар пашкадаваў, што купіўся на ягоныя словы, на ягоную бараду, за якую змагаўся абкамаўскі сакратар з усёй партыяй, а Яцук, не адказаўшы на пытанне Віктара, сам спытаў:

- Дык ты пра гэта раман пішаш?

Ён адыходзіў ад размовы.

- Не толькі, але…

- Пра гэта, значыць. Што ж, вечная праблема… Свабода і ўлада, мараль і ўлада… І гэта праблема Купалы, праз якую яго не стала. Рана ці позна яна паўстае перад кожным. І кожны сам яе вырашае. Так - ці інакш.

- Пакуль я ніяк яе не вырашыў.

- Калі сам не вырашаеш, вырашаюць за цябе. Вунь Грачын сказаў, што ты ідзеш у прафсаюзы. На немалую пасаду. Вось гэта і ёсць вырашэнне. З прафсаюзнага ЦК у ЦК партыйнае дарога нядоўгая. Васіль Дзям’янавіч сам яе прайшоў, так што ведае, што робіць.

- А мне што рабіць? Вось вы…

- Што я?.. Пачакай…

Яцук пашукаў па кішэнях, знайшоў пігулкі, паклаў адну пад язык, рас-смактаў. Кінуў кіроўцу: "Спыніся на хвіліну, мы пройдземся… Прыціснула…"

Выйшлі з машыны, пайшлі ўздоўж дарогі.

- Кожны раз, калі вып’ю, сэрца разыходзіцца. І каму ні кажу, хоць Грачыну, хоць Брэжневу, давайце гарбату пап’ем, ніхто слухаць не хоча. Андропаў толькі, але ён увогуле не п’е. У яго іншыя магчымасці кроў разагнаць. Навошта піць, калі можаш з’есці, каго хочаш… - прыпыніўся Яцук, азірнуўшыся на кіроўцу, які ехаў за імі. - А за што са мной павінны расправіцца?

Ён, пэўна, асцерагаўся грачынскага кіроўцы, які калі не Андропаву, дык Грачыну ўсё дакладзе, таму і не падтрымаў размову, пачатую ў машыне.

- За выступ на з’ездзе.

- Я не выступаў на з’ездзе.

- А дзе?

- На банкеце пасля з’езда. Ці на прыёме, як яго назваць… Выпіў і сапраўды выступіў. Як выступаюць на п’янках. Падышоў да Леаніда Ільіча, павіншаваў яго з паспяховым з’ездам і параіў сысці. Бо наступны з’езд можа быць не такім паспяховым. Ты ж ведаеш, што ён сам збіраўся падаць у адстаўку? Грачын табе пра гэта казаў?

Можа, трэба было пайсці на прыём?.. Па спаленым запрашэнні…

- Казаў. Ведаю.

- Ведаеш. Дык вось і ў мяне сур’ёзная праблема. Пытанне да сябе самога, на якое не магу сабе самому адказаць. Калі б Грачын не прапанаваў мне на з’ездзе выступіць і я не разлічваў на ягоную падтрымку, калі б не ведаў я, што Брэжнеў сам хоча папрасіцца ў адстаўку, сказаў бы я тое, што сказаў яму, ці не? Прапанаваў бы сысці? Нават па п’янцы?..

Яцук пацёр адной рукой грудзі, другой палез у кішэню, хацеў, мусібыць, дастаць яшчэ адну пігулку, але перадумаў, махнуў рукой.

- І яшчэ… Я зрабіў гэта не толькі таму, што перакананы ў неабходнасці сыхода Брэжнева. У піку Грачыну я гэта зрабіў, які спачатку ўгаварыў мяне на з’ездзе выступіць, а пасля адгаварыў. І, пэўна, вырашыў, што я - куды вецер паверне. Дык вось не! Але каму я даводзіў, што не? Грачыну? Брэжневу? Суславу з Андропавым, якія былі побач, усё чулі і цяпер ціснуць на Брэжнева, каб мяне з ЦК, з партыі?.. Я даводзіў гэта сабе! Дзеля сябе я ўсё гэта казаў, дзеля свайго гонару. Як і бараду дзеля гонару нашу, на якога ражна яшчэ яна мне патрэбная, адны нязручнасці з ёй…

Яцук казаў пра тое самае, што адчуваў Віктар, стоячы на сцэне Палаца з’ездаў. Ці амаль пра тое, калі не зважаць на бараду, якой Віктар не меў.

Няма барады - няма праблемы.

- Цяпер глядзі… - цягнула выгаварыцца Яцука, як і Віктара каля Вечнага агню выгаварыцца цягнула, але ён не змог, нават перад Ганнай не змог, а Яцук перад ім, амаль незнаёмцам… Зрэшты, перад незнаёмцам лягчэй, гэтак перад выпадковым спадарожнікам выгаворваюцца… - Вось ты не сказаў тое, што хацеў, і ў цябе праблема. А я тое, што хацеў, сказаў, няхай і не там сказаў, дзе хацеў, і ў мяне таксама праблема. І не толькі таму, што Брэжнеў не сышоў, што Суслаў і Андропаў з Грачыным угаварылі яго застацца… Дарэчы, мы з ім, з Грачыным, можна сказаць, сябруем, дык вось як гэта? Мне ён прапануе сказаць Брэжневу, каб падаў у адстаўку, а Брэжнева ўгаворвае не падаваць. Што вынікае з гэтага?

- З гэтага вынікае, што ўгаворваючы Брэжнева не сыходзіць, Грачын усё ж хацеў, каб ён сышоў, бо разлічваў на ягонае месца. І вас, выходзіць, падстаўляў.

Віктару здалося, што Яцук упершыню паглядзеў на яго не як на зяця Грачына. Але ўсё ж сказаў:

- Не падстаўляў, а, так скажам, скарыстоўваў.

- Гэта не адно і тое?..

Яцук падняў каменьчык з дарогі, падкінуў на руцэ… Відаць было, што ён не надта хацеў паварочваць размову ў гэты бок.

- Ну, няхай сабе адно… У цябе ёсць сябры?

- Ёсць.

- Колькі?

- Не лічыў. Можа, тузін.

- Няхай тузін. Ях вучняў у Хрыста. Дык будзь гатовы, што адзінаццаць з іх цябе ці скарыстаюць, ці прададуць.

- Хрыста прадаў адзін.

- Так, адзін. І гэта неверагодная рэч у чалавечай гісторыі здрадаў. Фенаменальны вынік. Можна сказаць, сусветны рэкорд. Хоць ёсць яшчэ рэкорд абсалютны. Вось ты ў Індыю едзеш, дык там Буду не прадаў ніхто. І не таму, што ён не хацеў быць Богам, а таму што першымі ягонымі вучнямі былі звяры. Алень, лань, слон, не помню, хто яшчэ. А звяры не прадаюць. Толькі людзі.

Яцук казаў, як пропаведзь чытаў. Гэты сакратар абкама мог быць святаром.

- Буда хоць і не хацеў, але Богам стаў.

- Бо людзі Бога захацелі.

Так. Багі ёсць толькі таму, што іх хочуць людзі.

- Выходзіць, нават Бог не ведае, кім стане. А можа Бог людзей прадаць?

- У якім сэнсе?

- Ну, адступіцца ад іх… Рукой махнуць. Гарыце вы гарам. У геене вогненнай.

Яцук кінуў каменьчык над дарогай так, як над вадой кідаюць, каб ён паскакаў. Але няўдала, каменьчык адразу адляцеў на ўзбочыну, і падобны да папа партыйны сакратар уздыхнуў:

- Дык ён і адступіўся. І мы гарым. Таму і дым над трубамі.

Кіроўца, які ехаў за імі, дагнаў, паказаў на гадзіннік…

Сеўшы ў машыну, Яцук выпіў яшчэ адну пігулку. Па дарозе маўчаў. Калі прыехалі ў аэрапорт, дзе іх машыну прапусцілі на ўзлётнае поле, і дзе Яцук, мусібыць, падумаўшы, што калі не кіроўца, дык Віктар іх размову можа Грачыну пераказаць, пачаў здаваць назад.

- Ты, зямляк, усё ж трымайся Грачына. Брэжнеў хворы, зусім кепскі, яму нядоўга засталося. Ад сілы паўгода. Ці, можа, год. Яго таму і ўгаварылі не рабіць ніякіх заяваў. Каб з’езд не напружваць, каб не было размоў у партыі, што яго прыбралі. Бог прыбярэ - і ўсё нармальна. На ягонае месца, вядома, Андропаў меціць, але і ў Грачына шанец ёсць. А, значыць, і ў цябе. Скарыстайся ім. Адзін шанец ты ўжо правароніў, гэта другі. Трэцяга можа не быць.

- А які быў першы?

- Такі самы, як і ў мяне. Выступ на з’ездзе. На ўвесь Савецкі Саюз, на ўвесь свет!.. Ну, пасядзеў бы, пакуль Брэжнеў жывы. Але яно таго варта. Такое варта жыцця! А цяпер табе трэба моцна думаць, як яго пражыць. І прапанова Грачына - не горшы варыянт. Пры ўладзе больш магчымасцей зрабіць тое, пра што ты не сказаў. Так што глядзі… Хто вышэй стаіць, той далей бачыць. - І, развітваючыся, Яцук пляснуў Віктара па плячы: - Калі ў геене вогненнай не згарыць!

XLVII

Кумец і Няжыла з Кругляцом спыніліся. Усе спыніліся і глядзелі, як Ганна, намачыўшы хусцінку, падала яе на крыж Купалу і як ён піў. Спачатку ротам ваду з хусцінкі выціскаючы, а потым, успомніўшы, што ў яго адна рука не прыбітая, рукой.

Калі папіў, яго раптам заліхаманіла. Маці яму мокрай хусцінкай губы мачыла, твар выцірала, калі яго, малога, невядома скуль і з чаго ўзяўшыся, гарачая ліхаманка біла. Два тыдні амаль. Бацька думаў, што памрэ, ксяндза паклікаў. А маці нічога не думала: ночы не сплючы, на грудзях калыхала. І выкалыхала.

Адна яна не здрадзіла яму. Ні ў чым і ніколі. А ён яе ў агні кінуў.

"А мой ты гаротны!.. - падляцела і злавіла хустачку, якую выпусціў ён, калі яго заліхаманіла, Спагада. - До ўжо грахі сабе выдумляць, тут без цябе грэшных хапае. - І кінула хусцінку ў твар Ганне. - На!.. Атруты нальюць і яшчэ вады пададуць, каб запіць!"

Ганна нічога ёй не адказала. Церабіла хустачку. Раптам пабялела, хіснулася, але ўстаяла, не ўпала, і Купала скрозь крыж, скрозь дрэва адчуў, як нешта моцна-моцна ўдарыла, спынілася і зноў забілася ў чалавеку за ягонай спінай.

Сэрца?..

Малы Маскварэцкі мост прайшлі моўчкі.

- Даўно мы тут не былі, - прадыхнуў, калі ступілі на Вялікі мост, Кумец, які дасюль маўчаў. - Пад гэтым мостам нашы коні стаялі. Мы схавалі іх на ўсякі выпадак… Эх, якія коні! Помніш, Няжыла? Помніш, Круглец?.. Я і свайго гнядога, Ястраба свайго помню і помню вашых Ластаўку і Сокала. Як смала, чорную, і як снег, белага. Ястраб! - раптам грукнуўшы тарцом свайго крыжа ў насціл маста, пагукаў Кумец, і ў адказ яму ледзь чутна, быццам з далёкай далечыні, данеслася іржанне.

Пачуўшы яго, віленскія пакутнікі спыніліся на хвіліну, Няжыла сказаў: "Яны чакаюць нас…" - і ўсе рушылі далей.

- Коней нам Альгерд падараваў, - распавядаў, пакуль ішлі па Вялікім мосце, Кумец. - Мы ў дружыне ягонай служылі. Яшчэ тады, калі ён княжыў у Віцебску і дапамагаў Смаленску ў бойках з Масквой. Потым замірыцца з ёй надумаў, паслаў нас на перамовы. З партрэтам ягоным, на якім стаяў ён з пададзенай для поціску рукой. Партрэт у залатой раме - роўна пуд золата! Князь Іван, які ў Маскве княжыў, раму залатую забраў, партрэт Альгердаў спаліў, а нас у цямніцу кінуў. І нас там катавалі, пакуль валадарыць у Маскве не стаў князь Сямён, які сказаў, што лепш сабак карміць, чым літоўскіх паганцаў, і загадаў зацкаваць сабакамі.

Патрыярх зыркнуў на Кумца:

- Дык вы, выходзіць, не віленскія, а маскоўскія пакутнікі?.. Святыя паганцы? - І плюнуў. - Цьфу! Нават спрачацца не хачу!

- А што аспрэчваць? - стомлена спытаў Сталін. - Тое, што нехта выдае сябе за сведку гісторыі, зусім не значыць, што ён кажа праўду. Гісторыя сведчыць, што найбольшыя хлусы якраз яе сведкі. Вось што могуць сказаць гэтыя святыя пакутнікі, якія ўкралі пуд золата?

- Мы не кралі! - страсянуў крыж Няжыла, а Сталін з’едліва здзівіўся:

- Праўда?

- Праўда! - сам ужо ўвесь страсянуўся, ледзь крыж не кінуўшы, Няжыла, гэтак яго абурыла з’едлівае здзіўленне Сталіна, і не адзін Купала, пэўна, падумаў: "Колькі ні страсай паветра - нічога не дакажаш тым, хто хоча думаць, што ты ўкраў".

- Што могуць засведчыць людзі, якія забілі вас, Іван Дамінікавіч? Тое, што зрабілі гэта па загадзе? Забілі, бо загадаў крыважэрны.

- Дык так і было! - у адзін голас выгукнулі, прыпыніўшыся, Берыя з Мяркулавым, а Сталін зноў нібы здзівіўся: "Няўжо?.." І зноўку Купалу падумалася, што гэтае з’едлівае "няўжо?" нічым не пераб’еш.

- Гэта даўняя завядзёнка, - гнуў сваё Сталін. - Дзеля свайго апраўдання выдумляць тырана! І чым ён страшней, тым лепш. Маўляў, мы не былі б такія, калі б не ён такі. Хоць насамрэч ён... хоць я даў вам магчымасць быць такімі, якія вы ёсць. Вызваліў ад цяжкой і стамляючай неабходнасці быць іншымі. І за гэта вы мяне...

"Ура!.. - пакацілася з Краснай плошчы па брукаванцы Васільеўскага спуску. - Ура! Ура!.."

Па Васільеўскім спуску пад воклічы "ура!" рухалася насустрач ім такая шчыльная людская плынь, што нябожчыкі, выходзячы на плошчу, ледзьве працякалі скрозь яе, і Няжыла з Кумцом і Кругляцом з цяжкасцю падаваліся за Кашкадамавым, які мкнуўся да маўзалея, да трыбуны, дзе стаялі, як звычайна на святы, хоць ніякага свята сёння не было, людзі ў капелюшах, але віленскія пакутнікі не сталі таўчыся ў цеснаце, і, як Кашкадамаў ні цягнуў, ні штурхаў іх улева, да Крамля, павярнулі правей, падняўшыся з крыжам на адзінае не занятае на ўсёй Краснай плошчы месца: лобнае.

48

Развітаўшыся з Яцуком, чалавекам, з якім невядома на якую перспектыву пазнаёміў яго Грачын, на грачынскую дачу Віктар не вярнуўся. Папрасіў кіроўцу падкінуць да электрычкі і паехаў у Маскву.

Апроч як у кватэры Ганны, ад якой не меў ён ключа, начаваць яму ў Маскве не было дзе. Але ў яго быў ключ ад качагаркі ў падвале дома Герцэна, узяты некалі на памяць пра Літаратурны, якому дастаўся дом Герцэна, інстытут.

Змяркалася. У вечаровым святле інстытуцкага двара сядзела на лаве каля флігеля жанчына. Віктар і ў прыцемках адразу пазнаў яе па постаці: гэтак яна сядзела тут, на лаве каля флігеля, у якім жыла, калі ён вучыўся ў інстытуце. А калі скончыў, яна жыла ўжо ў іншым месцы, з Цвярскога бульвара перасяліўшыся на Малую Грузінскую вуліцу.

Яна была ўся ў сабе, гэтая не прыгнутая ні нялёгкім жыццём, ні няпростым часам, жанчына, якой было пад восемдзесят, палову з якіх яна пражыла ў гэтым доме, і ёй тут было што ўспомніць. Болей, чым яму.

Ён пазнаёміўся з ёй у першую восень сямідзясятых гадоў. Двор быў засыпаны лістотай, дворнічыха падмятала яе каля ўваходу ў флігель, спыніла Віктара, калі ён бег, спазняючыся на лекцыі, не ведаючы яшчэ, што ў гэтым інстытуце можна не толькі спазняцца на заняткі, але і не хадзіць на іх: "Малады чалавек, вы ўмееце рамантаваць тэлевізары?"

Гэта была не дворнічыха. Віктару казалі, што ў флігелі гэтага дома жылі шмат якія, уключна з Мандэльштамам і Платонавым, літаратурныя знакамітасці, і дасюль жыве ўдава Платонава, але ён не падумаў, убачыўшы яе з мятлой, што гэта яна. Марыя Аляксандраўна Кашынцава з графскага роду Шарамецьевых.

Рамантаваць тэлевізары Віктар умеў: скончыў тэхнікум, дзе яго навучылі гэтаму. Але як яна гэта ўгадала - па двары штодня прабягалі дзясяткі студэнтаў?

Яны зайшлі ў двухпакаёвую з адгароджаным закутком, які называўся трэцім, "зялёным", бо быў абклеены зялёнымі шпалерамі, пакоем, дзе стаяў старэнькі тэлевізар. Марыя Аляксандраўна змяла з яго пыл: "Даўно не працуе. Я і не глядзела яго, але чаго ён так стаяць будзе? Калі ён зроблены, каб паказваць, няхай паказвае, усе павінны рабіць сваё".

Віктар зрабіў сваё, тэлевізар стаў паказваць, а Марыя Аляксандраўна, час ад часу запрашаючы Віктара на каву, стала расказваць пра тое, чаго нельга было ўбачыць у тэлевізары.

"Платонаў адну аповесць напісаў для аднаго, як ён казаў, чалавека. Толькі для аднаго. Для Сталіна. І Сталін тую аповесць прачытаў. Хацеў пасадзіць аўтара, але гэта было б банальна, і ён пасадзіў нашага сына. Пасля адпусціў, але сын захварэў на сухоты і ўжо дома памёр. Пакуль ён хварэў, бацька глядзеў за ім, не адыходзіў, так любіў, падхапіў сынавы сухоты і памёр таксама. Ніколі і нічога не пішыце, Віктар, для аднаго чалавека".

- Мацвеева чакаю, - сказала Марыя Аляксандраўна, калі ён падышоў да яе. - Кран капае. Ведаеце, што самае жахлівае ў жыцці? Усю ноч не спаць, слухаючы, як капае кран, і разумець, што ты нічога з гэтым не можаш зрабіць. А кран, як на галаву: кап-кап-кап-кап… Дзе гэты Мацвееў?.

Сына страціла, мужа пахавала, а самае жахлівае, калі ўночы капае кран.

Мацвееў быў чалавекам, які прывёў некалі Віктара ў качагарку: "Тут можна жыць асобна ад СССР".

Ён не любіў СССР Казаў, што па біялагічных законах такой краіны не мусіла быць.

Кім ён быў?.. Хто яго ведае, кім ён быў, Мацвееў. Ясна, што антысаветчыкам, але ж антысаветчык - гэта яшчэ не ўвесь чалавек. І не ўвесь чалавек - біёлаг, хоць, гледзячы на Мацвеева, можна было падумаць, што біёлаг - гэта і ёсць увесь чалавек. За антысаветчыну яго пасадзілі ў псіхушку, пасля выпусцілі, але ў біёлагі ўжо не бралі - і ён падаўся ў качагары.

У дзённіках Платонава, якія дазволіла паглядзець Марыя Аляксандраўна, Віктар прачытаў: "Чалавек сам сябе не ведае, уведаць яго мусіць пісьменнік". І вось Віктар стаў пісьменнікам, але ўведаць Мацвеева не здолеў. Неяк сказаў яму пра гэта, Мацвееў развёў рукамі: "Значыць, ты пісьменнік так сабе. А вось Кліментаў ведаў мяне ўсяго".

Ён называў Платонава ягоным сапраўдным прозвішчам. Не псеўданімам.

Чаму? Бо лічыў яго сапраўдным чалавекам? Сапраўдным пісьменнікам?..

Платонаў, калі жыў тут, час ад часу падмятаў двор каля свайго пад’езда, праз што займеў мянушку "дворнік" і прыдуманы пра яго літаратурны анекдот. Мацвееў усім той анекдот расказваў - і толькі ў ім называў Платонава ягоным літаратурным псеўданімам, бо інакш анекдот было не зразумець. "Бяжыць па зімовай Маскве хлопчык, які шкло ў вакне пабіў, а яго даганяе дворнік. "Ну чаму я жыву ў гэтым праклятым халодным горадзе, дзе за мной дворнікі ганяюцца? - думае задыханы хлопчык. - Чаму б мне не жыць на якой-небудзь трапічнай выспе, не сядзець пад пальмамі на Кубе..." А ў гэты час на Кубе пісьменнік Хемінгуэй сядзіць пад пальмай і, знемагаючы ад спёкі, разважае: "Што я раблю ў гэтым трапічным пекле? Чаму я не ў Парыжы на Манпарнасе, чаму не п’ю прахалоднае віно ў кавярні La Closerie des Lilas, паблажліва слухаючы, што мне расказвае пра літаратуру пісьменнік-марксіст Жан-Поль Сартр?.." А тым часам на Манпарнасе ў кавярні La Closerie des Lilas сядзіць пісьменнік-марксіст Жан-Поль Сартр, п’е прахалоднае віно і думае: "Што я забыўся сярод гэтых буржуяў, у свеце, які не мае сэнсу, калі ёсць Масква, дзе пісьменнік Андрэй Платонаў стварае сапраўдную літаратуру…" А ў гэты час дворнік Платонаў даганяе хлопчыка, які пабіў шкло, і думае: "Даганю - заб’ю…""

- Ён быў сапраўдным, але жахлівым! - то гаротна, то весела ўспамінаючы жыццё, ускліквала Марыя Аляксандраўна. - Проста жахлівым, як і ўсе пісьменнікі.

Час ад часу Марыя Аляксандраўна падмятала, узяўшы гэтую звычку ў мужа, двор каля свайго пад’езда, але "дворнічахай" яе ніхто не называў.

Усё жыццё яна таксама хацела быць пісьменніцай. Калі Платонава не стала, збіралася мемуары напісаць, ды нічога не напісала.

"Бо графіня, - казаў Мацвееў. - А што і дзе напісалі графіні? Графы напісалі, графіні - не".

- Мой выпадак, - сказала Марыя Аляксандраўна, знаёмячыся з Ганнай, пра якую яшчэ не ведала, што яна з роду Трубяцкіх. І Ганна не зразумела, а Віктар зразумеў, пра што яна. Незразумела толькі было, як яны, блакітна-кроўныя, адно адное распазнаюць?..

"Жахлівага" мужа Марыя Аляксандраўна, падобна было, не кахала. А калі і кахала, дык не надта. Не казала пра гэта, але падобна было. А Мацвеева любіла. "Я на два гады ўзрост змяніла, каб у рэвалюцыйны дзевяцьсот пяты нарадзіцца, дзень народзінаў памяняла, каб з’явіцца на свет у дзень свята ўсіх працоўных, мяне ідыёткай сацыялістычная рэвалюцыя зрабіла, а вы, Мацвееў, адразу ідыётам, сацыялістам нарадзіліся, як жа вас не любіць можна?.." - казала яна і падлівала яму лішні апалонік супу, падкладвала лішнюю лыжку кашы.

Мацвееў быў антысаветчыкам, але сацыялістам. Казаў: "Я за сапраўдную роўнасць!" І ён не любіў буржуяў, не любіў блакітнакроўных, але любіў графіню Марыю Аляксандраўну.

- Дзе гэты чалавек? - узіралася яна ў прыцемкі. - Яго ніколі няма, калі ён патрэбны, і заўсёды на месцы без патрэбы.

Мацвееў з’явіўся са скрыняй балгарскага віна "Гымза", якое неслі хлопец і маладзіца гадоў дваццаці. На тое, што сам ён без нічога ідзе, а скрыню маладзіца цягне, Мацвееў не зважаў.

- Маня, - сказаў пра яе Мацвееў. І больш не сказаў нічога.

Хто такая Маня, Віктар не ведаў. А хлопца пазнаў, яго Круча з ім знаёміў. Сяргей. Сын намесніка старшыні КГБ Круглова, "куратара" культуры. Бацька, генерал, намеснік Андропава, змагаецца ў КГБ з антысаветчынай, а сын генерала антысаветчыку Мацвееву ў качагарку віно носіць.

Савецкі Саюз.

- Усё п’еш, Мацвееў?… - скрушна спытала Марыя Аляксандраўна. - І моладзь спойваеш?

- Кліментаў піў, - падаў Сяргею ключ, каб адчыніў дзверы ў качагарку, Мацвееў. Ён ва ўсім раўняўся на Платонава, толькі пісаць не ўмеў.

Ключ быў не такі, як у Віктара. Мацвееў памяняў замок. Хоць не мяняў яго ад пары, калі яны разам качагарылі. "Заходзь, калі захочаш".

- Кран пацёк, - паскардзілася Марыя Аляксандраўна, а Мацвееў рушыў у качагарку: "Пакуль не вып’ю, няхай цячэ. Ці ў двары пачакайце, ці ў нас".

- А ў вас не капае? - паднялася з лавы, бо ўжо сцямнела, Марыя Аляксандраўна, і Мацвееў падаў ёй руку:

- У нас няма вады. Толькі агонь.

У качагарцы ўсё было, як было, адно што печ не гарэла. Мацвееў расчыніў дзверцу топкі: "Зараз распалім". - "Дык цёпла ж тут…" - хутчэй праспявала, чым сказала, Маня, а Мацвееў кінуў у печ распалку. "Не для цяпла, для красы. Яна тут і стаіць для красы, ніхто ўжо яе не паліць. Я дворнік, а не качагар. Толькі жыву ў качагарцы. Хоць гэта няправільна: у качагарцы павінны жыць качагары. Як у Балгарыі балгары, - узяў ён бутэльку "Гымзы" са скрыні і спытаў: - Маня, а ў Савецкім Саюзе хто жыве?"

- Ідыёты, - праспявала Маня. - І яшчэ камуністы.

- А камуністы не ідыёты? - адкаркаваўшы бутэльку, пачаў разліваць віно па шклянках Мацвееў. - Нядаўна нават з’езд ідыётаў быў, і некаторыя ідыёты там выступалі.

Вось чаму ён ключ памяняў.

Характар у Мацвеева быў не цукар. Ён казаў: "Мы не ядзім цукар, каб стварыць сацыялізм". Але не казаў, што гэта не ягоныя словы, а Платонава.

- Вы з ідыётамі вып’еце? - нахіліўся Мацвееў, наліваючы, да Марыі Аляксандраўны, і калі тая адмовілася, Маня ўзяла яе шклянку: "Я таксама Марыя Аляксандраўна. І я вып’ю з ідыётамі, бо няма болей з кім".

Выпілі.

У печы разгараўся агонь. Водблескі ягоныя мільгалі ў стомленых, прыгаслых вачах Марыі Аляксандраўны, у засяроджаных, утаропленых у агонь вачах Мацвеева, прабягалі па заўсёды насцярожаным, быццам паўсюль за ім назірае ягоны бацька, твары Сяргея, бліскалі ў ясных вачах Мані. Як непадобныя былі гэтыя людзі качагаркі да тых людзей, з якімі сядзеў ён за сталом паўдня таму на ўрадавай дачы! Так непадобныя, нібы яны з іншага свету.

Віктар перасеў з грачынскай машыны ў электрычку, бо вырашыў вярнуцца з чужога свету ў свой. У сваю качагарку.

Хто толькі ні сядзеў тут, гледзячы ў агонь! І Платонаў з Мандэльштамам, і Круча са Шклярам, і Барада з Каралевічам… Ягоныя людзі. Адны сыходзілі - прыходзілі іншыя. Качагарка перастала быць качагаркай, але агонь гарэў.

А Мацвееў наліваў і наліваў…

- Подласць уваходзіць у склад сяброўства, - раптам сказаў ён, наліваючы, і Марыя Аляксандраўна ўстрапянулася:

- Вы ўжо выпілі, Мацвееў?..

- Яшчэ не.

- А словы не дагаворваеце, нібы выпілі. Платонаў пісаў: "Подласць уваходзіць у склад сяброўства, калі сябруеш з нягоднікам".

Мацвееў кіўнуў.

- Подласць уваходзіць у склад сяброўства, калі сябруеш з нягоднікам. Але яна і так уваходіць у склад сяброўства, бо ўваходзіць у склад усяго.

Ён сказаў гэта неяк… подла. Так, нібы прамовіў ісціну. І ўсе прамаўчалі, нібы згадзіліся з ім. Усе, апроч Мані.

- Няпраўда, - прапяяла Маня. - Я ведаю рэчы, у якіх подласці няма.

- Няўжо? - здзівіўся Мацвееў. - Напрыклад?

- Каханне.

- Чаму? Бо ты вершы пра яго пішаш?..

Паэтэса. Хто яшчэ папрэцца са скрыняй віна ў качагарку?

- Але пішаш ты, Маня, пра здраду, а не пра каханне. Бо ўсё яно ў здрадах. Ці здрада не подласць? Вы як мяркуеце, Марыя Аляксандраўна?

Незразумела было, у якой Марыі Аляксандраўны ён гэта спытаў, старэйшая сказала: "Вы сацыяліст і п’янтос, сацыяліст і цынік, Мацвееў", - а малодшая падсунулася бліжэй да старэйшай: "Вось мы з Сяргеем… Ён кажа, што кахае. А я не ведаю… Не ведаю, ці кахаю, бо што такое каханне, не ведаю. Хоць сапраўды ўсе вершы пра яго пішу. А вы ведаеце, што яно такое? Было яно ў вас?.. "

Даўным-даўно, калі ў качагарцы яшчэ жылі качагары, пра тое самае спытала Марыю Аляксандраўну Ганна. І тая сказала: "Каханне - гэта калі тваё жыццё не ў табе, а ў іншым чалавеку. У мяне такога не было".

Цяпер Марыя Аляксандраўна прамаўчала. Апошнімі гадамі яе ўсё часцей распытвалі пра мужа, пра іх адносіны, і яна стала думаць, што кахала яго.

Не прамаўчаў Мацвееў.

- Каханне - гэта секс у качагарцы. Секс у качагарцы і больш нічога, - наліў ён Мані. - Ты хіба не па гэта прыйшла?

Маня не стала яму адказваць, а Сяргей ускочыў, пачырванеўшы, ён яшчэ ўмеў чырванець: "Не па гэта! У нас ёсць дзе гэтым заняцца! А сюды яна прыйшла вершы пачытаць!" - "Дык няхай чытае, а не балбоча! Ці не хоча? Тады я пачытаю…"

Мацвееў падняўся, падкінуў вугалю ў печ, якая ўздыхнула дымам.

- Адзін паэт нядаўна напісаў: "Плыви, страна, эпохи ледокол!.." А гадоў дзесяць таму пісаў зусім іншае. І вось тут, стоячы каля печы, чытаў. Паэму пра кацельную чытаў. Пра краіну Мацвеевых, прысвечаную мне, Мацвееву.

Соринки света вылетают в ночь

Из той трубы, в кой дьявол обитает,

Фабричную котельную питает,

Где молча мы - к чему слова толочь? -

Сидим с Матвеевым…

А под столом бутылка.

Матвеев чешет шею у затылка,

В глазах вопрос… В углу стоит мешок,

А в нем директор фабрики Нечаев,

На части расчлененный… Не скучаем

В котельной мы… Матвеев - корешок,

Приятель давний, он меня устроил

В котельную… И вдруг заходят трое

С директором в мешке - вот это да!..

"Сожгите, - говорят, - чтоб без следа".

Что ж, сжечь, так сжечь, об этом разве речь?

О жизни и о смерти речь, сиречь

О том, чего и сколько в мире стоит?

"Бутылка, - нас спросили, - вас устроит?"

Таков тариф в России: всё - бутылка.

Хоть жизнь, хоть смерть... Но из мешка в опилках

Нечаева частями доставая,

Матвеев торг затеял: "Нет, такая

Цена неадекватна. Здесь четыре

Неравных части. Вот кабы равны

Они все были… "

Мне весьма странны

Его сужденья показались в мире

Неравенства, но был неумолим

И тверд Матвеев. В результате с ним

Те трое обошлись неадекватно,

Хоть били, правда, крайне аккуратно,

Чтоб сохранилась в нем дееспособность.

А, впрочем, это мелкая подробность,

Мазок на вечном фоне бытия,

Которое Матвеев, как и я,

Осмысливал в фабричной кочегарке.

Он оказался все-таки в приварке,

Поскольку удалился зуб больной.

"Как быть нам?.." - рассуждал он сам с собой,

А я никак не мог понять затеи:

Убили, но зачем же расчленять?

"Ты слишком молод, - отвечал Матвеев, -

Чтобы такие вещи понимать.

Поймешь, когда умрёшь, и станешь старше".

"Матвеев. - я спросил. - Ты что сказал?.."

Гудело в топке. И прекрасен, страшен,

Матвеев встал. Огонь в глазах сверкал,

Когда открыл он дверцу топки настежь:

"Смотри, - вскричал, - отверстье каково!

Как целиком ты всунул бы его?

Вот и разъяли на четыре части!"

"Как просто!" - удивился я. Дымил

Махрой Матвеев в топку. Не дебил.

Учитель. Гуру. Человек со страстью.

С огнём в глазах.

"А член где?" - я спросил,

Поскольку эту часть не находил

На грубо расчлененной нижней части.

Матвеев, докурив, вздохнул: "Несчастье

Случиться может даже с мертвецом".

"Конец приличней, если он с концом", -

Заметил я, не понимая все же,

Зачем все части быть должны равны?

Матвеев отвечал, что я, похоже,

Не понимаю сущности страны,

В которой обитаю, и людей,

Всесущих в ней, принесших это тело,

Еще недавно полное идей,

Неравно расчлененных. "Наше дело, -

Сказал я, - кочегарское: спалить

То, что имеем…" - "Это мы умеем, -

С глубокой грустью отвечал Матвеев. -

Но тело нужно точно поделить

На абсолютно равные куски".

"Мы что с тобой, Матвеев, мясники? -

Спросил я грубо. - Или кочегары?"

"Вот только нету подходящей тары, -

Оглядывал Матвеев по углам

Всю кочегарку, мне не отвечая

Никак на грубость. - Грязь везде какая! -

Он восклицал. - Так почему же нам

Не стыдно? А?.. Ответь мне!.." Я на это

Не находил разумного ответа.

Ну, грязь и грязь.

"В России родилась

Сначала грязь, потом все остальное, -

Вспылил Матвеев. В голосе стальное

Прорезалось. Казалось: вот сейчас

Поднимет он над кочегаркой знамя

Борьбы! Но нет, не поднял. "Ведь за нами

История. Империя, цари", -

Он забубнил, по всей котельной шаря,

Найдя в одном углу воздушный шарик,

В другом - портрет недавнего вождя.

Вот также и во всей стране: гвоздя,

Шурупа, гайки днём с огнем не сыщешь,

Лишь пыль идей!..

Вдруг свист раздался. "Свищешь? -

Спросил Матвеев. - Деньги просвистишь".

"Да это из мешка", - сказал я. "Ишь,

-Матвеев взял мешок. Пустой, казалось. -

Не всё достали. Кое-что осталось".

И вытряхнул Матвеев на пол член.

"Во времена великих перемен!.. " -

Член заорал, не поднимаясь, лёжа.

Матвеев удивился: "Ну и рожа."

"Не оскорблять! - пытался член привстать,

Вниз головой болтаясь. - Вашу мать!

Я плоть от плоти русского народа!

Почетный член директора завода!

Я член ЦК! Член ВЦСПС!.."

Матвеев сплюнул: "Ишь, куда залез".

"Молчать! Моя фамилия Нечаев!" -

Ярился член, взбухая. "Я не чаю

В Нечаеве души, - глумился всласть

Над ним Матвеев. - Но, как понимаю,

Ты мелкая нечаевская часть".

"Не тыкать мне!" - член заорал, вставая,

В задумчивость Матвеева вводя.

"Пусть даже он с повадками вождя, -

Чесал башку Матвеев. - Но какая

Неведомая сила подняла

Обрубок сей, лишенный кровотока?..

Когда б еще здесь женщина была,

И то, наверно, мало было б толка,

И он и без нее. Подобные дела

Исследовать бы надо. И подробно.

Давай мы упакуем и пошлем

Его в ЦК". - "Да как-то неудобно." -

Я возразил Матвееву, но в нем

Уже огнем идея запылала,

И понял я: ее не погасить!

"А с остальным, - спросил я, - как нам быть?"

Но остальное все, что стало гнить,

Матвеева не интересовало.

"Сходи, - сказал, - на почту и пошли."

И я сходил, послал…

Остатки мы сожгли

И сели к телевизору, глазея.

Там был парад. Трибуна мавзолея.

И на трибуне в шляпе и плаще

Наш член стоял, что странно вообще,

Конечно, было, но не удивило

Матвеева никак!

"Вот торжество идей!

Его идея наша воскресила!

Смотри: наш член стоит среди вождей!

И слушай, как толково выступает,

И как народ трепещет и внимает!.."

Народ внимал. Но так, как будто знал,

Кто перед ним стоял и кто вещал.

"Какой талант! Какой гигант! Мыслитель!

Всех кочегаров всей страны хранитель!" -

Торжествовал Матвеев, доставая

Из-под стола бутылку.

"Мать честная! -

Те трое возвратились. - До чего ж

На нашего Нечаева похож!

Вы что его, ребята, не сожгли?"

"Сожгли, - сказал Матвеев, - что смогли.

Сгорела только плоть. А дух витает!"

"Гляди-ка, - гости сели, - как бывает!

Как вырос он! Как гриб поле дождя!.."

Плясал огонь, горела печь, гудя,

И молча глядя в глубь телеаэкрана,

Мы подняли гранёные стаканы

За нового советского вождя.

- Брава! - пачулася з дзвярэй, у якіх стаялі Ганна з Кручам. - Брава! - падышоў і абняў Мацвеева Круча. - Табе на стадыёнах чытаць трэба, а ты ў качагарках.

Антысаветчык Мацвееў вызваліўся з абдымкаў савецкага паэта Кручы. Сеў, наліў. Сказаў, выпіўшы:

- Подласць уваходзіць у склад сяброўства. Учора я паэму перадрукаваў, а рукапіс, які пакінуў аўтар у гэтай качагарцы, даслаў гэбістам на Лубянку. Каб там ведалі, хто ім пра ледакол напісаў.

XLIX

На лобным месцы, якое аказалася чамусьці не каменнае, а, як некалі, да часоў Грознага, драўлянае, і мясцілася не бліз Пакроўскага сабора, а бліжэй да ГУМа, насупраць увахода ў маўзалей, крыж пад націскам Берыі і Мяркулава паставілі так, што Сталін глядзеў на Сенацкую вежу з маўзалеем перад ёй, а Купала - на ГУМ, у шырокім шкле аднаго з вокнаў якога адбівалася плошча, і можна было бачыць і тое, што адбывалася на ёй, і тое, што ў ГУМе, дзе некалі ў камісійнай краме каля фантана, у якой прадаваліся канфіскаваныя рэчы ворагаў народа, Купала купіў амерыканскі, з залацістай трубой тэлескоп.

Гэта было ў дзень, калі яму ўручалі Сталінскую прэмію.

Тэлескоп быў ягонай марай. Упершыню ён глянуў у яго, калі вучыўся ў Пецярбурзе, і чалавек па імені Арыстарх, з якім яны пазнаёміліся ў "Бадзяжным сабаку", зацягнуў яго ноччу з кавярні паэтаў на Пулкаўскую гару, дзе ў штатным раскладзе Галоўнай астранамічнай абсерваторыі Арыстарх значыўся ад’юнкт-астраномам. Яны прабылі там каля 30 хвілін, а потым каля 30 гадоў Купала марыў займець не маленькую школьную прыладу, якая называлася тэлескопам, а сапраўдны тэлескоп, які і ўбачыў у антыкварнай краме ГУМа. Не гэтакі вялікі, вядома, як пулкаўскі, але той жа фірмы Alvan Clark & Sons.

У гандляра, які прадаваў тэлескоп, Купала спытаў, ці можна будзе купіць яго сёння пазней, або заўтра, на што той гандляр, на галаве якога быў лётны шлем з чырвонай зоркай, сказаў, што так, можна, але лепей тое, што хочаш мець, браць адразу, бо пазней забраць можа нехта іншы. Вось ён, напрыклад, калі захацеў лётны шлем займець, дык узяў адразу, і цяпер ніколі не здымае - нават спіць у ім.

- Я вам зніжку зраблю, - мітусліва, убачыўшы, што Купала вагаецца, ці купляць яму рэч, з якой не надта зручна цягнуцца ў Крэмль, стаў казаць гандляр. - За кніжку. У вас жа ёсць ваша кніжка?

Кніга ў Купалы была. Тая, за якую далі яму прэмію. Надпісаная Сталіну, якому збіраўся ён, калі надарыцца такая магчымасць, яе падараваць. Але скуль гандляр ведаў, што кніга ёсць, што чалавек, які купляе ў яго тэлескоп, нешта піша?

Гандляр падсунуў тэлескоп бліжэй да Купалы.

- Зараз усе пішуць. Хто што. І абы каму надпісваюць. Так што можаце надпісаць, - коратка хіхікнуў ён, сцягнуўшы шлем з галавы і бліснуўшы голым чэрапам, - чорту лысаму.

Ён бліснуў не толькі голым чэрапам, бліснуў рознакаляровымі, адно з якіх было зялёнае, а другое карычневае, вачыма, мастакі такія вочы нячысцікам малююць, і Купала, заўважыўшы гэта, падумаў, што калі ўжо амаль пражыў жыццё без тэлескопа, дык можна і дажыць без яго. Падумаўшы так, падзякаваў і хацеў пайсці, нават ступіў некалькі крокаў, але чымсьці, нейкай гульнёй, у якую гуляла ягонае зялёнае вока з карычневым, гандляр гэты прыцягваў, і ўжо адышоўшы, Купала вярнуўся, дастаў кнігу з наўмысна падшытай дзеля таго, каб кнігі ў ёй насіць, кішэні пінжака і сказаў нерашуча, як кажуць, калі не ведаюць, у якую гульню ўступаюць: "Кніга ёсць… Але яна надпісаная… Не закрэсліваць жа і не надпісваць нанава…" - на што той лысы крамнік з чырвонай зоркай на шлеме, "лётчык" той, параіў: "Вы закрэсліце толькі "Таварышу Сталіну" і надпішыце вышэй, во тут, пад назвай "Чорту лысаму." Дарэчы, "Ад сэрца" - вельмі ўдалая назва для надпісаў... А "найвялікшаму правадыру ўсіх часоў і народаў" няхай застаецца... - гэтак жа коратка хіхікнуў "лётчык", і калі Купала праз хіхіканне ягонае зноўку завагаўся, Лётчык дастаў з-за вуха самапіску. - Вось, з залатым пяром. Але каштоўнасць не ў золаце. Каштоўнасць увогуле не ў золаце, а ў тым, што з яго зроблена. Гэтая самапіска апраўдвае зваю назву. Сама піша. Вось глядзіце… Скрэсліваем "Таварышу Сталіну…" Я проста трымаю яе ў руцэ, а яна скрэслівае, піша… Вашым почыркам… "Чорту лысаму…" - Бачыце?.. Яна можа і вершы пісаць, у вас жа апошнім часам праблема з вершамі. І подпіс ваш можа паставіць, але падпісацца лепш вам самому. Дарэчы, чаму вы не падпісаліся?.. Паасцерагліся? Падумалі: "Хто я такі, каб нешта падпісваць таварышу Сталіну? Але ж чорту лысаму падпісаць можна..."" - падаў той "лётчык", штукар той, ці хто ён там быў, самапіску, якая бліснула залатым пяром, і як толькі Купала ўзяў яе ў рукі, адразу адчуў напаўзабыты, дрыготка-ўзнёслы, ні з чым не параўнальны стан, у які ці ты ўваходзіш, ці стан той уваходзіць у цябе, калі невядома як і дзе ўзнікаюць вершы, якія трэба толькі паспець запісаць, і тая залатапёрая самапіска ледзьве ўжо за яго не распісалася, але нешта ў надпісе: "Чорту лысаму - найвялікшаму правадыру ўсіх часоў і народаў", - прачытвалася небяспечнае, таму Купала спытаў: "А нічога, што з наступнай старонкі пачынаецца раздзел "Аб Сталіне-сейбіту? " - і "лётчык", нібы спалохаўшыся, што ён перадумае, увогуле кнігу забярэ, выхапіў яе з-пад ягоных рук: "Нічога, можна і без подпісу!.. Подпіс іншым разам, а тэлескоп, як і абяцаў, са зніжкай. Пяцьдзясят адсоткаў! - І паглядзеў хітра. - Сталін вам, Іван Дамінікавіч, хоць ён і сейбіт, такую зніжку не дасць". - А калі ўжо Купала выходзіў, гандляр той, "лётчык" той раптам гэтак лёгка, нібы пра надвор’е ці здароўе, пацікавіўся: "А праўду кажуць, што вы ненавідзіце Сталіна, і вершы пра яго, пра партыю, пра савецкую ўладу наўмысна пішаце кепска? І што на вас праз гэта нават данос напісалі?..""

"Ён з ворганаў! - паламанымі іголкамі закалола ў жываце. Там, дзе ўзрэзаў ён жывот пасля допыту ў ДПУ. - Як я адразу не здагадаўся, што ён з ворганаў! Інакш скуль яму ведаць пра данос?.. Ён справакаваў мяне!.. І што цяпер?.. Зараз арыштуюць?.. Потым?.. Ды за кнігу, надпісаную таварышу Сталіну, перанадпісаную чорту лысаму.." - панічна закруцілася ў галаве, а гандляр, расчыняючы перад ім дзверы крамы, шапнуў на вуха сухімі і гарачымі, нібы распаленымі губамі: "Не бойцеся, ніхто вас не арыштуе. Вас заб’юць".

Выйшаўшы на Красную плошчу, Купала дастаў папяросы, закурыў, хоць звычайна не паліў на вуліцы, і доўга стаяў, сунімаючы дрыжыкі ў нагах. Калі здолеў ісці далей, азірнуўся на ГУМ: у вакне над крамай, дзе ён купіў тэлескоп, стаяў і курыў Берыя.

Дзіўна, што ў той краме ўвогуле нешта прадавалася, бо ГУМ тады не працаваў. Сталін загадаў выселіць гандляроў з Краснай плошчы - і ў будынку, які займаў цэлы квартал Кітай-горада, размясціліся розныя камітэты ды камісарыяты. Быў там і асобны кабінет Берыі, з якога той назіраў, як Купала йшоў па Краснай плошчы з залацістым тэлескопам, і як ён, убачыўшы наркама ўнутраных спраў, скамянеў. "Ну ўсё! Зараз "лётчык" прынясе яму кнігу - і ўсё." А Берыя неяк так паківаў галавой, што не зразумець было, усё ці яшчэ не ўсё, і Купала стаяў каменна, як помнік, сярод плошчы, пакуль гаспадар кабінета, бліснуўшы шкельцамі пенснэ, не адышоў ад акна.

Цяпер у тым акне адбіваўся Бог.

Купала ніколі не бачыў Бога, але пазнаў Яго. Ён быў такім, якім калісьці прымроіўся, уявіўся маленькаму Купалу на стозе каля Вячы - над скошанай лугавінай у начных нябёсах над Прудзішчамі. Цяпер Божы твар наплываў, набліжаўся, усміхаўся ва ўсе нябёсы над Краснай плошчай, дзе на трыбуне маўзалея стаялі кіраўнікі партыі і ўрада ў шэрых гарнітурах і капелюшах, адзін з якіх, найкруглейшы з усіх, глядзеў у залацісты тэлескоп.

Люблю грозу в конце июня,

Когда в Москве идет парад,

И хмуро мокнет на трибуне

Правительственный аппарат! [3]

- згадаліся нечыя нібы жартаўлівыя вершы, але якая нагода для параду ў канцы чэрвеня? Ніякай. І тым не менш Красная плошча была запоўненая дэманстрантамі, а за Гістарычным музеем стаялі, гатовыя да маршу, вайскоўцы.

Тэлескоп, у які глядзеў з трыбуны маўзалея накруглейшы з усіх кіраўнік партыі і ўрада, забралі ў Купалы на ўваходзе ў Крэмль, калі ён ішоў па прэмію. Прычапіліся: "Што ў вас?" Быццам не бачылі, што не рушніца. І забралі. Сказалі, што трэба праверыць, бо амерыканскі. Маўляў, ці мала што. "І ўвогуле: адкуль ён у вас? Як вы маглі яго ў ГУМе купіць, калі ў ГУМе нічога не прадаюць?" Дык ён аддаў ім тэлескоп і не спытаў пра яго, выходзячы з прэміяй… Хоць пра прэмію так не марыў, як пра тэлескоп.

Пра тое, што яму прысудзілі Сталінскую прэмію, ён дазнаўся ў Грузіі. У Цхалтуба, дзе адзначыў гэта з Эліко. "Сны чароўныя будзіла, ты, грузінка…" А пасля на выставе ў той жа Грузіі карціну ўбачыў, на якой Сталін стаіць на гары і, як пад карцінай напісана было, глядзіць у будучыню. У амерыканскі тэлескоп, са зніжкай куплены ў краме, дзе прадавалася маёмасць ворагаў народа.

Гісторыю гэтую ён распавёў аднойчы Ганне, якая так зірнула на яго, нібы ён прамяняў мару на прэмію. Яна не сказала, што ён прамяняў мару на прэмію, але гэтак на яго зірнула. Ён таксама не сказаў, што так яно і ёсць, - і цяпер Ганна стаяла ў ягоных нагах каля ягонага крыжа, церабіла хусцінку і ўсё пыталася, ці не хоча ён піць?

Піць яму не хацелася. Не хацелася яе чуць, але яна ўсё пыталася.

Тады яна таксама пыталася… Прычапілася: "Хто на цябе данос напісаў?" Нібыта такое можна ведаць. Хіба што здагадвацца.

Яны ўтрох прыйшлі да яго ў госці. Маладыя, акрыленыя такія…

Арляняты.

"Гэй, узвейце сваім крыллем,

Арляняты, буйна, бурна!.."

Хто б мог падумаць...

Калі застольнічалі, адзін з іх паглядзеў яму ў вочы, дзіўна так зірнуў, дробна-дробна міргаючы: "А праўду кажуць, што вы ненавідзіце Сталіна, і вершы пра яго, пра партыю, пра савецкую ўладу наўмысна пішаце кепска?.."

Гэта было недзе праз паўгода пасля таго, як яго на допыт у ДПУ выклікалі. І паўгода ў доме ягоным не было гасцей. Нават запрошаных.

Ён глядзеў на хлопца, які пра Сталіна спытаў, разумеючы, што пытанне ягонае лепш не пачуць. Але пачуў, бо арляняты. І таму, што арляняты, адказаў. І вось цяпер з тым, каго ненавідзеў, ён на адным крыжы.

- Хто б мог падумаць! - адарваўся ад тэлескопа і ступіў да мікрафона, зняўшы капялюш і выцершы лысіну, кіраўнік партыі і ўрада з прозвішчам Хрушчоў, які па смерці Сталіна заняў ягонае месца. - Вунь як высока лятаюць савецкія сокалы - нават у тэлескоп не відаць! Вышэй за Бога! - стукнуў ён кулаком па гранітнай трыбуне. - А яны там, за акіянам, страшным судом нас палохаць будуць! - І пагразіў кулаком, мусібыць, за акіян. - Мы вам пакажам страшны суд!

Тыя, хто кіраваў краінай, у якой пражыў Купала жыццё, глядзелі ў будучыню ў ягоны тэлескоп.

Але не ягонымі вачыма.

Будучыня, у якую глядзяць не тваімі вачыма, не твая.

"Слава савецкім ваенна-паветраным сілам - надзейным абаронцам паветраных рубяжоў нашай Радзімы! Ура!.." - разнёсся над плошчай голас дыктара, і, калі плошча адраўла ў адказ: "Ура! Ура! Ура!.." - над ёй як бы ніадкуль, а таму асабліва вусцішна прагучала: "Што ж, Страшны суд дык Страшны суд. Некалі недзе трэба пачынаць".

Купалу здалося, што недзе, некалі ён чуў гэты голас. Калі і дзе?..

- Госпадзі!.. І ўсе святыя твае!.. - укленчыў і перахрысціўся патрыярх Ціхан, і ўсе нябожчыкі, пачуўшы пра Страшны суд, сцішыліся, сцяліся, а жывыя як скакалі і спявалі, так і доўжылі свае скокі і спевы, галёкаючы ў адказ на ўсё, што чулі ад дыктара: "Ура! Ура! Ура!.." - з чаго вынікала, што мёртвыя чуюць жывых, а жывыя мёртвых не чуюць, яны чуюць толькі саміх сябе, і Купала падумаў, што гэта ці ні найпершая з прычын, па якіх свет такі, які ён ёсць, а не іншы.

- Та-а-к… - працягнуў Сталін, закінуўшы галаву ў неба над крамлёўскімі вежамі. - Я ж казаў, што могуць яшчэ й павесіць. А ўявіце, што было б, калі б жывыя чулі мёртвых?

А што было б?..

У адным з вокнаў ГУМа, у краме, дзе прадаваўся абутак, жанчына гадоў сарака прымярала і прымярала туфлі, белыя і чырвоныя, сінія, зялёныя, жоўтыя, крамніца ўжо гару абутку ёй нацягала, і, калі пайшла па новую пару, жанчына хуценька засунула белыл туфлі, якія прымярала раней, у сваю торбу.

"Калі б жывыя чулі мёртвых, можна было б..." - пачаў Купала, а Сталін перапыніў: "Што можна было б?.. Сказаць ім, што нельга красці? Дык пра гэта даўно сказана. Вунь тымі, што паселі на даху маўзалея. Бачыце?"

Угледзеўшыся ў люстэрка вакна, у якім адбівалася плошча, Купала ўбачыў, што на самым версе пяціўступнай піраміды маўзалея, на даху порціка з каланадай паселі ў застоллі дзіўныя людзі ў дзіўных каляровых апратках, над галовамі якіх пасвечвалі німбы, спачатку прынятыя Купалам за капелюшы. Падобна было, што гэта сапраўды святыя, і нагадвала гэтае застолле тайную вячэру з Хрыстом, які сядзеў у цэнтры стала і распазнаць якога можна было па крыжападобным німбе над ім.

Ніжэй, у порціку, мільгалі паміж калонамі яшчэ нейкія постаці з німбамі і без, а ў цэнтральным праёме калон стаяў у лётным шлеме з чырвонай зоркай "кур’ер з Крамля", гандляр з камісійнай крамы ГУМа, якому надпісаў Купала кнігу, за што той са зніжкай прадаў яму тэлескоп. Справа ад яго адзін чалавек, вялізны, з сівізной і сукрыстай барадой вісеў галавой уніз на крыжы. Другі, злева, быў без галавы, толькі німб свяціўся над шыяй, па чым можна было меркаваць, што гэта апосталы Пётр і Павел, першага з якіх рымляне раскрыжавалі ўніз галавой, а другому галаву адсеклі. "Лётчык" у шлеме выглядаў паміж імі дзіўна, і як і чаму апынуўся ён у гэтай святой кампаніі, хто яго ведае. Хіба толькі ён не быў Лётчыкам.

А ў такім разе кім ён быў?..

Можна было спытаць Кашкадамава па дарозе да Крамля, хто той разнавокі, які падыходзіў да яго каля Данскога манастыра, але сярод усіх мёртвых і жывых, якія былі навокал, найменш хацелася Купалу гаварыць з колішнім старшынёй таварыства аматараў крэмацыі.

На ўсіх пяці ўступах піраміды маўзалея тоўпіліся, невядома як паўзбіраўшыся туды, жывыя і нябожчыкі, свае і чужыя, цывільныя і вайскоўцы, нехта з якіх глядзеў у неба і маліўся, нехта, склаўшы далоні, стаяў на каленях і маўчаў, нехта плакаў, нехта з некім абдымаўся, цалаваўся, нехта біўся галавой аб граніт - і ўсё гэта разам з натоўпам перад маўзалеем на тле Сенацкай вежы і будыніны Вярхоўнага Савета выглядала нейкай вар’яцкай тэатральнай дзеяй, грандыёзнай масоўкай з дэкарацыямі для кіно, але нідзе не відаць было ні сцэнарыста, ні рэжысёра, ніякай фота ці кінатэхнікі, калі не лічыць такой тэхнікай залацісты тэлескоп, у які, задзіраючы галовы і прытрымліваючы, каб не зваліліся, капелюшы, адзін за адным глядзелі з трыбуны ў неба кіраўнікі партыі і ўрада, паміж якімі дзіўна, як гандляр з камісійнай крамы паміж святымі Пятром і Паўлам, выглядаў Кашкадамаў, які невядома як, але ўсё ж прабраўся на ўрадавую трыбуну.

- Што спачатку?.. - гучна, на ўсю плошчу спытаў раптам гандляр з камісійнай крамы, той чалавек у шлеме, якога Купала празваў Лётчыкам, і які, калі меркаваць па ягоным голасе і паставе, якраз і мог быць ці сцэнарыстам, ці рэжысёрам. - Суд ці цуд?.. - І калі плошча, імгнення не прамарудзіўшы, выгукнула: "Цуд!.." - той чалавек у шлеме, Лётчык той сказаў: - Тады верш Купалы! Прачытайце, Іосіф Вісарыёнавіч!.. "Па беларускім бітым шляху, Б’ючы ў кайданавы званы." Вы ж гэта любіце! Ці: "Стаім мы перад будучыняй нашай І ўсё варожым, сочым ейны ход… "

"У-у-у..." - незадаволена прагула плошча, і Сталін буркнуў: "Народ не хоча..." - на што Лётчык спытаў даволі з’едліва: "Хіба вы заўсёды рабілі тое, чаго хацеў народ?.. " - а нехта на даху порціка ціха сказаў: "Тады я прачытаю..." Памаўчаў, чакаючы, пакуль скоціцца з плошчы гул, і пачаў: "Стаім мы перад будучыняй нашай І ўсё варожым, сочым ейны ход. Ці ўскрэснем мы з душой, ўпаўшай, звяўшай, Каб выйсці ў свет, як нейкі здольны род…" - а Лётчык, перапытаўшы: "Вы хацелі цуд?.. - націснуў зорку на шлеме. - Калі ласка!.." - і з маўзалея, цягнучы крыж на плячах, выйшаў Ленін. "Сягоння мы жывём, і ўдзень мы блудзім Пад маскай, асляпляючаю нас, І што сказаць самім сабе і людзям, Не ведаем, не можам, хоць і час. Заціснуты, задушаны, як мышы Пад жорсткім венікам, з усіх бакоў, Шукаем, як сляпыя, не згубіўшы Таго свайго, што наша ад вякоў…" - чулася далей з даху порціка, і пад гэтыя словы Ленін пасунуўся да магіл каля крамлёўскай сцяны, а ўслед за ім, ускінуўшы на плячо карабіны, на канцы якіх бліснулі не штыкі, а лёзы сапёрных лапатак, рушылі, чаканячы крок, вартавыя, што стаялі пры ўваходзе ў маўзалей. Убачыўшы вольнае месца злева ад першай магілы, Ленін спыніўся, агледзеўся і, застаўшыся задаволеным выбраным месцам, кіўнуў вартавым, якія, казырнуўшы яму, сталі капаць. "Пакрыўленыя колісь нашы душы Дагэтуль выпрастаць не ў моцы йшчэ; Снуёмся, ў думках зводных затануўшы, А хтось, а штось і мучыць, і пячэ. Цябе чакаем, будучыні нейкай, Што прыйдзеш, недзе ўсіх нас павядзеш, І гінем марна пад чужой апекай, Адбіўшыся ад родных вехаў, меж…" - рытмічна, нібы пад музыку, гучалі вершы, і вартавыя капалі, быццам танцавалі, нібы магілы капаць іх у балетнай школе вучылі, з усялякімі там антраша і кабрыволямі - толькі сталёвыя лапаткі ды хромавыя боты бліскалі. "А хтось далёкі ці хтось, можа, блізкі Засеў за наш бяседны, сытны стол І кідае, як з ласкі, нам агрызкі, А мы к зямлі з падзякай гнёмся ўпол. Нявольніцтва й жабрацтва так нас з’ела І так нам высмактала з сэрца сок, Што нат у вочы глянуць, плюнуць смела Не смеем, стоптаныя на пясок…" - плыло з вышыні, з неба да магілы, якая надзіва хутка, проста на вачах глыбела, і, пакуль ад брамы Спаскай вежы дайшла да маўзалея змена ганаровай варты, развадны якой проста застыў у здзіўленні, убачыўшы, што месцы вартавых каля ўваходу ў маўзалей пустыя, магіла была гатовая. "Там чутна: Беларусь! Там - Незалежнасць! А там - "Паўстань, пракляццем"… Ну, а мы? Мы ў страху… дум крутня… разбежнасць… Без толку крыллем хлопаем, як цьмы. О так, як цьмы, як спуджаны вароны!.. І слухаем, і нюхаем тут, там: Які павеяў вецер на загоны, - Заходні, ўсходні, й ці ад нас, ці к нам? Аграбленыя з гонару й кашулі, З свайго прыпыну выгнаныя вон, Мы дзякуем, што торбы апранулі На нас ды з нашых нітак-валакон. З кійком жабрачым так мы, паўналеткі, Брыдзём, паўзём у свет - скрозь неўпапад. І прысягаем, клічам Бога ў сведкі, Што мы - не мы, што нехта вінават…" - трохі падвысіўся голас, і Купала ўспомніў, дзе і калі чуў яго. Ці, можа, не яго, але да яго падобны. Гэткі ж голас, толькі гусцейшы, як бы старэйшы за той, які чуўся зараз, гучаў з даху дома, суседняга з Домам літаратара, у канферэнцзале якога Купала ляжаў у труне: "Час толькі ў людзях, і жах ягоны знікае разам з імі". Тым часам Ленін, гукнуўшы да разваднога, застылага каля маўзалея з выструненай нагой: "Таварыш салдат! Патрымайце мой крыж..." - і пачакаўшы, пакуль той падыдзе, перахрысціўся і скочыў у магілу, лёгшы там спачатку дагары, а пасля, пачуўшы: "І так жывём, сябе саміх не знаўшы, Учора, сёння лазім між канаў… Няўжо ж бы хто й над будучыняй нашай Навек залом пракляты заламаў?" - перавярнуўся, лёг ніцма, тварам у зямлю, і вартавыя хутка-хутка, гэтак жа вырабляючы антраша з кабрыволямі, засыпалі магілу, укапаўшы ў грудок крыж. Лётчык зноў націснуў зорку на шлеме, і, як толькі прагучалі апошнія радкі верша: "Няўжо нас не аб’ясніць розум ясны І не пакінем біцца з кута ў кут?Няўжо кліч вечны будзе ў нас напрасны - Кліч бураломны: вызваленне з пут?!" - ударыла з яснага неба маланка - і крыж запалаў. "Варта!.. - адскочыў ад палаючага крыжа развадны, і вартавыя ўскінулі карабіны. - Залпам. - шчоўкнулі затворы. - Плі!" - грымнулі стрэлы, і лёзы лапатак маланкамі слізнулі з канцоў карабінаў, бліснулі ўверх, на імгненне завіслі над плошчай, нібы выбіраючы, куды ўпасці, - і адно сталёва прасвістала да трыбуны, а другое - да лобнага месца, адсекшы галовы старшыні таварыства аматараў крэмацыі, бязбожніку Кашкадамаву, і патрыярху рускай праваслаўнай царквы Ціхану.

- Чаму ім?.. - здзівіўся, нібы чакаў, што галаву яму адсякуць, Сталін, а Лётчык рукамі развёў: "Гэтак выйшла." І дадаў, гледзячы, як коцяцца на плошчу пад ногі натоўпу галовы таго, хто супраць Бога, і таго, хто за Яго: "Зрэшты, любому можна было..."

- Ён па-ка-яўся. - сказала, коцячыся, галава патрыярха, а галава Кашкадамава сказала: "Гэта не ён..."

Ці праз відовішча, якое наладзіў Лётчык, ці праз верш, праз той незвычайны голас, якім верш быў прачытаны, які ўздымаўся ў нябёсы і адначасова прасочваўся скрозь усе пяць ярусаў піраміды маўзалея да самай грабніцы і глыбей, да ўсіх ва ўсе вякі ў гэтай зямлі пахаваных, хто на голас гэты, здавалася, вось-вось паўстане з магіл, як паўстаў і пахаваўся Ленін, над плошчай запанавала трапяткая, лёгкая, нібы пошумам крыльцаў матылькоў напоўненая, ціша.

- Адзін з вас мяне прадасць, - прагучаў у гэтым лёгкім матыльковым пошуме той жа ціхі голас, якім прачытаны быў верш з даху маўзалея, і было дзіўна, што гэтак ціха сказанае так добра чуваць - можа, таму што вечнае: "Адзін з вас мяне прадасць". Яно чуваць было на ўсю плошчу і далей за яе, за Крэмль, з якога яшчэ нядаўна кіраваў і плошчай, і ўсім, што за ёй, Сталін, які, пачуўшы словы Хрыста, раптам выгукнуў: "Мяне ўсе прададуць!" - і, пругка выгнуўшыся на крыжы, стаў прамаўляць да святых, да апосталаў, да кіраўнікоў партыі і ўрада, да натоўпу, сярод якога павярнуліся да яго толькі нябожчыкі, а жывыя, пачуўшы чарговую славіцу: "Слава савецкім бронетанкавым войскам!.." - зноў загалёкалі "ура!", пад якое ад Гістарычнага музея пакаціліся, рыкаючы, бронетранспарцёры, заскрыгаталі гусеніцамі, высякаючы іскры з бруку, танкі, са сталёвым лязгатам якіх то зліваўся, то прарываўся скрозь сталёвы лязгат голас Сталіна: "Я ведаў, што, калі памру… з’явяцца правадыры-пігмеі… шмат смецця нанясуць на маю магілу… прыпішуць мне злачынствы… імя маё будзе абылганае… але вецер гісторыі ўсё гэта развее… новыя пакаленні ўздымуць сцяг…"

Прамаўляючы, ён глядзеў на маўзалей і нібы чакаў, што адтуль нехта выйдзе, здыме яго з крыжа і занясе на месца, вызваленае Леніным. Ужо бронетранспарцёры з танкамі скаціліся па Васільеўскім спуску, на плошчу выпаўзлі цягачы з ракетамі, а Сталін, як сам сабе адвакат, гаварыў, гаварыў, гаварыў, і відаць было, што ў ім усё меней надзеі на тое, што яго вернуць у маўзалей, і ўсё болей страху перад тым, што можа стацца на судзе, бо невядома, што? - і калі ён змоўк, з даху маўзалея пачулася: "Ты сказаў".

Купала не быў надта вялікім вернікам, на што мелася, як ён давёў сабе, прычына: зусім малым памёр брат ягоны, а потым дзве сястрычкі, і ён не знайшоў адказу на тое, навошта Бог іх забраў. Па гэтай прычыне не быў ён і надта ўважлівым чытачом Святога пісання, амаль не карыстаўся біблейскімі сюжэтамі, але тое, што Хрыстос прамовіў "ты сказаў" у адказ на пытанне Юды: "Гэта я, Госпадзі?.." - ён помніў. Толькі пры чым тут Сталін?.. І раптам яго пранізала: "Яшчэ як пры чым!" - бо сказанае Хрыстом на тайнай вячэры: "Адзін з вас мяне прадасць", - звернута не толькі да Юды, да Яна, Пятра, Хамы, Матвея, Сімана, дванаццаці Ягоных вучняў, а да ўсіх! Да патрыярха Ціхана і Ганны, Няжылы і Кумца, Берыі і Мяркулава, маладзіцы Мясновай і маршала Тухачэўскага, князя Баграціёна і ротмістршы Дэмбскай, секунд-маёра Баскакава і двойчы лаўрэата дзяржпрэміі СССР Гарушынай, купецкага сына Жыгалкіна і паэта Майкава, капітана Забіякіна і акадэміка АН БССР Кайгародава, паліткамісара палка імя Валадарскага Смірнова і падпалкоўніка ГРУ Каменскага, дуэлянта Навасільцава і карліка графа Зубава Якубоўскага, да Леніна і Сталіна... да ўсіх, да ўсіх, хто тут, на маўзалеі, на ягонай трыбуне, на плошчы і далей за ёй, на тайнай вячэры на тым канцы свету, на лобным месцы, на крыжы і пад ім - і да яго, Купалы, які таксама адзін з тых, хто можа прадаць, калі ўжо не прадаў... няхай не самога Яго, дык дадзенае Ім, ад чаго ўжо амаль нічога не засталося:

"Гэта я, Госпадзі?.. "

Думка была такой нечаканай і гэтакай балючай, што ён застагнаў. "Вось ён - Страшны суд. Вось яно - пекла. Не ў падзямеллях смала і агонь - у самім табе".

Боль прайшоў скрозь сэрца, ударыў пад горла, ён захрыпеў, Ганна зірнула на яго спалохана: "Даць вады?.." - і Спагада падляцела да яе, узяла намочаную хусцінку, якую нядаўна кінула ёй у твар, паднялася да Купалы: "Папі… "

50

Мацвееў любіў цытаваць Платонава: "Каб жыць у рэальнасці, трэба ўвесь час трымаць у галаве нешта нерэальнае".

Дык вось гэта было нечым нерэальным: Мацвееў і данос.

- Цябе пасадзяць! Запратораць у псіхушку! І не дапаможа Грачын! Ды ён і не стане дапамагаць! - кароткімі фразамі казала, нібы каменьчыкі кідала, Ганна. - Але Мацвееў! Мацвееў! Я не магу зразумець! Нашто яму гэта? Каб ты вярнуўся ў качагарку? Праз турму да сваіх? Дык ты ж да іх вярнуўся!

Віктар сказаў ёй, калі яна і Круча знайшлі яго ў качагарцы, што хацеў да сваіх вярнуцца. Дык яна адразу: "Да тых, хто даносы піша?"

- Позна.

- Што позна?

- Позна вярнуўся. Я ўжо нават самому сабе не свой.

- І што? Што з гэтым рабіць?..

Гэтага Віктар не ведаў. Таму прапанаваў: "У Індыю ехаць. Давай, Ганя, пакуль мяне не пасадзілі, з’ездзім у Індыю. Я там не быў ніколі". - "Табе адтуль не будзе куды вяртацца!" - "Чаму не будзе куды? У турму. Там я таксама ніколі не быў".

Учора ў качагарцы Круча сказаў: "Ты ўсё ж знайшоў яе". Віктар не зразумеў: "Каго?" - "Турму. Але яна ўжо не тая, якая магла быць. Не турма ў Палацы з’ездаў. Таму трэба выкручвацца".

"Дык выкруці яго, для таго ты і Круча", - кпіў Мацвееў, якога Круча змушаў забраць данос, а той упіраўся: "Гэта не данос, гэта помста за здраду!" І даводзіў, што яно справядліва, бо помста ўваходіць у склад сяброўства, калі сябруеш з нягоднікам.

"Ён і ёсць нягоднік! - не магла ўтаймавацца Ганна. - І сябруе з самім сабой!"

- Я паспрабую пагаварыць з бацькам, ён вельмі добра да вас ставіцца, кажа, што ў адрозненне ад тых, хто спадцішка брэша, вы прынцыпова заявілі сваю грамадзянскую пазіцыю, і цяпер брахуны на вас накінуцца, - казаў, чырванеючы, Сяргей, сын намесніка старшыні КГБ, куратара савецкай культуры, у кабінет якога хутчэй за ўсё і прынясуць данос Мацвеева, якому Маня, думаючы, пэўна, пра нешта іншае, раптам прапяяла: "Вы правільна зрабілі, здраду нельга дараваць…"

Яна ці штосьці блытала, ці не тое чула.

- Няхай з тваім бацькам яшчэ і Круча пагаворыць, - ухапіўся за словы Сяргея Мацвееў. - Яны сябры. - І спытаў Марыю Аляксандраўну: - Ваш муж сябраваў бы з чэкістам? З мярзотнікам у генеральскіх пагонах?

Сяргей ускочыў:

- Як вы можаце?.. Пра майго бацьку!.. - Кінуўся да выхаду, спыніўся ў дзвярах. - Маня! Ты ідзеш са мной?

- Не, - прапяяла Маня. - Мне з імі цікава.

- Так яму, гэбісцкаму сыну! - наліў ёй Мацвееў. - Малайчынка! Самі гонім, самі п’ём, а гэбістам не даём!.. - І ўзяўшы Маню за талію, павёў яе танцаваць, напяваючы пад мелодыю танга:

Поздно, Маня, вы полюбили бандита,

Поздно, Маня, сердце бандита пробито,

Поздно, Маня, хоть и расстегнут ваш пояс,

Поздно, Маня, ночью уходит мой поезд…

Мацвееў набраўся ў турме не толькі блатных песень, але і звычак. Танцуючы, ён усё ніжэй і ніжэй апускаў руку па тонкай таліі Мані, тая штурхнула яго раз, другі, нарэшце не вытрывала, пляснула па шчацэ і выскачыла з качагаркі ўслед за Сяргеем.

- Я буду дома чакаць вас, Мацвееў, - сабралася за імі Марыя Аляксандраўна. - Вы мне патрэбны - і я буду вас чакаць. А што да генерала… Калі Платонава прыйшлі арыштоўваць, ён быў ужо такі хворы, што наскрозь свяціўся, на нагах не стаяў, і чэкісты, патаптаўшыся ў доме, пайшлі. Я дасюль помню, як яны патапталіся і пайшлі, і як я чакала, калі вернуцца. І думала: ну хоць бы нехта быў, каго можна было б папрасіць, каб не вярталіся!..

"Я нікога ні пра што прасіць не збіраюся! Усё - сам! Нават калі памру, сам сябе спалю!" - наліваў і наліваў Мацвееў, калі яны ўчатырох, Ганна з Віктарам і Круча з Мацвеевым сядзелі каля пагаслай печы, да поўначы лаяліся, потым Мацвееў пайшоў да Марыі Аляксандраўны, Круча сказаў: "Не вернецца! Ён данос напісаў, бо, калі сядзеў, яго завербавалі", - але Мацвееў вярнуўся, кран не адрамантаваўшы: "Жалеза знасілася. Ёсць такія рэчы, з якімі нічога нельга зрабіць", - і яны зноў сварыліся, Мацвееў вінаваціў Кручу: "Агент!" - Круча Мацвеева: "Даносчык!" - і так да раніцы, калі Мацвееў сказаў Віктару, зноў цытуючы Платонава: "У цябе праблема вераб’я: лятае на локаць, а прагне вышыні", - чаго Ганна не вытрывала, яна таксама нататнікі Платонава чытала: "Досыць! Вы самі, апроч даносаў, што-небудзь напісаць можаце?!" - а Мацвееў рукамі развёў: "Не магу. Таму і не напісаў нічога ў тым, што вы даносам называеце. Даслаў толькі паэму. Дык які гэта данос?" - пачаў ён у п’янага дурня гуляць, а пасля сказаў, што калі Круча такі ўжо заступнік, дык можа зманіць гэбістам, што гэта ён паэму напісаў, а Маргер проста перапісаў яе, Кручы гэта сыдзе з рук, як і раней усё сыходзіла, чаго ўжо Круча не стрываў: "Што мне з рук сыходзіла? Я даносаў не пісаў!" - і яны схапіліся загрудкі…

- Добра, - згадзілася дома Ганна. - Паехалі ў Індыю, калі паспеем. - І там застанемся.

Яна ў каторы раз Савецкі Саюз пакідала.

Калі сабраліся ў Саюз пісьменнікаў, каб забраць замежныя пашпарты, зазваніў тэлефон. Ганна падняла трубку, паслухала, паклала…

- Гэта з ВЦСПС. Памочнік старшыні. Сказаў, што адобрылі тваю кандыдатуру, і спытаў, калі ты зможаш прыступіць да выканання абавязкаў?.. Дык як нам цяпер у Індыю ехаць?

Та-а-к… Без яго яго ажанілі. Не ведаючы, што жаніх кульгавы.

- Як і ехалі, толькі хутчэй, - павёў ён з дому Ганну, якая згадзілася ехаць хутчэй, але па дарозе хоць нешта з’есці.

У абедзвюх кавярнях і рэстаране Дома літаратара, які быў па дарозе да Індыі, тоўпіліся паэты з празаікамі, драматургі з крытыкамі: праходзіў пленум праўлення Саюза пісьменнікаў СССР Бліскалі зоркамі герояў сацыялістычнай працы і значкамі лаўрэатаў ленінскіх ды дзяржаўных прэмій аўтар гімна Савецкага Саюза, дзіцячых і партыйных вершаў ("Коммунизм"! Нам это слово Светит ярче маяка. "Будь готов!" - "Всегда готовы!" С нами ленинский ЦК!") Сяргей Міхалкоў, галоўны рэдактар "Літаратурнай газеты" Аляксандр Чакоўскі, украінскі празаік Алесь Ганчар, аварскі паэт Расул Гамзатаў, узбек Каміль Яшэн і азербайджанец Сулейман Рустам, першы сакратар праўлення Саюза пісьменнікаў Георгій Маркаў, дачка якога Кацярына кінулася да Ганны: "Ты ў Маскве? Кажуць, што твой бацька будзе на месцы Брэжнева, а ты з’ехала ў нейкую беларускую вёску! Давай кавы вып’ем, раскажы!..", - і пацягнула Ганну ў кавярню, а Віктар падышоў да Танкевіча, які таксама бліскаў зоркай героя і за якім чародкай хадзілі Брылец, Гарымякін, Пташнік, Чаргінаў, беларускія літаратары, дэлегаваныя Саюзам пісьменнікаў БССР у склад праўлення Саюза пісьменнікаў СССР

- Ты ўсё тут ведаеш, - першым паздароўкаўся з Віктарам Чаргінаў. - Кажуць, што Брэжнеў па здароўі… А хто замест яго?

Ні дачку першага сакратара праўлення Саюза пісьменнікаў СССР, ні сакратара праўлення Саюза пісьменнікаў БССР не цікавіла літаратура.

- Я, - сказаў Віктар, ведаючы, якія чуткі блукаюць па Мінску пра ягоныя адносіны з дачкой Грачына, і Танкевіч кіўнуў ухвальна: "Малайчына. Дзякуй, што сказаў, а то сказаць ніхто нічога не можа". А Гарымякін, які таксама бліскаў новенькай зоркай, паглядзеў недаверліва: "Ды ён пажартаваў".

У ім была наіўнасць, у Гарымякіне. Але не такая, як у наіўным Каралевічы. Ці ў Стральцы. Услужлівая наіўнасць.

Услужлівасць Гарымякіна дапамагала някепска жыць не толькі яму самому, але і Саюзу пісьменнікаў. Калі патрэбная была кватэра, машына, лецішча, Гарымякін тэлефанаваў каму трэба, ішоў да каго трэба і вяртаўся з паперамі на кватэру, на машыну, на лецішча. Казаў асабліва нецярплівым: "Стойце ў чарзе - і ўсё ў вас будзе".

Так яно і было. Незалежна ад таго, літаратар ты ці графаман, але, калі ты ў Саюзе пісьменнікаў, прыйдзе твая чарга не толькі на лецішча з машынай, але і на ордэн, і на літаратурную прэмію. Хоць якую і хоць за што, але дадуць.

Апроч зорак, бліскалі на лацканах піджакоў Гарымякіна і Танкевіча яшчэ і значкі дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР, у якім Гарымякін быў нават старшынёй, змяніўшы на гэтай пасадзе Танкевіча. Калі партыя не знішчала пісьменнікаў, яна з імі цацкалася.

- Хочаш паесці з намі? - прапанаваў Чаргінаў. - Бясплатна.

Пра адзін з раманаў Чаргінава Віктар напісаў эсэ для "Літаратурнай газеты", і прапанова аўтара рамана бясплатна паесці выглядала нечым кшталту ганарара.

Саюз пісьменнікаў СССР быў арганізацыяй нябеднай. З усіх кніг, якія выдаваліся ў любым выдавецтве, прычым, кніг не толькі сяброў Саюза, але і кніг Пушкіна, Дастаеўскага, Гогаля, Талстога частка прыбытку адлічвалася ў Літаратурны фонд, таму стол, за якім абедалі Танкевіч з Гарымякіным і Пташнік з Чаргінавым, быў накрыты так, што сядзець за ім маглі і Дастаеўскі з Гогалем, і Пушкін з Талстым.

"Можа, сказаць ім?.. - падумаў Віктар, сядаючы. - Каб не было нечаканкай, каб гвалт пасля не падняўся: "Арыштавалі! Пасадзілі! Антысаветчык!.." Сказаць, што пагуляўся, калі яшчэ вучыўся, студэнтам зялёным быў, у дысідэнцтва, а цяпер яно ўсплыло… А калі не ўсплыве?.. Скажаш - і такое разнясуць, напляткараць, чаго і не было… Не. Пушкіну з Гогалем, можа, і сказаў бы… Хоць нават ім - не. Геніі таксама пляткарылі, плёткі цікавей за праўду".

- Чуткі ідуць, што дэлегацыю беларускіх пісьменнікаў Масква ў Польшчу пасылае, - сказаў Чаргінаў. - Ты не дазнаўся тут, каго?

- Не дазнаўся.

- Калі не дазнаўся, дык які з цябе кіраўнік дэлегацыі? - закусваючы каньяк скрылікам лімона, спытаў Гарымякін, які з усіх, хто сядзеў побач за сталом, быў, можа, і не самы таленавіты, затое самы шчыры. - І чаму ты? Чаму не старшыня саюза ці не ягоны намеснік?

Вось. Толькі ўчора Грачын сказаў гэта Віктару, а ўжо сёння Гарымякін ведае…

Віктар паглядзеў на Танкевіча, Брыльца, Пташніка, Чаргінава - яны сядзелі, чакаючы.

Усе ўжо ўсё ведаюць. Усё, апроч таго, што Мацвееў паслаў у КГБ паэму пра качагарку, і сёння, можа быць, там яе чытаюць.

Стаць кіраўніком дэлегацыі беларускіх савецкіх пісьменнікаў у братнюю Польшчу Віктару цяпер наўрад ці свяціла, так што можна было супакоіць Гарымякіна.

- Я не кіраўнік дэлегацыі.

Гарымякін пражаваў лімон, паклаў дэсертны відэльчык.

- А хто?

- Не ведаю. Але для гэтага ёсць старшыня Саюза, ёсць намеснік. І шмат хто яшчэ з большым, чым у мяне, аўтарытэтам і досведам. Кожны з тут прысутных.

Віктар сказаў гэта, убачыў, як усміхнуўся няўсмешлівы Пташнік, і яго крутанула: "Я падлізваюся да іх! Лісліўлю! На лімон намазваю мёд, каб ім не кісла было, каб яны потым мяне, як дзярмо, не размазалі!"

- Шкада, што не ты, - сказаў Брылец. - Малады, таленавіты паэт на чале дэлегацыі - гэта добра выглядала б. Паказвала б на тое, што ў нас могуць быць перамены.

- І я так думаю, - падтрымаў Брыльца Танкевіч, а Гарымякін на іх абодвух вылупіўся: "Якія перамены? Што на што вы мяняць збіраецеся?" Ён нічога не збіраўся мяняць. "Стойце ў чарзе - і ўсё ў вас будзе".

Да іх падышла Ганна, Віктар падняўся ёй насутрач, і ўсе падняліся, а яна, павітаўшыся з усімі, сказала: "Выбачайце, нам пара", - і павяла яго пад руку да выхаду з рэстарана, і ён спінай адчуваў, як усе пазіралі ўслед.

Да "дома Растовых", дзе атабарылася кіраўніцтва Саюза пісьменнікаў і ў правым флігелі якога месцілася замежная камісія, трэба было прайсці цераз пераход, па якім насустрач ім крочыў Круча: адпрасаваны, паголены, свежы, нібы і не было ў яго бяссоннай ночы. Убачыў іх: "Я вас шукаю, трэба перагаварыць".

Выйшлі ў двор дома Растовых, у якім на месцы, дзе некалі стаяў мармуровы "Мысляр", пасля перанесены на магілу ягонага стваральніка скульптара Мяркурава, сядзеў на пастаменце бронзавы Леў Талстой - падарунак рускім пісьменнікам ад пісьменнікаў украінскіх. Шкляр на гэта казаў: "Маглі б Гогаля падараваць. Нейкая б логіка была".

- А ведаеце, хто пасяліўся ў гэтым доме адразу пасля рэвалюцыі? - сеў на лаву каля флігеля, запрашаючы і Ганну з Віктарам прысесці, Круча. - Чэкісты. Так што сувязь паміж мячом і пяром у нас ад пачатку. Па месцы першай прапіскі. І я магу сказаць ім, - дагаварыў ён без ніякай паўзы, павярнуўшыся да Віктара, - што паэму пра качагарку… ці як яна ў цябе называецца?.. кацельная?.. напісаў я, а ты, студэнт, яе проста перапісаў. Як гэта параіў зрабіць нам Мацвееў.

Круча, відаць, таму і сказаў так, што так Мацвееў параіў. Бо Марыя Аляксандраўна, Ганна, Маня, Сяргей гэта чулі, і ён не мог зрабіць выгляд, нібы не чуў. І хоць зразумела было, што ніхто на Лубянцы ў такую версію не паверыць, тым не менш гэта быў шырокі жэст, за які нельга было не быць удзячным.

- Дзякуй, Круча. Але аўтар паэмы "Качагарка" - я. Як і верша "Ледакол". Гэткія рэчы ў адным чалавеку несумяшчальныя - і я разумею Мацвеева.

- Каго ты разумееш? - здзівілася Ганна.

- Мацвеева. Ён напісаў данос не на аўтара "Качагаркі", а на аўтара "Ледакола". На чалавека, які качагарцы здрадзіў.

Ганна раздзьмула ноздры:

- Мацвееў здрадзіў сумленню! Не нейкай там качагарцы, дзе п’юць, куды дзевак цягаюць, і каб разбэшчанасць сваю апраўдаць, антысаветчыну пішуць! А калі іх прышчучаць, шусь - і з качагаркі ў Парыж!

Раней такога яна ніколі не казала. Бацька яе мог такое сказаць. Што ж, дачка свайго бацькі. Калі нават дачка Купалы.

Круча спытаў, ён проста не мог не спытаць, Віктар таксама спытаў бы на ягоным месцы:

- А ты ў Парыж не хочаш, Ганя?..

Раніцай, калі выйшлі з качагаркі, Круча сказаў, што да яго чапляюцца праз тое, што ён прывозіць у Маскву эмігранцкія часопісы і кнігі эмігрантаў. Тыдзень таму ён прыляцеў з Парыжа - і багаж ягоны арыштавалі. "Я ім кажу: гэта ідыятызм! Кнігі нельга ні арыштаваць, ні нават спаліць, як палілі фашысты! Кнігі праходзяць скрозь турэмныя сцены і паўстаюць з попелу!" А яны мне: "Нас цікавяць не кнігі, нас цікавяць аўтары. І мы не ведаем выпадку, каб аўтар ці скрозь сцяну прайшоў, ці з попелу паўстаў". Разумееш? Адкрыта запалохваюць! Французскага журналіста, якому я ў інтэрв’ю пра гэта сказаў, пазбавілі акрэдытацыі і выслалі… Дарэчы, гэта адзін з тых журналістаў, якім я збіраўся твой выступ на з’ездзе перадаць. І не знайшоў! Дзе ён падзеўся? Нікога ў доме не было, а паперкі з выступам не стала. Гэта гэбісты ў дом праніклі і забралі! Яны паўсюль за мной сочаць, яны жывуць у маім доме, разумееш?.."

Ён так казаў, нібы вінаваціўся, што не перадаў выступ Віктара заходнім журналістам. Больш за тое: ён казаў так, нібы праз гэта Віктар і не выступіў! Ніводным словам не папракнуўшы за "ледакол эпохі", Круча цяпер гатовы быў узяць на сябе "Качагарку", і такая бязмежная спагадлівасць вярэдзіла душу больш за папрокі, за абвінавачванні, нават больш за тое, што зрабіў Мацвееў.

Можа быць, на гэта Круча і разлічваў? Тады ён ведаў, што рабіў.

- Я ў Індыю хачу, - адказала Кручу Ганна. - Я ніколі і нікуды раней гэтак не хацела, як цяпер хачу ў Індыю.

- Тады едзьце, - падняўся Круча. - Ніхто яшчэ з качагаркі ў Індыю не збягаў, пра вас ва ўсіх газетах напішуць. - І ён зноў прысеў. - Чакайце, а што, калі напісаць?.. У "Літгазеце". Развітанне з дысідэнцтвам, з фрондай, нешта такое. Ці Віктару самому, ці я магу папрасіць рэдактара, мы з ім у сяброўскіх адносінах, каб нехта ўзяў інтэрв’ю.

Ён прапаноўваў амаль тое, што Віктару прыйшло ў галаву, калі бясплатна абедаў за сталом, за якім маглі абедаць Талстой з Пушкіным.

- Пакаяцца? - спытала Ганна.

- Ніякага пакаяння. Сталенне, пераасэнсаванне. Толькі лом стаіць на адной пазіцыі. Дзе ўвагналі, там і стаіць. А чалавек, тым больш паэт, мяняецца, рухаецца… Ды нават не інтэрв’ю - размова, дыялог! Са мной, калі хочаш! Пра час, пра тое, як мы мяняемся ў часе… Так мы папярэдзім удар!

Дыялог з Кручам у самай папулярнай газеце, якой дазвалялася тое, што не дазвалялася іншым, - быць трохі ліберальнай, выглядаў прапановай спакуслівай. Пра гэта варта было падумаць, і Віктар збіраўся ўжо сказаць, што пра гэта варта падумаць, але Ганна яго апярэдзіла: "Адкуль куды вы рухацца будзеце? Ад качагаркі да ледакола? Хто паверыць, што гэта сталенне, пераасэнсаванне? Калі відавочна, што гэта такое". Круча спытаў: "Што відавочна, калі яшчэ нічога не напісана?" - і Ганна сказала: "Фальш. Што б вы ні напісалі, відавочнай будзе фальш. Спробу ўратаваць задніцу яшчэ нікому не ўдавалася выдаць за спробу ўратаваць душу".

- Гледзячы як падаць, - не пагадзіўся Круча. - Я сам увесь наш дыялог напісаць магу - і няхай Ганна вырашае, пра душу ён ці пра задніцу? Друкаваць ці не друкаваць… Згодныя?

Ён быў нястрымны ў сваіх шырокіх жэстах.

- Можна паспрабаваць, - няўпэўнена, зірнуўшы на Ганну, якая выглядала так, як, пэўна, выглядала якая-небудзь амазонка, што бараніла Трою, а потым, стоячы на гары, глядзела, як Троя ставала друзам і попелам, прамовіў Віктар, а Ганна, хоць усё, што яна бараніла, ператваралася ў друз і попел, сказала: "Як па мне, дык не, бо пра гэта нельга напісаць так, каб не было сорамна. - І, можа, падумаўшы, што пакрыўдзіла Кручу, дадала. - Ніхто так не напіша".

Круча не пакрыўдзіўся. Ён не крыўдаваў на жанчын - ён іх кахаў.

- Калі Віктар не супраць, - падняўся ён з лавы, - я ўсё ж паспрабую. З гэтым нельга цягнуць, трэба іх апярэдзіць. Паклічуць на Лубянку, дык позна будзе. - І спытаў, адыходзячы. - А, можа, прапанаваць саму паэму "Літгазеце"? Няхай надрукуюць, калі ўжо яны такія лібералы. Выявяць смеласць. Пайду вып’ю з рэдактарам, каб смялейшы быў. Як там у "Качагарцы" тваёй?.. "Таков тариф в России: всё - бутылка. Хоть жизнь, хоть смерть..." А вы пакуль у Індыю з’ездзіце. Я там быў, там смерці няма.

LI

- Павярніце крыж, - прагучаў, калі Купала папіў, ужо знаёмы ціхі голас з даху маўзалея. - Цяпер яму казаць.

Віленскія пакутнікі павярнулі крыж - і Купала паўстаў перад Хрыстом. Вочы ў вочы.

"Што прад Ім мовіць?.. Верш прачытаць?.. Але які верш прачытаць Богу? Ці напісаны такі?.."

"Бог ведае", - сказаў крыж.

- А можна мне пачытаць вершыкі? - падняў галаву ўгору, нібы пытаючы дазволу ў Хрыста, Лётчык. - А то ўсе чытаюць, чытаюць… - І не чакаючы, што скажа Сын Божы, пачаў: "Мой мілы таварыш, мой лётчык, вазьмі ты з сабою мяне!.." [4]

Ён чытаў вочы ў вочы - і з задавальненнем убачыў, як скаланулі Купалу першыя, з нечаканым сэнсам радкі некалі напісанага ім дзіцячага верша. Паківаўшыся ўзад-уперад, Лётчык зняў шлем і, паціраючы лоб, нібы з цяжкасцю ўспамінаючы, што ў тым вершы далей, раптам прачытаў:

Юду не страшыў суд.

Крочыў з кута ў кут,

Крочыў з кута ў кут,

Круціў запацелы вус!..

А думка біла па нервах:

Паспець бы прадаць першым!

Паспець бы прадаць першым!

Пакуль не прадаў Ісус… [5]

Зноў нацягнуўшы шлем, Лётчык змоўк і разам з усімі глядзеў на Хрыста і Юду, чакаючы, што скажа, што зробіць кожны з іх, але ні Хрыстос, ні Юда не сказалі, не зрабілі нічога. І ніхто нічога не сказаў, нічога не зрабіў, і тады святы Пётр крыкнуў так, нібы не мог болей галавою ўніз вісець на сваім крыжы, трываць не мог: "Гэта ты, Юда?!." - а святы Павел, укленчыўшы, спытаў немаведама як і чым, можа быць, німбам над ім: "Гэта ты, Госпадзі?.."

Сын Божы выглядаў не зусім такім, якім павялічана адбіваўся ў вакне ГУМа, і зусім не такім, якім звык Купала бачыць Яго на абразах. Ён быў такім, якім прысніўся Купалу на трэці дзень па смерці. Невысокага, меншага, чым у Купалы, росту, але мускулісты, ладны, з кароткімі сукрыста-чорнымі валасамі і такою ж барадой, Ён стаяў, нібы ўніз збіраўся скочыць, на самым краі даху маўзалея, і не было ні ў паглядзе Ягоных агатава-чорных вачэй, ні ў выразе Ягонага твару нічога, што, як меркавалі ва ўсе часы іканапісцы, мусіла быць на твары чалавека, які, ахвяраваўшы сабою, сканаў на крыжы. Ніякага ценю перажытых пакут, ніякага адчаю праз здраду блізкага чалавека, ніякага болю ці нават смутку праз тое, што ахвяра сталася марнай, што тыя, дзеля каго Ён прынёс ахвяру, аказаліся не вартыя яе. Твар Ягоны быў спакойны-дапытлівы, як у чалавека, які хоць і ўсё спазнаў, але не ва ўсім яшчэ зняверыўся, а вочы глядзелі ўсмешліва, нават трохі іранічна, толькі іронія была скіраваная не вонкі, на нешта ці некага, а ў самога сябе: маўляў, а што ж ты думаў, чаго яшчэ ад гэтых людзей у гэтым свеце чакаў?..

Чаму Ён прамаўчаў? Чаму не адказаў Лётчыку?..

Можа, гэта знак?.. "Маўчы, што б пра цябе ні казалі! Бо з’іначаць сказанае, бо перакруцяць сэнс".

Але сэнсы заўсёды падвойныя. Тое, што кажаш ты, зусім не тое, што чуюць іншыя.

Дык што: не казаць нічога?

Некалі княгіня Магдалена Радзівіл, а пазней, як згаварыўшыся з ёй, і Ганна, папракнулі яго ў падвойнасці. "Ты іншым разам кажаш, нібы не сам. Як быццам ты перакладаеш з польскай мовы на беларускую ці з беларускай на польскую, і пры перакладзе мяняеш сэнс. І тады выглядаеш не самім сабой, не такім, якім я цябе ведаю", - казала Магдалена, і калі ён спытаў: "А якім ты мяне ведаеш?" - стала чытаць ягоныя вершы.

Ганна ягоныя вершы не чытала. Проста кінула: "У табе жывуць два чалавекі. Адзін - паэт, а другі - кавалер ордэна Леніна".

Нібы ў ёй яна адна. Акторка і агентка.

Лётчык, здзіўлены тым, што Сын Божы ніяк не адказаў на ягоны выпад, нервова паторгваў шчакой і, чакаючы, пазіраў на Купалу…

Мусібыць, усё ж трэба было нешта сказаць. Толькі што? І што з таго толку? Вунь Сталін як на крыжы выгінаўся! А што пачуў?..

"Ты сказаў!"

Але і прамаўчаць не выпадала…

- Мне ў дзяцінстве чалавек адзін, які бацьку майму гаспадарыць дапамагаў, усялякія легенды, байкі ды казкі расказваў. Адну легенду я запомніў: пра прарока.

Купала не быў упэўнены, што гэта найлепшае з усяго, што ён мог бы зараз сказаць, але нічога іншага ў галаву не прыйшло, і ён, глыбока прадыхнуўшы, пачаў павольна, з цяжкасцю размыкаючы сасмяглыя вусны, распавядаць тое, што ў маленстве пачуў пад зорным небам над рэчкай Вячай ад парабка Пасляка.

"Жыло-было на свеце племя сінявокіх людзей. Жылі яны не надта багата, але пад сваім небам на сваёй зямлі - і чужой не хацелі. А па іхняй зямлі ў чатыры бакі - на ўсход і на захад, на поўдзень і поўнач - хадзілі і хадзілі заваёўнікі. Племя білася, змагалася за сваё, ды заваёўнікі насоўваліся і насоўваліся, як чорныя хмары, і не злічыць іх было. Прыходзілі адны - і забіралі кавалак зямлі з усходу, прыходзілі другія - і забіралі з захаду, ссоўваючы племя ў лясы ды балоты. Сінявокія людзі балоты асушвалі, лясы карчавалі, мазалямі і потам здабытую зямлю засявалі, а ворагі зноў па кавалках забіралі яе. І аднойчы прыйшлі, каб забраць усё, што засталося.

Тады стаў пад высозны, векавечны дуб, што рос на месцы, з якога пачыналася зямля сінявокіх людзей, іхні Прарок, і сказаў, што калі зараз яны адыдуць, дык адыдуць ужо не ў балота, а ў нябыт. А калі выстаяць, як выстаяў ва ўсіх бурах векавечны дуб, калі адстаяць сваю зямлю, дык з племені стануць народам.

Сінявокія воі кінуліся ў бой, але ворагаў была процьма, у некалькі разоў болей, чым людзей племені, якіх яны забівалі, а хаты іхнія бурылі. Апошніх з тых, хто застаўся жывы, сагналі пад векавечны дуб, нацягалі пад яго бярвенняў з пабураных хат і падпалілі. Дзень і ноч высока, ці не да самых зорак шугала полымя, попелам сталі бярвенні і прахам сталі людзі, а з дубам нічога не сталася. Толькі адзін лісток на найбольшым суку абсмаліўся, сарваўся і зляцеў у рукі Прарока.

На адным баку лістка былі пісьмёны, але Прарок не паспеў іх прачытаць: ворагі схапіліся за сякеры ды пілы! Дзень і ноч секлі і пілавалі, секлі і пілавалі, пакуль вялізны дуб не рухнуў. Страсянуўшы пагоркі і горы, ён прабіў тым сукам, на якім абсмаліўся лісток, жарало ўглыб зямлі, скуль шугануў чырвоны струмень. Гэта быў струмень крыві, якую вякамі пралівалі продкі сінявокіх людзей, што баранілі свой край. Кроў ускідвалася да Божага святла, да сонца, што промнямі сваімі запаліла ва ўсё неба вясёлку, працякаючы скрозь якую чырвоны струмень падаў вясёлкавым дажджом. Там, дзе падала кропля гэтага дзіўнага дажджу на ссечанае дрэва, вырасталі два дрэвы! Там, дзе падала кропля на попел спаленай хаціны, паўставалі дзве хаты! А падала кропля на магілу загінулага воя - паўставалі два воі, а на месцы двух - чатыры! І пагналі яны ворагаў з зямлі сваёй.

"Прах і попел уваскрэснуць, калі нявінная кроў зліецца з Божым святлом", - стаўшы на месцы, дзе стаяў дуб, прачытаў Прарок тое, што напісана было на дубовым лістку. І пра гэтае спраўджанае прароцтва, пра магутны дуб, пра прабітае ўглыб зямлі жарало, з якога да неба шуганула кроў продкаў, пра сонца і вясёлкавы дождж распавядалі бацькі дзецям, а дзеці ўнукам племені сінявокіх людзей. І ўслаўлялі яны Прарока, пакуль зноў не набралі сілы заваёўнікі, якія сталі прыходзіць, як свае, бо за стагоддзі, у якія яны прыходзілі, сінявокія людзі перанялі іх звычкі, прынялі іх мову, некаторыя нават назваліся так, як называлі сябе прыхадні, і, вінаватыя ў тым самі, не захацелі прызнаць віны, а звінавацілі ў гэтым Прарока. "Ты прарочыў, што адстаяўшы сваю зямлю, мы станем народам, а мы на сваёй зямлі сталі прыхаднямі! Ты ілжывы прарок!" - сказалі яны і раскрыжавалі яго на тым месцы, дзе ён прарочыў. Там, дзе стаяў некалі векавечны дуб, з якога яны зрабілі крыж з надпісам: "Ты ўваскрэснеш, калі спраўдзіцца тваё прароцтва". І прыбілі да крыжа дубовы лісток, на якім Прарок..."

Купала змоўк. Чамусьці яму здавалася, што прарок на тым лістку напісаў нешта, але ён не помніў, што?.. Паглядзеў на Хрыста, які маўчаў, нібы чакаючы працягу, а Сталін стукнуў патыліцай у крыж:

- Навошта?..

Купала не зразумеў:

- Што навошта?

- Навошта яны лісток да крыжа прыбілі?

- Не ведаю. Можа, каб пазначыць, што гэта крыж Прарока, а не чыйсьці. І яшчэ, можа быць, каб ён напісаў… - спрабаваў успомніць Купала, ці было на лістку што-небудзь напісана, а калі было, дык што? - але нічога не ўспаміналася…

- Што напісаў?

- Не помню. Здаецца, як народам стаць.

- І як?.. - насмешліва, як здалося Купалу, спытаў Сталін. - Як ён напіша, калі раскрыжаваны?

Ён не мог пра гэта не спытаць - і вось як ён спытаў пра гэта.

- Прамовіць мог бы, - падаў голас "лётчык". Гэтак жа насмешліва, як Сталін. - Неабавязкова пісаць. Але ён не ведае. Бо гэта не пра тое, як хлопчыку стаць лётчыкам.

Купалу нібы пад дых ударылі - і ён захлынуўся адчаем праз непапраў-насць усяго, што было ягоным жыццём, якое гэтак перайначылі, перакруцілі, што яно стала зусім не ягоным, і ў чым бы ён цяпер ні спавядаўся, ні каяўся, усе будуць казаць толькі пра хлопчыка з лётчыкам, будуць насмешліва пытаць, чаму ён не павесіўся, не зарэзаўся, а ягоная споведзь, пакаянне ягонае будуць выглядаць толькі як апраўданні. Дык перад кім апраўдвацца?.. А тым больш вінаваціцца, каяцца?.. Перад расплывістымі? Перад Берыем з Мяркулавым? Перад сакратаром беларускага партыйнага ЦК Геем, перад Кашкадамавым і Тухачэўскім, гаспадаром рэстарацыі "Яр" Аксёнавым і ганаровым грамадзянінам Аляксандравым, секунд-маёрам Баскакавым і ротмістршай Дэмбскай, купецкім сынам Жыгалкіным і фрэйлінай Дзмітрыевай, капітанам Забіякіным і ледзі Суханавай-Падколзінай, масонам Зіноўевым і мецэнатам Засімам, камергерам Нарышкіным і дуэлянтам Навасільцавым, карлікам Якубоўскім і паліткамісарам Смірновым, падпалкоўнікам ГРУ Каменскім і мешчанінам Кекішавым, баярынам Хрушчовым і прэм’ер-маёрам Сабакіным, дачкой юрыста Юрасоўскага і заводчыкам Дзямідавым, сынам архіварыуса Няспанава і ротным абозным Шуставым, правізарам Лук’янавым і доктарам Геральдштэйнам, першай жонкай Казлова-малодшага Хамутовай і другой жонкай Казлова-малодшага Талстой, артыстам Ларыным і асэсаршай Шніткінай, купцамі Пярвушыным і Прасцяковым - перад гэтым натоўпам, які паслухае яго і спытае: "Па колькі нам дасі чырвонцаў, калі мы пойдзем за табой?.."

Не.

Тады перад кім?..

Выходзіла, што толькі прад Богам, у якога не надта верыў. А калі толькі прад Ім, то ў чым?.. І Купала з цяжкасцю, бо вусны проста запякліся, прагаварыў: "Даруй мне, Госпадзі, што маці ў вайне, у агні пакінуў! І даруй, што ў вайне, у агні пакінуў Беларусь."

- Божа, не слухай яго! - так хутка, што вецер у вянку прасвістаў, кіданулася ад лобнага месца да маўзалея, узляцела да даху Спагада. - Маці сама засталася! Падумала, што ў машыне ёй месца не хапае. Месца можна было знайсці, нейкія клункі выкінуць, але яна сказала, што не. "Яшчэ вы, - сказала, - будзеце праз мяне дабро выкідваць!" А што ў Беларусі вайна, дык хіба ён...

- Добра, добра, - злавіў вянок Лётчык і гэтак адштурхнуў яго ад маўзалея, што Спагада ветрам адляцела зноў да лобнага месца. З разгону балюча ўдарылася ў грудзі Купалы, ухапілася за ягоную руку: "Ніхто табе не паспагадае, апроч мяне! Скажы, што ты не вінаваты, што няма за што цябе судзіць!.."

І заплакала.

- Беларусі паспагадай! - раптам жорстка, не зважаючы на яе слёзы, так, быццам яна абрыдла яму са сваімі слязьмі, - сказаў, выдыхнуўшы боль з глыбіні грудзей, Купала. - Бяда з ёй, а не са мной!

Такім голасам ён загаварыў упершыню. Сталін хмыкнуў: "Вы маглі б палюбіць уладу…" - і Купала адразу завінаваціўся перад Спагадай: "Выбачай", - а тая ў слязах адвярнулася.

- Калі б слёзы нашых жанчын выкуплялі нашу віну. - пра нешта сваё ўздыхнуў Сталін, тут жа памяняўшы спачувальны голас на ўладны. - Я жонку майго сакратара расстраляў. Яна плакала перад расстрэлам і казала, што муж яе ні ў чым не вінаваты. А ён, што яна не вінаватая, не сказаў мне. Казаў толькі, што ягонай віны няма. Дык і вы, Іван Дамінікавіч, такое ўжо казалі. Памятаеце?.. Не забыліся на адказ?

Вось што значыць сарвацца, хоць на хвіліну даць волю нервам. Нехта адразу адчуе тваю слабасць, учэпіцца за гэта.

Так, ён сапраўды ўжо казаў такое. На сваім першым допыце ў ДПУ. "Я ні ў чым не вінаваты, мяне няма за што судзіць". А яму адказалі: "У нас не бывае невінаватых. - Потым дадалі. - У нас і яшчэ ў адным месцы".

Ён спытаў: "Дзе?.." І пачуў: "На Страшным судзе".

Дык вось ён тут. І тут не страшней, чым там. Бо там ты вінаваты без суда. А тут усё ж суд.

- Там, калі нават ты невінаваты, страшней, чым тут, - прамовіў ён, і Сталін зрабіў выгляд, нібы здзівіўся.

- Ды ну?.. Хоць я там не быў, але ведаю, што там няма невінаватых. Некага судзяць за нацыяналізм, некага - за шпіянаж, здраду Радзіме… Але ж вас не судзілі. Ці вы здрадзілі Радзіме - і вас трэба было судзіць?

Купала ледзь не сказаў: "Гледзячы якой Радзіме…" - але прамаўчаў. Надта балела, каб казаць.

Сталін ягонае маўчанне зразумеў па-свойму.

- Вы хацелі сказаць, што бываюць несправядлівыя суды? Так, бываюць. Вось патрыярх, калі нас раскрыжоўвалі, звінаваціў мяне... - пакруціў Сталін галавой, шукаючы позіркам галаву патрыяха Ціхана, якую падняў з брукаванкі і трымаў у руках архімандрыт Данскога манастыра Ісідар. - чуеце вы, святы Ціхан Бесцялесны?.. Вы звінавацілі мяне ў тым, што я паставіў ідэю вышэй за чалавека. І не шкадаваў людзей дзеля ідэі. Так. Паставіў. І не шкадаваў. Але скажыце: Бог - ён хто? Не ідэя?.. Ці вы не памятаеце, як даводзілі мне пад крыжамі Данскога манастыра, што ваша ідэя - Бог! А калі так, дык чаму дзеля вашай ідэі можна людзей не шкадаваць, крыжаносцаў насылаць на іх, а дзеля маёй - не?

- Бог ён Бог! - падскочыла галава патрыярха, Ісідар ледзьве яе злавіў. - Ён - усёстваральнік!

- Ён - ідэя. Няхай сабе, як вы кажаце, ўсёстваральная. Але больш ён ніхто. І болей нікім ён, колькі вы ні падскоквайце, не будзе, - голасам, у якім адчувалася шкадаванне, што архімандрыт не ўпусціў на брукаванку галаву патрыярха, казаў далей Сталін. - Ён нават не бацька таго, хто судзіць нас тут збіраецца. Бацька Хрыста Іосіф! Цясляр, які яго карміў! А сын бацьку, які карміў яго, чым аддзячыў?.. Нічым. Нідзе не ўспомніў нават. Толькі пра свайго ўсявышняга бацьку казаў, які воляй нябеснай. А пра бацьку зямнога, які потам і крывёй, ні слова. Дый пра маці. А яна ж крэўная, тут ужо не адпрэчыць. Людзі казалі Яму, сыну Марыі: "Дабрашчаснае ўлонне, якое насіла Цябе, і грудзі, якія Цябе ўскармілі!" А ён што ў адказ? "Дабрашчасныя тыя, хто чуе слова Божае і трымаецца яго". Яму кажуць пра тую, якая нарадзіла Яго, а Ён - пра Божае слова! Пра ідэю, дзеля якой сышоў з дому, выракся радні, братоў і сёстраў… Дык ці варта нам, Іван Дамінікавіч, - стукнуў патыліцай у крыж Сталін, які рабіў гэта так, нібы ў госці завітваў, - праз нашых матак вінаваціцца, калі нават Божы Сын маці сваю пакінуў? І ўвогуле спытайцеся ў Яго: чаго Ён пайшоў да Яна Хрысціцеля, да якога ўсе хадзілі ачышчацца ад грахоў? Ад чаго Яму было ачышчацца, калі Ён бязгрэшны?

Калі б у патрыярха не была адсечаная галава, яна б у яго адарвалася - гэтак ён, абураны, ёй матлянуў. Так матлянуў, што, мусіць, горла яму сутаргай перакрыла, і ён сказаць нічога не здолеў.

Купала на гэта таксама не сказаў нічога. Падумаў: "Я не Божы Сын. І не мне Яго судзіць, а Яму мяне", - але прамаўчаў, бо не мог вырашыць: калі ты выракаешся бацькі і пакідаеш маці, каб стаць сынам Бога, наперад ведаючы, што цябе праз гэта чакае, ты ўпадаеш у спакусу ці прыносіш ахвяру?..

Зрэшты, Сталін і не чакаў ягонага адказу, бо прамаўляў не да Купалы і не да патрыярха, а да Хрыста, які чамусьці выбраў у суразмоўцы не цара, а паэта. "Чаму?.." Гэта прыніжала Сталіна, ён нерваваўся і спрабаваў як наймацней зачапіць Сына Божага, каб той адказаў яму, як роўнаму. Дзеля гэтага шукаў і нарэшце знайшоў найбалючае месца, націснуў там, дзе гняздзечка на сэрцы… І падобна было, што там, дзе гняздзечка на сэрцы, Хрысту, які, выслухаўшы расказаную Купалам легенду пра Прарока, доўга маўчаў, забалела.

- Бог не мусіць адказваць перад царом, - упершыню голасам таго, хто над усімі, прамовіў Ён да Сталіна, які адразу ж выгукнуў: "А чаму цар мусіць адказваць перад Богам, калі Бог робіць тое самае, што цар?" - ды Хрыстос, сказаўшы тое, што сказаў, доўжыў, не зважаючы на яго. - Але паэту Бог можа адгукнуцца, калі адчуе, што паэт здольны Бога пачуць. Што спакусамі слых яму не заклала.

Ён нібы наўмысна не заўважаў, што на крыжы двое, і Сталін, які ўжо трываць такой знявагі не мог, крыкнуў, выцягнуўшыся: "А што скажа паэт Богу?" - але Купалу гэта не зачапіла, яго іншае працяла: "Як даўно Ён не адгукаўся! Бо не адчуваў, што пачую… Бо слых спакусамі заклала. - І раптам закарцела спытаць: - А сам Ты ці зведаў спакусы, Госпадзі? І ці толькі ўздымаўся над імі, ці бывала, што ўпадаў?"

Ён не спытаў пра гэта, занадта дзёрзкім здалося пытанне, але Сын Божы пачуў непрамоўленае. Павярнуўся да апосталаў: "Чулі?.. І споведзь, якую як легенду расказваў, чулі таксама?.. І як лічыце: не пачуць?.. Ці пачуць і не адказаць?.. " - на што апосталы заківалі: "Так, чулі і тое, што ён спытаў, і споведзь, якую як легенду расказваў, таксама чулі, а ці не пачуць, ці не адказаць, Табе вырашаць", - і тады Сын Божы, зірнуўшы ўніз, дзе стаяў "лётчык", стаў казаць спачатку нібыта яму, а пасля і Купалу, і Сталіну, і ўсім вучням сваім.

- Сатана спакушае мяне вяршыць суд, які можа вяршыць толькі Бацька мой нябесны. Каб думаў я пра сябе як пра Бога, а не як пра Сына Ягонага. Д’ябал і раней спрабаваў увесці мяне ў спакусу. Але наўрад ці адзін з вас пытаецца пра тое, як д’ябал, калі быў я галодны, спакушаў мяне ператварыць у хлеб камяні. І наўрад ці цікавіць некага з вас, як ён спакушаў мяне валадарствам над светам. А ўсіх вас цікавіць найпрасцейшае: хто мой зямны бацька? Як быццам гэта вызначае ў кімсьці, хто ёсць ён сам.

Купала адчуў, як напружыўся Сталін, чакаючы, ці адкажа яму Хрыстос?

- Мяне называлі і сынам цесляра Іосіфа, і сынам цара Давіда, - казаў далей Сын Божы. - Першае я не прымаў. А другое прыняў. Той, хто не верыць, што я зрабіў гэта па волі нябеснага Бацькі майго, можа лічыць, што я спакусіўся. - І дадаў, памаўчаўшы: - Ці што дзеля нябеснага забыўся на зямнога бацьку і пакінуў маці.

Апосталы глядзелі на Хрыста так, нібы ўпершыню яго ўбачылі: гэтакіх размоў з імі раней Ён не вёў. Дый Купала не чакаў, што Хрыстос на непрамоўленае пытанне адкажа, таму спытаў, разгубіўшыся, Сталіна: "Ён назваўся сынам цара, каб стаць царом?.. " - а Сталін, задаволены тым, што ўсё ж зачапіў Хрыста, выгнуўся на крыжы: "Каб стаць Богам! Бо хто б сына цесляра Сынам Бога прызнаў? Ніхто! Сын цесляра - гэта сын цесляра. А ў сыне цара Бога прызналі! Яшчэ б ім не прызнаць, калі цар для іх і ёсць Бог!"

Апошнія словы Сталін амаль пракрычаў, і хоць Хрыстос на гэта нават брывом не павёў, Купалу ўсё ж здалося, што Ён пашкадаваў пра сказанае.

"Вы чулі?.. - сеў Хрыстос за стол да вучняў сваіх. - Дзе тыя, якія гэтаксама казалі?.. Дзе той, хто казаў, што адзін не можа ўратаваць усіх?.." - пытаў Ён апосталаў, і нешта ў голасе Ягоным было. не, не гнеўнае, не пагрозлівае, чаго можна было чакаць пасля слоў, сказаных Сталіным, а такое, што чуецца ў галасах тых, хто пасля доўгіх сумневаў штосьці канчаткова вырашыў, і тут ужо, пэўна, Сталін пашкадаваў пра сказанае - па крыжы знізу ўверх і зверху ўніз пракацілася хваля страху. Уверх - сухая, уніз - волглая.

Купала кожны раз адчуваў спінай, калі на Сталіна хваля за хваляй то мацней, то слабей накочваўся страх, які ён спрабаваў адолець, напуска-ючыся то на патрыярха, то на Хрыста, але гэтым разам хваля была асабліва моцнай, па крыжы ажно дрыжыкі пайшлі, і Сталін раптам зашаптаў горача да Купалы: "Вы чулі?.. Ён сказаў, што адзін можа ўратаваць усіх. Гэта пра вас. Я не ведаю, чаму, але пра вас, чуеце?.. Нечага ён ад вас чакае - і трэба адказаць яму нешта. Не маўчыце. Скажыце тое, што мне казалі. Пра гняздзечка на сэрцы."

Гэткага моцнага, раптам як бы ўспацелага сталінскага страху Купала не чакаў. Ён адчуў гэты мёртвы, едкі, з чужым пахам страх, які выцякаў, здавалася, з патыліцы правадыра, і страх гэты, страх чалавека, якога баяліся ўсе, мог быць Купалу ў слодыч, але ў слодыч ён не быў. Ён быў гарчэйшы за пераспелы палын, гэты страх, бо ў ім, у гэтым чужым страху, была пражытая траціна Купалавага жыцця.

"Ён усіх змушаў баяцца, бо баяўся сам. І ён, і Ленін, і Гітлер, і ўсе, колькі іх было. Усе яны - страх. Толькі страх, і больш нічога. І за гэта, за тое, за што ненавідзяць, іх любілі?..

Тады любоў - што такое?..

І што такое Бог, які любоў?

Той самы страх?.. Праз страх любяць Бога? А калі Бог, як кажа Сталін, ідэя, дык Ён - ідэя страху?.."

"Ды не трэба пра гэта! - зноў горача зашаптаў Сталін. - Пра боль кажыце, які пасяліўся там, дзе была душа. І што боль стаў душой. Не мне ж пра гэта казаць..." - выцякала з патыліцы Сталіна, які ў страху чапляўся за Купалу, бо той быў найбліжэй, дый болей учапіцца не было за каго, і Купала так, нібы згадваў, што азначае кожнае слова, пачаў казаць пра страх, які пасяліўся там, дзе была душа, выцясніў душу з яе жытла, з маленькага гняздзечка на сэрцы, у якім яна спявала, і страх гэты, заняўшы месца душы, як бы стаў ёю, душою, якая развучылася спяваць, а толькі крыкам крычала, гэтак драпаючы сэрца, што кроў, здавалася, пырскала з вачэй, якімі ўжо глядзець на свет не хацелася, бо ўдзень і ўночы праз гэты страх у іх было цёмна, чорна, - зазірнуў Купала ў агатава-чорныя, якія былі як бы й далёка ад яго, цераз плошчу, і ў той жа час зусім блізка, вочы Хрыста, напоўненыя, як азёры вадою, любоўю, у якой патанаў, здавалася, створаны Ягоным Бацькам свет, дзе Купала жыў і памёр, а Сын Божы сказаў, калі Купала змоўк: "Майго настаўніка звалі Купалам. Таму я тут. А не дзеля таго, каб вяршыць суд, які Бацька мой нябесны вяршыць будзе".

52

У замежнай камісіі Саюза пісьменнікаў, куды Віктар з Ганнай прыйшлі, каб забраць замежныя пашпарты, ім сказалі, што паездка ў Індыю адкладваецца. Чаму і на колькі, не ведалі. "Нам сказалі, што адкладваецца, і мы кажам вам".

"Хто сказаў?.."

"Нам сказалі… "

Каб не хадзіць па Маскве, чакаючы, пакуль ці паклічуць на Лубянку, ці на вуліцы арыштуюць, Віктар паехаў у Вільню. Там выходзіла ягоная кніга, і выдавец тэлеграму даслаў: "Прыедзь. Ёсць прапанова".

Паехаў на цягніку, каб па дарозе заехаць у Смаргонь. Увайшоў у хату і застаў маці на канапе. "З раніцы не падняць, - прабурчэў бацька. - Давай, кажу, хуткую дапамогу выклічу! Дык не: адляжуся".

Прыехала "хуткая": гіпертанічны крыз. "Можам шпіталізаваць". Маці, якая толькі два разы за ўсё жыццё ў шпіталі была, і то ў радзільні, ні ў якую. Ні сілком жа класці… "Ціск мы знялі, ні інфаркту, ні інсульту пакуль няма, так што глядзіце самі…" Маці паднялася: "Мне скаціну глядзець".

Ну, калі так, ён паехаў у Вільню. Назаўтра вечарам з Вільні самалётам у Маскву. Ноччу яму прыснілася чорная ластаўка, якую выпаліў некалі павелічальным шклом (маці казала, што сонцам) на левай дзверцы шафы, у якой мясціўся небагаты матчын гардэроб: драпавае паліто, баваўняная хустка, плашч ды дзве сукенкі: шэрая зімняя і квяцістая летняя. Ластаўка білася ў акно, трывожна шчабятала нешта, ён не зразумеў, што, а раніцай патэлефанаваў доктар з хуткай дапамогі, якому Віктар на ўсялякі выпадак пакінуў нумар: маці забралі ў шпіталь. Праз паўдня Віктар быў у Смаргоні: у маці інсульт. Дактары слухаць не захацелі ягонае: "Я завязу яе ў Мінск". - "Наўрад ці давязеце. І не думайце, што там яе вылечаць, а тут не. Методыка лекавання паўсюль аднолькавая".

Ён пабыў пару дзён у Смаргоні, маці стала лягчэй, на трэці дзень яна паднялася - і Віктар адлучыўся ў Мінск. Без асаблівай патрэбы: пабачыць Бараду, Бура, Каралевіча, Стральца, пасядзець з імі, выпіць, зняць нервовую напругу, у якой апошнім часам жыў. Напруга не знялася: патэлефанавала санітарка, якой даў ён грошы, каб прыглядвала за маці: "Віктар Паўлавіч, калі хочаце ўбачыць Анастасію Іванаўну жывой, паспяшайце".

Вось што шчабятала ластаўка… Яму пасля ў вушах гэта шчабяталася і шчабяталася: "Калі хочаце ўбачыць жывой, калі хочаце ўбачыць жывой…"

Пакуль знайшоў брата на працы, пакуль брата з працы адпускалі, пакуль даехалі…

Не паспелі.

У шпітальнай палаце стаялі шэсць жалезных ложкаў, і на пяці ложках ляжалі хворыя жанчыны, а шосты быў пусты, зусім пусты, з яго нават матрац знялі, скрозь драцяную сетку віднелася пафарбаваная драўляная падлога, пад ложкам нявытаптаная, таму нібыта гусцей пафарбаваная, чым пасярод палаты, дзе яны застылі, дапытліва пазіраючы на хворых старых жанчын, у якіх не было пра што пытацца, бо ўсё відавочна. Але Віктар усё ж спытаўся: "А дзе Анастасія Іванаўна?.." І пяцёра хворых старых жанчын неяк паспешліва, адна перад адной, ён ніколі не забудзе гэты хворы, старэчы хор, на розныя галасы прапяялі, прамармыталі: "Памерла... памерла... памерла... памерла... памерла..."

Маці ляжала ў трупярні адна - голая на высокай кушэтцы. Зрадзела-пасівелыя валасы, абветраны, снегам шэрпаны і сонцам палены твар, спрацаваныя, у вузлах і зморшчынах рукі, стаптаныя на падэшвах, стрэсканыя ногі і - ад грудзей па калені - гладкае-гладкае, белае-белае, маладое-маладое, яшчэ цёплае цела. Недагладжанае, недапешчанае, недалашчанае.

Яны купілі ёй самую прыгожую, якую толькі знайшлі ў краме, сукенку. Пры жыцці пра такую яна і не марыла.

Пры жыцці, калі ён пытаў: "Што падараваць табе на дзень народзінаў?" - кожны раз адказвала: "А ты дай мне якую капейчыну, я сама сабе куплю што-небудзь..." І купляла парсючкоў. Каб вазіць яму і брату кілбасы, вяндліну. Цягала і цягала ў Мінск тое мяса разам з трохлітровікамі марынаваных гуркоў, памідораў. Прыязджала з такімі клункамі, што не падняць. Калі яны казалі ёй, каб не гарбела, не цягала, бо ўсё ў крамах ёсць, слухала, галавой ківаючы: "Ёсць - і дзякуй Богу..."

Аднойчы, не паддаўшыся на яе хітрыкі з капейчынай, за якую сама сабе яна што-небудзь купіць, яны купілі ёй футра. Назаўтра, калі справілі дзень яе народзінаў і з’ехалі, яна пайшла на кірмаш, прадала футра і купіла парсючкоў.

Днём ёй не было калі, а ўвечары, пакуль вочы бачылі, яна чытала. Беларускія кнігі, расейскія, польскія. Яе здзіўляла, што людзі ўсё пішуць і пішуць, калі ўжо ёсць Святое пісанне, - і ёй цікава было: што ж яшчэ нехта можа прыдумаць, апроч таго, што прыдумаў Бог?

Траціну жыцця прарабіла яна бухгалтаркай у канторы машынна-трактарнай станцыі і расказвала спачатку Віктару, а пасля ягонаму малодшаму брату Яну казку пра чарцяня з іменем Бухгалтар, якое прыдумала бухгалтэрыю.

Маці моцна стамлялася на працы, казала, што хацела б іншую знайсці, такую, каб можна было хоць паўгадзінкі адной пабыць, ціха пасядзець. Але дзе ж ціха пабудзеш-пасядзіш?.. Там, дзе грошы, заўсёды людзі. А вось там, дзе кнігі, людзі не заўсёды. І маці бегла, калі сканчалася праца, не адразу дахаты, бо там таксама ціха не пасядзіш, - дасць табе бацька, які палітыкай дастане, ціха пасядзець! - а ў клуб, у бібліятэку, якая была працай яе сяброўкі Стэфы, і сяброўка Стэфа была адзінай жанчынай у свеце, якой маці зайздросціла: у бібліятэцы машынна-трактарнай станцыі амаль ніколі людзей не было. І калі бацька, які браў яго на паляванне, хацеў, каб ён лепш за ўсіх страляў, дык маці, калі клікала яго з выгана, дзе ён з хлопцамі, гуляючы ў пікара, палкамі бляшанкі мясіў: "Віця! Віця! Да цёткі Стэфы!.." - хацела, каб ён болей за ўсіх чытаў. І ў гэтым палягала розніца паміж імі, а не ў тым, што маці была беларуска, а бацька рускі. Калі б было наадварот: ён беларус, а яна руская, - то ўсё адно ён бы вучыў сына страляць, а яна чытаць.

Бацька быў хворы на рак, сам ужо ледзьве ўставаў, і яны не казалі яму, што маці памерла, пакуль не прывезлі яе дахаты ў труне. Вывелі яго, каб развітаўся, з ягонай бакоўкі ў пакой, дзе яна ляжала, і ён схіліўся да яе і спытаў, з ёй жыццё пражыўшы: "Хто гэта?.." І Віктар назаўсёды - грудзьмі і спінай - запомніў, як працяла, наскрозь пранізала яго гэтае, здавалася б, амаль вар’яцкае пытанне.

Яны пахавалі маці ў Крэве, дзе яна нарадзілася і куды хацела вярнуцца на вечны спачын - да бацькоў, да дзядоў, да продкаў… Побач з ёю пакінулі месца для бацькі, які не змусіў маці доўга чакаць яго.

Бацькавы продкі - на беразе Волгі, там ягоныя крэўныя магілы, і ён, калі памёр, не хацеў класціся ў Крэве. Гэтак упарціўся, што, калі Віктар з Янам везлі яго ў труне на крэўскія могілкі, спыняў іх, не даваў ехаць машыне, глушыў і глушыў, як спрактыкаваны механік, матор. А перад тым ён ляжаў пад абразамі ў тым жа пакоі, у якім ляжала нядаўна ў труне маці, і Віктар, стоячы на тым жа месцы, на якім бацька развітваўся з ёю, пытаўся, над труной схіляючыся: "Хто гэта?.." І ўспамінаў, калі ўжо хавалі бацьку побач з маці ў Крэве, як схіляліся яны некалі над хуткаплыннай вадой рэчкі Крэўлянкі, адбіваліся ў ёй разам з небам і аблокамі, і маці пыталася ў яго, малога, на ягоны адбітак паказваючы: "Хто гэта?.. Ну, скажы, хто?.." - а ён кідаў у ваду, у неба з аблокамі каменьчыкі, і ў кружным рабацінні на вадзе не ставала нікога.

- Ну вось, - сказаў ён, калі па бацьку справілі хаўтуры, разышліся людзі, і яны ўдвух, браты-сіраціны, сядзелі за недаедзеным, недапітым, бо накупілі ўсяго, каб бедна не выглядала, памінальным сталом. - Нікога ў нас не засталося, Ян.

Брат не згадзіўся.

- Чаму нікога? Я ў цябе ёсць, ты ў мяне. - і Віктар спытаў, кілішкі наліваючы:

- Ты так думаеш?..

Ян хоць і звык да гэтакіх размоў з братам, але не любіў іх, называў выкрутасамі, таму і цяпер нервова кілішак адсунуў:

- Зноў выкрутасы?

Кілішак зачапіўся за нож, кульнуўся, і зеленаватая, настоеная на дзівасіле гарэлка плюхнула на абрус. Маці зараз пабегла б на кухню, схапіла б рушнік, падклала б пад абрус, "бо ад гарэлкі паліроўка на стале беліцца", а яны глядзелі, як абрус намакае, зелянее, як шырыцца мокрая пляма на ім, і нічога не рабілі, нібы ніколі болей не сядзець ім у бацькоўскай хаце за гэтым сталом, засланым белым з вышыванкай матчыным абрусам.

- Давай лепш прыкінем… - сам сабе наліў Ян, - што з хатай рабіць бу-дзем? Прадаваць?.. Я б не прадаваў. Угаспадарыўся б тут, каб пад старасць жыць было дзе.

Ён сказаў і чакаў. Дадаў, чакаючы:

- Ты ж на зямлю не вернешся.

Чаму не?..

- Вып’ем за бацькоўскую хату, - падняў кілішак Віктар. - Цяпер, Яне, яна твая. Але ў ёй іхнія галасы… Спадзяюся, ты не будзеш супраць, калі я раптам наведаюся, каб іх паслухаць?

- І галасы - выкрутасы, - сказаў Ян, і яны выпілі.

З хатай вырашылі.

- Цяпер пра іншае, - падсунуўся Віктар да брата. - Пра тое, што ў хаце.

- Шафа яшчэ даваенная, - крутнуў галавой Ян у адзін, у другі бок. - Самаробная. Кніжная паліца таксама самаробка. Акардэон. Ну, ён і так твой, я граць не ўмею. Стол, чатыры зэдлі і канапа. Можаш забіраць.

Ян, не спяшаючы ўдавацца ў Віктаравы "выкрутасы", звычайна прасіў: "Давай спярша пра рэальнае". А рэальнымі ў хаце былі шафа з выпаленай на левай дзверцы ластаўкай, акардэон, ложак, кніжная паліца, стол, чатыры зэдлі і канапа, на якой Віктар апошні раз і застаў маці, калі заехаў да бацькоў па дарозе ў Вільню… А перад тым прыляцела да яго ў сне вось гэтая, якая на дзверцы шафы выпаленая, ластаўка.

- Я не пра тое, Ян. Я пра цябе, які ёсць у мяне, і пра мяне, які ёсць у цябе. Пра нас з табой, якія былі ў бацькоў. Дык вось ці ёсць? І ці былі?

Брат паглядзеў на яго амаль пакутліва.

- Калі ты пра бацьку...

- Якога мы пахавалі не там, дзе ён хацеў! Пахавалі супраць ягонай волі, каб...

Ян не даў яму дагаварыць, нервова ўскочыў:

- Каб пакласці побач з маці! Каб ён не ляжаў у пустым стэпе над Волгай! Каб нам не ездзіць...

- Каб нам не мець лішніх клопатаў!

- Няхай так! Каб ён не ляжаў у пустым стэпе над Волгай - і каб нам не ездзіць да яго за тысячу вёрст, не мець лішніх клопатаў! Яны табе патрэбныя? Мне - не!.. А калі ты пра маці, дык пра яе я ўсё чуў. Ты казаў на памінках. Нават не казаў! Прамаўляў!..

- У дзяцінстве, ранкам прачнуўшыся, - прамаўляў ён на памінках, - я амаль заўсёды знаходзіў свае чаравікі - кожны паасобку - у розных кутах. Дзед казаў: "З табой дамавік гуляе". Хоць ведаў, што звычка ў мяне такая: кідаць, кладучыся, чаравікі абы-куды. І прыкмета аднекуль узялася: ісці ў адным чаравіку - скарачаць зямны шлях маці. Колькі крокаў ступіў - на столькі дзён скараціў. Таму, абуўшы адзін чаравік, я скакаў да другога на адной назе, але колькі я на адной назе ні скакаў - маці ўсё адно памерла.

Мы не можам ніяк, нічога і нікога ўратаваць?..

Хіба нельга было ўзяць адзін чаравік і басанож падысці да другога?.. Можна было. Але такое простае вырашэнне праблемы жыцця і смерці ніводнага разу не прыйшло мне ў галаву.

- Ты прамаўляў пра сябе! - выгаворваў яму Ян. - Нібы ты памёр! А памерла маці!

- Маці памерла, бо я ў Вільню з’ехаў! А пасля не павёз яе ў Мінск!

- Дык пра гэта б і казаў! Што не павёз. А то дамавік, дзед, чаравікі... Глядзелі на цябе, як... Думаеш, нехта зразумеў?

- Я казаў табе!

- Ён мне казаў! Для чаго ты мне казаў гэта? Каб я цябе суцешыў?.. Ну, калі хочаш, я таксама не павёз бы. Бо сапраўды лекаванне адно і тое. І насамрэч магла ў дарозе памерці. Вось што б ты тады рабіў?.. Я ў цябе першы спытаў бы: ты чаго яе ў Мінск папёр, калі дактары забаранялі?

Так. Ян спытаў бы.

- Дык невядома, што было б, Ян! Можа, не памерла б… Жывая была б! Цяпер шанец у тым, што магло быць, а не ў тым, што ёсць. Разумееш? У тым, што ёсць, шанцаў ніякіх! Бо яе няма. Хоць, можа, магла быць…

Ян не вытрываў:

- Можа! Невядома! Ты дастаў! - і вось тут Віктар сарваўся.

За час паміж смерцю маці і бацькі адчуванне віны яшчэ болей абвастрылася, бо ўвесь гэты час ён быў не дарэшты шчырым не толькі перад Янам - перад сабой, перад Богам, бо калі нават да споведзі пайшоў, не сказаў святару тое, што не дагаварыў Яну, калі памерла маці, і пра што цяпер, калі пахавалі бацьку, стаў казаць, крычаць за памінальным сталом, заікаючыся паўзамі, бо казаць было нялёгка:

- Не толькі таму, што дактары!.. Што лекаванне аднолькавае!.. У Вільні кніга мая выйшла… я на прэзентацыю ехаў. І калі маці даглядаць, усё зрываецца… А там сустрэча! З прадстаўніком выдавецтва! Не абы-якога, а такога, выдацца ў якім - гонар! Сусветна вядомага!.. Яны кнігай маёй праз літоўцаў зацікавілася… Дамову склалі - толькі падпісаць! З перакладам на ангельскую! А гэта… Гэта такі шанец!.. І маці як адчула, ты ж ведаеш, яна заўсёды ўсё адчувала… "Едзь, - кажа. - Чым ты мне тут дапаможаш?.." Нібы яна нешта іншае сказаць магла… Не магла ж яна сказаць: "Яшчэ будзе ў цябе процьма кніг, прэзентацый, перакладаў!.. А мяне - не будзе…" І самае страшнае… самае страшнае, што нават… што калі б нават так і сказала…

Ён змоўк.

Ян схадзіў на кухню, прынёс рушнік, прыкрыў ім пляму на абрусе… Цяжка сеў:

- Выкрутасы гэта.

- Не.

- Выкрутасы! Бо навошта ты гэта сказаў? Хто ў цябе пытаўся?.. Я пытаўся?

- Не.

- Тады навошта? Я не разумею!..

Віктар убачыў, што брат псіхуе, падумаў: "Што гэта я сапраўды? Яму ж таксама цяжка… Можа, нават цяжэй, чым мне…" - і падняўся, абняў Яна, прыціснуў галаву ягоную да грудзей, прашаптаў на вуха: "Каб нікому іншаму пра гэта не казаць, брат…"

Гэтак, абняўшыся, яны леглі спаць на бацькоўскім ложку - і сніліся адзін аднаму.

LIII

Крыж перастала біць дрыжыкамі.

- Я пасланы любіць, а не судзіць, - доўжыў Хрыстос. - Але ўсе тут чакаюць суда, а не любові. Бо ведаюць, што любіць няма за што. Бо грашаць. Бо прадаюць, забіваюць… І я падумаў: калі чакаюць, дык няхай дачакаюцца. Няхай ён будзе. Няхай не страшны, але суд. І адразу ўбачыў, што кожны чакае суда над кім заўгодна, але не над сабой, - казаў Сын Божы, і відаць было, як пакутуе Ён праз тое, што кажа, а Ганна, мусібыць, падумала, што суд пачынаецца, зашаптала пад крыжам: "Скажы, што цябе забілі… Што Сталін забіў," - але Купала не захацеў яе пачуць.

Затое захацеў пачуць Сталін.

- І што? - спытаў ён ужо без той гарачай, бо хваля страху сышла. па крыжы ў зямлю, дрыготкі, якая была нядаўна ў голасе. - Калі нават забіў, дык гэта мая віна. Але не ягонае апраўданне. Так і патрыярх Ціхан, і бязбожнік Кашкадамаў апраўдацца могуць: "Сталін забіў нас!" Хай нават так, хай забіў. Але ж не дзяцей нявінных. Гэта хіба грахі з іх здымае?.. Калі здымае, дык чаму зараз мы на адным крыжы з настаўнікам Хрыстовым?..

Хрыстос усміхнуўся. Купала ніколі не бачыў Яго такім на абразах, паспрабаваў уявіць усмешлівага Хрыста на крыжы - і не здолеў, падумаўшы: як яны далёка адно ад аднаго, усмешка і крыж.

- Я не сказаў, што настаўнік, я сказаў, што ў яго імя майго настаўніка, - прамаўляў далей, ужо не ўсміхаючыся, Хрыстос. - Імя прарока. І я падумаў… - глянуў Сын Божы ў напружаныя твары апосталаў… - я падумаў, што гэта знак. Толькі які? Знак таго, што спраўдзяцца іх прароцтвы, Хрысціцеля і Паэта, ці знак таго, што не?.. - перавёў Ён позірк на Купалу і дагаварыў ледзь чутна, так, што Купала падумаў, што ён адзін Яго пачуў. - Як і мае...

Пачуў Хрыста не толькі Купала, які звык за сваё жыццё да таго, што ніхто не чуе нікога. Але тут, на гэтым судзе, калі гэта быў суд, выходзіла так, што не чулі адзін аднаго і нікога хіба тыя, каму не трэба было чуць, а ўсе астатнія чулі ўсіх і кожны кожнага, як бы ціха хто не прамаўляў, ці калі нават маўчаў.

- Што?.. Што Ён сказаў?.. - крутнулася ў бок Купалы галава патрыярха Ціхана, які, пэўна, вар’яцеў праз тое, што бачыў і чуў, а святы Ян, які сядзеў побач з Хрыстом, паклаў сваю руку на руку ягоную: "Мы можам паспачуваць Табе, але не можам дапамагчы. Нам тое не дадзена, Бог дапамагае сабе сам".

Сталін грукнуў патыліцай у крыж: "Якія ў вас не спраўдзіліся прароцтвы?.." - а Хрыстос кіўнуў Яну: "Так. Бог усё - сам. Але вы можаце Ягонае падзяліць, - узяў Ён адной рукой хлеб са стала. - Як мне разламаць яго адной рукой?.. - Аніхто з вучняў не адказаў яму, як, і тады Ён працягнуў хлеб Юду. - Вазьмі другой рукой. - Той узяў, яны разламалі хлеб напалам, і Хрыстос паклаў сваю палову пасярэдзіне стала. - Так можна падзяліць не толькі хлеб".

Купалу здалося, што Хрыстос чакаў, што нехта з апосталаў возьме палову хлеба і з Ім разломіць, а потым нехта палову паловы… але ніхто не ўзяў. Увогуле выглядала, што Ён і вучні Ягоныя вядуць нейкую даўнюю размову, у якой ніяк не могуць прыйсці да згоды, а тое, што яны доўжаць гаворку тут і цяпер, і што Сталін, Купала, маршал Тухачэўскі і народны камісар Берыя, паганцы Няжыла і Кумец з Кругляцом, патрыярх Ціхан і капітан Забіякін, уся Красная плошча з тысячамі жывых і мёртвых людзей сталі яе сведкамі, проста выпадак.

- Ён хоча, каб нешта з таго, чым Ён засмучаны ці заклапочаны, вучні Ягоныя ўзялі на сябе. Ці нейкую адчувае віну і чакае, што апосталы яе падзеляць, - няўпэўнена прагаварыў Купала, і Сталін сказаў, хмыкнуўшы: "Не дачакаецца".

Купала таксама падумаў, што наўрад ці… Калі ў людзей, якіх мільёны, заўсёды вінаваты адзін, дык што ўжо казаць пра адзінага Бога.

Хрыстос хоць і заняты быў гаворкай з вучнямі, але і гэтым разам пачуў непрамоўленае.

- Усё ў свеце праз Бога, а не праз выпадак. Ты не верыш у сябе. А гэта найгоршае для прарока. Нават горш за недавер людзей да пароцтваў.

- Да якіх?.. - не сунімаўся Сталін. - Да якіх прароцтваў? Пра беларускае царства сінявокіх людзей?.. - а Сын Божы, зноў не звярнуўшы ўвагі на нервовага Сталіна, казаў да апосталаў.

- Але і безадносна да таго, што ён прарок і што вяршыць суд над ім можа толькі той, хто даў яму дар прарока, я кажу вам, што нельга судзіць нікога за грахі ягоныя на чужым крыжы. І не мусіць ніхто несці чужы крыж. Ні цяжэйшы, ні лягчэйшы. Кожнаму несці свой.

- Няхай так, - згадзіўся Юда. - Толькі ён сам хоча, каб яго судзілі. Ён жа не сказаў, што невінаваты.

Хрыстос паківаў.

- Не сказаў. Але паэт - не цар. Ён не можа гэтак сказаць на адным крыжы з вінаватым, бо лічыць, што вінаваты ягонай віной. Як і я лічыў, калі мяне раскрыжавалі разам з разбойнікамі. Я пытаў сябе: чаму я з імі? Ці не таму, што ў тым, што яны разбойнікі, ёсць і мая віна?

Са слоў ягоных няцяжка здагадацца было, што кажа Ён не толькі пра сваю віну. Ён кажа і пра віну тых, да каго звяртаецца, таму па тварах апосталаў блукала маўклівая нязгода. Лічыць сябе вінаватым у тым, што ў свеце ёсць тыраны, разбойнікі, забойцы, ніхто не хацеў. Ніхто, апроч Хрыста, якога спакушаў "лётчык" учыніць Страшны суд: зрабіць тое, што можа зрабіць толькі Бацька ягоны.

"І што тады? Бог зазлуе на Сына свайго, які ўявіў сябе роўным Богу? Пракляне? Як пракляў Сатану, які роўным Богу сябе палічыў? Гэтага хоча Лётчык?" - думаў, спачуваючы Хрысту, Купала, а Сталін сказаў: "Ды Ён сам хацеў бы Страшны суд учыніць! Але баіцца. Бо ўжо зрабіў не сваё, паабяцаўшы Божае царства. - І ўбачыўшы, як паляўнічым сабакам наструніўся на Хрыста Лётчык, дадаў: - Дарма Ён павінаваціўся. Мацнейшы, калі вінаваціцца, ужо не мацнейшы. Не Бог".

- Дык узыдзі на крыж, калі вінаваты, - раптам прамовіў да Хрыста, у бок лобнага месца кіўнуўшы, Лётчык. - Ці двойчы ў ваду Іярдана не ўваходзяць?..

Гэта быў першы адкрыты выпад Лётчыка супраць Сына Божага, які ён дазволіў сабе, пэўна, таму, што ўбачыў расколінку ў адносінах Хрыста з апосталамі, і вырашыў расколінку пашырыць. Калі б нехта з апосталаў, нязгодных падзяляць з Хрыстом віну за недасканаласць свету, запярэчыў Лётчыку, на тым бы ўсё і скончылася. Але ніхто не запярэчыў, і Хрыстос, пакутліва паглядзеўшы на кожнага з вучняў сваіх, пачаў паволі, нібы спавядаючыся, прамаўляць да іх і да ўсіх тое, што ўжо чуў ад Яго ў сне, убачаным на трэці дзень па смерці, Купала.

54

Праз смерць бацькоў, праз данос Мацвеева і страх арышту, праз усё, што апошнім часам сталася, Віктару было не да Індыі, ён ужо й забыўся пра яе, калі Ганне патэлефанаваў Грачын і сказаў, каб збіраліся: купленыя квіткі.

- Гэта наша дзіця і наш паратунак, - сказала Ганна. - Ці ты ў Крэва паедзеш ратавацца?..

Яны прачнуліся ў велізарным нумары гатэля ў Калькуце на шырачэзным ложку, па якім роўненька паміж імі, адліваючы срэбрам, паўзла змяя. Такая ж самая, што на карціне насупраць акна абвівала фалас, які ў Індыі называецца лінгамам, і пра які ім сказалі, што гэта бог Шыва. А тая срабрыстая, што абвівае лінгам, змяя з падобным да свастыкі малюнкам на галаве - каралеўскай кобра.

У змяі, якая павольна паўзла паміж Віктарам і Ганнай, быў на галаве малюнак, падобны да абсечанай свастыкі.

Кобра! Каралеўская! Не нейкі там меч паміж Ізольдай і Трыстанам!

Голыя, нават прасцінай не накрытыя, бо ў нумары горача было, яны ляжалі, знерухомленыя страхам, не ведаючы, што рабіць.

Змяя, здавалася, нават не паўзла, а цякла, як ртуць, ад ног да ўзгалоўя. Прыпыніўшыся каля Ганіных сцёгнаў, прыпадняла над пушком вагіны, ёні, як называюць яе індусы, галаву, нібы раздумваючы: ці не ўвайсці ў Ганю? - тая сутаргава сціснула ногі. Змяя спружынай слізнула вышэй, узнялася над іх галовамі, паглядзела вачамі, якімі глядзіць звычайна, напаўняючыся жаданнем, жанчына, на Ганю, на Віктара, перацякла цераз спінку ложка і схавалася пад ім.

Яшчэ з чвэрць гадзіны яны ляжалі, баючыся зварухнуцца.

- Пазвані… - нарэшце ледзь чутна сказала Ганна. - Шнурок справа ад цябе…

Гатэль быў стары, яшчэ, мусібыць, каланіяльны, са шнурамі ў нумарах, працягнутымі да званкоў за дзвярыма, каб выклікаць гатэльных служкаў. Шнур таксама быў сплецены ў выглядзе змяі, Віктар асцярожна падняў руку, торгнуў шнурок, званок дзвінкнуў, і тут жа, нібы чакаў за дзвярамі, увайшоў маладзенькі індус. Ветліва кіўнуў і, ніяк не зважаючы на тое, што перад ім аголеныя мужчына з жанчынай, прайшоў да ложка, выцягнуў з-пад яго змяю, ускінуў яе на шыю, зноў кіўнуў і выйшаў.

Калі за ім зачыніліся дверы, Віктар нечакана адчуў, што захлынаецца не толькі страхам, але яшчэ і тым, чым былі напоўненыя вочы змяі. Зірнуў на Ганну - у яе былі гэткія ж вочы. Прахалоднай ад страху і гарачай ад жадання змяёй яна слізнула пад яго - і на старым каланіяльным ложку ў Калькуце яны кахаліся з гэткай жарсцю, так доўга і так неспатольна, як некалі на падлозе качагаркі ў Маскве і на Юр’евай гары ў Крэве.

- Свята змяі! - выдыхнула, апошні раз скалануўшыся і абмякшы, Ганна. - Гэта на яго мы прыехалі ў пяты дзень месяца шравана!

Пра тое, што свята змей адзначаецца ў пяты дзень месяца шравана, які ўбірае ў індуісцкім календары апошні тыдзень ліпеня і тры тыдні жніўня, сказала ім яшчэ ў Дэлі прыстаўленая да Ганны, дачкі члена Палітбюро ЦК КПСС, памочніца, маладая жанчына з іменем Рачана, падобная да сакратаркі дырэктара антыкварнай крамы Сюзаны, толькі ў індыйскім варыянце. Ганна папрасіла яе растлумачыць, што такое індуізм, чым ён адрозніваецца ад хрысціянства, і Рачана ў самалёце з Дэлі ў Калькуту тлумачыла: "Гэта проста. Індуізм на санскрыце - сангітана-дхгірма. Вечны шлях, вечны закон. А на вечным шляху пры вечным законе не абавязковая прысутнасць бога, таму ў індуізме шматбожжа. У ім няма стваральніка свету, у строгім сэнсе гэта нават не рэлігія, а светапогляд. Не столькі разуменне жыцця, колькі ягонае адчуванне".

Паслухаўшы, Ганна сказала: "Зусім проста".

Калі яны выйшлі з аэрапорта ў Калькуце, да іх наблізіўся стары індус і папрасіў закурыць. Віктар працягнуў яму цыгарэту - індус адскочыў. Віктар зрабіў крок наперад - індус крок назад. Пасля, адступіўшы яшчэ на крок, паказаў рукой на лаву, каля якой яны стаялі. І тут Віктара працяла: ён з касты недатыкальных! Тое, пра што казалі Віктару ў школе, што, як яму ўжо тады ўяўлялася, мусіла быць у далёкай мінуўшчыне, у нябыце, жывое! Вось яно! - паклаў ён цыгарэту на лаву, і стары індус узяў яе, кіўнуў з удзячнасцю, прыкурыў.

Паляцець з Дэлі ў Калькуту параіла Ганне, прыняўшы яе ў сябе дома, Індзіра Гандзі, у якой была знаёмая, знакамітая на ўсю Індыю лекарка, што займалася аюрведай, лекавала ад усіх, у тым ліку жаночых, хваробаў, а да ўсяго была сястрой губернатара Заходняй Бенгаліі.

- Вам быць на прыёме ў прэм’ер-міністра Індыі не абавязкова, - сказалі Віктару ў савецкім пасольстве. - Паміж ёй і Ганнай Васільеўнай можа быць інтымная размова.

Яны нібы не ведалі, якія адносіны ў яго з Ганнай. "Інтымныя адносіны ў Індыі не азначаюць інтымных размоў?" - спытаў ён пасла, але той не стаў паглыбляцца ў інтымнае. Прыставіў да Віктара: "Каб вам было зручней..." - індуса з іменем Абхай, тварам падобнага да гэбіста, які і быў хутчэй за ўсё гэбіст, бо цягаўся за Віктарам неадступна. Нават на прыёме ў губернатара, на які іх павезлі з аэрапорта, даўшы час толькі памыцца з дарогі: дзе і з кім Віктар - там і з тымі Абхай.

Гасцей у рэзідэнцыі губернатара было няшмат, затое служкаў - процьма. "Прыём выключна для вас", - сказала Рачана, праводзячы іх у пампезна дэкараваную залу, пасярэдзіне якой стаяў вялізны, такіх Віктар і не бачыў ніколі, слон, які быў такі белы, што можна было падумаць, нібы ён мармуровы, але слон быў жывы, і на ім сядзеў апрануты так страката, як, пэўна, павінен быць апрануты губернатар штата Заходняя Бенгалія, дырэктар антыкварнай крамы 300-й секцыі Упраўлення справамі ЦК КПСС Вензель. Вядома, гэта быў не ён, чаго дырэктару антыкварнай крамы сядзець на слане, слон не антыкварыят, але падабенства было такім, што і Ганна прыняла губернатара за Вензеля, і ўглядалася ў яго, задзіраючы галаву, пакуль слон не абхапіў свайго вершніка хобатам пад пахі і не апусціў на мармуровую падлогу.

- Індзіра папрасіла мяне чым-небудзь вас здзівіць, - пацалункамі рук павітаўся губернатар з дамамі і поціскамі - у яго была халодная рука Вензеля! - з мужчынамі. - Чым-небудзь такім, што вы запомнілі б. Дык спадзяюся, цяпер вы ўсё жыццё будзеце расказваць, што губернатары ў Індыі сядзяць у сваіх рэзідэнцыях на сланах. А цяпер прашу да стала.

- Есці хачу, - пацягнулася ў каланіяльным ложку Ганна. Нагамі, жыватом, грудзямі, шыяй, яна заўсёды так, асобна кожнай часткай цела пацягвалася пасля любоўных дзеяў. - Дарэчы, ёсць змеі, самка якіх пасля гэтага зжырае самца.

- Няма такіх змей.

- Ёсць. Анаконды.

- Добра, што ты не анаконда.

- Скуль ты ведаеш, што не?..

- І праўда. Скуль я ведаю…

Яна прыўзнялася на локаць.

- Я б яе зжэрла.

- Каго яе? Змяю?

- Ганну.

- Якую Ганну.

- Жонку Вітаўта.

- За што?

- Калі ты ратуеш мужа, дык ратуй, сабой ахвяруючы, а не іншай.

- Тая іншая для яе ніхто.

- Тым больш. Тады гэта не ахвяра. Ганна нічым не ахвяравала. А Любоў...

- Што Любоў?

- Нават калі гэта так, як было ў нас сёння, усё адно яно не вартае жыцця. А яна палічыла, што вартае. Адно імгненне з каханым!.. І графіня Марыя Аляксандраўна, якая стала проста ўдавой пісьменніка Платонава, кажа, што каханне - гэта калі тваё жыццё не ў табе, а ў іншым чалавеку.

- Сказаць усё можна.

- Вось і я кажу... - падняўшыся, на цырлачках пайшла ў лазенку Ганна. - Кажу, што не ведаю, хто я. Ганна, Любоў, ці Марыя Аляксандраўна?..

Нібы нешта шукаючы ў сабе, яна вярталася і вярталася да гэтай размовы. За час, які чакалі яны квіткі на самалёт з Крэва да Індыі, столькі ўсяго было, нават данос быў, праз які невядома яшчэ, што будзе, а яна ўсё пра Вітаўта, пра ягоную жонку, пра Любоў - гэтак яе ўразіла тое, што ў Крэўскім замку Вензель паказаў.

Ганна выйшла з лазенкі - уся бліскучая. У пералівіста-змяінай, якая шчыльна аблягала яе, сукенцы, якой у Маскве на ёй Віктар ніколі не бачыў.

- Ты помніш, як называеца свята змей? На-га-пан-чамі!.. Давай застанемся на гэтым свяце і нікуды болей не пойдзем. Толькі паснедаем. Учора столькі ўсяго смачнага было, а я і не з’ела ні каліва - так мяне падобны да Вензеля губернатар на слане здзівіў. Слон гэта слон, а ён - гэта ён? Як ты думаеш?..

Віктар думаў, што слон - гэта слон. Хоць і белы.

На сняданку, калі яны распавялі пра змяю ў нумары, Абхай з Рачанай казалі весела: "Гэта забаўка тут такая. Прыгода на свята змяі. У вас жа пыталіся ўчора: вам нумар з прыгодай, ці без? Вы прамаўчалі. А маўчанне ў нас, як і ў вас, - згода. Вось і падкінулі ў нумар змяю. У Індыі яна - знак урадлівасці, вы ж па гэта сюды прыехалі?" - "А калі б укусіла!" - накінулася на іх Ганна, на што Абхай сказаў, што гэта выключана, бо, па-першае, джала вырванае, а па-другое, што можна лічыць першым, на сваё свята змеі не кусаюцца, за тысячы гадоў ніводнага выпадку такога не было, чаго не могуць патлумачыць вучоныя, але лёгка тлумачаць садху, святыя людзі.

- І як яны тлумачаць? - пацікавіўся Роберт Ружэвіч, з якім яны сустрэліся ўчора на прыёме: ён разам з жонкай прыляцеў з Масквы, каб выступіць у місіі Рама Крышны, прычым не з вершамі, а з лекцыяй, ён дзе заўгодна і з чым заўгодна мог выступаць, - але Абхай не паспеў яму адказаць, як тлумачаць садху тое, што змеі ў свята не кусаюцца, бо жонка Ружэвіча спытала: "А чаму да нас змяя не прыпаўзла, я ж прасіла нумар з прыгодамі?" - і Абхай развёў рукамі: "Каралеўская кобра ў гатэлі адна, а ў вас з урадлівасцю, наколькі я ведаю, усё добра".

У Ружэвічаў былі дзве дачкі.

- Учора вас прымаў губернатар, а сёння, Ганна Васільеўна, нам да ягонай сястры. Да лекаркі Дзеві-Марыі. Калі ў некага праблемы са здароўем, таксама можна з намі, Дзеві-Марыя ўсіх прыме, - абвесціла пасля сняданку Рачана, і ўсе сабраліся ехаць: праблемы са здароўем аказаліся ва ўсіх.

Селі ў падагнаны Абхаем старэнькі, шасцімясцовы, які ўжо гадоў 20 як не выпускаўся, мінівэн "Fiat 600", доўга ехалі на поўнач ад Калькуты ў бок Гімалаяў.

- Аюрведа - народная медыцына, - тараторыла Рачана. - З санскрыту слова гэтае можна перакласці як веданне жыцця, якому навучыў нашых продкаў, першых індусцкіх лекараў, Брахма, і ў Дзеві-Марыі, да якой мы едзем, веданне ад яго, ад бога, і ў самой яе імя, калі перакласці з хіндзі, багіня, а другое імя яна прывезла з Еўропы, дзе вучылася на звычайную доктарку, і вы самі ведаеце, хто такая Марыя...

Багіня ды яшчэ і маці Бога… Не ў кожнай лекаркі такое імя.

У канцы вузкай, нібы цясніна, з абодвух бакоў застаўленай машынамі вуліцы ("Гэта чарга да Дзеві, людзі з усяго свету тыднямі чакаюць, але мы без чаргі") стаяў у падножжы невялікай гары звычайны еўрапейскі дом, які мог стаяць дзе-небудзь у падножжы Альпаў, у падворак якога выйшла, каб сустрэць гасцей, маладая жанчына ў блузцы і джынсах, пра якую можна было падумаць, што яна служанка "багіні" ці яе сакратарка, а Рачана сказала:

- Знаёмцеся, доктар Дзеві-Марыя.

Дзеві-Марыя ніяк не выглядала на тую гімалайскую лекарку, якую яны чакалі ўбачыць: чорнавалосую ведзьму, ці сівую бабулю. Светлатварая з блакітнымі вачамі, яна і на індуску не падобная была.

- Мой бацька быў арыем, вы ж ведаеце, што арыі пайшлі з Гімалаяў, і ён быў свамі, гэта амаль тое самае, што махатма, святы, - казала, частуючы іх кавай на верандзе, гэтая жанчына, на якую Ружэвіч глядзеў, як зачараваны, і, мусібыць, Віктар гэтаксама на яе глядзеў, бо ў Ганны торгаўся куточак роту, што бывала, калі яна трохі нервавалася. - Бацька з трох гадоў вучыў мяне народнай медыцыне, пасля вучылі манахі, потым я вучылася традыцыйнай медыцыне ў Еўропе, у Англіі, яшчэ ў Амерыцы ва ўніверсітэце Хопкінса і ў Расіі ў інстытуце Сечанава, так што не думайце, што я, як кажуць у вас, вядзьмарка. Дайце мне руку, - села яна каля Ганны. - Зараз я патлумачу спосаб дыягностыкі, якому навучылася ад бацькоў, ад манахаў, а тыя - ад багоў. Ён просты, але, каб бездакорна засвоіць яго, мне спатрэбілася амаль усё маё жыццё. Умоўна кажучы, чалавек - гэта тры контуры, па якіх цыркулюе энергія. Па крыві, па цягліцах і па костках, - паклала яна тры пальцы на руку Ганны там, дзе звычайна мераюць пульс, і куточак роту Ганны перастаў торгацца. - Ток гэтай энергіі нясе інфармацыю пра стан вашага здароўя, якую я здымаю пальцамі, як датчыкамі, з сэрца, лёгкіх, нырак, страўніка, палавых органаў, з кожнай кропкі вашага цела. Гэтаму нельга навучыцца ні ва ўніверсітэце Хопкінса, ні ў інстытуце Сечанава, - заплюшчыўшы вочы, засяроджана замоўкла на хвіліну Дзеві-Марыя, і ў гэтую хвіліну твар яе змяніўся: і без таго прыгожы, ён стаў тварам багіні, падобнай да багіні прыгажосці Лакшмі, жонкі бога Вішну, якой намаляваная яна ў храме Лакшмі-Нараян у Дэлі, паглядзець які, бо ён збудаваны пры бацьку Індзіры Гандзі, зацягнула Ганну з Віктарам Рачана. Праз хвіліну багіня Дзеві-Марыя расплюшчыла вочы, пагладзіла Ганну па руцэ. - У дзяцінстве вы перанеслі цяжкую інфекцыю, у вас хворая кроў, я дам лекі, усё будзе добра…

- А што ў мяне?.. - падсела да яе жонка Ружэвіча, потым падсеў Роберт, ёй і яму Дзеві-Марыя назвала іх хваробы, надавала пакецікаў з лекамі.

- За дыягназ грошы не бяру, гэта не маё, божае, а за лекі, калі ласка, заплаціце, бо я мушу плаціць людзям, якія ў гарах збіраюць для гэтых лекаў карані, травы, мінералы…

Калі дайшла чарга да Віктара, дзіўная лекарка Дзеві паклала пальцы яму на руку і тут жа скінула іх з рукі.

- Я хацела б асобна з вамі пагаварыць.

Яна правяла яго з веранды ў дом, у пакой, застаўлены кнігамі і завешаны фотаздымкамі, на якіх Дзеві-Марыя ўсміхалася побач з сусветнымі знакамітасцямі, палітыкамі, акторамі, спевакамі. На адным фотаздымку яна ўсміхалася з Мэрлін Манро, на другім з Хэмінгуэем, на трэцім з Элвісам Прэслі, на чацвёртым з Брэжневым, пад якім пасадзіла Віктара на канапу, яшчэ раз паклала пальцы яму на руку, яшчэ раз заплюшчыла вочы і стала, засяродзіўшыся, прыгажуняй, багіняй Дзеві-Марыяй, якая спытала:

- Вы калі-небудзь бачылі сябе мёртвым? Ці некага падобнага да вас?

Вось адкуль яна гэта ведае? Па току крыві дазналася?..

Ён учора бачыў яе брата, падобнага да Вензеля. Дык, можа, гэта ён сказаў ёй пра загінулага рускага паэта Віктара Маргера?

- Бачыў. Але гэта было як бы...

- Як бы як? Як бы не на яве?

- Так. Як бы не на яве. Нібы трызненне, галюцынацыі.

- А зараз у вас трызненне?

- Не.

- І ніякіх галюцынацый?

- Ніякіх.

- Як вы думаеце: чаму?

- Бо я здаровы.

- Бо вы... як бы гэта вам сказаць. не зусім жывы. Можна сказаць: мёртвы.

Апошнія словы яна сказала ціха, амаль шэптам - і ён напружана падумаў, што праз нечаканую смерць сваю павінен нешта адчуць. Жах. Боль. Роспач. Але нічога не адчуў. Зусім нічога. Нібы насамрэч памёр. Спытаў толькі:

- Як гэта? Па вашай дыягностыцы?

- Па вашай смерці. Гэта складана патлумачыць, але так бывае. Вы нежывы.

- А калі? Дзе я памёр?

- З паўгода таму ў самім сабе.

Ён і цяпер не адчуў нічога. Ні роспачы, ні болю, ні жаху.

- Вы можаце мяне ажывіць?

- Не. Я не багіня, лекарка. Але ў вас ёсць шанец. Той, хто сам у сабе памірае, можа сам у сабе ажыць.

- Ёсць такія лекі? Я куплю.

- Не. Вам на лекі не трэба траціцца. Ёсць іншыя спосабы. Розныя. Які ваш, я не ведаю. Таму не буду гадаць, гэта за межамі таго, чым я займаюся.

Яна нахілілася да яго, наплыла ўсім нябесным блакітам вачэй - і ён не стрываў, пацалаваў яе, каб пасля сніць і сніць гэты пацалунак з пахам ранішніх, асыпаных росамі горных зёлак, сказаў: "Можа, гэта дапаможа ажыць..." - і яна адказала лёгкім, як дыханне, пацалункам, ледзь крануўшыся ягонах вуснаў: "Можа быць..."

Яны вярнуліся на веранду, дзе на іх паглядзелі, чакаючы. Дзеві-Марыя сказала: "Цікавы выпадак..." - і праводзіла гасцей да брамы, за якой Ганна спытала: "Што цікавага?" - "Тое, што кожны на нешта хворы, а я абсалютна здаровы, і лекарка палічыла, што няварта гэта пры ўсіх абвяшчаць, каб не пазайздросцілі і не сурочылі", - прыдумаў Віктар, на што Ружэвіч сказаў: "З забабонамі баба", - з чым і паехалі.

- Ты выглядаеш так, нібы памёр, - узяла яго за руку, калі пад’ехалі да Калькуты, Ганна, а Ружэвіч, гледзячы ў акно мінівэна, які павінен быў рассыпацца па дарозе туды, але не рассыпаўся нават па дарозе назад, сказаў: "А вось і могілкі. Брытанскія. Для тых, хто не быў, магу правесці экскурсію".

Экскурсіяй на могілкі ні Ала, жонка Ружэвіча, ні Ганна не спакусіліся, паехалі ў гатэль, а Віктар падумаў, што калі памёр, дык на могілках яму самае месца, хай сабе і на брытанскіх, і пайшоў з Ружэвічам, які сказаў Абхаю, што той вольны, у гатэль яны вернуцца пешшу, дарогу ён ведае.

- Запрашаю ў горад нашай будучыні, - упэўнена, відаць было, што не ўпершыню, пераступіў Ружэвіч цераз ланцуг з двума замкамі пры ўваходзе на могілкі. - Гэта не я прыдумаў, Кіплінг апісваў гэтае месца як горад. Яго можна назваць сталіцай Брытанскай Індыі. Ён меўся быць вечным - і такім стаў. Бач, якія надмагіллі на ягоных вуліцах! Сярэдневяковыя замкі, віктарыянскія палацы. І якія людзі ў іх жывуць! Вунь напісана на франтоне палаца: Alass and Alackaday. Гэта не штосьці банальнае кшталту "пухам зямля". Гэта тост! Пажаданне мець каханку і сто тысяч у дзень! Сто тысяч - капітал. А ім тут даставалася і па дзвесце! Менавіта па гэта ехалі сюды, наняўшыся ў Ост-Індскую кампанію, і дзеці англійскіх лордаў, і дзеці ірландскіх люмпэнаў. Тут, у гэтым гародзе, і сын капітана Кука, і сын Чарльза Дзікенса. Сюды ж, у малярыйны край, ссылаліся афіцэры, п’яніцы і забіякі, карцёжнікі, і ўявіце, што варылася ў гэтым катле авантурыстаў! Тыя, каму пашэнціла, а шэнціла не многім, бачыце, у якім узросце яны ў гэтым вечным горадзе сяліліся: дваццаць тры гады, зноў дваццаць тры, дваццаць чатыры, дваццаць адзін, дзевятнаццаць, - дабіраліся да пасадаў упраўляючых факторыямі, дзе хапалі шалёныя грошы. А пачыналі яны звычайна з клеркаў, былі пісцамі, якія за капейкі перапісвалі паперы і жылі ўсе разам, бо так танней было, у доме, які так і называўся, дом пісцоў, а цяпер называецца домам пісьменнікаў. Мінулым разам адна ангельская дама сказала мне, што слова пісьменнік, Writer, якраз і паходзіць са слова пісец, Scribe, а тое ў сваю чаргу з... за-за-забыўся слова, яно галандскага паходжання і азначае "клерк", - пачаў заікацца Ружэвіч, які заўсёды трохі заікаўся, а калі хваляваўся, заікаўся яшчэ больш. - Мы з вамі клеркі, Віктар, - прысеў ён на разламаную пліту каля надмагілля, на якім было напісана, што гэта дом паэта Генры Вавіяна, які жыве тут з 22-х гадоў. - Не паэты, а клеркі, пісцы савецкай імперыі, якая мае намер быць вечнай, але якая, як і Брытанская Індыя, стане могілкамі. З надпісам на маім надмагіллі, вось тут, - паляпаў ён па разламанай пліце: "Па нацыянальнасці я савецкі".

Віктар не чакаў убачыць у Калькуце, увогуле ў Індыі, дзе нябожчыкаў спальваюць і попел развейваюць, гэтакія могілкі. Іх фантастычныя, вар’яцкія, з палацамі і замкамі надмагіллі. Але яшчэ больш не чакаў ён убачыць на такіх могілках такога Роберта Ружэвіча. Самага савецкага паэта з усіх савецкіх паэтаў - і не толькі па нацыянальнасці.

Што з ім стала?

Можа, багіня Дзеві-Марыя таксама шапнула яму, што ён мёртвы?

У Віктара не было гэтакіх адносінаў з Ружэвічам, як з Кручам. Яны былі на "вы" - і трымалі дыстанцыю. Зрэдку сустракаючыся ці ў Маскве, ці ў пісьменніцкіх паездках, перакідваліся звыклымі для знаёмых людзей, не абавязковымі фразамі, іншым разам застольнічалі, але і ў застоллях дыстанцыя паміж імі заставалася дастатковай для таго, каб адчуваць яе і не спрабаваць збліжацца.

Хіба аднойчы…

Сапраўднае прозвішча Ружэвіча было Пяткевіч, нарадзіўся ён у сібірскім сяле Касіха, у мясцінах, куды ссылалі беларусаў. У Сібір з Беларусі былі сасланыя і продкі Кручы, які ў Хомічах на Палессі знайшоў свае карані і ўсім казаў, што ён беларус. Дык вось аднойчы Віктар спытаў Ружэвіча, калі той на літаратурную вечарыну ў Мінск прыехаў і пасля вечарыны яны выпівалі ў рэстаране на вакзале, чакаючы начнога цягніка ў Маскву: можа, ягоныя продкі Пяткевічы таксама з Беларусі, надта ж прозвішча беларускае.

Яны сядзелі за сталом пад фікусам, і Ружэвіч, які нідзе і ніколі не распавядаў пра сваю радню, сказаў: "Можа быць. Па сямейным паданні продкі нашы прыехалі ў Сібір з ашмянскім фікусам. Што такое ашмянскі фікус? Ёсць фікусы бенджаміна, бенедыкта, процьма розных гатункаў, але ашмянскага няма. Значыць, ён з Ашмянаў. Неяк я з’ездзіў туды з Танкевічам, там процьма Пяткевічаў. Як фікусаў. Які з маімі каранямі? Як знайсці, калі ніякіх дакументаў? Бацька ў пашпарце палякам быў запісаны, Танкевіч сказаў: "Ён гэткі самы паляк, як і я, заўсёды ўсіх, хто з гэтых мясцін, у палякі запісвалі", - і мы ў пару касцёлаў, якія незачыненыя былі, заехалі, касцёльныя кнігі глядзелі, але ж там не відаць, якіх Пяткевічаў у сібірскае сяло Касіху выслалі… А бацьку майму польскасць ягоная далася ў знакі. Ён у НКВД служыў, на высокай пасадзе быў у Омску, але пачалося паляванне на "польскіх шпіёнаў", яго звольнілі, і ён, каб не гукнулася гэта сям’і, каб мы не сталі сям’ёй ворага народа, развёўся з маці. Каб не арыштавалі, недзе хаваўся, а потым знайшоўся на фінскай вайне, пасля на Айчыннай, пад канец якой загінуў. І цяпер няма каго спытаць пра ашмянскі фікус..."

Віктар чытаў аўтабіяграфію Ружэвіча ў зборніку паэзіі 60-х гадоў. Там: "Мая біяграфія - гэта біяграфія краіны". Як бацькі ягоныя пайшлі на фронт, як марыў ён хутчэй падрасці і біць фашыстаў, як ганарар за свой першы надрукаваны верш у фонд абароны здаў. А пра тое, што расказана было ў вакзальным рэстаране пад фікусам, ні слова.

Тыя вакзальныя пасядзелкі на адносіны іх амаль не паўплывалі. Ні раней, ні пазней не здараліся ў іх такія адкрытыя, на выварат душы размовы, як у Віктара з Кручам. І раптам...

Чаму?

Можа, таму, што абодва выступілі ў Палацы з’ездаў, дзе Ружэвіч свой верш "Па нацыянальнасці я савецкі" на свята рэвалюцыі чытаў? І цяпер яны як бы ў адной лодцы - і ім трэба веславаць у адзін бок: "Я в Державу верую - вечную! Эту. Красную по смыслу. По флагу. По цвету". Але ж зараз Роберт Ружэвіч зусім не ў той, у адваротны бок вяслуе!

- Якімі жарсцямі, з якім напалам жылі гэтыя людзі! - рушыў Ружэвіч далей па сталіцы Брытанскай Індыі. - Роз Айльмер з Уэльса, сямнаццаць гадоў, бачыце, ёй вершы прысвечаныя. Што прывяло цябе ў сямнаццаць гадоў з Уэльса ў Індыю, Роз?.. Элізабет Сандэрсан, 23 гады. Люцыя Пальк, таксама 23, таксама з вершамі на надмагіллі. Як коратка - і як напоўнена, два жыцці ў адным яны пражылі! Жыццё Брытаніі і жыццё Індыі. Мы так не жывём, да старасці цягнем і жывымі паміраем, - неяк дзіўна, нібы нешта ведаў пра яго, чаго не ведаюць іншыя, паглядзеў ён на Віктара, але таго, што ведае, не сказаў. - А вунь вуліца са знакамі вольных муляроў. Дзе грошы, дзе золата, дзе таямніцы, там, вядома, масоны…

Ружэвіч падняўся ў альтанку, якая нагадвала індуісцкі храм, у якім было напісана, што гэта храм генерал-маёра Чарльза Сцюарта, які пасяліўся тут у 1828 годзе і які быў адзін з нямногіх, хто пасяліўся тут не маладым - усё ж патрэбны быў час, каб да генерал-маёра даслужыцца.

- Заходзь! - раптам перайшоўшы на ты, чаго раней між імі не здаралася, запрасіў Ружэвіч так, нібы тут, у альтанцы на брытанскіх могілках жыве. - Я, між іншым, размаўляў з адным генералам пра тваю праблему. Круча мне пра яе сказаў. Мы з ім куды больш блізкія, чым некаму здаецца. За намі гады студэнцкага сяброўства, а ты сам ведаеш, што гэта такое. У яго з тым генералам не склаліся адносіны, а ў мяне склаліся. І Круча папрасіў мяне сяброўствам скарыстацца. Я сказаў генералу, што няварта ламаць лёс чалавеку, які па маладосці нешта не тое напісаў. А ён зрабіў выгляд, нібы не разумее, пра што я? "У нас да паэта Віктара Маргера няма ніякіх прэтэнзій, ён цудоўна выступіў на з’ездзе партыі". Я падзякаваў: няма, значыць, няма. Значыць, пытанне вырашанае. Ён тады: "А што вы, Роберт Станіслававіч, маеце на ўвазе пад нечым не тым, што напісана ім у маладосці?" Пад’ялдыкнуў, даў зразумець, што я на цябе настукаў. Дык я так і не ўцяміў: ёсць у іх на цябе што-небудзь ці няма?..

Гэта ўжо было поўнай нечаканкай - Віктар разгубіўся. Не ведаў, што сказаць. Але штосьці сказаць, падзякаваць Ружэвічу, што заступіўся, трэба было, і ён, падзякаваўшы, спытаў, трохі заікаючыся праз разгубленасць, як Ружэвіч: "А чаму, Роберт Станіслававіч?.. Чаму вы за мяне заступіліся, мы ж з вамі не ў такіх адосінах, каб…" - і Ружэвіч перапыніў яго: "Бо ёсць такая рэч у паэтаў: цэхавае братэрства. Як у масонаў. Табе Круча хіба не казаў пра гэта?"

Круча казаў. Але Круча не падобны да масона. А Ружэвіч падобны: пра ягоныя сувязі, праз якія ён мог любую праблему вырашыць, па Маскве легенды хадзілі.

У два бакі вяслуе.

Ды хіба адзін ён?.. Што цяпер, што раней. Маякоўскі, які пад Леніным чысціўся, Купала, які дулю ў кішэні Сталіну паказваў. Але так не можа быць, каб і дуля ў кішэні, і ордэн на грудзях. Тут або-або. Таму адзін застрэліўся - і ні пры чым Ліля Брык, а другі з лесвіцы сторч галавой - і ні пры чым Паўліна Мядзёлка.

Я памёр - і ні пры чым Ганна Трубяцкая.

- Калі сказалі, што ў іх да мяне ніякіх прэтэнзій, дык, можа, ні пры чым Мацвееў? - ужо без заікання ўдалося прагаварыць Віктару. - Можа, нічога і нікуды ён не дасылаў, разыграў усіх, нагаварыў абы-чаго ў качагарцы, бо п’яны быў.

Ружэвіч паківаў галавой:

- Наўрад ці… Ён у такія гульні не гуляе. Калі мы з Алай пажаніліся і нам не было дзе жыць, дык не сакратар Маскоўскага гаркама партыі, як пра тое байкі баяць, а Мацвееў, які быў пры Саюзе пісьменнікаў дворнікам, дапамог нам пасяліцца ў падвале "дома Растовых". Я добра яго ведаю. Ёсць парода людзей, якія найбольшай здрадай лічаць не здраду сяброўству ці каханню, а здраду перакананням. Прынцыпам. Мацвееў з гэтай пароды. Я так не лічыў і не лічу, перакананні і прынцыпы ў чалавеку мяняюцца, а ён лічыць, што не мусяць мяняцца. Калі ты даў прысягу чырвонаму сцягу, дык да канца, калі беламу - да канца таксама. За прынцыпы ён змагаецца любымі спосабамі - тут у яго прынцыпаў няма. І ён не хавае гэтага. Так што, калі сказаў, што даслаў, значыць, даслаў. Іншая рэч: да каго яно ў рукі патрапіла? Можа, і не да нашага генерала, а да генерала Чарльза Сцюарта. А генерал Сцюарт нашаму генералу нічога не сказаў.

Такое магло быць. У любым выпадку цяпер зразумела, чаму Круча прапаў са сваёй прапановай дыялогу ў "Літаратурнай газеце". Вырашыў дзейнічаць інакш. Патаемна, як масоны.

- Давай вып’ем, - нечакана прапанаваў Ружэвіч. - Памятаеш, як пад фікусам выпівалі?.. Цяпер пад пальмай. Багіня Дзеві-Марыя нейкі напой ад усіх хваробаў дала, паспрабуем? Хоць ты і здаровы.

І зноў ён гэтак зірнуў, нібы нешта пра Віктара ведае.

Каму сказаць, што здаровы, бо не жывы? Ганне не скажаш. Яна хоча дзіця. Не ад мёртвага ж мёртвае, як у казцы, якую расказвала некалі маці. Сказаць Ружэвічу?.. Калі ён так адкрыўся.

- Я мёртвы.

- Што?

- Багіня Дзеві сказала, што я мёртвы.

- Як мёртвы?

- Ну, мусіць, не так, як гэтыя, што на могілках, але неяк мёртвы.

- Тады тым больш.

- Што тым больш?

- Тады тым больш трэба выпіць за здароўе, - адкаркаваў Ружэвіч бу-тэлечку з густа-чырвоным, як небасхіл на захадзе сонца, напоем. - І табе ўдвая болей, чым мне.

Выпілі.

Вось і ўсё. Выпілі - і ўсё. Ці ты яшчэ жывы ці ўжо не - без розніцы. Ружэвіч нават не здзівіўся.

І так праз усё жыццё. Адкрываешся людзям, чакаеш спагады, а ім усё адно.

- Гэта нармальна, - з’явіўся аднекуль знізу, Віктар нават зірнуў, ці няма люка ў альтанцы, генерал з такімі бакенбардамі, што яны ляжалі на ягоных аксельбантах. Мусібыць, генерал Чарльз Сцюарт. - Жывы пра мёртвага так, як мёртвы пра мёртвага, раман не напіша.

Віктар хацеў спытаць, адкуль генерал ведае, што ён раман пра мёртвага піша, але Ружэвіч апярэдзіў яго:

- Рады вас бачыць, генерал! - І паказаў уніз: - Як вам там?

Чарльз Сцюарт, а гэта быў ён, каму яшчэ ў ягонай магіле быць, расшпіліў гузік на кіцелі.

- Душнавата. Індыя. У Англіі было б прахалодней.

- Так, - згадзіўся з ім Ружэвіч. - У Англіі прахалодней, я бываў у Англіі.

Генерал зірнуў на яго, як пазіраюць на чалавека, які вядзе неабавязковыя, пустыя размовы, і звярнуўся да Віктара.

- Я чуў вашу размову. І хачу вам сказаць: памерлы не мёртвы, а ненароджаны жывы. Разумееце?.. Гэта адно - і гэта вельмі важна. Другое. Вы напісалі ў рамане…

Яны тут нават пра гэта ведаюць! Памерлыя не мёртвыя - і ведаюць пра ўсё?

- Я не дапісаў яго…

- Не дапісалі, бо засваволілі! Вам яго дыктавалі, і ў дыктанце не было ніякай нячыстай сілы, дык вы самі прыдумалі некага, хто падобны да д’ябла, каб скінуць на яго і тое нячыстае, што ў вашым героі, і тое, што ў вас. Дык вы ўжо, калі ласка, ці дыктант запісвайце, ці сачыненне пішыце - тут адно з двух. Кансэнсусу паміж Богам і д’яблам быць не можа.

- Моцна сказана, - пахваліў генерала Ружэвіч. - Не можа быць таго, чаго не можа быць. Але вось жа ёсць. Мы сядзім на магіле і выпіваем з тым, хто ў ёй ляжыць. Гэта хіба не кансэнсус?

- Я не выпіваю, - зашпіліўся генерал, нібы паказваючы, што тое, што ён хацеў сказаць, сказана, на іншае ў яго няма часу, і як з’явіўся ён аднекуль знізу, так некуды ўніз і знік.

Ружэвіч у тое месца, куды знік генерал, глядзеў задумліва. "Чаго з’яўляўся? - здавалася, напісана было на ягоным твары. - Каб сказаць тое, што сказаў? А што ён сказаў такое?"

Але надпіс на твары Ружэвіча прачытаў Віктар недакладна.

- Вялікі паэт! - задумліва глынуў Ружэвіч чырвонага, як неба на захадзе сонца, напою. - Які вобраз! Якая метафара! Геніяльны паэт!

- Хто?

- Чарльз Сцюарт.

- Чаму? Што ён сказаў?

- Ён паказаў!

- Што ён паказаў?

- Метафару.

- Якую метафару?

- Метафару ўсяго нашага жыцця. Мы прыходзім у жыццё расшпіліць і зашпіліць гузік. І ўсё!.. Хіба яшчэ, - гэтак жа задумліва паглядзеў Ружэвіч за спіну Віктара, - пакатацца на сланах.

Віктар азірнуўся: па вуліцы вольных муляраў тупалі тры белыя сланы. Наперадзе, на тым вялізным, якога бачылі яны ў рэзідэнцыі губернатара, сядзеў Вензель. Ці губернатар Заходняй Бенгаліі, але гэтак падобны да Вензеля, што не адрозніць.

- Ведаеце, як гэтага слана зваць? - спыніўся каля альтанкі губернатар. - Чарльз Сцюарт. Раней ён быў англійскім генералам, а цяпер ён - індыйскі белы слон. Вось гэта і ёсць пунарджанма. Ці больш зразумела: рэінкарнацыя. Па сутнасці - працэс эвалюцыі. Ад ніжэйшага да вышэйшага. І выходзіць, што на лесвіцы эвалюцыі індыйскі слон вышэй, чым англійскі генерал. Таму і цягне ўсіх пакатацца на сланах. Таго, які за мной, завуць лорд Гастынгс. Ён быў адным з заснавальнікаў Брытанскай Індыі, першым генерал-губернатарам Бенгаліі. Той, які за ім, Бенцінк, таксама лорд, першы генерал-губернатар усёй Індыі, віцэ-кароль. Выбірайце, каму які даспадобы, абодва цікавыя гісторыі распавядаюць.

Ружэвіч выбраў лорда Гастынгса, заснавальніка Брытанскай Індыі. Віктару дастаўся лорд Бенцінк, віцэ-кароль, які распавёў гісторыю насамрэч цікавую. Аказалася, што ён, калі стаў генерал-губернатарам, забараніў саці: абрад спальвання жонак разам з памерлымі мужамі. Усе думалі, што лорд - гэтакі гуманны еўрапеец, які не трывае дзікунства, а ён проста закахаўся ў маладую ўдаву, якую збіраліся спаліць. "Я ўратаваў яе, але не на шчасце, - сумна казаў Гастынгс. - Бацька ўдавы, які быў з секты вешальнікаў, тхагаў, што служылі багіні смерці Калі, у ахвяру ёй прыносячы людзей, задушыў дачку. Тады я знішчыў секту. І ўсе зноў падумалі, што я гуманны еўрапеец, які не трывае дзікунства, а я гатовы быў знішчыць, спапяліць усю Індыю. Ніхто не думае пра нас такіх, якія мы ёсць..."

Слон Гастынгс мерна тупаў па вуліцах Калькуты, Віктара закалыхвала ягоная хада, ягоная гісторыя, якая магла стаць сюжэтам рамана ці паэмы, і яму думалася пра тое, што калі ён, не маючы ніякіх шансаў нарадзіцца, усё ж з’явіўся на гэты свет, дык мог бы з’явіцца тут, і тады Індыя з яе сланамі магла б стаць ягоным жыццём, а калі б памёр, стала б ягонай смерцю, белым сланом, і яму хацелася, каб слон не спыняўся, каб ён тупаў і тупаў, пакідаючы за сабой Калькуту, Індыю, Азію і Еўропу, гэты і той свет, - але слон быў не ягоны…

1

У сны ўвайшлі твае сланы.

Ступалі за сланамі сны

I не належалі мне болей.

Іх сніў

не ў сутарэннях болю,

А ў храме радасці

манах.

Я з босых ног ягоных прах,

Схіліўшыся, сабраў рукамі,

I прахам асвянціў чало…

I, паўшы ніц, спытаўся:

- Свамі [6],

Скажы мне:

што са мной было?

2

- У сны твае

ўвайшлі сланы, -

Сказаў манах. - Але яны

Сваім ісці павінны шляхам.

Чало, што асвянціў ты прахам,

Вадой асвенчана святой.

Шлях з веры ў веру - шлях не твой.

3

"Чаму?" - спытаўся я не ўслых.

Не ўголас ён сказаў: "Ты з тых,

Чый шлях - зваротны.

Да чужых

Святых

ты рушыў са сваімі".

"Святыя могуць быць чужымі?" -

Здзівіўся я.

Нібыта ў шкло

Задымленае, глянуў Свамі,

I дым шкляны праплыў між намі,

Пусты, як тое, што прайшло.

4

- Устань, - сказаў манах. - Ты ніц

Дарэмна падаеш, прыкуты

Да саркафагаў і грабніц

Англійскіх могілак Калькуты.

Ты ў Індыі, - казаў мне Свамі, -

Але дарма марнуеш дні,

Упёршы вочы ў камяні.

Пустыя сны пад камянямі.

Усе, хто зараз сніць іх тут,

Дарма прайшлі свой шлях пакут,

Канаючы ад малярыі.

- Не, - я сказаў. -

Бо тут

Марыя.

- Ты знаў яе? - спытаў манах.

5

Гаруда, белы Божы птах,

Ляцеў - далёка ад Калькуты,

I двух аблокаў парашуты

Нёс тым, хто страціўся ў гарах.

- Марыя, нам уніз пара, -

Прасіў я, змучаны гарамі.

"Ты знаў яе?" - пытаўся Свамі.

6

Мандара, Божая гара,

Вяршыняй падпірала неба.

"Знямогшы без вады і хлеба,

Аслепшы без павадыра,

Зблукаўшы шлях - з якой пары я

I для чаго я тут, Марыя?"

- На тое, каб адолець шлях.

7

"Ты знаў яе!" - сказаў манах,

Падаў задымленае шкло,

I, як пры сонечным зацьменні,

Я ў шкло зірнуў…

Мільгалі цені,

Глядзеў я, што са мной было.

8

Увесь у жоўта-залатым

Стаяў манах на небасхіле,

Упэўнены ў спрадвечнай сіле

Таго, што свет заве пустым.

- Тут выйсце ў неба, - мовіў ён. -

Пераступаю я закон,

Наблізіўшы да зор жанчыну.

Ды шлях адолены. Прычыны

Для апраўдання мне стае,

Каб паказаць дарогу тую,

Дзе Веду зведаеш святую,

Марыя! Зоры ўсе - твае…

I ён накінуў на яе

Апратку жоўта-залатую.

9

- А хто за мной?

- Няма каму.

- А спадарожнік мой?

- Ён следу

Твайго не ўбачыць, бо яму

Час не настаў спасцігнуць Веду.

Ён вернецца. А ты - ідзі.

10

- Ты судзіш, Свамі?

Не судзі,

Я знаў яе, таго даволі.

Глядзі, як шкло іскрыць на сколе,

Ды што ў тых іскрах для сляпца?

Зваротны шлях - сляпы. Ніколі

Яго не пройдзеш да канца.

Па ім

вяртаешся ні з кім.

11

Плыў над зваротным шляхам дым

Ад Індыі да Беларусі…

- Я не хачу ісці па ім,

А незваротнага - баюся.

Шлях там,

дзе ўперадзе - сляды.

12

- Той шлях, - сказаў манах, - нікуды,

Па тых слядах мільёны люду

Сышліся ў гурт, у гарады.

У храмы іх, у іх суды

Ты б з Індыі вярнуўся, ды

Сюды прыходзяць адусюды -

Адсюль ісці няма куды.

13

Я ўніз ішоў.

Гара з гарою

Перагукаліся, сырою

Прасцінай поўз па схілах снег…

Лавіна!

Я дарма пабег

Па камянях, па скалах слізкіх…

Дні прабягаючы, гады,

Не змог я збегчы гэтак нізка,

Каб падаць не было куды.

14

Лавіна падала -

на схіле

Раз’юшана, у самай сіле

Дагнала, душна абняла.

- Марыя! - крыкнуў я. - Марыя!.. -

I ўкрылі крык снягі сырыя.

15

Манах сказаў: "Яна дайшла

Дарогай Вед амаль да межаў,

3 якіх звароту ўжо няма,

А ты вярнуў яе. Дарма".

16

Я не вяртаў. Лавінай снежнай

Яна вярнулася сама

Па камянях, па скалах слізкіх.

17

- Ты дзе была, Марыя?

- Блізка.

- Чаму на могілках англійскіх

На камені тваё імя?

- Бо шлях адолела дарма, -

Сказаў манах. - Бо не жанчыне

Пакінуць свет дарогай Вед,

Бо светам стаўся ёй паэт

Англійскі ў афіцэрскім чыне.

18

За нораў дзёрзкі і бунтоўны

Ён з метраполіі раптоўна

Адпраўлены ў Калькуту быў.

Тут ён гібеў, страляўся, піў,

Блукаў, зваротны шлях згубіў -

I ў дом патрапіў малітоўны.

Бог ведае, што за хімеры

Жылі ў англійскім афіцэры,

Ды выдумаў сабе паэт,

Што вернецца місіянерам

Дамоў, што прагне новай веры

Стары ягоны добры свет.

Ён кінуў піць. Пісаў увішна

Евангелле ад Рамакрышны,

Ствараў хімеру: Веру Вер.

Як сноб, на англіцкі манер

Хрыста аспрэчваў афіцэр.

Паслаў ерэтыка Ўсявышні

У горы.

Перад ім гара

Мандара ўстала - брама ў неба.

Аслаблы без вады і хлеба,

Аслеплы без павадыра,

Караскаўся ён за хімерай

Дарогаю, якой не верыў,

Бо верыць не прыйшла пара.

I скінула яго гара

Лавінаю…

Яго ў снягах

Знайшла Марыя ледзь жывога,

Адняньчыла, нібы малога,

I, не адпрэчыўшы зямнога,

Згубіла свой нябесны шлях.

19

- Вам не ўзляцець, - сказаў манах,

Пакуль зямля цяжарыць крылы…

20

…Яна знайшла мяне, накрыла

Апраткай жоўта-залатой,

Сказала: "За мяжой пустой

Сырая снежная магіла -

I ў ёй усё, што я любіла".

21

"Шлях з веры ў веру - шлях не той?" -

Спытаўся я,

і з вуснаў строгіх

Пачуў адказ: "Адзін са многіх".

22

- То ў чым віна мая, Марыя,

Калі парывы ветравыя

Нясуць, нібыта дым шкляны,

Душу

зблуканымі шляхамі?

23

- Перад усімі, - мовіў Свамі, -

Нябесныя шляхі віны.

Зямным - зямное.

Дзеці самі -

3 малога цешацца яны. -

I шкло іскрылася між намі,

Клубіўся ў ветры дым шкляны.

- I Веда Вед,

I Вера Вер -

Хімерныя, калі на згубу,

Адняньчаны, ідзе да шлюбу

Паэт, англійскі афіцэр.

Калі спасцігнуць Веду свету

Жанчыну абірае лёс,

А тая таямніцу гэту

Лавінай кідае з нябёс

Пад ногі выхрысту-паэту,

То ўсё дарма: і рух, і мэта,

Куды б дарога ні вяла…

24

- Марыя, ты ўсё ж там была.

Скажы мне, што там?

- Дзе?

- У Бога.

- Нічога там няма. Дарога.

25

Сінеча холаду начнога

Над Гімалаямі плыла.

Сыходзіліся ў храм начны

Індусы -

там спявалі хорам,

Там пакланяліся яны

Таму, пра што і думаць сорам

У Англіі…

Крывёй жывой

Жыццё бруілася, як брага,

Густой хісталася травой

У хвалях Інда, водах Ганга.

Гатовае па волі Брамы

Само сабой ахвяраваць,

Яно глядзела ў вочы Ямы,

Не баючыся паміраць,

Спазнаючы сябе, вякамі

Зямную трушчыла кару

I ўзносілася ўвысь хрыбтамі

Высокай Хары і Меру,

Каб там, дзе ўжо няма нічога,

Дзе абрываецца дарога

I зноў вяртае на зямлю,

Змяя пацалавала Бога,

I Бог пацалаваў змяю.

26

- Злуеш, Марыя?

- Не злую.

27

- Не ўсе ў жыцці, нібы на свяце, -

Сказаў манах. - Яна праз саці [7]

Прайшла, застаўшыся ўдавой.

Той афіцэр англійскі, той

Паэт, сасланы за разбой,

Сектантам стаў,

ахвяраваў

Марыю, што жыла ў Марыі,

Прызначыўшы яе кастру,

Як сам сканаў ад малярыі…

28

За ёй падняўшыся ўгару -

Адзін спускаўся ўніз з гары я:

"Марыя, калі я памру,

Дзе мы сустрэнемся, Марыя?"

- Тут, дзе маланкі шаравыя

Высокай Хары і Меру,

У храме, лотасам сагрэтым,

Дзе Вішну абвіла змяя;

Тут, толькі тут, бо ў свеце гэтым

Ёсць Індыя, адна планета,

I ўся астатняя зямля.

Чакай свой час, сваю пару.

29

- Марыя, калі я памру,

Ты скажаш, што там?

- Дзе?

- У Бога.

30

"Нічога там - адна дарога

Ды зор ахвярнае святло…"

31

- А ты б хацеў, каб там было

Што-небудзь? - запытаўся Свамі.

- Каб Індыя была…

32

Над намі

Нябёс задымленае шкло

Мігцела зорамі і снамі.

Са сноў сыходзілі сланы.

33

Ступалі след у след яны

На свой зваротны шлях.

Манах

Мне ў прыгаршчы насыпаў прах,

Сказаў: "Ідзі, нясі дадому,

Развей на родных берагах.

Не суддзі мы адзін адному".

- Марыя!.. -

голас у гарах

Прапаў, не чутны мне самому.

Гаруда, белы Божы птах,

Сарваў з Мандары кветку сому

I кінуў на зваротны шлях.

LV

- Я нарадзіўся ў Назарэце. Гэта ў Галілеі, на той час адной з правінцый Рыма. Сям’я наша была шматдзетнай, чацвёра братоў і тры сястры. Жылі бедна, а ўсіх трэба было карміць. Я быў першынцам, таму мой бацька зямны, які быў не столькі цесляром, бо Галілея не лясны край, колькі мулярам, рана далучыў мяне да працы. А калі я вырас, у Назарэце, невялікім паселішчы з нейкай сотняй жыхароў, працы не стала. Усе, хто мог збудавацца, збудаваліся. Нас чакаў голад, але тут Ірад Анціпа, правіцель Галілеі, надумаў зрабіць з Сепфорыса, спаленай рымлянамі галілейскай сталіцы, новы горад. Аўтакратарыс. Ён быў побач, у гадзіне хады ад Назарэта. Вось там працы хапала. І аднойчы, калі, запрацаваўшыся, мы з бацькам не пайшлі на ноч дахаты, а засталіся начаваць каля тэатра, які будавалі для Ірада, да раскладзенага намі вогнішча падышоў падарожнік. Прысеў на камень і прамовіў: "Вы распалілі агонь, каб падагрэць ежу і наталіць цела, а ёсць чалавек-прарок, які распальвае агонь, каб наталіць душу". Бацька спытаў: "Што гэта за агонь?" - і падарожнік адказаў: "Божы". Яшчэ ён сказаў, што прарок той жыве на Іярдане і агонь ягоны ў вадзе, якой хрысціць ён, ачышчаючы ад грахоў. А зваць таго прарока, які прарочыць Божы суд, пасля якога для ахрышчаных і ачышчаных настане Царства Божае, - шырока глянуў Хрыстос на Купалу, - Ян Купала [8].

Аповед падарожніка гэтак мяне ўразіў, што я напісаў верш пра Божы агонь, які не гасне ў вадзе. Прачытаў яго падарожніку, і ён сказаў, што я паэт. "І шлях твой, - сказаў ён, - да Яна Купалы. Ідзі да яго".

Не адразу, але пайшоў я на Іярдан. Там сустрэў мяне Купала і спытаў, ці гатовы я ахрысціцца ад яго ў пакаянне?

Пражыўшы на свеце амаль трыццаць гадоў, я не лічыў сябе бязгрэшным. Таму сказаў, што гатовы. Купала ахрысціў мяне, а калі выходзіў я з вады, расхінуліся нябёсы, з якіх Голас пачуўся: "Ты сын мой улюбёны, у якім дабраславенне маё!" І тады прарок сказаў: "Ты той, які з’явіўся за мной, але ідзе паперадзе мяне, бо за мяне мацнейшы".

Ён таксама быў паэтам і стаў маім настаўнікам. Я паверыў ва ўсё, што прарочыў ён, і сам пачаў Божы суд і Царства Божае прарочыць. Купала казаў, што да Суда блізка і Царства для праведнікаў вось-вось настане. Я таксама стаў казаць: "Не паспееце абысці гарадоў Ізрайлевых і яшчэ не спазнаеце смерці як убачыце Божае Царства".

Але мінаў час, а Царства Божае не наставала. І тыя, хто пакаяўся, каб яго ўбачыць, людзі, якія чакалі яго ў Віфсаідзе, у Харазіне, сталі пытаць: "Вось мы ахрысціліся, пакаяліся, а дзеля чаго? Ты казаў, што дзеля Царства Божага, а дзе яно?" Я адказваў, што хутка, вось-вось яно надыдзе, але ўжо й галаву Купалу Ірад адсек, а Царства Божае ўсё не надыходзіла. Тады ў пропаведзях і прароцтвах маіх я пачаў прамаўляць, што не прыйдзе Божае Царства як нешта відавочнае, пра што можна будзе сказаць: вось, яно тут, ці вунь, яно там. І нарэшце я сказаў, што Царства Божае - сярод вас. Толькі не ўсе яго, бо не шчыра паверылі, могуць бачыць, не ўсе ў ім, бо не шчыра пакаяліся, могуць жыць. І Бог, шкадуючы дзяцей сваіх, адкладвае Свой Суд і надыход Свайго Царства да часу, калі ўсе павераць, калі ўсе пакаяцца…

Я спадзяваўся, што так і будзе. І казаў так, а людзі ў Віфсаідзе, людзі ў Харазіне кідалі ў мяне камяні. І крычалі, што я іх падмануў. Тады я сказаў: "Гора табе, Віфсаід!.. Гора табе, Харазін!.."

Хрыстос моцна, нібы адчуўшы боль, пацёр скроні і змоўк. Маўчаў Ён, як здалося Купалу, доўга. Вельмі доўга. Выглядала, быццам Ён шкадуе пра тое, што сказаў. А яшчэ больш пра тое шкадуе, што зрабіў. Пра мукі, якія прыняў, каб зратаваць чалавецтва, якое можна было і не ратаваць…

Нарэшце, страсянуўшы галавой, Ён зноў загаварыў:

- Не, я не страціў веру ў прароцтвы Купалы. Будзе Божы Суд, і Царства Божае будзе. Але не тады і не так, як я прарочыў. І я прасіў і прашу нябеснага Бацьку майго адказаць мне, чаму? Прашу сказаць, у чым мая віна, а Ён не кажа. Кажа толькі, што разбурацца праз тое, што не верылі, Віфсаід і Харазін. Толькі што мне той Віфсаід з тым Харазінам, калі праз марныя спадзяванні мне здаецца, што марным стаўся мой лёс. Тое самае здаецца табе, - зноў шырока глянуў Сын Божы на Купалу. - І я чакаў, што ты скажаш мне пра гэта, як я табе пра гэта казаў, каб ты суцешыўся. Помніш?.. "Не ўсё спраўджваецца не толькі ў людзей, але і ў Бога".

Калі б Купалу спыталі, колькі часу распавядаў пра жыццё сваё Хрыстос, ён не адказаў бы. Можа, тры хвіліны. А, можа, трыццаць тры гады. І калі яны прамінулі, Лётчык прамовіў, расцягваючы словы ў цішыні, якая звінела над Краснай плошчай: "Нехта злятае з дзясятага паверха гатэля, нехта - з дзясятага паверха нябёсаў… Цікавая прыпавесць… Але дзе ў ёй Бог?"

"Чулі? Я ж казаў, што дарма Ён павінаваціўся, бо мацнейшы, калі вінаваціцца, ужо не мацнейшы", - стукнуў патыліцай у крыж Сталін, а Купала ўспомніў словы парабка Пасляка: "Сатана быў любімым анёлам Бога".

Бог не мусіць дазваляць сабе мець любімых.

- Я і чалавек яшчэ. І як Бог люблю ўсіх, а як чалавек не кожнага, - спакойна сказаў Хрыстос, не зважаючы на выпад Лётчыка, які зноў за ягоныя словы ўчапіўся:

- Не кожнага! Таму аднаго з тых, хто на крыжы, Ён лічыць вінаватым, а другога - не. Чаму? Бо ў невінаватага не спраўдзіліся ягоныя спадзяванні?.. На будучыню краіны, у якой ён нарадзіўся ці на што там яшчэ… А спадзяванні вінаватага хіба спраўдзіліся? Жыць стала лепш, жыць стала весялей?.. - падначыў ён Сталіна, які гэтак крутнуў галавой да Купалы, што шыя хруснула: "Я ж вам казаў, мы ў адной кампаніі!.." - і Лётчык сцвердзіў.

- Так, у адной! Тады чаму адзін вінаваты, а другі - не? Таму што ў яго імя прарока? Настаўніка?.. Дык жа ў таго, хто з ім на крыжы, імя бацькі! Цесляра ці муляра, - сказаў Лётчык так, нібы невядома яшчэ, хто насамрэч той бацька, - спадзяванні якога на старэйшага сына, які заменіць яго ў сям’і, таксама не спраўдзіліся!..

"Бу-ба-бых!" - гэтак грымнула ў нябёсах, што маўзалей пахіснуўся, дзверы разнасцежыліся - і ў іх зноў з’явіўся Ленін.

- Вось яшчэ адзін з няспраўджаных! - ніколькі не спалохаўшыся грому нябеснага, працягваў Лётчык, які ці не сам прыдумаў гэты гром з другім прышэсцем Леніна. - Перамагла сусветная рэвалюцыя?.. Настаў камунізм ва ўсім свеце?.. Ды тут ані ў кога нічога не спраўдзілася! - раскінуў Лётчык рукі над плошчай. - Зямля такая! Так тут пасеена! І што? Праз тое ўсім дараваць, што не ўрадзіла?..

Купала яшчэ раней заўважыў, што грудок, пад якім пахаваў сам сябе стваральнік савецкай дзяржавы, прасеў. Ды так глыбока, што ўтварылася яміна, і выглядала, нібы магіла спусцела. "У іх тут хадоў, як у кратоў, - сказаў Няжыла. - Яны па хадах тых будуць вяртацца, колькі іх ні хавай. Тут насамрэч такая зямля. Вось пабачыце: яшчэ і князь Сямён, які загадаў сабакамі нас зацкаваць, вернецца. Хады ім трэба перакрыць, каб не маглі вярнуцца. А як перакрыць, - пакруціў Няжыла крыж, каб Купала ўбачыў увесь натоўп на плошчы, - калі такія ж хады яны пракапалі, прасвідравалі ў галовах гэтых людзей? І па іх яны будуць вяртацца, пакуль зямля гэтая не пахрысціцца агнём!"

Купала ўбачыў, як паківаў на гэтыя словы Хрыстос, і хацеў спытаць, што мае на ўвазе паганец Няжыла, кажучы пра хрышчэнне агнём, але тут ад дзвярэй маўзалея азваўся Ленін.

Гэтым разам ён быў без крыжа. З кнігай, памахаўшы якой, пракартавіў: "Іосіф Вісарыёнавіч!.. Я прачытаў "Кароткі курс гісторыі ВКП(б)". Вы перабольшылі вашу ролю ў партыі і рэвалюцыі, Іосіф Вісарыёнавіч! Вель-мі пе-ра-боль-шы-лі! І ўвогуле вы капрызны і грубы, пра што я казаў вам… - пагартаў Ленін "Кароткі курс гісторыі ВКП(б)"… - вось, у мяне запісана: 5 сакавіка 1923-га. Роўна за трыццаць гадоў да вашай смерці. Тады ж я напісаў вам, што нашы адносіны могуць быць разарванымі, і цяпер, прачытаўшы кнігу, якую вы падкінулі мне ў саркафаг, я іх разрываю! Раз-ры-ва-ю! - рвануў напалам кнігу, скуль толькі сілы набраўшыся, Ленін, кінуў пад ногі, патаптаў, нібы патанцаваў, і хаваючыся ў маўзалеі, гэтак ляснуў дзвярыма, што Купала падумаў: "Сталіна ў іх ужо ніколі не ўнясуць", - а Сталін, робячы выгляд, нібы ён да гэтага абыякавы, пазяхнуў: "І яго вынясуць… Праз тое і нервуецца Уладзімір Ільіч…"

Крыж захістаўся, віленскія пакутнікі амаль не трымалі яго, стаялі, раты разявіўшы, - гэтак іх уразіла другое прышэсце Леніна. "Во сіла! - падпёр нарэшце крыж Кумец. - Гэтак гісторыю парваў!.." І Круглец падпёр крыж са свайго боку: "Наўрад ці яго вынясуць. Чуеце, што на трыбуне кажуць?.."

- Уладзімір Ільіч быў непрымірымы да ідэйных ворагаў, але заклікаў партыю быць цярпімай да тых, каго яшчэ можна вярнуць на шлях партыйнасці. У гэтым выяўлялася мудрасць Леніна, чаго не было ў Сталіна, які стаў на шлях масавых рэпрэсій, на шлях тэрору, які дзейнічаў не праз партыю, а праз карныя органы, праз банду Берыі, і арышты, ссылкі тысяч і тысяч людзей, катаванні, смяротныя пакаранні, расстрэлы без суда і следства сталі практыкай палітычнай барацьбы, - даносілася з урадавай трыбуны, дзе махаў кулакамі Хрушчоў, а галава патрыярха, не слухаючы яго, прамовіла: "З маўзалея вынесці можна. А вось з галоў…" - і рэхам нядаўняга грому гукнуліся словы Няжылы: "Яны будуць вяртацца..."

- Яны будуць вяртацца, пакуль не пахрысцяцца агнём, - данеслася з неба, і ў рэху нябесным пазнаўся Купалу Голас, які чуўся яму з вышыні ў дзень ягонага пахавання, і які - цяпер Купала гэта ўспомніў - сказаў некалі ў ім маленькім: "Не бойся".

"Я не баюся, Госпадзі! Нічога не баюся болей..." - прашаптаў у Купалу маленькі Янка, а дарослы сказаў: "Але для гэтага трэба было памерці".

Пачуўшы голас Бога, усе забыліся на Леніна, знямелі і глядзелі на Хрыста.

- Мне Ён таксама сказаў "не бойся", калі я крыж свой узнёс на Галгофу, - прамовіў Сын Божы, і Купала вышэй узняў галаву, шукаючы ў небе той дзіўнай прыгажосці твар, які ўпершыню ўбачыў са стога над рэчкаю ў Прудзішчы, дзе парабак Пасляк расказаў яму калісьці пра ягонае жыццё амаль тое самае, што цяпер распавёў Хрыстос, які таксама глядзеў у нябёсы і ківаў у згодзе з тым, што чулася з іх, але чулася ўжо Яму аднаму ды, мусібыць, апосталам, што таксама ківалі разам з Хрыстом і галавой патрыярха, пра якую цяжка было сказаць: ківала яна, чуючы тое, што казаў Бог, ці проста ківалася.

- Вы чулі, што Ён сказаў?.. - занерваваўся, спрабуючы зразумець, што адбываецца, Сталін, а "лётчык" прамаўляў да тых, хто не чуў Бога:

- Ёсць законы, якія там, - ускінуў ён адну руку ў неба, - і ёсць законы, - ткнуў ён пальцам другой рукі ў зямлю, - якія тут! Дык няхай той, хто называе сябе Сынам Божым, адкажа: нехта іх адмяняў?.. - І паколькі Хрыстос слухаў не яго, а Бога, Лётчык сам адказаў: - Ніхто! А па законах, якія тут, прызнанне віны - доказ для суда!.. Дык як судзіць будзем?.. - выгукнуў на ўсю плошчу Лётчык, і адразу ж Кашкадамаў, стоячы на ўрадавай трыбуне без галавы, якой спартоўцы каля гістарычнага музея пачалі ў футбол гуляць, немаведама чым прагалёкаў: "Тройкай!" - а потым, рашуча адсунуўшы ўбок партыйнага ідэолага Суслава, заняў ягонае месца побач з Хрушчовым, стаў нешта даводзіць яму, ды той нябожчыка, тым больш безгаловага, не чуў, так што дарма старшыня таварыства ваяўнічых бязбожнікаў да яго праціскаўся. І Купала падумаў, што гэтак не з адным Кашкадамавым: многія нешта кажуць, даводзяць, вяшчаюць з трыбун, думаючы, што яны яшчэ жывыя, хоць даўно нябожчыкі - і ніхто ад іх нічога не чакае. Таму сыходзіць трэба раней, чым памрэш, і тваёй галавой стануць гуляць у футбол.

- Можна тройкай!.. - падыгрываючы Кашкадамаву, стаў паперадзе святых Пятра і Паўла, як бы дэманструючы, што вось яна, да ўсяго гатовая, судовая тройка, і ён старшыня гэтай тройкі, Лётчык. - А можна і судом прысяжных, - тут жа дадаў ён, паглядзеўшы ўверх, дзе на даху порціка Хрыстос ужо не ківаў у нябёсы, а казаў нешта апосталам, абыходзячы стол і кладучы рукі на плечы кожнаму з іх: першаму Яну, потым Юду, Хаме, Варфаламею з Мацвеем, Андрэю, Сымону, Піліпу з Фадзеем, абодвум Якавам, і калі абышоў усіх, стаў на край порціка і, пастаяўшы з хвіліну, прамовіў: "Калі ёсць тут той, хто некаму з двух раскрыжавых грэшнікаў ногі абмыць гатовы, ці ёсць той, хто гатовы зняць некага з іх з крыжа, каб далей самому крыж пакутніка несці, няхай зробіць гэта".

Голас ягоны быў ціхі, нават цішэйшы, чым звычайна, але Яго пачулі ўсе. Мёртвыя і жывыя. Толькі не ўсе зразумелі, да каго Ён прамовіў?.. Да вучняў сваіх? Да мёртвых, да жывых?..

"Нынешнее поколение советских людей будет жить при коммунизме! Ура!" - скончыў на трыбуне сваю прамову Хрушчоў, на што Берыя, упершыню падаўшы голас на плошчы, пракінуў: "Яшчэ адзін прарок…" - а Хрушчоў, пачуўшы апошнія словы Хрыста, паспрабаваў суаднесці рэальнае з нерэальным, павярнуўся да Суслава: "Якія грэшнікі?.. Якія пакутнікі?.." - і калі Суслаў пацепнуў худымі плячамі, маўляў, скуль я ведаю, - новы кіраўнік савецкай краіны замахаў кулакамі, затупаў нагамі: "Ды што тут дзеецца?.. Што гэта за кіно? Хто здымае, хто дазволіў?.." - набіраў ён голасу, але Лётчык націснуў зорку на шлеме, і Хрушчоў змоўк. Разяўляў рот, нешта крычаў, ды ніхто яго не чуў. Ён злаваўся, падскокваў, прабег у адзін канец трыбуны, у другі, і калі дапяў, што крычыць нямым крыкам, сам сябе спалохаўся, зняў капялюш і, выцершы лысіну, прамармытаў нешта разгублена, чаго таксама не чуваць было, і што агучыў Лётчык: "Ён сказаў, што Сталін у ботах. І што боты не зняць, бо прыбітыя".

"Боты прыбітыя, кіцель прышыты, сам ён - нібыта са сталі адліты!" - успомніліся нечыя крамольныя вершы, і Купала злавіў сябе на тым, што яму цікава: хто? Хто вымые Сталіну ногі, хто здыме яго з крыжа, каб далей панесці крыж самому?..

На трыбуне маўзалея Хрушчоў глядзеў на Суслава, Суслаў на Хрушчова, на Лобным месцы Берыя - на Мяркулава, Мяркулаў - на Берыю. Пра тое, хто ім ногі вымые, хто іх з крыжа здыме, ніхто не думаў.

- Лаўрэнцій, ты атруціў мяне?.. - раптам неяк не па-сталінску, па-дзіцячы ўсхліпнуўшы, спытаў Сталін, а Берыя, абышоўшы крыж, падняў галаву да Купалы: "Іосіф Вісарыёнавіч казаў ці не казаў вам, Іван Дамінікавіч, што ў жыцці і смерці вялікіх людзей мусіць быць вялікая таямніца?"

Купала кіўнуў: казаў.

- Свалата!.. - ужо не па-дзіцячаму, па-даросламу прамовіў Сталін. - Якая ж ты свалата, Лаўрэнцій.

- А гэта залічыцца ў выкупленне грахоў? - раптам пачулася з плошчы, і да Лобнага месца падышоў, трохі кульгаючы, капітан Забіякін. - Мяне аўстрыякі забілі, калі я боты чысціў. Адзін пачысціў, а другі не паспеў. Гуталін застаўся. Магу гэтаму, які ў ботах, пачысціць. Ну, калі залічыцца ў выкупленне..

- Не залічыцца! - адмахнуўся ад капітана, які, мусіць, замінаў яму, як і Хрушчоў, весці сваю гульню, Лётчык. - Грэх забойства не выкупляецца.

Забіякін пастаяў, пра нешта напружана думаючы.

- Дык не я ж забіў. Мяне забілі.

"Добра, што я гэтага не сказаў", - падумаў Купала, а Лётчык тэатральна, ён увогуле схільны да тэатральных эфектаў быў, здзівіўся:

- Ды ну?.. Так усе кажуць. А паказаць табе, Забіякін, як насамрэч было?..

Лётчык націснуў зорку на шлеме - і на трэцім уступе піраміды маўзалея з’явіўся светлавалосы юнак у форме аўстрыйскага афіцэра часоў напалеонаўскіх войнаў, які стаяў каля намёта і, нагнуўшыся да нізенькага зэдліка, чысціў боты. Паспеў пачысціць толькі адзін. Са спіны падкраўся да яго капітан Забіякін, ударыў у спіну штыком, сцягнуў з аўстрыйца абутак ды яшчэ прыхапіў гуталін са шчоткай.

- Вайна ж была, мяне пасля таксама забілі, - паглядзеўшы, як ён аўстрыйца ў спіну закалоў, паспрабаваў апраўдацца вайной Забіякін, ды Лётчык не прыняў апраўдання: "Гэта не віна вайны". І ўсе так падумалі, бо, вядома, вайна - гэта, як і ўсё астатняе, людзі, і што яны робяць, тое і на вайне, і паўсюль робіцца. "Але і вайна з людзьмі робіць сваё, - сказаў Хрыстос, нібыта пашкадаваўшы Забіякіна. - Вайна - гэта тое, што ў самой чалавечай крыві, але можна ачысціцца нават ад гэтага, прайшоўшы праз пакаянне", - а Лётчык тут жа словы ягоныя перакруціў.

- Наш Збаўца шкадуе забойцаў! Ён гатовы ўсіх пашкадаваць, грахі дараваць і ногі абмыць, абы Яго любілі. І называе гэта дабром, маючы ў тым інтарэс. Патрабуючы, вымагаючы любові. А людзі поўныя зла. Так, вы поўныя зла, - гучней загаварыў Лётчык, бо плошча зашумела, - пра што самі ведаеце. Не толькі да раскрыжаваных. Да ўсіх, апроч сябе. Вы прагнеце зла, вам добра, калі іншым кепска. І калі вы прагнеце і прагнеце, патрабуеце зла, і калі ў ім вам добра, значыць, у зле болей дабра, чым у самым дабры. І я вам даю яго, зло. Даю столькі, колькі хочаце, не патрабуючы ад вас за гэта таго, чаго патрабуе Ён. Чаго ў вас няма. І вы бярэце чыстае, без прымесяў фальшывых пакаянняў, зло, бярэце яго ў мяне, жывеце ім - і мяне праклінаеце! А таго, хто не даў вам нічога, апроч цьмяных прароцтваў пра царства Божае, славіце. І з гэтай фальшы знітаваныя і ваша жыццё, і ваша смерць. Вось у чым грэх, вось за што вас трэба судзіць. Усіх, хто тут, апроч хіба аднаго, які ўзяў тое, што я даў яму, жыў з тым і быў мне ўдзячны.

"Та-ва-рыш Ста-лін!.. - зноў, перакрываючы нават гучны голас Лётчыка, прагалёкаў Кашкадамаў, на крык якога Сталін, здрыгануўшыся, выдыхнуў: "Гых!.." - і нешта торгнулася ў грудзях Купалы. Там, дзе нядаўна білася сэрца. "Божа, за што я з ім?.. " - "Дык скажы, - пачулася там, дзе білася сэрца, - што невінаваты…" І Купала ўжо набраў паветра ў грудзі, каб сказаць: "Судзіце мяне за грахі мае на маім крыжы, я не мушу цягнуць чужы", - але тут крутнула ветрам, другім бокам павярнула вянок, у якім лятала Спагада…

З вянка глядзела маці. І ў вачах яе стаялі слёзы.

Гэта доўжылася імгненне, бо вянок зноў крутнуўся, Купала ўбачыў слязінкі ў куточках вачэй Спагады - і выдыхнуў паветра: "Гых!.."

- Я памыю ногі яму, калі мне, грэшніцы, будзе тое дазволена, - выйшла з вядром з-за спінаў віленскіх пакутнікаў Ганна, і ўсе, хто быў на маўзалеі і хто на Лобным месцы, зірнулі на яе: каму?.. Сталіну?.. Купалу?.. - І ваду вып’ю, - паглядзела Ганна на дах порціка над маўзалеем, чакаючы, мусібыць, адказу адтуль, але ніякага адказу не было. "На гэта не патрэбны дазвол", - прамовіла галава патрыярха, якую трымаў аберуч архімандрыт Данскога манастыра Ісідар, і тады Ганна ўкленчыла пад крыжам каля Купалы, які адчуў, як раптам абмяк, знясілена звесіўшы галаву, Сталін, і пачуў, як сказаў ён шэптам: "Усе мяне прададуць…"

56

Вестыбюль варшаўскага гатэля, у якім пасялілі дэлегацыю беларускіх савецкіх пісьменнікаў, быў забіты маладымі паненкамі.

- Што ў вас тут? Злёт польскіх камсамолак? - спытаў Віктар парцье, і той буркнуў, не хаваючы непрыязні: "Злёт польскіх курваў. Яны ўжо даўно без працы, а ім сказалі, што ў нашым гатэлі замежныя турысты пасяліліся".

- "Якія замежныя?" - "Вы. Ніякіх іншых замежных турыстаў у Польшчу не пускаюць. Ды і хто паедзе, калі ваенны стан?" - "Мы ж прыехалі". - "Вас прыслалі". І парцье, зарэгістраваўшы Віктара, не падаў, адкінуў яму ягоны чырвоны пашпарт.

У варшаўскіх крамах не было нічога. Панчохі не купіць, а не тое што сукенку - і прастытуткі гатовыя былі абслугоўваць хоць за што. За шакаладку. Але члены дэлегацыі беларускіх савецкіх пісьменнікаў рабілі выгляд, нібы шакаладак у іх няма.

Пасяліліся яны днём, а ўжо ўвечары Чэслаў Любча, з якім Віктар пазнаёміўся, калі той быў карэспандэнтам польскага радыё ў Маскве, спытаў: "Ты чаго прыехаў? Я хіба цябе запрашаў? А не запрашаў, дык едзь назад!"

Яны ўсе, парцье ў гатэлях, прастытуткі, карэспандэнты польскага радыё, прадавачкі за пустымі прылаўкамі, кожны рабочы ў Гданьску і кожная прыбіральшчыца на варшаўскім вакзале, кожны прахожы на кракаўскай ці познаньскай вуліцы баяліся аднаго: што ў Варшаву, як не так даўно ў Будапешт і Прагу, увойдуць савецкія танкі. І дэлегацыя беларускіх савецкіх пісьменнікаў была для палякаў экіпажам аднаго з тых танкаў, якія стаялі за Бугам на савецка-польскай мяжы.

- А ты камандзір гэтага танка! - казаў яму Чэслаў, усё ж згадзіўшыся нарэшце сустрэцца з Віктарам як перакладчык з паэтам. - Я разумею, што пачэсна мець у сваім танку механіка-кіроўцу Танкевіча і камандзіра вежы Брыльца, але ты разумееш, у што ты ўляпаўся?

Віктар дарэшты зразумеў гэта, калі пад колы аўтобуса, у якім разам з ансамблем народнай музыкі і танца, далучаным да дэлегацыі пісьменнікаў, ехалі яны на канцэрт, кінулі трохлітровы слоік алею, а пад сцэнай палаца культуры, дзе павінны былі яны выступаць, знайшлі самаробную бомбу, - так што дзякуй Богу, што не даехалі, і ўсё абышлося разбітымі насамі і выбітымі зубамі: кіроўцу ўсё ж удалося ўтрымаць аўтобус на колах, ён знёс прыдарожныя слупкі, слізгануў з дарогі на ўзбочыну, але не перакуліўся. "Во пшэкі! - працадзіў кіроўца скрозь выбітыя аб стырно зубы. - Жаляцца, што дзяцей няма чым карміць, а самі алей слоікамі на дарогу кідаюць!"

- Куды ты прывёз нас? - выціраючы кроў з рассечанай губы, спытаў Віктара агаломшаны Чаргінаў. - Куды і для чаго ты нас прывёз? - на што Танкевіч пракінуў раздражнёна: "Ты, Іван, не хлопчык! Не рабі выгляд, нібы не ведаў, куды ехаў і для чаго?" - але і па ім было відаць, што сам ён цалкам усведамляць гэта пачаў толькі цяпер.

У першы дзень дэлегацыю беларускіх савецкіх пісьменнікаў вадзілі па кабінетах партыйных функцыянераў, большых і меншых начальнікаў, кіраўнікоў якія і падобныя былі адзін да аднаго, і словы казалі адны і тыя: маўляў, зараз цяжкі час, але ён міне, масты братэрства, якія ўзвялі над Бугам савецкі і польскі народы нікому не ўдасца падарваць. Калі ў другі дзень такія ж людзі сустрэлі іх у Саюзе польскіх пісьменнікаў, Танкевіч не вытрываў: "Я болей слухаць не магу гэтых маставікоў!"

- Ні з кім з прыстойных людзей звесці цябе не магу, - адмахнуўся Любча, калі Віктар спытаў яго, ці можа дэлегацыя нефармальна сустрэцца з варшаўскай інтэлігенцыяй. - Усе прыстойныя літаратары, мастакі, музыкі ці ў турме, ці ў эміграцыі. Засталіся толькі курвы ў кабінетах, у якія вас водзяць. Вось з імі і сустракайцеся.

- У нас шакаладак столькі няма, - сказаў Віктар, і Чэслаў не зразумеў: "Якіх шакаладак?" А калі Віктар растлумачыў, якіх, Любча ўскіпеў: "Не чапай нашых курваў! Нашы курвы - не вашы курвы. Вашы курвы, калі мы прыйдзем, будуць нам смактаць, а нашы курвы, калі вы прыйдзеце, будуць вас забіваць!"

Гледзячы на паненак у холе гатэля, Віктар так не сказаў бы, але не стаў спрачацца. Упершыню ён бачыў Чэслава Любчу, беларуса з Наваградчыны, які воляй лёсу апынуўся ў Польшчы, гэтакім зацятым палякам. "Цяпер і ты мусіш быць палякам, цяпер усе прыстойныя людзі ў свеце - палякі. Толькі Ярузельскі - вырадак. З Брэжневым, які гатовы ўвесці ў Польшчу войскі, цалуецца! Просіць увесці хутчэй! Васямнаццаць дывізій разам з немцамі і чэхамі! І ўяві, што тут будзе! Кроў! Вайна!"

Калі праязджалі Брэст, Віктар бачыў, што вайскоўцаў у горадзе значна больш, чым звычайна. Якраз падыходзіла, не маскіруючыся, не хаваючыся, новая калона, і ён падумаў, што не хаваюцца, каб папалохаць. Але калі падключаюць саюзнікаў, калі збіраюць "інтэрнацыянал", тады гэта не проста запалохванне.

- Скуль ты ведаеш пра войскі?

- Ад чэхаў! Думаеш, яны забыліся пра савецкія танкі? Думаеш, у нас там сваіх людзей няма?.. Рыхтуецца акупацыя, а Ярузельскі ўсіх, хто гатовы жыццё аддаць за Польшчу, пасадзіў! Уся "Салідарнасць" за кратамі! А тых, хто яшчэ на волі, ён гатовы расстраляць, як расстраляў рабочых у Гданьску!

Чэслава калаціла, калі ён гэта казаў. І глядзеў так, нібы Віктар быў сярод тых, хто страляў гданьскіх рабочых.

- Няхай танкі! Няхай Ярузельскі вырадак! Але я тут пры чым?

- Як пры чым? Ты з Брэжневым не цалаваўся?

Што беларускія паэты ў Мінску, што польскія перакладчыкі ў Варшаве… Усе лепшыя толькі таму, што не цалаваліся з Брэжневым.

Віктар не крыўдаваў на Чэслава - за што крыўдаваць? Калі думаць, што заўтра з усходу прыйдзе да цябе вайна, і бачыць перад сабой чалавека з усходу, няхай і сябра, дык яшчэ і не такое скажаш. А сябру - тым больш.

"Саветы бацьку майго згнаілі ў лагеры пад Навасібірскам, а цяпер ідуць, каб мяне забіць! І ты ідзеш з імі! І хочаш, каб я цябе тут абдымкамі сустракаў?"

Бацька Чэслава Любчы памёр у сібірскім лагеры. Чэслаў казаў: "Вырасшы бязбацькавічам, я, ватны па натуры, стаў каменным па характары. Жыццё такім зрабіла".

Пасля вайны маці ягоная з дзецьмі перабралася з Беларусі ў Польшчу, і Чэслаў, беларускі нацыяналіст, які ў Саюзе беларускай моладзі спяваў "Мы выйдзем шчыльнымі радамі", стаў яшчэ і нацыяналістам польскім.

- Не ўсе ж прыстойныя людзі з’ехалі, ты ж застаўся, - угаворваў Віктар ускіпелага двойчы нацыяналіста знайсці каго-небудзь з вядомых польскіх літаратараў на сустрэчу з вядомымі літаратарамі беларускімі. - Значыць, яшчэ нехта застацца мог. І ўсе яны ведаюць, хто такі Танкевіч, хто такі Брылец…

- Ян Твардоўскі тут, - пачаў патроху здавацца цвёрды па характары, але мяккі па натуры Чэслаў. - Ён жа не толькі паэт, ксёндз, дык як яму кінуць паству? Сёння, дарэчы, у касцёле манастыра візітантак прапаведуе. Падыходзьце, на пропаведзь усім можна. А там пабачым…

Пабачыліся ў кватэры Твардоўскага, куды, апроч іх, запрасіў гаспадар з паўтузіна прыхаджанаў, якім не хапіла пропаведзі і якім ён ужо дома казаў: "Злом можа быць нават дабрыня. Асабліва, калі яна чужая. Я люблю кашу, дык і табе дам, і ты яе любі. Чаму? Бо я яе люблю! Я так жыву, дык і ты так жыві, як я! Чаму? Бо я так жыву! А на тое, што нехта любіць не кашу, а клёцкі, што хтосьці інакш хоча жыць, напляваць!"

Пасля такой казані ён прапанаваў прывітаць гасцей з Савецкага Саюза, і прыхаджане, тут жа спаслаўшыся на тэрміновыя справы, адзін за адным павыходзілі, засталіся толькі манашка-візітантка, што прыслужвала ў доме, і лысаваты фацэт у акулярах, які спытаў: "Ойча, можна я гасцей вершам прывітаю?" І пачаў:

Czekamy ciebie, czerwona zarazo,

byś wybawiła nas od czarnej śmierci,

byś nam Kraj przedtem rozdarłwszy na ćwierci,

była zbawieniem witanym z odrazą!.. [9]

Віктар ведаў гэты верш Юзэфа Шчэпаньскага, напісаны пад канец лета сорак чацвёртага, калі немцы распраўляліся з варшаўскімі паўстанцамі, а Чырвоная армія стаяла пад Варшавай і не спяшалася паўстанцам дапамагаць. Любча, які прачытаў яму верш "Чырвоная чума" некалі ў Маскве, даводзіў, што савецкія войскі не вызвалялі Варшаву на загад Сталіна, які нібыта сказаў: "Чым болей польскіх нацыяналістаў і нямецкіх фашыстаў пераб’юць адзін аднаго, тым нам лепей", - і, мусібыць, пра тое калі не ведаў, дык здагадваўся Шчэпаньскі, які загінуў падчас паўстання, уклаўшы ў свой апошні верш столькі нянавісці да "чырвонай чумы", колькі яе ва ўсім ім было, і цяпер, амаль праз сорак гадоў, яна віравала ў гэтым лысаватым фацэце ў акулярах, з такім напалам вырывалася з яго, што цяжка было яе стрываць, і першым, як і ў Саюзе пісьменнікаў, не стрываў Танкевіч. Ён падняўся: "Дзякуй, пане Яне…" - і пайшоў, а Твардоўскі сказаў: "Калі ласка…" - і не стаў ні перад кім з беларускай дэлегацыі, якая чародкай рушыла за Танкевічам, перапрашацца, не стаў нікога затрымліваць.

- Ты сам гэтага хацеў! Сам прасіў сустрэчы з кім-небудзь прыстойным! - агрызаўся Чэслаў на лаянку Віктара. - Дык што ты цяпер ад мяне хочаш?

Віктару не хацелася нічога - ён не ведаў, дзе сябе падзець. Вярнуўшыся ў гатэль, у вестыбюлі якога ўсё яшчэ чакалі шакаладак некалькі паненак, успомніў, як Чэслаў сказаў: "Польскія курвы цябе заб’юць", - і ўзяў дзвюх. "Забівайце!" - завёў іх у нумар, піў з імі ўсю ноч прывезеную з Мінску гарэлку і з такой жа нянавісцю, з якой фацэт у акулярах верш пра чырвоную заразу чытаў, быў з імі, крычаў істэрычна: "Курвы!.. Калі летам сорак чацвёртага савецкія танкі не ўвайшлі ў Варшаву, стаялі за Віслай, дык я тут пры чым?.. Калі ўвосень восемдзесят другога савецкія танкі стаяць за Бугам, каб увайсці ў Варшаву, дык я тут пры чым?.." - і суцішыўся толькі тады, калі адна з іх, найбольш п’яная і найбольш падобная да курвы, вы-паліла ў твар: "Ty sam jesteś kurwa!" - і пайшла з нумара, хістаючыся, не ўзяўшы шакаладку.

Курва!..

Раніцай ён патэлефанаваў Ганне: "Я твайго бацьку ніколі ні пра што не прасіў, усё, што ён рабіў, ён рабіў сам, а цяпер прашу: хай што-небудзь, што заўгодна прыдумае, каб сёння ці заўтра адазваць мяне з Варшавы ў Маскву, інакш я тут застрэлюся, чуеш, застрэлюся!" - і пачуў: "Страляйся!.. Няўжо ты не разумееш, што цяпер, пасля даноса Мацвеева, твая паездка ў Варшаву - праверка! І калі ты не пройдзеш яе, сапраўды можаш страляцца! - кінула яна трубку, а праз гадзіны тры, якія ён тупа прасядзеў на крэсле перад люстэркам, трымаючы галаву абедзвюма рукамі, не ведаючы, куды яе пакласці, і ўсё болей таго фацэта, якога ў люстэрку бачыў, ненавідзячы, Ганна сама патэлефанавала: "Я сказала Грачыну, што калі ты кіраўнік дэлегацыі, дык трэба і абазначыць цябе як кіраўніка, адпаведна статусу, і Грачын дамовіўся пра тваю сустрэчу з Ярузельскім. А пасля сустрэчы цябе будуць чакаць з выступам на польскім тэлебачанні".

Курва!

Скрозь адны курвы! Жанчыны, мужчыны, паэты, фацэты!.. У Варшаве, у Маскве!..

Вярнуўшыся ў Маскву з Індыі, ён усё чакаў, калі яго паклічуць на Лубянку, а яго ўсё не клікалі. Затое, што яго моцна здзівіла, патэлефанавалі з Мінска: "Тэрміны паездкі ў Варшаву канчаткова ўзгодненыя з польскімі таварышамі, таму вам як кіраўніку групы заўтра а 10-й раніцы трэба быць на інструктажы ў Доме дружбы". Ледзьве паспеўшы на вечаровы цягнік у Мінск, усю ноч ён думаў дарогай, што б гэта ўсё значыла, але ні да чаго не дадумаўся. З вакзала адразу паехаў у Дом дружбы, дзе два "інструктары", гэбіст і цэковец, доўга дудукалі пра найскладаную палітычную сітуацыю і магчымасць правакацый у Польшчы, але не сказалі, што прыезд у Польшчу савецкіх пісьменнікаў з танцорамі ў час, калі на мяжы стаяць савецкія танкі, гэта правакацыя і ёсць.

Калі на двух аўтобусах яны выязджалі з Брэста, танкі гэтыя бачылі, і Брылец сказаў: "Будуць стаяць і чакаць, пакуль пад нашы аўтобусы палякі падкладуць міны. Тады рушаць на Варшаву".

Віктару ў галаву такое не прыходзіла, ён вырашыў, што Брылец пажартаваў. Але ўжо не думаў так, калі Брылец расказваў яму, як, вярнуўшыся назад, напалоханыя тым, што здаралася на польскіх дарогах і ў канцэртных залах з бомбамі пад сцэнай, артысты цалавалі берасцейскую зямлю. "Я таксама цалаваў некалі родную зямлю, - казаў Брылец. - Толькі гэта было пасля Другой сусветнай вайны, тады, калі вяртаўся з палону…"

У дзверы нумара пастукалі, Віктар адчыніў: парцье. Той самы, які пашпарт ягоны грэбліва адкідваў, калі ў гатэль сяліліся, а цяпер стаў перад ім - сама пачцівасць.

- Вас машына ўнізе чакае.

Хутка яны. Ён памяты, непамыты, непаголены. І праз дзве гадзіны ехаць у Беласток. Танкевіч учора, калі выйшлі ад Твардоўскага, спытаў: "А чаго мы ходзім, куды нас водзяць? Да чужых. Давайце да сваіх з’ездзім". І сам дамовіўся на сустрэчу з беларусамі сёння ў Беластоку. А Віктара зноў, як і ў Мінску, і ў Маскве, ад сваіх да чужых цягнуць.

- Якая машына?

- Ад таварыша Ярузельскага, - з прыдыханнем паведаміў парцье, які не быў прыхільнікам польскіх камуністаў, староннікам генерала Ярузельскага, але па твары ягоным лёгка ўгадвалася, што гэта не было прыдыханне страху перад уладай, а прыдыханне містычнага трымцення перад ёю, шчасця, што хоць неяк з ёй судакрануўся - няхай сабе праз нейкага савецкага фацэта. Віктар паўсюль гэта бачыў, такое з усімі робіцца - і з палякамі таксама, няхай нават ты тройчы паляк з усёю польскаю пыхаю.

- Скажыце, што прашу пачакаць хвіліну. Мне памыцца, пагаліцца…

Парцье паглядзеў на яго спачувальна, маўляў, ты з раніцы гэтак выглядаеш, што хоць пяць разоў пад вечар пагаліся, лепш выглядаць не будзеш.

- Не, сказалі паспяшацца, у таварыша генерала вобмаль часу, - настойліва стаяў у дзвярах парцье, і Віктар успомніў генерал-нябожчыка Сцюарта, у якога не было праблемы з часам, але ўсё адно ён некуды спяшаўся: з’яўляўся і знікаў.

Як ён казаў?.. Мы паспяваем у гэтым жыцці толькі расшпіліць і зашпіліць гузік?

Спускаючыся, Віктар зайшоў да Танкевіча, сказаў, што ў Беласток не зможа паехаць, тэрміновыя справы ў Варшаве, і Танкевіч, зірнуўшы на яго, паківаў: "Бачу, што тэрміновыя".

Зашпілены на ўсе гузікі міністр нацыянальнай абароны, Старшыня савета міністраў, Першы сакратар ЦК Польскай аб’яднанай рабочай партыі, Старшыня ваеннага Совета нацыянальнага выратавання генерал арміі Войцэх Ярузельскі сустрэў Віктара ў пакоі, не надта падобным да кабінета: з канапай, столікам і зэдлікамі каля яе, з мяккім, якія звычайна сцелюць у спальнях, дываном на падлозе і карцінамі на сценах, сярод якіх вісеў чорна-белы фотаздымак у едка-чырвонай раме, на якім Ярузельскі ў цёмных акулярах ("Каб не бачыць, з кім цалуешся", - падумаў Віктар) цалаваўся з Брэжневым. Сцяна вакол рамы сантыметраў на дзесяць была трохі святлейшая ад астатняй, не кранутая сонцам, значыць, на гэтым месцы вісела нешта большых памераў, а фота з пацалункам павесілі тут нядаўна, калі не сёння.

- Як Васіль Дзям’янавіч? - падаўшы руку, адразу даў зразумець, чаму ён прымае Віктара, Ярузельскі. - Вы ягоны зяць? У нас з ім някепскія адносіны. Не сяброўскія, але някепскія. Ён… як бы гэта дакладней сказаць… адэкватны чалавек. - І жэстам запрасіўшы сесці, раптам спытаў: - А палкоўнік Мікалай Маргер вам не радня? Ён з Беларусі родам, не помню места. Пару гадоў мы служылі разам, калі ён яшчэ не быў палкоўнікам, а я генералам. Нават сябравалі. Дык радня, ці вы проста… як гэта ў вас называецца… сайменнікі? Цёзкі?

Віктар чакаў любога пачатку размовы, але не такога. Пакуль яго везлі да Ярузельскага, ён, зусім не гатовы да сустрэчы, сутаргава думаў: што сказаць? З чаго пачаць? З таго, што чаўплі яму на інструктажы ў Доме дружбы: "Паўсюль паўтарайце словы Леаніда Ільіча, што Савецкі Саюз ніколі не пакіне братнюю Польшчу ў бядзе, заўсёды польскаму народу дапаможа"? Ён пралапатаў гэтыя словы на сустрэчы ў Саюзе польскіх пісьменнікаў, але нават там яны прагучалі зусім інакш, чым у Доме дружбы. А тут… Каб іх сказаць, тут мусіў быць Брэжнеў, а не ён. Але тут ён - і пра што гаварыць з ім кіраўніку дзяржавы? Ды няма пра што! Хіба пра дзядзьку ягонага, які ўцёк у Польшчу адразу пасля вайны і пра якога ва ўсіх анкетах у графе "Ці ёсць у вас радня за мяжой?" Віктар пісаў: "Няма".

Кожны раз, калі ён пісаў гэтае "няма", яму было сорамна, бо ён нібыта адмаўляўся ад кроплі сваёй крыві, і аднойчы паставіў у той графе прочырк, але яму вярнулі анкету як няправільна запоўненую: "Напішыце ці няма, ці ёсць". І калі б ён напісаў "ёсць", а тую анкету параўналі б з папярэднімі, дазналіся б, што ён маніў, дык болей ніколі ніякіх анкет ні для вылучэння на прэміі, ні для выезду за мяжу яму б не выдавалі.

- Дзядзька, - сказаў ён Ярузельскаму. - Родны дядзька. Родам з Крэва.

- Так, з Крэва! - нібы ўзрадаваўшыся, што ўспомніў, выгукнуў Ярузельскі. - Дзядзька ваш расказваў, як пасля вайны, калі прыйшлі саветы, усіх крэўскіх сабралі на пляцы: хто паляк - направа, хто рускі - налева! Пра беларусаў нават не ўспомнілі, што такія могуць быць, дык ён падумаў: калі прыйшлі рускія і нічога не сказалі пра беларусаў, тады навошта мне быць рускім, лепш я буду палякам. І хоць браты не пускалі яго: "Ты куды, палякаў за Армію Краёву будуць страляць!" - рызыкнуў, ступіў направа - і стаў палкоўнікам войска польскага. Вось што значыць адзін крок у нашым жыцці! Можа, мы з’яўляемся ў свет, каб зрабіць у ім адзін крок. Адзін крок - і ўсё!..

Ён так гэта сказаў, што не зразумець, пра што ён, было немагчыма, і Віктар, нечакана для самога сябе адчуўшы павагу да гэтага відавочна стом-ленага чалавека, здольнага ўзяць на сябе такую адказнасць, падумаў, што крок зрабіць - не гузік зашпіліць, і што, мусібыць, каб стаць палітыкам, трэба быць чалавекам са звярынага мяса з нечалавечым мысленнем.

- Хоць можна зрабіць крок не ў той бок, - паківаўся на зэдліку Ярузельскі. - Як бацька мой, які вясной трыццаць дзявятага прыехаў з сям’ёй у Вільню. А ўвосень Вільня падпала пад саветы, і ўсіх палякаў саслалі ў Сібір. Не пытаючыся, хто куды хоча… Там, у лагеры ў Алтайскім краі бацька і застаўся. Не было труны, каб пахаваць, дык я закруціў яго, як у саван, у газету "Праўда", растрыбушыўшы лагерную падшыўку. Там жа, у Алтайскім краі, працуючы ўсю зіму на лесапавале, я захварэў на снежную слепату, і цяпер не магу глядзець на свет без цёмных акуляраў. Праз гэта ваш сябар Любча… Вы каву будзеце? Налівайце… Я таксама… Вам цікава, адкуль я ведаю, што ён ваш сябар? Памочнік мой паказаў перад нашай сустрэчай газету "Trybuna Ludu", дзе верш ваш надрукаваны ў ягоным перакладзе. Някепскі пераклад. Дык вось праз тое, што я ў цёмных акулярах, Любча прыдумаў для мяне мянушку "зваршчык". Хоць некалі мы таксама сябравалі, разам ў згуртаванні сем’яў рэпрэсаваных былі: ягоны бацька, як і мой, не вярнуўся з Сібіры. І, між іншым, гэта я, калі ў галоўным палітупраўленні служыў, параіў Любчу на месца карэспандэнта польскага радыё ў Маскве, а ён мне ў падзяку мянушку "зваршчык" прыляпіў. Маўляў, я Варшаву з Масквой зварваю… Што вы каву не п’яце? Тут не Сібір, але астыне…

Пра газету "Праўда" Ярузельскі, пэўна, прыдумаў ці, магчыма, і закруціў нябожчыка-бацьку ў пару газет, хто б яму даў падшыўку "Праўды" растрыбушчыць, але ж усё астатняе прыдумаць ён не мог

З кім ні пагавары, хоць з Кручам, хоць з Любчам, хоць з Ружэвічам, хоць з Ярузельскім, ва ўсіх нехта з радні быў сасланы ў Сібір! І чалавек, які цяпер камандуе войскам, спецслужбамі, кіруе не самай маленькай краінай Еўропы, у бляску сібірскіх снягоў на снежную слепату захварэў, каб пасля ўсё жыццё на свет скрозь цёмныя акуляры глядзець! Вось метафара, Роберт!..

Ад Грачына Віктар ведаў, што кіраўнікі краін савецкага блоку па сутнасці прызначаюцца ў Маскве, і паколькі размова ягоная з Ярузельскім з як бы палітычнай, весці якую Віктар не быў гатовы, проста не ўяўляў, што ў ёй казаць ("Савецкі Саюз ніколі не пакіне братнюю Польшчу?.."), праз дзядзьку Мікалая і Любчу перайшла як бы ў размову асабістую, можна было спытаць - і ён спытаў:

- А як вас, колішняга лагерніка-антысаветчыка, пасадзілі ў крэсла кіраўніка Польшчы?

"Я на зэдліку, - зірнуўшы пад ногі, паправіў акуляры, якія былі яму велікаватыя, спаўзалі з пераносся, Ярузельскі. І павярнуўся да дзвярэй, у якія ўвайшоў чалавек у вайсковай форме, ягоны памочнік. - Што там?" - "Вас да тэлефона. Масква". - "Хто?" - "Таварыш Грачын. Раней, чым дамаўляліся". - "Скажы, што я размаўляю з тым, каго ён да мяне паслаў". - "Я сказаў. Але ён не пра гэта". - "А пра што?" - "Брэжнеў памёр". - "Хто?" - "Таварыш Леанід Ільіч Брэжнеў…"

З хвіліну Ярузельскі глядзеў на свайго памочніка і маўчаў. Павярнуўся да фотаздымка, на якім цалаваўся з Брэжневым. Пад цёмнымі акулярамі не разгледзець было выраз ягонага твару, але Віктару здалося, што твар Першага сакратара Польскай аб’яднанай рабочай партыі, якому паведамілі пра смерць Генеральнага сакратара Камуністычнай партыі Савецкага Саюза, ні ў чым не змяніўся.

- Так! - рэзка падняўся ён з зэдліка. - Цяпер ніхто не ўгаворыць яго ўвесці войскі!.. - І падаў Віктару руку. - Я скажу таварышу Грачыну, што мы добра паразмаўлялі. А вы скажыце Любчы, які крычыць, што я хачу крыві, што крыві я не хачу. Калі б я хацеў, ён бы ўжо маўчаў. Можаце і па тэлебачанні гэта сказаць.

Апошнія словы генерал прамовіў, торгнуўшы шчакою, упершыню за ўсю размову паказаўшы, што ў яго таксама ёсць нервы.

На выхадзе з будыніны ЦК, калі Віктар здаваў пропуск, яго дагнаў запыханы памочнік Ярузельскага: "Прасілі перадаць, таварыш Грачын прасіў перадаць, што цяпер вы можаце ехаць у Маскву. А дэлегацыя можа вяртацца ў Мінск".

На вуліцы ўжо чакала польскае тэлебачанне: "Праўда, што Брэжнеў памёр?.. "

Больш іх нічога не цікавіла. Ні ён сам, ні дэлегацыя пісьменнікаў, ні народная музыка з танцамі. Аператар глядзеў, чакаючы, журналістка тыцала мікрафон у падбароддзе, у яе рукі трэсліся - так яна хацела быць першай, хто паведаміць гэтую навіну, і Віктар сказаў, што Леанід Ільіч ніколі не пакіне братнюю Польшчу, заўсёды польскаму народу дапаможа, а журналістка глядзела на яго і лыпала вачыма.

Калі вярнуўся ў гатэль, парцье падаў яму разам з ключом запіску ад Танкевіча. "Тэлефанавалі з Дома дружбы, сказалі, каб мы з Беластока выпраўляліся ў Мінск. Яшчэ сказалі, што (па чутках) памёр Л.І., і што старшынёй пахавальнай камісіі прызначаны тав. Анд. Убачымся дома, Танкевіч".

Падняўшыся ў нумар, ён лёг на канапу і доўга ляжаў, гледзячы ў столь. Калі старшынёй пахавальнай камісіі прызначаны Андропаў, ён і будзе на месцы Брэжнева, які Польшчы ўжо нічым не дапаможа. Як і Віктару, калі ўсплыве данос Мацвеева.

Яму ўспомнілася начная размова з Брэжневым на дачы Грачына, і ён злавіў сябе на тым, што яму шкада, што не стала гэтага чалавека. І не таму, што ён мог бы дапамагчы. Яшчэ невядома, ці дапамог бы… Але калі пры Хрушчове, які назваў дэспатам Сталіна, сядзелі ў турмах тысячы палітычных, дык пры Брэжневе, які пра Сталіна маўчаў, дзясяткі. І гэта пры ўсіх анекдотах пра дарагога Леаніда Ільіча.

Трэба было б памянуць яго. Ды няма з кім. Хіба з курвамі.

Зазваніў тэлефон. Ганна: "Ты ўжо ўсё ведаеш?" - "Не ўсё. Чаму не Грачын? Не яшчэ нехта?" - "Бо ў Андропава на ўсіх быў кампрамат…" І яна пераказала тое, што сказаў ёй бацька. Што Брэжнеў памёр на ўрадавай дачы ў Зарэччы, і першым, каму паведамілі пра смерць Генеральнага сакратара ЦК КПСС, быў сакратар ЦК КПСС і былы старшыня КГБ СССР Андропаў, які першым і прыехаў на дачу. Забраўшы ў кабінеце Брэжнева партфель з кампраматам на ўсіх членаў Палітбюро, ён паклікаў у Зарэчча міністра абароны Вусцева і сакратара ЦК Грачына. Яны селі ўтрох каля ложка нябожчыка, і Андропаў, на каленях якога ляжаў усім ім знаёмы партфель, прапанаваў неадкладна вырашыць, хто будзе пераемнікам Леаніда Ільіча. Вусцеў, які меў армію, але не меў партфеля на каленях, вырашыў, што пераемнікам павінен быць Андропаў, і Грачын, у якога не было ні арміі, ні партфеля, прапанову Вусцева падтрымаў.

Во як… Утрох вырашылі, хто будзе кіраваць краінай. КГБ. Ён і так кіраваў, але ўсё ж не наўпрост, а цяпер - наўпрост.

"Табе няма чаго асцерагацца, - хутка, нібы баючыся, што ён трубку пакладзе, казала Ганна, - Андропаў цяпер абавязаны Грачыну, так што…" - "Гэта Грачын табе сказаў?" - "Гэта я табе кажу. А з ЦК прафсаюзаў пытаюць, калі выйдзеш на службу? Калі б нешта было, не пыталі б. Так што сядай у цягнік". - "У мяккі вагон?" - "Можаш і ў плацкартны. Апошні раз…"

Паклаўшы трубку, ён зайшоў у лазенку, перабраў бутэлькі з учарашняга разгулёну. У некаторых засталося на дне, ён зліў усё ў адну шклянку. Памянуў, як вядзецца яно ў народзе…

Можа быць, пры Брэжневе для гэтага народа быў найбольш прыдатны спосаб існавання? Было што выпіць, было чым закусіць. Няхай без далікатэсаў, але было. А галоўнае: было ўсяго пароўну. Так, Грачын еў смачней, але хадзіў гадамі, як і Суслаў, у адным і тым жа касцюме. У некага была 300-я секцыя, у некага крама "Бярозка", але ў большасці ўсяго было пароўну. І гэта была як бы справядлівасць, праз адсутнасць якой народ гэты і кідаўся ў бунты, у рэвалюцыі. А яго вешалі, стралялі, гнаілі ў лагерах, што нібы скончылася, але зноў можа пачацца…

Зноў зазваніў тэлефон. Гэтым разам Любча: "Брэжнеў памёр. Замест яго будзе Андропаў. КГБ. А ён не спыніцца ні перад чым, каб падавіць у Польшчы рух за свабоду. Мы арганізуем мітынг супраць уводу савецкіх войскаў. Калі ты той Віктар Маргер, якога я ведаў раней, ты мусіш прыйсці, каб падтрымаць нас".

Ён не ведае, ці той я, якім быў раней, але яму вядома, што Брэжнеў памёр і што Андропаў будзе на ягоным месцы. Хоць нідзе не было пра гэта ніякай інфармацыі. Выходзіць, што не трэба ніякіх газет, ніякага радыё з тэлебачаннем.

- Чэслаў…

- Ну? Што?

- Ты хочаш, каб мне не было куды вярнуцца?

- Я хачу, каб табе было з кім застацца.

- А дзе застацца? У Польшчы, куды ўвойдуць савецкія войскі?

- Калі мы ўсе выйдзем, яны не ўвойдуць. Трэба не даць Ярузельскаму магчымасці іх запрасіць. Гэта кроў.

- Ён сказаў, што не хоча крыві.

- Каму сказаў?

- Мне.

- Ты быў у гэтага вырадка?

- Быў.

- Та-а-к… І як ты будзеш апраўдвацца?

Чаму ён павінен апраўдвацца? Хоць перад Любчам, хоць перад кім? І ўсё ж апраўдаўся:

- У мяне ў Маскве каханая, Чэслаў.

Любча памаўчаў. Сказаў, памаўчаўшы:

- Гэта аргумент. Але прад’явіць яго ты потым зможаш толькі самому сабе. - І тэлефонная трубка захлынулася кароткімі гудкамі.

Выпіць больш не было чаго, Віктар апрануўся, выйшаў на вуліцу. Зайшоў у бар на Маршалкоўскай - ён быў забіты выпівохамі. Узяў "Выбаровай", уціснуўся за стол у самым куце.

Некалі ў гэтым бары за гэтым сталом ён напісаў верш "Новы свят", які Чэслаў за гэтым жа сталом адразу пераклаў.

Хавалі Сталіна. Масква

Глядзіць далёка:

Драконавая

Галава

З крамлёўскім вокам.

Варшаўцы выйшлі на пляцы,

Паныла ўсталі.

"Поляки, вроде, молодцы", -

Заўважыў Сталін.

І Берыя згадзіўся:

"Да,

Все в скорби, вроде...

Оделась только б... одна

Не по погоде.

Мы стерву эту устраним..."

Як выклік, смела

Ішла насуперак усім

Жанчына ў белым.

Лубянскі снайпер у прыцэл

Зірнуў марозна.

Адзін, другі і трэці стрэл…

На след, ды позна!

Скасіўся Берыя на след,

Пенснэ ўспацела:

- Ей-богу, Коба, это бред -

Она без тела!

А посмотреть со стороны...

Ну, польки эти!

І Сталін уздыхнуў з труны:

"- Смотри, Лаврентий!

Одна она пусть стоит двух

Московских пассий –

Опасней, если это дух,

Куда опасней!

Держать на поводке народ

Учись до гроба.

Сама свобода не живет".

"Я знаю, Коба".

Адзін, другі і трэці стрэл...

"- Стреляешь плохо!"

Лубянскі снайпер збіў прыцэл

Аж на эпоху.

Ва ўсіх часах, хоць жылы рві,

Свае законы;

Сукенка белая ў крыві –

Сцяг бел чырвоны!

Сама свабода не жыве?..

А ў нос вам дулю!

Яшчэ тырана па Маскве

У склеп цягнулі,

Яшчэ трашчалі ў лагерах

Лесапавалы,

А ўжо імперыя па швах

Паўзла, трашчала,

І воля ўжо ўставала з тла,

Плыла, як пава...

Жанчына ў белым і была

Сама Варшава.

На ўсё пайшло сем кухляў піва, тры на аўтара і чатыры на перакладчыка. Дапіўшы чацвёрты кухаль, Чэслаў завёўся: "Давай п’янтосам прачытаем!" Яны прачыталі: "Хавалі Сталіна. Масква глядзіць далёка, Драконавая галава з крамлёўскім вокам!.." - і п’янтосы запляскалі, папёрліся з півам за іх стол, а бармэн закрычаў з-за стойкі:

- Прастаўляю "Выбаррву"!

Цяпер п’янтосы былі не тыя, не той час, і бармэн не той. "Niech wszyscy Kamuniści zginą!" - раптам, узняўшы келіх, крыкнуў бармэн, і ўсе ўскочылі: "Niech zginą!" Віктар не падняўся, выпіў, седзячы, і сусед ухапіў яго загрудкі, рвануўшы так, што паліто па шве затрашчала: "Dlaczego siedzisz? Czy jesteś komunistą?.."

Калі выбраўся з бара, яго спыніў патруль: пачыналася каменданцкая гадзіна. Ён паказаў пашпарт, патрульныя пакруцілі яго, не разгортваючы, у руках: "Каменданцкая гадзіна для ўсіх, і для рускіх, і для п’яных", - але не сталі затрымліваць, правялі да гатэля.

- Я шукаў вас, - сустрэў яго парцье. - Пакуль вас не было, патэлефанавала нейкая жанчына, сказала, што вам куплены квіток на начны цягнік да Масквы і што вас будуць чакаць, каб перадаць яго, на вакзале каля першай касы. Калі паспяшаеце, - зірнуў парцье на гадзіннік, - паспееце.

Хто тэлефанаваў, хто квіток купіў, парцье не ведаў, і Віктар падумаў, што гэта можа быць тая сяброўка Ганны, якая жыве ў Варшаве, блядуе, і якой у асалоду перажываць, што яна блядзь. А калі ўжо ён, сабраўшы рэчы, выходзіў з гатэля, аддаўшы парцье апошнюю шакаладку, той гукнуў яму ўслед: "Чакайце! Успомніў! Тая жанчына прасіла абавязкова сказаць, што квіток у мяккі вагон".

LVII

З усіх выступаў маўзалея, з порціка і трыбуны, з усёй прасторы ад Васільеўскага спуска да Александраўскага сада Красная плошча глядзела на лобнае месца і маўчала.

- Можа, спярша пап’еш?.. - падняла вядро Ганна, і Купала ўбачыў, што на донцы выбіты крыж, папярэчына якога выглядала трохі пахіленай, а левы бок яе быў карацейшы за правы. Яшчэ з гэтага ж боку было закляпанае трымя клёпкамі адно вушка - і Купала пазнаў вядро. Яно было з касцёлу ў Радашковічах, дзе яго хрысцілі: у гэтым вядры, як распавядала маці, прынеслі ваду на хрост. Назаўтра пасля хросту маці паехала ў Маладзечна, купіла і аддала ў касцёл новае вядро, а гэтае ў ксяндза выпрасіла. Яно стаяла ў іхняй хаце, вада ў ім ніколі не мутнела, заўсёды была чысцюткай, як толькі што з крыніцы, і здавалася маленькаму Купалу салодкай…

Зараз яму здалося, што ён глынуў той вады.

- Дзякуй, я напіўся… - сказаў ён, і Ганна, паставіўшы вядро, зачарпнула ваду далонямі, прахалодна дакранулася да балюча-гарачых ступняў, якія смылелі.

Не адны горкія здараліся ў ягоным жыцці часіны - бывалі і салодкія. І не толькі тады, калі быў маленькі і піў салодкую ваду. У салодкія часіны пісаліся паэмы, кахаліся жанчыны. Ну, няхай гэта былі не часіны, імгненні, але яны здараліся. Ды такога салодкага імгнення, як зараз, калі ён вісеў, раскрыжаваны, і жанчына, якую ён кахаў, вадой з вядра, з якога піў ён у маленстве, ногі яму абмывала, Купала не помніў.

"Адкуль у яе вядро з нашай хаты?.." - глядзеў ён, адчуваючы, што ўсё ёй даруе, на Ганну, і тая, таксама адчуўшы, мусібыць, што ён даруе ёй, яшчэ й пацалавала ногі ягоныя: "Маці твая ўчора прыходзіла, прынесла…" Купала не падумаў, што гэта дзіўна, бо маці памерла, а ўспомніў, што было аднойчы ў ягоным жыцці такое самае, як цяпер, салодкае імгненне!..

Хлопчыкам ён гуляў на выгане ў пікара і парэзаў нагу аб бляшанку. Парэз быў рваны, глыбокі, крываточыў і балеў невыносна. Нарваўшы трыпутніку, ён дакульгаў да рэчкі, сеў на кладку, абмыў рану, прыклаў трыпутнік - кроў не спынялася, боль не сціхаў. Яго пачало трэсці ці то ад болю, ці то ад холаду, бо ўжо азяблай была восеньская вада, па якую ішла да рэчкі маці - убачыла сына, кінула вядро, падбегла: "А маё ты дзіцятка, Яначка мой!.." Схапіла яго, падняла, прыціснула да грудзей і так доўга з ім стаяла на кладцы, паўтараючы: "Дзіцятка маё, Яначка мой..." Ён глядзеў за спіну маці на раку, на той, на другі бераг, дзе былі большыя, чым вёска, могілкі, на восеньскі, дрыготкі лес за ракой, на халодныя аблокі над лесам, якія плылі далёка за лес, за небасхіл у бясконцасць, і так шкада яму стала тых, хто ляжыць на могілках, каго ўжо ніхто і ніколі не абдыме, не сагрэе, і такая раптам абняла яго любоў, такім ён адчуў сябе шчаслівым, што яго гэтак любяць у гэтым бясконцым, дзе мёртвых болей, чым жывых, халодным свеце, у гэтым жыцці, у якім да смерці - толькі перайсці кладку, і так цёпла яму стала, схаванаму ад смерці і холаду ў матчыны грудзі, і стала гэтак соладка, як не бывала ні ад ранняга травеньскага, ні ад позняга жнівеньскага мёду, які крывёй адчуў ён на вуснах маці, калі тая, вынесшы яго на бераг і пасадзіўшы ў падол, пацалавала рану - і боль сышоў.

Ноччу ён прачнуўся ў страху, не разумеючы, чаго баіцца, бо ночы, цемры ён не баяўся, і ляжаў, гледзячы ў столь, што бялела ў цемры, і на якой, як нейкія пісьмёны, ляжалі, пагойдваючыся, цені аголенай слівы за вакном, глянуўшы ў якое і ўбачыўшы прышчэрбленую, нібы параненую, поўню, ён падумаў, што любіць яго будуць толькі параненага.

"Ці раскрыжаванага, - сказаў Хрыстос у ім. - Так што трывай".

"А колькі трываць?"

"Столькі, колькі хочаш, каб любілі".

"А інакш ніяк?"

"Ніяк інакш".

"Я ўжо не хачу. Надта цяжка… Невыносна нават па смерці…"

"Але ж я трываю…"

"Дык Ты Сын Бога. Як табе Божым Сынам быць?"

Спытаўшы, Купала тут жа завінаваціўся, што ў яго вырвалася такое дзёрзкае пытанне, але Хрыстос успрыняў яго спакойна.

"Як і табе", - адказаў Сын Божы нейкім інакшым, чым перад тым прамаўляў, голасам. Як бы голасам брата - і Купала зразумеў, пра што Ён. Яму таксама не падабалася, калі людзі самі сябе называлі рабамі, няхай і Божымі, але цяжка было ўявіць Божымі дзецьмі Сталіна ці Берыю, Мяркулава ці Кашкадамава.

"І тым не менш, - сказаў Хрыстос. - Яны дзеці Ягоныя. І ўсе яны, і Качарыгі, і Юды - ягоныя дзеці".

"Таму і Страшны суд адкладваецца? Бог чакае, пакуль усе пакаюцца і ачысцяцца? Ён чакае, бо шкадуе?"

Хрыстос зноў памаўчаў.

"Ты пытаеш пра тое самае, што і я. Але няма адказу."

Ён усё ж шукаў апраўдання няспраўджаным прароцтвам. Хацеў давесці, што не падманваў Віфсаід і Харазін.

"Я сустрэў Юду ў Харазіне, - тым жа даверлівым голасам брата казаў далей Хрыстос. - Ён распавёў мне, як жонка ягоная памірала з голаду. Цяжарная была. Яна памірала, а ён нічога не мог зрабіць: ва ўсёй Галілеі зярнятка не знайсці было, усё спаліла небывалая спёка. І ён страціў жонку і ненароджанае дзіця. А калі пачуў пра царства Божае, зразумеў гэта так, што яны ўваскрэснуць і будуць з ім. І жонка, і тое дзіця, якое ў Царстве Божым народзіцца. Таму пайшоў са мной. І калі ў Іерусаліме я сказаў Юду, што ён зразумеў мяне не так, што царства Божае ў ім самім, як дзіця ягонае ў ягонай жонцы, ён сказаў: "Дык яно ж мёртвае". І зрабіў тое, што зрабіў. Стаў тым, хто мяне прадаў. І я ведаў, што ён пакажа на мяне ў Гефсіманскім садзе, няцяжка было гэта прадбачыць. Дык вось што гэта: здрада? Ці помста за маё няспраўджанае прароцтва, якое стала ягонай няспраўджанай надзеяй?.. Тады ці можа быць кара за гэта на Страшным судзе? А калі можа быць, дык якая?.. І калі караць тых, хто спадзяваўся на прарока, дык што рабіць з прарокам?..

Сын Божы казаў гэта нібы сам сабе, нібы не чакаючы адказу, але Купала разумеў, што чакаў. І не ведаючы, што адказаць, спытаў:

"Але ж Гасподзь ведае, каму і які несці крыж?.."

"Ведае. І не хоча, каб нехта нёс чужы. А ты чаго хочаш?"

"Калі несці крыж, дык свой. І яшчэ хачу, каб таго, што было тут, не было. Так можна?.. "

"Каб не было твайго Віфсаіда і твайго Харазіна?.. Ці ты хочаш, каб не было тваёй смерці?"

"Не. Жыцця, якое тут было".

Гэтым разам Хрыстос не гукаўся так доўга, нібы, не дачакаўшыся таго, чаго чакаў, скончыў размову. Нарэшце прамовіў: "Што ж… Можа быць, людзі, якія тут сабраліся, палічаць, што гэта і ёсць Страшны суд. Такі, якім яны ўяўляюць яго. Як геену вогненную. Гэй бэн гіном…"

- Таварыш Сталін!.. - у трэці раз надрыўна, як параненыя звяры выюць, пачулася з плошчы, па якой бег ад маўзалея да лобнага месца безгаловы Кашкадамаў, і правадыр заварушыўся на крыжы, на якім павіс, быццам заснуў.

- Што?.. Што такое?.. Мне прыснілася, нібы вы размаўляеце з некім, але ў сне не разабраць было, з кім і пра што? У гэтай краіне ніколі не ведаеш, хто, з кім і пра што размаўляе. Хіба толькі тады дазнаешся, калі памрэш і не спіш. А я заснуў. І нават не магу сказаць, ці прачнуўся… Я прачнуўся, Ганна? Хто мяне пабудзіў?

- Безгаловы нейкі, - абмыўшы ногі Купалу, паглядзела на плошчу, на ўзбуджаны ў чаканні відовішча натоўп, на маўзалей, на трыбуне якога тоўпіліся кіраўнікі партыі і ўрада, на Лётчыка над імі і на Хрыста над усім, Ганна. - У гэтай краіне заўсёды нехта знойдзецца, каб вас пабудзіць.

Яна гучна гэта сказала, і Красная плошча прагула, нібы будзіла Сталіна, які спытаў: "А хто-небудзь, каб ногі мне абмыць, знойдзецца?.." Ганна прамаўчала, а галава патрыярха Ціхана прамовіла: "Вам рукі мыць трэба". Сталін паклікаў: "Лаўрэнцій!.. Чуеш?.. Я ўсё табе дарую!.." - але Берыя таксама не адгукнуўся. Тады правадыр стаў выкрыкваць імёны адно за адным: "Хама!.. Юда!.. Пётр!.. Варфаламей!.. Якаў!… - Ён доўга крычаў, пакуль не стаміўся. - Андрэй!.. Сымон!.. Піліп!.. Фадзей!.. Ян!.. Мацвей!.." Сціх і павярнуў, наколькі змог, галаву да Купалы. "Бачыце… Я ж казаў, што ўсе… Апроч маці… А я з ёй нават не развітаўся. Барадзіно ў той дзень, калі яе хавалі, прысніў. Толькі пад Масквой не французы, а немцы. І фельдмаршалам у мяне Кутузаў-Тухачэўскі, які кажа: "Трэба здаць Маскву". Дык што з ім рабіць было? У той жа дзень расстраляць! Вось чаму я на пахаванне маці не паехаў… Каб уратаваць Расію…"

58

Генеральнага сакратара ЦК КПСС, Старшыню Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР, чытырохразовага Героя Савецкага Саюза, Героя Сацыялістычнай Працы, Маршала Савецкага Сюза, Галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі СССР, лаўрэата Міжнароднай Ленінскай прэміі "За ўмацаванне міру паміж народамі", пісьменніка, лаўрэата Ленінскай прэміі па літаратуры Леаніда Ільіча Брэжнева хавалі апоўдні 15 лістапада 1982 года. У ХХ стагоддзі ён пражыў 75 гадоў, 18 з якіх пракіраваў адной з найбольшых краінаў свету і памёр лёгкай смерцю ў сне пад раніцу 10 лістапада.

Паэт Віктар Маргер стаяў з правага боку левай гасцявой трыбуны, адкуль добра відаць была выкапаная каля крамлёўскай сцяны і абцягнутая знутры чырвоным шоўкам магіла, якая выглядала так, нібы ў ёй нешта дагарала пасля пажару.

- Час дагарае, - прамовіў хтосьці за спінай Віктара. - Дагарае чырвоны час.

Віктар азірнуўся: у чорным паліто, чорным гарнітуры, чорнай кашулі з чорным гальштукам стаяў за ім дырэктар антыкварнай крамы Назар Януаравіч Вензель.

Труну з целам нябожчыка перанеслі ад уваходу ў Маўзалей Леніна да магілы, і на трыбуну Маўзалея пачалі падымацца таварышы Андропаў, Вусцеў, Грачын, члены пахавальнай камісіі, члены і кандыдаты ў члены Палітбюро. Усе яны былі ў мешкаватых паліто, хто ў андатравых аблавушках, хто ў старамодных капелюшах фасону кацялок, і сярод іх вылучаўся ў добра скроеным плашчы маладцаваты мужчына, які быў не ў кацялку, а ў любімым амерыканскімі музыкамі капелюшы фасону трыблі, нешырокія палі якога трохі загіналіся на патыліцы ўверх, што надавала малайцу яшчэ і заліхвацкі выгляд. "Хто гэта?.. Хто такі?.." - пыталіся ганаровыя госці, якія былі запрошаныя на пахаванне Брэжнева, але ніхто не мог ім сказаць, хто гэта такі. Віктару здавалася, што недзе ён гэтага малайца бачыў, толькі не мог успомніць, калі і дзе?

- Гэта Нячаеў, - сказаў за спінай Вензель. - Былы дырэктар фабрыкі Нячаеў. Дакладней, ягоная міжножная частка. Успомнілі?.. Як бачыце, усё так, як вы напісалі. Трэба думаць, што пісаць.

На трыбуне Маўзалея людзі ў андатравых аблавушках і фетравых капелюшах сталі ў адзін шэраг, старшыня пахавальнай камісіі Андропаў падышоў да мікрафона.

- Сёння мы і разам з намі ўвесь савецкі народ, усё прагрэсіўнае чалавецтва развітваецца з верным сынам партыі, кіраўніком савецкай дзяржавы, лідарам міжнароднага камуністычнага руху, дарагім і любімым таварышам Леанідам Ільічом Брэжневым. Слова для развітання прадастаўляецца Генеральнаму сакратару ЦК КПСС, Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР чытырохразоваму Герою Савецкага Саюза, Герою Сацыялістычнай Працы, Маршалу Савецкага Сюза, Галоўнакамандуючаму ўзброенымі сіламі СССР лаўрэату Міжнароднай Ленінскай прэміі "За ўмацаванне міру паміж народамі", пісьменніку, лаўрэату Ленінскай прэміі па літаратуры дарагому і любімаму Леаніду Ільічу Брэжневу - прадаўжальніку вялікай справы Уладзіміра Ільіча Леніна! Пакуль вечна жывая ягоная справа, ён таксама вечна жывы! Ура!

"Ура-а!.." - не надта дружна, бо ніхто не чакаў на пахаванні ніякіх "ура", працягнула Красная плошча, і Брэжнеў, хоць са слоў Андропава не зусім зразумела было, які Ільіч вечна жывы, павярнуўся ў труне на бок, прыпадняўся, хацеў устаць, але не змог, бо, напэўна, не надта добра сябе пачуваў, зноў лёг на спіну, і тады да яго кінуўся, скочыўшы з трыбуны Маўзалея і цягнучы за сабой шнур мікрафона, маладцаваты мужчына ў модным плашчы і капелюшы фасону трыблі: "Калі ласка, прамаўляйце, Леанід Ільіч!.."

- Дарагія таварышы!.. - пачуўся над Маўзалеем, над Краснай плошчай, над Масквой і ўсёй савецкай краінай знаёмы, трохі ў нос, прыглушаны голас.

- Я трое сутак праляжаў у Калоннай зале Дома Саюзаў, дзе ноччу было халаднавата, і трохі прастудзіўся. Тым не менш, хачу сказаць, што вельмі прыгожая зала, усім рэкамендую, - скончыў прамову Брэжнеў, але над ім нахіліўся капялюш фасону трыблі, нешта шапнуў на вуха, і Брэжнеў дадаў: - У нас сур’ёзная дэмаграфічная праблема, яе трэба неадкладна вырашаць, таму рэкамендую прызначыць сакратаром ЦК КПСС па ідэалогіі таварыша Нячаева, які прайшоў шлях ад простага майстра-лялечніка да дырэктара фабрыкі цацак, выявіў сябе нястомным працаўніком, для якога клопат пра тое, каб з’яўлялася ўсё болей і болей дзяцей, не кабінетная тэорыя, а штодзённая практыка, таму рэкамендую".

Цалкам задаволены Нячаеў пацалаваў Брэжнева, вярнуўся на трыбуну Маўзалея і аддаў мікрафон Андропаву.

- Паважаныя таварышы! Шаноўныя госці! Дарагія сябры! - урачыста, пасля кожнай фразы робячы паўзу, прамовіў Андропаў. - Па нашай партыйнай традыцыі прадаўжальнікаў вялікай справы таварыша Леніна і таварыша Сталіна хаваюць пачынальнікі вялікай справы таварыша Леніна і таварыша Сталіна таварыш Ленін і таварыш Сталін!

Загучала жалобная музыка, да труны Брэжнева падышлі ў форме рабочых пахавальнай каманды Ленін і Сталін.

Віктар, не зразумеўшы, навошта гэты маскарад, а калі гэта не маскарад, дык як такое можа быць, павярнуўся да Вензеля, той нахіліўся да ягонага вуха: "Мёртвыя бачаць мёртвых".

- Але ж я і жывых бачу!

- Значыць, вы не зусім мёртвы. Нешта ў вас памерла, нешта не. Як у дырэктара фабрыкі Нячаева.

У голасе Вензеля з’явіліся насмешлівыя ноткі. Раней такога не было.

Зрэшты, шмат чаго не было раней. Не было Ганны. І ўсё, што прыйшло пазней, прыйшло разам з ёй. Гэта яна купіла яму квіток у мяккі вагон.

Тры дні таму, калі ён вяртаўся з Варшавы і цягнік спыніўся ў Мінску, ён глядзеў у вакно вагона: выйсці? Застацца? Паехаць у Крэва?.. Нават прайшоў у тамбур, але не выйшаў, не застаўся. Правадніца, якая курчылася на пероне пад плашчыкам, што не хаваў яе ад ветру з дробным, сякучым дажджом, сказала: "Стойце там, няўтульна тут", - і ён стаяў у тамбуры, пакуль яна не паднялася і не зачыніла дзверы.

Прыехаўшы ў Маскву, злы на самога сябе, ён пасварыўся з Ганнай. Крычаў, што не хоча, каб квіток у мяккі вагон куплялі яму ўсялякія курвы і каб яна, калі хоча застацца з ім, збіралася ў Крэва, а Ганна пачала крычаць, што яна не пакаёўка Любоў, каб ахвяраваць дзеля яго ўсім, што мае, і калі сказала, што купіла яму квіток у мяккі вагон, бо ён сам захацеў перасесці ў яго з плацкартнага, Віктар ляснуў дзвярыма. Цяпер Ганна стаяла ў цэнтры гасцявой трыбуны побач з Індзірай Гандзі. Нешта нагаворвала ёй, тая ківала. Зацікаўлена ківала, так, як звычайна ківаюць жанчыны, калі пляткараць пра мужчын, і наўрад ці яны пляткарылі пра Брэжнева.

- Хвіліна развітання для родных і блізкіх, - жалобна прамовіў Андропаў і члены пахавальнай камісіі, члены і кандыдаты ў члены Палітбюро пачалі спускацца з трыбуны, і, калі ўсе развіталіся, Ленін і Сталін прыкруцілі вечка да труны і на белых, доўгіх і шырокіх, як ручнікі, стужках, Ленін з галавы, а Сталін з ног пачалі апускаць труну ў чырвоную магілу. Грымнуў артылерыйскі залп, і Ленін ці то з нечаканкі, ці з таго, што аслабеў, лежачы ў Маўзалеі, ці проста таму, што з ягонага боку, з галавы труна была цяжэйшай, выпусціў стужку з рук. Пад артылерыйскі залп труна галавой уніз грымнулася ў магілу, адкуль пачулася: "Вы там зусім ахрэнелі?" - і Ленін праз такую прылюдную няўдачу мусіў бы неяк павінаваціцца, разгубіцца, але ён не павінаваціўся і не разгубіўся: "Іосіф Вісарыёнавіч, вы што нарабілі?.." Патаптаўшыся дзеля прыліку яшчэ трохі каля магілы, ён горда пакрочыў у свой Маўзалей, і хоць Сталін услед яму спытаў крыўдліва: "Пры чым тут я, з вашага боку галава была, з майго ногі", - Іосіф Вісарыёнавіч усё адно застаўся вінаватым, бо хто з іх з якога боку стаяў, мала хто з плошчы бачыў, а як Ленін яго звінаваціў, чулі ўсе, і Сталін, махнуўшы рукой, рушыў да Лобнага месца, дзе ўзвышаўся крыж, вакол якога тоўпіліся дзіўныя людзі ў апратках 40-х гадоў і часоў Вялікага Княства Літоўскага. "Лаўрэнцій! - паклікаў Сталін, і з натоўпу каля Лобнага месца выбег Берыя, якому Сталін раздражнёна стаў выгаворваць: - Так нельга, Лаўрэнцій! У Суслава была няхай маленькая, але ўсё ж галава члена Палітбюро, а тут проста галоўка члена. І яна адказве за ідэалогію! Гэта здзек з партыі! Нельга так, Лаўрэнцій, трэба з гэтым нешта рабіць. Ажыўляцца мне трэба. Што ў нас з 1-й лабараторыяй? Працуе яна над гэтым?" - і Берыя выструніўся: "Працуе, таварыш Сталін! І не толькі 1-я лабараторыя, уся краіна над гэтым працуе!"

"Кіньце вашы фокусы…" - не паварочваючыся, ведаючы, што Вензель яго чуе, ціха сказаў Віктар. - І пачуў за спінай: "Гэта не мае фокусы. На гэтым крыжы гэтыя людзі прынеслі на Лобнае месца Сталіна і Купалу. Гэта вы так напісалі. І паэму пра Нячаева напісалі вы, а не я. Думаць трэба, што пісаць. Дарэчы, вашага сябра Мацвеева праз вас пасадзілі". - "Пасадзілі? За што? За маю паэму?" - "Ён даслаў яе ў КГБ пад сваім іменем. Пісаць ён ніколі не ўмеў, але марыў, каб нешта пад ягоным іменем было напісана. І яшчэ, ведаючы вашу схільнасць да маральнага мазахізму, хацеў, каб яго пасадзілі праз вас і каб вы праз тое пакутавалі. Гэтакі прысніўся яму сюжэт, які, калі б мог, ён напісаў бы, а не ўмеючы пісаць, вырашыў пражыць. Адны робяць з жыцця літаратуру, іншыя - з літаратуры жыццё".

Ну, Мацвееў! Столькі нерваў! Столькі страхаў! Столькі бяссонных начэй: што будзе? Арыштуюць, не арыштуюць? Ну, Мацвееў… Ідыёт!

"Трам-там-тарам-там-там!.." - калыхнуў трыбуну ваенны марш, і па Краснай плошчы рушылі, развітваючыся са сваім галоўнакамандуючым, пра якога расказвалі ў казармах анекдоты, жаўнеры войскаў Маскоўскага гарнізона. Калі яны адмаршыравалі і члены пахавальнай камісіі, кандыдаты ў члены і члены Палітбюро з ганаровымі гасцямі з трыццаці пяці краін свету, сярод якіх быў і Ярузельскі - які ўсё спрабаваў прыстроіцца да Андропава, каб, пэўна, папрасіць не ўводзіць у Польшчу войскі, чаго ніяк не даваў зрабіць яму міністр абароны Вусцеў - скіраваліся ў Крэмль на памінкі, да гасцявой трыбуны, з якой спусціўся Віктар, падскочыў Нячаеў.

- Мы з табой за адным сталом! І не толькі на памінках. Я ў партыі, ты ў прафсаюзах. У школе камунізма!.. І не рабі выгляд, нібы не пазнаеш! Гэта я мог бы выгляд зрабіць, што цябе не пазнаю. Мог бы пра цябе з Мацвеевым забыцца, але я помню, хто паслаў мяне ў ЦК. І Мацвееву я дапамагу. А вось ты не помніш дабра. Ведаеш, што Грачын пра цябе сказаў? Што ты няўдзячны! І лепш бы Ганна са мной была, чым з табой!

Бадай, лепш. Ад гэтага члена з галоўкай у капелюшы фасону трыблі ў Ганны былі б дзеці, не трэба было б у Індыю ехаць.

Прыпадняўшы на развітанне капялюш, маўляў, гонар маю! - Нячаеў дагнаў Ганну з Індзірай Гандзі, узяў іх пад рукі і павёў у Крэмль. Віктар глядзеў услед: не ісці ж за імі… А куды яшчэ ісці, ён не ведаў.

- Ад вас з нейкім абрэзкам у капелюшы сыходзіць каханая, найлепшая, якая ў вас магла быць, жанчына, а вы не ведаеце, што рабіць? - спытаў Вензель. - У такім разе вось вам прэзент на памяць пра яе. Падарунак ад 1-й лабараторыі.

Падарункам ад 1-й лабараторыі былі два срэбрана-бліскучыя шарыкі, падобныя да тых, што выпалі з "ашыйніка", калі яго здымалі з Віктара ў лякарні. Яны прыемна зацепліліся ў руцэ, нават, здавалася, запульсавалі, выпраменьваючы цяпло.

- І ў дадатак... - праз паўзу, нібы раздумваючы, ці казаць гэта, прагаварыў Вензель. - У дадатак да падарунка вось што. Адразу пасля аварыі Ганна завезла вас у крамлёўскі шпіталь на Уздвіжанцы. Там ёй сказалі: "Нам вельмі шкада, але..." Тады яна патэлефанавала мне.

- Чаму вам?

- А каму яшчэ, калі вы не жывы? І я назваў ёй адрас на Лубянцы, куды вас прывезці. Але ўсё адно мы вас не ажывілі б, ніякія рэгенератары не дапамаглі б, калі б не яна. У вас, каб вы ведалі, палова яе крыві, але кроў можна было ўзяць у кожнага, у каго ваша група. Ганна аддала вам палову жыццёвай сілы, якая важней за кроў, бо яна і ёсць жыццё, якое мы навучыліся пераліваць. Не буду тлумачыць тэхналогію, вы ўсё адно не зразумееце, але, каб нешта ўцямілі, гэта як дыханне губы ў губы, толькі выдыхаеш не паветра, а душу. І калі кроў можна ўзяць прымусова, дык жыццёвую сілу, душу прымусова не возьмеш, а толькі тады, калі нехта сам захоча аддаць яе некаму, не пашкадуе. Падзеліцца жыццём. Інакш нічога не выйдзе, не перальецца. Ганна не пашкадавала. Яе папярэдзілі, што гэта не кроў, якая адновіцца, а яна не пашкадавала. Прасіла ніколі і нікому пра тое не казаць, і я не казаў, але цяпер падумаў, што вам трэба ведаць. І яшчэ, я думаю, варта вам ведаць вось што: тое самае зрабіла некалі яе маці. Дзеля каго - здагадайцеся самі. Але тады мы яшчэ толькі пачыналі - і не ўсё ўдавалася.

Ганна!.. Нешта такое: лякарня, падобная да Ганны жанчына на суседнім ложку, зеленаватага колеру прылада на стале паміж імі, што міргала агеньчыкамі і падавала ціхія, як спадарожнік з космасу, сігналы, бегатня людзей у сініх халатах Віктару ўспаміналася. Так успаміналася, нібы снілася, але ці мала што можа прысніцца?..

"Каханне - гэта калі тваё жыццё не ў табе, а ў іншым чалавеку". Вось чаму яна паўтарала і паўтарала гэтыя словы! Вось чаму вярталася і вярталася да таго, што ўбачыла ў Крэўскім замку! Да Любові, якая зратавала ад смерці Вітаўта! Пераліла ў яго сваё жыццё! Дык у каго пераліла? Ці варты ён ахвяры? Вось што Ганну, калі яна бачыла, як мітусіўся Віктар у падараваным ёй жыцці, гняло. Вось што яе мучыла, калі толькі Вензель усё гэта не прыдумаў.

- Вы таксама раман пішаце, Назар Януаравіч?

Вензель выявіў на твары штосьці кшталту крыўды.

- Я не займаюся белетрыстыкай. Жыццё - дакументальны жанр, як кажа Цапман.

Дакументальным жанрам называў жыццё Марат, які з таго часу, калі пакінуў развітальную запіску: "Жыццё - дакументальны жанр. Заўтра ўвечары самалёт. А там - як Бог дасць", - ніяк болей не гукаўся, і ніхто не ведаў, дзе ён і што з ім.

- Цапман? - перапытаў Віктар. - Які Цапман?

- Ваш мінскі знаёмы, які збіраўся з’ехаць за мяжу, бо ў Мінску яго пераследвалі. Ці ён ваш сябар, не ведаю ўзроўню вашых адносінаў. Але ведаю, што вы папрасілі за яго беларускае кіраўніцтва, ён нікуды не з’ехаў, а пасля нам спатрэбіўся інжынер па электроніцы - і лепшага за Цапмана мы не знайшлі. А калі б ён з’ехаў, дык не было б у нас лепшага. Так што ўсё, што вы рабілі, зроблена вамі на карысць Радзімы, незалежна ад таго, што вы думалі зрабіць.

Сапраўды незалежна… Усё, што адбывалася з ім апошнім часам, адбывалася незалежна ад ягоных намераў. Але тое, што адбывалася з тымі, хто быў побач, адбывалася праз яго. Мацвеева пасадзілі, Цапмана завербавалі. Не сам жа ён, антысаветчык, у 1-ю лабараторыю падаўся. У КГБ. Не пайшоў бы Віктар прасіць за яго, ён бы з’ехаў.

Кругам па плошчы яны падышлі да Лобнага месца, дзе Сталін, усё яшчэ нешта выгаворваючы Берыі, глянуў на іх, і позірк быў такі мёртвы, што Віктар сцяўся, нервова крутнуў шарыкі між пальцаў, адзін з якіх выслізнуў, падскочыў на брукаванцы - Сталін спрытна злавіў яго.

- А вось і таварыш Вензель! У шарыкі таварыш Вензель гуляе! А што нам скажа таварыш Вензель пра поспехі 1-й лабараторыі?

Нічога не адказаўшы Сталіну, Вензель забраў у яго шарык.

- Вы чаго, Віктар Паўлавіч, гэтак сцяліся? Ён жа пакуль не жывы. - І вярнуў шарык Віктару. - Гэта "мысляр", як мы яго назвалі. Адзін "мысляр" кантраляваў ваш стан, калі вас ажыўлялі. Фізіку. Другі - псіхіку. Свядомасць. Каб вы нічога не западозрылі, іх схавалі ў "ашыйнік". На той час не было яшчэ ў нас Цапмана, які зрабіў іх не большымі за макавае зерне. Геніяльны інжынер.

"Адна з уласцівасцяў любой эфектыўнай сістэмы - імкненне да кампактнасці", - казаў Марат. І вось што з гэтага выйшла.

- І што? - спытаў Берыя, які зацікаўлена слухаў Вензеля. - Што з таго, што нешта большае стала меншым?

- Меншае стала большым па сваіх магчымасцях, таварыш Сталін, - чамусьці не Берыі, а Сталіну адказаў Вензель. - Цяпер мы можам, прыдумаўшы для гэтага любую прычыну, напрыклад, прышчэпкі супраць грыпу, ужыўляць "мысляроў" незаўважна для пацыентаў, кантраляваць іх і кіраваць імі. Для таго, каб вы ажылі, трэба ўжывіць такое жаданне мільёнам людзей, гэта вялікая праца, так што давядзецца, Іосіф Вісарыёнавіч, яшчэ пачакаць.

Сталін сувора зірнуў на Берыю.

- Чуў, Лаўрэнцій?.. А ты: гэта добра, што вы на крыжы! Хто на крыжы, той ажывае! У свеце навукова-тэхнічны прагрэс, а ты мне казкі біблейскія! Нібыта паэт нейкі, а не наркам дзяржаўнай бяспекі СССР!.. Дарэчы, дзе Купала? Мне аднаму вісець?

Тое самае, калі ўжо Сталін і Купала на адным крыжы, хацеў спытаць Віктар.

- Адлучыўся, - сказаў на ягоны дапытлівы позірк Вензель. - Ён не любіць пахаванні. Як і я. І, каб вы ведалі, я тут не праз тое, што Брэжнева хаваюць. І нават не праз вас. Праз Ганну, - пад руку павёў ён Віктара ад Лобнага месца. - Некалі я быў закаханы ў яе маці. Так закаханы, што вар’яцеў, гатовы кінуць увесь свет да яе ног. Але ёй патрэбны быў не свет. Паэт. Бачыце, нават зрыфмаваў, хоць гэта не мой жанр. І тады я паспрабаваў стаць чымсьці большым, чым паэт. Не меншым, чым свет, у якім ёсць жыццё, смерць і ўваскрашэнне. І стварыў 1-ю лабараторыю. Я прымяраў ролю бога, а Ганна прыдумала з мяне д’ябла. І гэты прыдуманы лабараторны д’ябал стаў д’яблам Купалы. Можа, праз тое і рынуўся ён у лесвічны пралёт.

Віктар адчуў, як у ім пагарачэла кроў.

- Дык яго не скінулі? Рынуўся сам?

- Скуль я ведаю? Мы пазнаёміліся, калі ён быў ужо нябожчыкам. І пра тое, скінулі яго ці сам рынуўся, не казаў.

Зірнуўшы на гадзіннік, Вензель спыніўся каля ўваходу ў ГУМ. Відаць было, што размаўляць пра смерць Купалы ён не хоча. Як і ніхто з тых, хто мог пра гэта нешта сказаць.

- Але ж вы маглі быць у той вечар у гатэлі "Масква".

- Мог, але не быў. У той вечар я быў у антыкварнай краме. 1-я лабараторыя - праца, а крама - хобі. Як і цырк. Для адпачынку. Калі памятаеце, крама мая тут, у ГУМе. Бачылі, колькі ў ёй цікавых рэчаў? Але з усяго, як падарунак на развітанне, выбраў я для вас вось гэта, - дастаў Вензель ключ з кішэні паліто. - Калі не захочаце адчыніць дзверы, якія ён адмыкае, аддайце ключ Ганне. У мяне будзе прычына сустрэцца з ёй, каб забраць.

І Вензеля праглынулі дзверы ГУМа.

Узяўшы ключ, Віктар доўга стаяў на Краснай плошчы, гледзячы, як расцякаецца пасля пахавання натоўп - мёртвыя скрозь жывых і жывыя скрозь мёртвых.

Да ключа быў прычэплены нумар, як гэта робіцца ў гатэлях. 414.

LIX

Сталін змоўк знясілена, схіліўшы галаву на плячо, і Купала падумаў: "Гэта ўжо трызненне. Вар’яцтва. Калі нехта кажа, што не змог пахаваць маці, бо ў той дзень яму трэба было расстраляць саснёнага фельдмаршала, каб уратаваць Расію, гэта вар’яцтва".

- Што ж, калі ніхто… - пераставіла Ганна вядро з-пад ног Купалы пад ногі Сталіна - і вада ў вядры, калыхнуўшыся і засвяціўшыся на дне, загарэлася, агонь палыхнуў клубам, узнёсся ўверх…

"…І агонь Ягоны ў вадзе!" - тут жа ўспомніўся Купалу сон, убачаны ў трэці дзень па смерці, і Хрыстос у тым сне, і падарожнік, які прыйшоў у горад, збудаваны Ірадам, каб сказаць Хрысту: "Шлях твой да Яна Купалы. Ідзі да яго на Іярдан".

Купала кінуў вокам на Лётчыка - той зорку на шлеме не кранаў: вада загарэлася сама.

Ганна нахілілася, зачарпнула агонь, які палаў у яе руках, і абмыла агнём боты Сталіна. Раз, другі, трэці.

"Хрышчу цябе святлом і агнём…"

- Хрышчу цябе святлом і агнём, - прагучала над Краснай плошчай, і жывыя з мёртвымі, уражаныя тым, што толькі што ўбачылі, пачалі хрысціцца, маліцца - і тут загаварыў крыж. Глухаваты голас ягоны гэтаксама, як ціхі голас Хрыста, пранікаў скрозь крамлёўскія сцены і скрозь сцены ГУМа, скрозь мураванкі Пакроўскага сабора і Гістарычнага музея, разносіўся над Масквой, з ветрам ляцеў далей, лунаў над нізінамі, гарамі і пагоркамі зямлі, што разам з землямі татарскімі і ўдмурцкімі, мардоўскімі і марыйскімі, калмыцкімі і кумыцкімі, эвенскімі і нанайскімі, саамскімі і юкагірскімі, тазынскімі і лазынскімі, хакаскімі, карэльскімі, нянецкімі, езідскімі ды іншымі, населенымі амаль дзвюма сотнямі народаў, чамусьці называлася - пад плач званоў зруйнаванага храма Ісуса Хрыста! - святой Руссю. "Не толькі агонь, усё ў свеце цягнецца да нябёсаў. Кожная травінка, былка кожная! - вяшчаў, павярнуўшыся да маўзалея тым бокам, на якім быў раскрыжаваны Сталін, крыж, і ці не ўсім, хто быў на плошчы, здавалася, што гэта ён, правадыр, і вяшчае. - І калі б Расія, як агонь, мкнула да неба, у ёй бы болела Бога! Але яна, як дым, сцелецца да небасхілу, каб у ёй болела зямлі! На захадзе і ўсходзе, на поўдні і поўначы. І пакуль будзе так, датуль валадарыць у ёй будзе той, хто рухаецца адразу ў чатыры бакі, не маючы ніякай іншай, апроч зямлі, мэты! І гэтым будуць апраўдвацца ахвяры, смерць, кроў! Так было заўсёды! Усё, што дзеелася ў Расіі вар’яцкага, жахлівага, нечалавечага, мела апраўданне ў тым, што дзеелася яно дзеля Расіі!.. - прамаўляў крыж, а полымя разгаралася, на Сталіне затлелі боты, і ён - ці праз тое, што амаль гарэў, ці праз тое, што разумеў: усім здаецца, нібы гэта ён прамаўляе! - біўся патыліцай аб глухавата-драўляны голас. А ў руках архімандрыта Данскога манастыра Ісідара, вар’яцеючы ад таго, што чула, білася галава патрыярха Ціхана.

"Падымі мяне, Ісідар… - ледзь разнімаючы вусны, папрасіла галава патрыярха. - Падымі… прамовіць хачу.." А калі архімандрыт узняў яе, галава нешта прахрыпела.

"Анафема. - прашаптаў, мусібыць, тое, што не разабраў у хрыпах галавы патрыярха Купала, архімандрыт Ісідар. І паўтарыў гучней, ужо ад сябе. - Анафема!.. "

Прыпякала ўсё болей, Купала адчуваў свае ногі так, нібы нацёр іх у новых неразношаных чаравіках, у якіх да таго ж засмылелі падэшвы. Ён рвануўся левай рукой да правай, паспрабаваў вырваць цвік, але той не паддаваўся, Несцярэнка з Кашкадамавым, Кіраў з Тухачэўскім, Горкі з Маякоўскім, Коган з Куйбышавым увагналі яго па самую плешку, і тады віленскія пакутнікі нахілілі крыж, Кумец з Кругляцом выдралі цвікі з рукі і ног Купалы, Няжыла зняў яго з крыжа, які падхапілі сталінскія сокалы, абодва ў лётных шлемах, Рыбко з Чкалавым, і ўзнялі раскрыжаванага Сталіна над Лобным месцам.

- Браты і сёстры!.. - узвіўся, здалося, языком агню Сталін, і амаль адразу, перакрываючы ягоны голас, па Краснай плошчы, якая таго, што прамаўляў крыж, нібыта й не пачула ці не захацела пачуць, пракацілася: "Ур-р-а!.." І ўзвіліся чырвоныя сцягі, разгарнуліся транспаранты, узляцелі каляровыя шары. "Няхай жыве таварыш Сталін! Ур-р-а!.. Слава таварышу Сталіну! Ур-р-а!.." - пачала выстройвацца, нібы па чыімсьці загадзе, плошча ў калоны, першая з якіх, спартыўныл таварыствы "Буравеснік", "Працоўныя рэзервы", "Дынама", "Лакаматыў", "Спартак" замаршыравалі пад музыку ваеннага аркестра, і пайшлі, пайшлі па плошчы перад лобным месцам прадстаўнікі працоўных калектываў, заводаў і фабрык, калгасаў і саўгасаў, акадэмій, інстытутаў і тэхнікумаў, мастацкіх вучэльняў і школ, таварыстваў педагогаў-марксістаў, гісторыкаў-марксістаў, краязнаўцаў-марксістаў, таварыства "Далоў непісьменнасць!" і таварыства па зямельным уладкаванні працоўных габрэяў, таварыства будаўнікоў пралетарскага кіно і проста таварыства будаўнікоў, таварыства шэфства горада над вёскай і таварыства вывучэння міжпланетных зносін, міжнароднай арганізацыі дапамогі змагарам рэвалюцыі, руху "Біскаўтаў!", таварыства пралетарскага турызма, ваяўнічых бязбожнікаў і аматараў крэмацыі з двума партрэтамі Кашкадамава, з галавой і без галавы. За ваяўнічымі бязбожнікамі і аматарамі крэмацыі дзяўчынка з ружовым банцікам і хлопчык у піянерскай пілотцы неслі транспарант "ГУЛАГ", пад якім крочылі першыл ягоныя кіраўнікі на чале з Хведарам Эйхмансам, начальнікі Стэплагу, Мінлагу, Дуброўлагу, Азёрлагу, Берлагу, гулагаўскіх упраўленняў "Галоўгідраволгабалтбуд", "Сталінградгідрабуд", "Галоўспецнафтабуд", Усходняга ўпраўлення будаўніцтва і лагераў БАМ, Заходняга ўпраўлення будаўніцтва і лагераў БАМ, "Енісейбуд", "Асоббуд", "Галоўспецбуд", "Галоўасбест", "Галоўслюда", "Сярэднеазбуд", "Башспецбуд", "УЛСПЧМ", "УТП", "ГУАС", "ГУЛГМП", "ГУЛЛП", будаўнікі Беламорска-Балтыйскага канала імя Сталіна і Сталінградскай ГЭС, Волга-Данскога канала імя Леніна, Транспалярнай магістралі, Паўночнай чыгункі, тунеля на Сахалін, гарадоў Камсамольск-на-Амуры, Савецкая Гавань, Дубна, Дудзінка, Находка, Ухта, Інта, Пячора, Варкута, мільёны ледзь жывых і мёртвых зэкаў групы "А", групы "Б", групы "В", групы "Г", сярод якіх мільгалі і мільгалі знаёмыя твары сасланых і расстраляных: вунь невядома дзе памерлы і пахаваны Восіп Мандэльштам, сябар Маякоўскага Уладзімір Нарбут, Абдула Тагі-Задэ, Тыцыян Табідзе, якога, у адрозненне ад Галактыёна Табідзе, Берыя не цытаваў, бо Галактыёну ў Тбіліся пашчасціла выжыць, а Тыцыяна расстралялі ў Тбілісі, як у Мінску расстралялі Кляшторнага і Таўбіна, Зарэцкага і Валасевіча, Кульбака і Аксельрода, Лявоннага і Дудара, маладых таленавітых паэтаў і вучоных, музыкаў і актораў, болей за сотню якіх паклалі ў адну цёмную восеньскую ноч, - вунь яны ідуць асобнай купкай, і Міхась Чарот, які надрапаў перад смерцю на сцяне турэмнай камеры: "Я прысягаю вам, сябры, мае палі, мае бары, - кажу вам - я не вінаваты!" - убачыў Купалу, замахаў, заштурхаў хлопцаў, паказваючы: "Купала! Купала!.. Вунь там, пад крыжам, на якім Сталін!" - і ўсе хлопцы ўскінулі рукі, запляскалі, бо мусіць, падумалі, што калі Сталін на крыжы, а Купала пад крыжам, дык гэта ён, Купала, Сталіна раскрыжаваў, і цяпер усё зменіцца!.. А як і што для вас можа змяніцца, калі па баках калоны ваенізаваная ахова, калі вы закатаваныя, забітыя, хлопчыкі мае, на якіх былі ў мяне, у Беларусі былі такія спадзяванні, гэткія надзеі?!. Родненькія!.. Алесік, Юрка, Тодар, Майсей, Міхась!.. Як жа сэрца мне цісканула, які жах паклаўся агнём і дымам наперадзе, калі вас не стала, і я ўвайшоў у гэты дым з агнём, падумаўшы, што разам з вамі можа не стаць Беларусі, маці, якая вас нарадзіла, і дасюль з гэтага жаху, з дыму гэтага і агню не магу выйсці…

Завод за заводам, фабрыка за фабрыкай, калгас за калгасам, лагер за лагерам, а паміж імі то Саюз кампазітараў, то Саюз мастакоў, то Саюз пісьменнікаў, то таварыства "Веды" з транспарантам "Няхай жыве нармальны Статут навуковых, навукова-мастацкіх і літаратурных таварыстваў!" крочылі і крочылі калоны, якім канца-краю не відаць было, і ў кожнай з іх, нават самай мёртвай, жыўцом спаленай у гарах Чачні ці затопленай на баржы ў вусці ледзянога Енісея, знаходзіўся нехта, хто крычаў Сталіну "ўра!". Іх не зразумець было, гэтых людзей - ні жывых, ні мёртвых. Сталін нават не глядзеў на іх - ён пазіраў, усміхаючыся, на Хрыста.

- Таварыш Сталін!.. - узбеглі на лобнае месца і ўхапіліся за крыж разам з "сокаламі", падумаўшы, відаць, што правадар трыумфальна вернецца зараз не толькі ў маўзалей, але і ў Крэмль, Берыя з Мяркулавым. - Мы з вамі, Іосіф Вісарыёнавіч!.. Мы з вамі! - І Берыя скамандаваў "сокалам". - На маўзалей! На трыбуну!

"На маўзалей!.. На трыбуну!.." - падхапілі калоны дэманстрантаў, размахваючы сцягамі, плакатамі, транспарантамі. Яшчэ вышэй узнялі крыж са Сталіным сокалы Рыбко і Чкалаў, энкавэдысты Берыя з Мяркулавым, маршал Тухачэўскі з капітанам Забіякіным, які й не ведаў, што гэта за чалавек на крыжы, якому хацеў ён боты пачысціць, але, як усе, гэтак і капітан, - і тут Хрыстос, які доўга і самотна, самотна і доўга глядзеў на ўзвіраваную Красную плошчу, на зэкаў і фізкультурнікаў, на калгаснікаў і рабочых з інтэлігенцыяй, на правадыроў і народ, які правадырам, што тапталі яго, як анучу на ганку, гатовы быў вылізаць боты, ускінуў галаву ў неба і нешта прашаптаў. Купала не расчуў Ягоныя словы, але па губах яму здалося, што Сын Божы прамовіў: "Гэй бэн гіном…"

Абрус, якім быў засланы стол на даху, дзе сядзелі апосталы, узняло ветрам - Юда ледзь паспеў схапіць і пакласці ў кайстру хлеб, разламаны з Хрыстом. "Янка!" - крыкнула, учапіўшыся за верхавіну крыжа, каб на вянку яе вецер не знёс, Спагада. Яна спусцілася ніжэй, падала руку, віленскія пакутнікі ўсадзілі Купалу побач з ёй на вянок, які паціху пачаў падымацца, і Купала праплыў спачатку тварам да сталінскіх, якія ўжо гарэлі, ботаў, потым да ягоных галіфэ, кіцеля, а калі апынуўся тварам у твар з правадыром, вянок на імгненне завіс, галава Сталіна павярнулася, але ўбачыў Купала не сталінскую патыліцу, а твар Лётчыка ў шлеме, які зарагатаў: "Каян Лупака!.." - і Спагада плюнула яму ў рознакаляровыл вочы: "Сатана пракляты!" - а ў грудзях Купалы ўскіпела такая злосць, што ён таксама не стрываў, плюнуў: "Не схаваешся за Богам!" - але галава зноў імгненна павярнулася, плявок паляцеў у твар Сталіну, які скрывіў губы, усміхнуўся змрочна: "Пры жыцці паспрабавалі б…"

- Так! Паспрабавалі б пры жыцці!.. - страшна ўскрычала, коцячыся па плошчы ад музея рэвалюцыі, галава Кашкадамава. З разгону ўскацілася на лобнае месца, павярнулася да трыбуны маўзалея. - А то цяпер рассмялеліся! Тыран! Людажэр!.. А народ любіў! Жыць стала лепей, жыць стала весялей! Вы не Сталіна - вы народ прадалі! Ра-сі-ю!.. - хрыпла ляцела ад лобнага месца да маўзалея, і не паспеў Купала падумаць, што, калі б Кашкадамаву далі слова на трыбуне, галава ягоная крычала б зусім іншае, як тая падкінулася, кульнулася цераз патыліцу і, стукнуўшыся лбом у вядро, перакуліла яго…

Купала зірнуў на дах маўзалея - нікога там не ўбачыў. Нібы Хрыстос з апосталамі адляцелі на ўзнятым ветрам абрусе. Не было і святых Пятра з Паўлам у порціку - толькі мільгнуў паміж цэнтральнымі калонамі і знік за імі Лётчык.

Полымя плёхнула на лобнае месца, драўляны насціл якога адразу запалаў, віленскія пакутнікі скочылі з яго на брукаванку, развітальна ўзмахнулі рукамі і кінуліся да Маскварэцкага маста, дзе іржалі, чакаючы іх, коні. З узнятым на крыжы Сталіным рушылі да трыбуны цераз плошчу, скрозь жывую з мёртвай чалавечую плынь сталінскія сокалы Рыбко і Чкалаў, Берыя з Мяркулавым, архімандрыт Ісідар з галовамі патрыярха Ціхана і старшыні таварыства аматараў крэмацыі Кашкадамава ў руках, маршал Тухачэўскі і капітан Забіякін, а за імі, ціскаючыся і штурхаючы адзін аднаго, лезучы адзін аднаму на спіны, усе, хто быў паблізу лобнага месца, на якім засталася толькі Ганна. Стаяла ў агні, так раскінуўшы рукі, нібы абдымалася з агнём. Адна няверная сярод верных, адна грэшніца сярод святых, адна жывая сярод мёртвых.

"Я гатовая за цябе жывой згарэць".

Вянок падняўся над лобным месцам ужо даволі высока, да ўзроўню дзясятага паверха гатэля "Масква", што віднеўся за гістарычным музеем. Зірнуўшы ўніз, Купала абняў, прытуліў да грудзей, у якіх ударыла сэрца, Спагаду, і калі яна, убачыўшы, як зірнуў ён на абнятую полымем Ганну, безнадзейна папрасіла: "Янка, не трэба. Не трэба, Яначка…" - разамкнуў абдымкі і скочыў з вянка.

"...не ўсё спраўджваецца не толькі ў людзей, але і ў Бога."

- Янка! - вогненна закрычала насустрач яму Ганна. - Яначка!..

"...і нехта злятае з дзясятага паверха гатэля, нехта - з дзясятага паверха нябёсаў".

Спагада крутнулася на вянку, спрабуючы вярнуцца, але падхоплены гарачай хваляй вянок лёгка ўскінуўся ў неба, і затрапятала за ім распраўленая ветрам шаўковая стужка: Мне сняцца сны аб Беларусі…

Пакружыўшы над лобным месцам, дзе шугаў, сцякаючы на брукаванку, агонь, над маўзалеем, з трыбуны якога прамаўляў раскрыжаваны Сталін, над Краснай плошчай, па якой крочылі і крочылі скрозь полымя дэманстранты, Спагада праляцела над Крамлём, над Аляксандраўскім садам і скіравала на захад. Агледзеўшыся, яна ўпершыню заўважыла, што пахавальны вянок Купалы сплецены з тых жа кветак, якія намаляваныя ў вянку на вокладцы ягонай кнігі "Ад сэрца".

Па Кутузаўскім праспекце рухалася ў бок Мінскай шашы машына, у якой, Спагада гэта ведала, з Данскіх могілак Масквы везлі на перазахаванне ў Мінск прах чалавека, які ніколі не паміраў.

Спагада апошні раз азірнулася - за ёй, даганяючы сонца, скакалі на гнядым, на чорным і на белым конях Кумец, Круглец і Няжыла, а за імі, агнём і дымам паласуючы неба, з якога ўсміхаўся Бог, палала Масква.

60

Вечарам 15 лістапада 1982 года Віктар Маргер, убраўшыся ў белую з цёмна-чырвонымі агатавымі запінкамі кашулю, апрануў цёмна-карычневы, тонкага сукна ангельскі гарнітур, абуў карычневыя на тонкай скураной падэшве чаравікі, павязаў светла-шэры з цёмна-чырвонай агатавай шпількай гальштук, сунуў у заднюю кішэню штаноў карычневую з чырвонай аблямоўкай насоўку, у левую ўнутраную кішэню пінжака - чорны скураны партманэт з пропускам у 300-ю секцы Упраўлення справамі Савета міністраў СССР і пасведчанне сябра Саюза пісьменнікаў, у правую кішэню - яшчэ адзін скураны партманэт, карычневы з пропускам у сталовую Упраўлення справамі ЦК КПСС, нататнік, на першай старонцы якога быў запісаны верш, прысвечаны Купалу, і, увайшоўшы ў вестыбюль гатэля "Масква", спытаў адміністратарку, ці вольны 414-ы нумар? Адміністратарка, жанчына, падобная да Люцыны, ліфцёршы ў доме Кручы, якая перадавала яму, каб застрэліўся, пісталет, адказала, што нумар заняты, але чалавек, які ў ім жыве, рэдка ў сябе бывае, так рэдка, што яна не бачыла яго, колькі тут працуе, і зараз можа падняцца, каб паглядзець, ці ў нумары пастаялец… - яна пагартала нейкія паперы. - пастаялец Луцкевіч, на што Віктар сказаў, што не трэба, з яе дазволу ён падымецца сам, і адміністратарка заківала: "Калі ласка, вы ж таксама там жылі, вас я не так даўно бачыла, яшчэ дама з вамі была, шыкоўная такая, апранутая шыкоўна, і вы сёння шыкоўна апрануліся, як Луцкевіч, а дама, якая была з Луцкевічам, таксама някепска апранутая і, ведаеце, вельмі падобная да вашай, толькі старэйшая, нядаўна яна пайшла, так што там ён, калі ён там, адзін".

Віктар падняўся на чацвёрты паверх, памарудзіў перад дзвярыма, не паспеў адамкнуць - дзверы расчыніліся самі. У парозе стаяў Купала. Відаць, ён чакаў тую жанчыну, якая нядаўна выйшла з нумара. Спадзяваўся, што вернецца. Ступіў у калідор, паглядзеў у адзін бок, у другі, і толькі тады жэстам запрасіў зайсці.

Нумар выглядаў не так, як тады, калі Віктар жыў у ім з Ганнай, а так, як быў апісаны 29 чэрвеня 1942 года ў данясенні № 3/3/6661 начальніка 3-га Упраўлення НКВД СССР Горлінскага на імя Берыі і Сталіна. На стале ляжала каробка шакаладных цукерак, пачак цыгарэт "Эліт", стаялі келіхі з недапітым віном, попельніца з недапалкамі, а пад сталом - дзве бутэлькі з-пад шампанскага. Адзіная рэч, якая не была апісаная ў данясенні, - тэлескоп каля вакна. Пазначаныя былі нават такія дробязі, як адарваны гузік на падлозе, а тэлескоп чамусьці не.

- Вы па тэлескоп? - спытаў Купала. - Чаму вы думаеце, што ён ваш?.. Зрэшты, можаце забіраць, я цяпер без тэлескопа ўсё бачу. Нават зорку Акубенс, якой восенню амаль не відаць. Магічная зорка. Падвойная. Зорка прароцтваў і пранікненняў у мінулае.

- Вы пад ёй нарадзіліся.

- Вы гэта памятаеце? А вы пад якой?

- Таксама пад ёй.

- Таксама?.. Тады не дзіўна, што ў мінулае праніклі. Сядайце… Я ведаў, што прыйдзеце. Ці вы, ці нехта іншы… Але не думаў, што маім шляхам.

Віктар зразумеў, пра што ён.

- Так, амаль вашым. Хоць спрабаваў яго пазбегнуць.

- Не ўдалося?

- Так, не ўдалося.

Купала ўзяў цыгарку, запальнічку, закурыў.

- На жаль, нічым не магу дапамагчы. Немагчыма пазбегнуць непазбежнага.

- Але ж гэта не непазбежнае. Гэта выбранае.

- У вас быў выбар?

- Так. Як і ў вас.

- Смерць ці жыццё - гэта не выбар.

- А што гэта?

Купала прамаўчаў. Ці не захацеў адказаць, ці не меў адказу. Памаўчаўшы, спытаў:

- Вы прыйшлі мяне вінаваціць?

- Не. Цяпер - не. Але раней, у пару юнацтва…

- Калі хацелася мець ідэальных бацькоў?

- Так. Маці, якая б ні ў чым не схібіла, бацьку, які б не паддаўся, не зламаўся, не спакусіўся, а калі ўсё ж зламаўся і спакусіўся - зрабіў выбар паміж жыццём і смерцю.

Падняўшыся, Купала падышоў да вакна, доўга глядзеў у яго. Сказаў, не павярнуўшыся, і Віктар бачыў, як напружылася ягоная спіна.

- Недзе я ўжо чуў такое. Маўляў, быў у Купалы выбар… "Ён мог падацца ў эміграцыю, мог пакончыць самагубствам, мог сказаць "не" бальшавікам і ўпасці ў дол у Курапатах. Нічога такога ён не зрабіў", - хіснуўся Купала, нібы яму ўдарылі ў спіну. - Перапрашаю, што не апраўдаў надзей. І перапрашаю за банальнасць адказу.

Ён вярнуўся да стала, сеў.

- Я так разумею, што размаўляць нам болей няма пра што. Усё сказана. - І кіўнуў на пустыя бутэлькі пад сталом. - Можна было б выпіць, але і выпіта ўсё. Хіба падняцца на дзясяты паверх. Там госці ў старшыні Саюза пісьменнікаў, яны выпіваюць. Хочаце?

- Не.

- Чаму?

- Бо ведаю, што будзе, калі вы падымецеся на дзясяты паверх.

Купала дакурыў, пацягнуўся да пачка па новую цыгарку - пачак быў пусты. "У мяне тут схованка ёсць", - зноў прайшоў ён да вакна, засунуў руку пад падваконнік і дастаў цыгарку. Яна была зжаўцелая, ён закашляўся, закурыўшы, спытаў праз кашаль:

- Ведаеце, што будзе?.. Тады, можа, і мне скажаце? Бо ўсё адбылося гэтак хутка, што я не ўцяміў, як. Помню, як раней спрабаваў зарэзацца, а тут - заслона.

- Я не зазіраў за заслону і не ведаю, як. Ведаю толькі - што.

- Дык давайце падымемся. І ўсё ўбачыце. Потым раскажаце, мне цікава…

- Не!

- Чаму? Баіцёся ўбачыць маю смерць яшчэ больш банальнай за жыццё?

Ён сам сказаў тое, чаго не хацеў казаць Віктар.

- Адзін з маіх сяброў любіць паўтараць: "Невядомае - усё, што захочаш, а вядомае толькі адно". Праз невядомае ваша жыццё небанальнае.

- А якое? Пісаць і піць, піць і пісаць - што можа быць больш банальным?.. Хіба што насамрэч скончыць жыццё самагубствам, калі піць можаш, а пісаць ужо не! Ды калі яшчэ ў цябе некаханая жонка, калі ў цябе маці, якую ты кінуў адну паміраць, і каханая палюбоўніца, якая цябе раскахала!

Так мог сказаць толькі бязлітасны да сябе чалавек.

Віктар думаў, што Купала будзе апраўдвацца, шкадаваць сябе, а ён не апраўдваўся і не шкадаваў.

- Вы не шкадавалі сябе. Тады чаму ўсё ж не паспрабавалі…

Купала ўскочыў, кінуў недапалак у попельніцу, не патушыўшы яго.

- Яшчэ раз узяць нож і яшчэ раз успароць жывот? Каб сказалі, што вар’ят, і завезлі ў вар’ятню? Бо да таго дапіўся, што не хоча жыць? А я жыць хацеў! Думаеце, гэта проста - не захацець жыць? Праз што? Знайдзіце ў сабе адказ на гэтае пытанне: праз што? І калі знойдзеце, паспрабуйце! - дастаў ён з кішэні і паклаў на стол складны сцізорык. - Я выйду, каб вам не замінаць.

- Чакайце!

- Чаго чакаць? - пазногцем патушыў недапалак Купала, якога размова з Віктарам відавочна пачала раздражняць, і Віктар падумаў: "Яго раздражняў гэты свет. Ён баяўся, што будзе раздражняць і той. Таму не паспрабаваў…"

- Яшчэ спытаць хачу…

- Што?

Не пытаць жа: "Вы не паспрабавалі, бо пабаяліся…" - і Віктар ужо й не ведаў, што яшчэ спытаць, але яму не хацелася, каб Купала вось так, даўшы нож для самагубства, сышоў, нібы нож для паэта - самы важны інструмент, таму пра яго самая важная, апошняя размова, і ён спытаў:

- Вы больш не пішаце лісты да Бога?

Выходзячы, Купала спыніўся каля таршэра, пад якім паўтара года таму спала на падлозе Ганна.

- Вы пра што? Калі пра вершы, дык гэта не лісты да Бога. І ні да каго. Гэта нашы шэпты ў вечную адсутнасць.

Такога адказу Віктар не чакаў. Так мог хто заўгодна адказаць, але не Купала.

Віктар збянтэжыўся, замітусіўся.

- Я прачытаць вам хацеў… - палез ён у кішэнь пінжака, дзе ляжаў нататнік з вершам, прысвечаным Купалу, а Купала кінуў: "Пасля прачытаеце!" - і выйшаў.

Толькі цяпер Віктар заўважыў справа ад таршэра дзверы, якіх раней не было. На дзвярах вісела шальдачка: "Лабараторыя". Ён падышоў, торгнуў лапезную пазалочаную, якую недзе ўжо бачыў, са змяінай галавой дзвярную ручку - дзверы не адчыніліся, з таго боку замкнёныя.

Узяўшы сцізорык, лёг у ложак. Вынуў лязо з тронак, правёў па ім пазногцем: як брытва. Лёгка можна ці жывот успароць, ці вены перарэзаць, ці горла… Засталося толькі адказаць самому сабе, па якой прычыне не захацець жыць?

Праз што?

Праз тое, што Ганна сышла?..

Праз тое, што Мацвеева з-за яго пасадзілі, а Цапмана завербавалі?

Праз тое, што пра ледакол эпохі напісаў?

Праз тое, што на партыйным з’ездзе выступаў?

Праз тое, што з Брэжневым цалаваўся?

Праз тое, што ў Польшчу паперадзе танкаў паехаў?..

Хто б пра ўсё гэта, калі б не было яго, Віктара Маргера, успомніў? Ні-хто! І праз тое, чаго без яго ніхто б не ўспомніў, успорваць жывот? Вены пераразаць?

Калі скласці ўсе прычыны ў адну, ці выйдзе тая, па якой можна не захацець жыць?..

Такой прычыны не выходзіла. Усё ў адно не складвалася. Не было гэтак балюча і гэтак сорамна не было, каб не стрываць.

Можа, таму не гэтак балюча і не гэтак сорамна, бо ён нежывы, як сказала яму недзе там, дзе Гімалаі, дзіўная жанчына з іменем Дзеві?

Калі ты нежывы, тады гэта прычына, каб не жыць. Бадай, адзіная.

Віктар адклаў ножык, падняўся, падышоў да тэлескопа.

На захадзе яшчэ дагарала вечаровая зара, а ўжо запальвалася над ёй зорка Арктур у сузор’і Валапаса. Вышэй на небе ў сузор’ях Ліры, Лебедзя і Арла разгараліся Вега, Дэнэб і Альтаір.

Зорку Акубенс у сузор’і Рака не разгледзець было, яна зорка вяснова-летняя, восенню ледзь заўважная. А вось сузор’е Вялікага Возу, хоць яно таксама вясновае, пасярэдзіне вясны ў зеніце, добра відаць і ўвосень. І найярчэй восенню ззяе ў небе Божы, Зорны, Птушыны, Млечны, як толькі ён ні называецца, шлях, па якім коціцца Вялікі Воз.

Запомніць назвы сямі зорак Вялікага Возу так, як яны пісаліся ў кнігах па астраноміі: Алькаід, Аліёт, Дубхэ, Міцар, Мягрэц, Мярак, Хвекда, - было цяжка. Гучалі яны чужынна, таму Віктар яшчэ тады, калі быў малы, прыдумаў для іх свае назвы. Ён заўважыў, ці яму гэтак здалося, што ў розныя дні тыдня кожная зорка свеціць па-рознаму. У панядзелак найярчэй зіхціць Алькаід, у аўторак Аліёт, у сераду Дубхэ… Так у крэўскім небе над дзедавай пуняй з саламянай страхой з’явіліся зоркі Панядзелак, Аўторак, Серада, Чацвер, Пятніца, Субота, Нядзеля.

Сёння найярчэй мігцела зорка Алькаід. Значыць, панядзелак.

На Вялікім Возе сядзелі і глядзелі на Віктара з другога боку тэлескопа, у якім, мусібыць, бачыўся ім Віктар меншым за макавае зерне, паэты-самагубцы. Уладзімір Маякоўскі, які застрэліўся, Сяргей Ясенін і Марына Цвятаева, якія павесіліся, Генадзь Шпалікаў і Аляксей Прасолаў, якія таксама павесіліся, Іван Ігнацьеў, які перарэзаў сабе горла, Галактыён Табідзе, які ў шпіталі выкінуўся з акна, Аляксандр Ром, Надзея Львова, Уладзімір Палятаеў, Віктар Гофман, Мікалай Дзяменцьеў, Юры Галіч, Яўген Лан, Лявон Аранзон, Вітальд Ахрамовіч, Ілля Габай, мадзьяр Ёжэф Аціла і паляк Рафал Ваячэк, грэк Карыатакіс Костас і гішпанец Альфонса Кастафрэда, француз Рэнэ Крэвель і мексіканец Хорхэ Куэста, чыліец Пабла дэ Рока, швед Хары Марцінсан - нобелеўскі лаўрэат, які закалоўся нажніцамі, амерыканцы Харт Крэйн, які ўтапіўся, Джон Барымэн, які кінуўся з моста на лёд, і Гары Кросбі, які застрэліўся разам з палюбоўніцай, Луцый Сенека і Стэфан Цвейг, якія скончылі жыццё разам з жонкамі, крэолец Эрык Роўч, які сплыў у адкрытае мора, немец Паўль Цэлан, які кінуўся ў рэчку з моста, японец Сіндзі Ока, які скочыў з даху, каб дазнацца, што бывае пасля смерці, ангельцы Джон Браўн, які перарэзаў сабе горла, і Томас Чатэртан, які атруціўся мыш’яком, італьянец П’етрадэла Вінья, які разбіў галаву аб сцяну, рымляне Марк Лукан і Лукрэцый, адзін з якіх перарэзаў вены, а другі кінуўся на меч, украінец Барыс Танэта, які павесіўся ў турме, літовец Юлюс Яноніс, які кінуўся пад цягнік, беларусы Сяргей Палуян і Рыгор Семашкевіч, які выгукнуў, кідаючыся з акна: "Любіце паэтаў!" - поўны воз паэтаў-самагубцаў, усім на Возе месца не хапала, і яны беглі за ім, пераскокваючы з зоркі на зорку.

Куды ехаў Воз? Куды ён іх вёз?

У бясконцую адсутнасць. У мільёны, мільярды гадоў маўчання. Вось гэтая бясконцая адсутнасць з бясконцым маўчаннем жахала Віктара, а не сама смерць, калі ён думаў пра яе. Але людзі на Возе пра гэта ўжо не думалі.

"Не здолеў? - пыталі яны. - Страціў каханую, прадаў сяброў, здрадзіў паэзіі - і не здолеў? Маці пакінуў адну паміраць - і не змог. А Купала мусіў здолець? Павінен быў змагчы?"

"Табе ж Сюзана пісталет перадала, - пахмурна казаў Маякоўскі. - Чаму не застрэліўся?" - "Я страляўся. З вашага пісталета ў кватэры Кручы" - "Тады чаму жывы?"

Адказаць на пытанне: "Чаму жывы?" - было не прасцей, чым на пытанне: "Чаму мёртвы?" Не скажаш жа: бо Вензель фокус паказваў.

"П’яны быў? - спытаў Бажыдар, футурыст, якога за Маякоўскім не адразу Віктар заўважыў. - Я таксама аднойчы п’яны страляўся. У рускую рулетку гуляў. Адзін патрон у сямізарадным рэвальверы. Тыдзень піў і тыдзень страляўся. У панядзелак, аўторак, сераду, чацвер, пятніцу, суботу… Шэсць разоў круціў барабан - і ўсё біў баёк у пустое. А ў нядзелю мяне заклініла. Чамусьці падумаў, што ў сёмы раз, калі сямізарадны рэвальвер, без варыянтаў. Канец! Вядома, не, але чамусьці я так падумаў. І вырашыў, што нядзеля - выхадны. А пасля ўжо не змог… Адно - калі з варыянтамі, іншае - калі без. Пайшоў у лес і павесіўся".

"Правільна, - сказаў Ясенін. - Калі вешаешся, заўсёды ёсць варыянты. Ці вяроўка парвецца, ці выпадзе крук. Ці, калі ў лесе, сук зламаецца. І павесіцца лепш, чым застрэліцца. Без крыві".

"Затое сіні, як баклажан", - не згадзіўсяў Маякоўскі, і пакуль усе яны спрачаліся, як лепш засіліцца - скочыць з даху ці сплыць у мора, узрэзаць вены ці атруціцца, павесіцца ці застрэліцца - Віктар выглядваў, ці няма сярод іх Купалы, ці не да іх выйшаў ён у гэтыя, з таго боку замкнёныя, дзверы? Не ўбачыўшы, спытаў: "Скажыце, Купала з вамі?" - на што Табідзе, які добра ведаў Купалу, сказаў, азірнуўшыся па баках: "А што яму з намі рабіць? Ён жа не самагубца".

Значыць, не сам скінуўся. Тады, можа быць, усё ж варта падняцца на дзясяты паверх, каб паглядзець, як яно было?

"Магу сказаць, як было, - скочыў з Возу і пайшоў па зорках Табідзе. - Купала быў трохі нападпітку, у добрым настроі, бо яму нейкая жанчына патэлефанавала, каб сустрэцца, і калі выйшаў з нумара на дзясятым паверсе, уздумаў каўзануцца па парэнчах лесвіцы. Ну, такое юначае глупства. Хіснуўся і не ўтрымаўся. Наўрад ці гэта можна лічыць самагубствам. Тым больш, што, куляючыся, ён нагамі спрабаваў зачапіцца за парэнчы, таму і чаравік з адной нагі зляцеў. Сам я гэтага не бачыў, Берыя мне так казаў".

А Берыя бачыў?.. Хутчэй за ўсё ён гэта прыдумаў, каб у гібелі Купалы знайсці месца ягонаму чаравіку, які застаўся на лесвіцы, і які сведчыў пра тое, што Купалу скінулі. Купала ўпіраўся, бараніўся, але…

"Можа быць, Берыя прыдумаў, - згадзіўся Табідзе. І тут жа не згадзіўся: - А можа быць, і не".

У гэтых самагубцаў фантазіі… З маста не ў ваду, а на лёд кідаюцца.

Трэба ўсё ж падняцца і паглядзець.

Раптам у тэлескопе з’явілася, запалілася, як зорка, маці. "Сынок, ніхто ж мяне нікуды не скідваў, я сама памерла. Няма праз што табе вінаваціцца".

І зорка-маці пагасла.

Яна апраўдвала яго. Яна апраўдала б яго, калі б ён нават сякерай яе засек. Але больш ніхто не апраўдае.

"Я апраўдаю, - засвяціўся, як месяц, у тэлескопе бацька. - У тым свеце, дзе зараз мы з маці, за нас адказве Бог. А ў тым свеце, дзе ты, кожны адказвае за сябе. Мацвееў сам у КГБ напісаў, Цапман сам працаваць да іх пайшоў, а ты вінавацішся праз іх, як праз той кашалёк, які знайшоў на вакзале".

І бацька-месяц пагас.

Больш глядзець у небе не было на каго.

Калі няма на каго глядзець у небе, дык няма на каго глядзець і на зямлі.

Але які бацька хітры! Пра тое, што сын ягоны сам, як некалі Купала, "дрындушкі" пісаў, сам з гэтымі дрындушкамі на з’ездзе выступаў, сам у Польшчу ездзіў за Савецкі Саюз палякаў агітаваць, не сказаў.

Знік у небе.

Віктар адышоў ад тэлескопа, глянуў на яго, залацістага: што з ім рабіць? Чый ён? Ягоны, чужы? Купалы, Сталіна, Вензеля?.. Чыя гэта здзейсненая дзіцячая мара?

Купала сказаў: "Можаш забіраць". Але трэба яшчэ раз спытаць, калі вернецца. Каб не ўзяць чужое. Як той кашалёк, пра які ўспомніў бацька.

Кашалёк той дзевяцігадовы Віктар знайшоў пад акенцам касы на чыгуначным вакзале. Ніколі капейкі нідзе не знаходзіў, а тут - кашалёк. Трох рублёў, што ў ім былі, якраз не хапала на тэлескоп, грошы на які ён ужо амаль два гады збіраў капейку да капейкі. І ён не аддаў кашалёк касірцы, каб вярнула таму, хто згубіў. Але і ў краму па тэлескоп адразу не пабег, бо ўчора быў там і сказаў, што пакуль тры рублі не стае. Дык дзе ты іх сёння ўзяў?

Кашалёк быў жаночы, з шарыкавай зашчапкай, і Віктар уяўляў, як тая жанчына, якая яго згубіла, шкадуе пра прапажу. Можа, плача, бо ездзіла на кірмаш, які быў побач з вакзалам, прадаць тварог, масла ці яйкі, а выйшла, што толькі на дарогу патрацілася. А, магчыма, яна падумала, што кашалёк укралі, напісала заяву ў міліцыю, якая цяпер кашалёк шукае, і Віктар сто разоў яго перахоўваў. Закідваў сенам у пуні, засоўваў пад цэбры ў склепе, закопваў пад мосцікам на левым беразе рэчкі, што працякала за хатай, ноччу ўставаў і закопваў на правым, дзе толькі ні хаваў - паўсюль міліцыя знаходзіла, здымала з кашалька адбіткі пальцаў і вяла злодзея ў турму. Урэшце ён пайшоў на вакзал, падкінуў кашалёк туды, дзе знайшоў, пад акенца касы, з якой высунула галаву касірка: "Ты што там падкінуў?.." - і яго звінавацілі, што кашалёк украў, а жанчына, якая згубіла кашалёк, сказала, што ў ім было не тры рублі, а трыццаць.

Злодзей!

Ён, нічога не ўкраўшы, злодзей! Злачынца!..

З гэтым нельга жыць! У гэтакім несправядлівым свеце з такімі подлымі людзьмі!..

Знайшоўшы ў пуні вяроўку, ён залез на драбіны, накінуў вяроўку на бэльку, доўга завязваў, бо не ведаў, як, ды яшчэ і рукі калаціліся, вузел на пятлі, а калі завязаў і надзеў пятлю на шыю, зарыпелі дверы - і ў пуню ўвайшоў бацька. "Ён жа падумае, што я стаяў тут у пятлі і чакаў, пакуль нехта ўвойдзе, каб паказаць, што хацеў павесіцца!" - пранізала думка, і Віктар скочыў з драбінаў, забыўшыся, што канец вяроўкі, накінутай на бэльку, не прывязаў, паляцеў разам з сэрцам, якое гэтак ударыла пад рэбры, нібы, каб не загінуць, паспрабавала вырвацца з грудзей, але не здолела, сціснулася, падскочыла пад горла, не даючы яму, імгненна напоўненаму жахам, апошнім крыкам закрычаць - і ён зляцеў на рукі бацькі.

"Давай дамовімся так, - вынес яго бацька, бо Віктара ногі не трымалі, з пуні ў двор, сеў з ім на прызбе. - Я нічога не кажу пра гэта маці, а ты, калі зноў такое надумаеш, кажаш пра гэта мне. Я пісталет дам, з ім самагубства будзе выглядаць больш па-мужчынску, чым з вяроўкай".

Ні тады, ні пазней Віктар так і не асмеліўся спытаць бацьку, што той падумаў, убачыўшы яго на драбінах з пятлёй на шыі і не прывязаным да бэлькі другім канцом вяроўкі?..

Цётцы, з кашалька якой Віктар нібыта ўкраў грошы, ні бацька, ні маці не паверылі, але, каб яна не звягала, маці пачала ўгаворваць бацьку аддаць ёй 27 рублёў, а той адрэзаў: "Няхай наш астраном са сваіх аддае!" - і Віктар застаўся без тэлескопа…

"Калі хочаш мець сваё, абыходзь чужое, - казаў яму потым бацька. - Абыходзь чужое, калі хочаш мець сваё".

Купала не вяртаўся.

Бо навошта? Сказанае сказалася. А выпіць не было чаго.

Выпіць можна і не з Купалам. З Барадой. Бурам, Кручам, Шклярам, Каралевічам, Стральцом, Кавалём… З тымі, каго ён любіў.

Ён і Купалу любіў, іначай не мучыла б яго так Купалава жыццё і Купалава смерць…

Ці праз Купалу ён любіў сябе?

Думка такая ўзнікала ў ім і раней, але цьмяна, а цяпер, у чаканні Купалы, раптам падумалася пра гэта з ясным болем. І ці не сябе ён любіў праз Кручу, Бура, Шкляра, Каралевіча, Стральца, Каваля?.. І праз Ганну, якая падзялілася з ім жыццём, і праз маці з бацькам, якія далі яму жыццё, ці не любіў ён сябе?..

Калі яно так, тады гэта прычына, каб не захацець жыць.

Зрэшты, тады ты і нежывы…

Вось яно! Вось пра што казала яму недзе там, дзе Гімалаі, жанчына з іменем Дзеві-Марыя! Што ён мёртвы!..

Але калі ты мёртвы, як можна хацець жыць?..

І раптам ён не захацеў! Так не захацеў, як у дзяцінстве, калі вешаўся, узненавідзеўшы гэты свет з гэтымі людзьмі, сярод якіх у яго нікога не было! А цяпер яшчэ ён узненавідзеў і сябе разам з імі - і гэтак не захацеў жыць, што стрываць не змог! Выбег у калідор, дзе нікога не было, узбег на дзясяты паверх, дзе таксама не было нікога, з разбегу перакуліўся цераз парэнчы, паляцеў разам з сэрцам, якое гэтак ударыла пад рэбры, нібы, каб не загінуць, паспрабавала вырвацца з грудзей, але не здолела, сціснулася, падскочыла пад горла, не даючы яму, імгненна напоўненаму жахам, апошнім крыкам закрычаць - і загушкалася разам з ім на нечым мякка-спружыністым, як на свежым стозе ў скошаным лузе…

Ён упаў грудзьмі, убачыў унізе нацярушанае сена, на якім стаяў, раскінуўшы рукі, каб яго злавіць, бацька, перавярнуўся, нічога не цямячы, на спіну: над ім стаяла адміністратарка, над галавой якой вісела шыльда: 4 паверх.

Кінуўшыся з жыцця ў смерць, ён прыляцеў туды, дзе быў.

- А каб сетку не павесілі? - дапамагаючы яму выбрацца з тонкай, празрыстай, амаль нябачнай сеткі, спытала адміністратарка. - Што б вы цяпер рабілі, калі б мы не павесілі сетку?

Віктар не ведаў, што б ён цяпер рабіў. Можа быць, не калаціўся б так, гледзячы ўніз і ўяўляючы сябе на мармуровай падлозе.

"Міліцыю не выклікайце", - папрасіў ён адміністратарку, і тая сказала, праводзячы яго ў 414-ы нумар: "Я і не збіралася. Бо што здарылася? Нічога. Нейкі нешчаслівы гэты нумар. Хто ў ім ні пасяляецца - ідзе ўверх і ўніз кідаецца. Вам, можа, выпіць прынесці?"

Яму не хацелася выпіваць. Яму хацелася легчы, заплакаць і шкадаваць сябе. Можна было б і з выпіўкай, але ён не любіў п’яныя слёзы.

- Не, дзякуй.

- Не, дык не. Хоць звычайна выпіваюць, - сказала яна так, нібы ў гатэлі, у якім яна працуе, штодня нехта кідаецца ў лесвічны пралёт, а потым выпівае. - Дарэчы, вы, калі пасяляліся, пакінулі на стойцы ключы ад машыны. Вось, вазьміце…

Ніякія ключы Віктар не пакідаў, машыны ў яго не было, але адміністратарка не стала пытаць, ці ёсць у яго машына, паклала ключы на стол і пайшла.

Ён лёг.

Не плакалася.

І не шкадавалася.

За што сябе такога, які ён ёсць, шкадаваць? За тое, што жыў не так, як мог бы жыць?

А як?..

Чым даўжэй думаў, як бы мог жыць іначай, тым больш шкадаваў не сябе, а маці і бацьку, Ганну, Кручу і Бура, Шкляра і Каралевіча, Стральца, Каваля… Яны з ім жылі не з такім, якім ён быў насамрэч, і выходзіць, што іх падмануў? Абхітрыў, надурыў?.. Яны думалі, што ён жывы, а ён…

І што з гэтым рабіць?

Дзеві-Марыя казала, што ён можа ажыць. Толькі яна не ведала, як. І Віктар не ведаў. Але цяпер яму здалося, што ведае.

Ён сеў і доўга глядзеў на ключы ад машыны, якой у яго не было… Узяў іх, сунуў у кішэнь разам са сцізорыкам Купалы, яшчэ раз агледзеў нумар. Чамусьці вока зачапілася за найдрабнейшае, за адарваны гузік на падлозе, і ён падняў яго, таксама паклаў у кішэнь. Зірнуў на дзверы з лапезнай пазалочанай ручкай і ўспомніў, дзе іх бачыў: у антыкварнай краме 300-й секцыі.

Віктар торгнуў ручку - замкнёна. Уставіў у замок ключ з нумарам 414, які даў яму Вензель, крутнуў - дзверы адчыніліся ў прыёмную дырэктара крамы, дзе сядзела жанчына ў зялёнай блузцы з доўгімі і чорнымі, як смала, валасамі і жаўтаватымі, нібы ў савы, вачамі. Сюзана. "Пачакайце, не зачыняйце, мяне папрасілі паставіць на стол шампанскае, - занесла яна ў нумар дзве поўныя бутэлькі, вярнулася з дзвюма пустымі і расчыніла дзверы ў кабінет дырэктара. - Вас чакаюць".

- О, якія госці! - гэтак, нібы век не бачыліся, падхапіўся з-за століка, за якім сядзеў з Купалам, Ганнай і вельмі падобнай да яе, толькі старэйшай жанчынай, Вензель. - Ведаеце, - рушыў ён, трохі прыкульгваючы, хоць калі хадзілі па Краснай плошчы, не кульгаў, насустрэч Віктару, - мне нядаўна падумалася, што калі я займаюся і лабараторыяй, і антыкварнай крамай, дык няхай яны будуць адна ў адной, не трэба будзе губляць час на дарогу. Вы праходзьце, праходзьце, я ж вам казаў, што ў мяне ўсялякі антыкварыят. Не толькі мэбля з посудам, але і людзі, якія на мэблі гэтай спалі, сядзелі, з посуду таго елі. І ўсе вам знаёмыя, так што будзьце як дома.

Віктар стаяў у дзвярах слупом. За тым самым столікам з тымі самымі кубкамі і тым самым імбрыкам на ім, на той самай капапе, на якой сядзеў ён з Ганнай, упершыню частуючыся дзіўным напоем Вензеля, зноў сядзеў ён з Ганнай, а побач на ложку, не падобным да антыкварнага, на звычайным шпітальным ложку - Купала з жанчынай, падобнай да Ганны, толькі старэйшай, і ў ёй нельга было не ўгадаць маці Ганны малодшай, якая тулілася да яго, Віктара Маргера, і глядзела на яго так, нібы ніколі не сыходзіла ні да касманаўта Рыленкі, ні да чалавечага абрэзка Нячаева. "Наперад, наперад, я ж вам сказаў, што тут з большага ўсе свае, не бойцеся…" - павёў яго пад руку Вензель, і адбылася ўжо не проста дзіўная, а неверагодная рэч: спачатку Віктар бачыў, як ён падыходзіць да століка, за якім сядзеў ён на канапе з Ганнай, а побач на ложку Купала з яе маці, на блузцы якой - чамусьці менавіта гэтая драбяза здалёк яму кінулася ў вочы - не хапала гузіка, які намацаў ён у кішэні, каб падысці і эфектна, бо ўжо было зразумела, што адбылося ў 414-м нумары, Ганне старэйшай гузік аддаць, але пасярэдзіне шляху зрок пераключыўся, і ён, Віктар Маргер, які ўвайшоў у лабараторыю, ці раптам сам памяняўся, ці яго нехта памяняў, як штукар у цырку, з тым Віктарам Маргерам, які сядзеў з Ганнай, і ўжо седзячы з ёй, ён усё выразней бачыў, як да іх паўз кніжныя паліцы з кнігамі і без, этажэркі з партабакамі і запальнічкамі, ордэнамі і медалямі, шафы, на якіх і ў якіх стаяла розная драбната са шкла, крышталю, каменя, срэбра, золата, паўз шпітальныя, якіх тут раней не было, ложкі з нейкімі міргаючымі прыладамі паміж імі падыходзіць, нешта намацваючы ў кішэні, таксама ён, Віктар Маргер пад руку з Вензелем, які кажа яму: "Вы сядайце, сядайце, зараз я вам усё патлумачу…" - і Віктар Маргер сядае на зэдлік насупраць яго, Віктара Маргера на канапе, і так падае Ганне старэйшай: "Калі ласка, вы згубілі…" - адарваны гузік, быццам па гузік гэты і кінуўся Купала ў лесвічны пралёт.

Віктар гэтак, каб жанчыне было няёмка, ніколі б не зрабіў.

- Такі вось фокус! - выключыў Вензель зеленаватага колеру прыладу, што міргала агеньчыкамі і падавала ціхія, як спадарожнік з космасу, сігналы на тумбачцы каля ложка, дзе сядзелі Купала са старэйшай Ганнай, якая, узяўшы гузік, усміхнулася: "Дзякуй..." - і ўсмешка яе была гэткай жа летуценнай, як у дачкі: такую жанчыну Купала не мог не пакахаць. - Цапман так усё наладзіў што і ў ложак не трэба класціся, у ложку можна нечым іншым займацца, - паспрабаваў як бы пажартаваць Вензель, а Віктар Маргер, які падышоў і сеў на зэдлік, падаўшы жанчыне гузік, згублены ёй у 414-м нумары гатэля, спытаў: "Які Цапман?.."

"Ён не я, калі Цапмана не ведае. Ён не я. Але што тут адбываецца, хто б мне сказаў?.. "

- Усе ўжо ўсё ведаюць, я ўсім распавёў, засталося толькі вам, - наліў Вензель свайму апошняму госцю свой напой з дзіўных зёлак. - Калі вы абодва загінулі ў аварыі, Ганна палічыла сябе вінаватай, што вы загінулі, бо кіроўца, які аварыю падстроіў, быў кіроўцам яе бацькі, у чым яна, вядома, ніяк не вінаватая, але так яна палічыла, і падзялілася з вамі ў нашай лабараторыі сваім жыццём. У ёй столькі жыццёвай сілы, што хапіла на вас дваіх, і яшчэ для самой хапіла. І здарылася, калі вярнуліся вы з таго ў гэты свет, нечаканая для нас рэч: адна і тая жыццёвая сіла, якой вы ажыўляліся, спарадзіла аднолькавую памяць і свядомасць, і вы - ды яшчэ пры вашым знешнім падабенстве - сталі як бы адным чалавекам у двух, але былая свядомасць аднаго ўсё ж замінала свядомасці другога, уздзейнічала на яе, і кожны з вас быў не самім сабой. Гэта было надзвычай цікава, і мы вырашылі нічога не мяняць, паназіраць, што з вамі будзе, хто каго ў вас пераможа, і назіралі, кантралявалі, пакуль не прыйшоў у лабараторыю Цапман і катэгарычна не ўспрацівіўся эксперыменту, заявіўшы, што гэта можа прывесці вас да драмы, да трагедыі. Я сказаў яму, што мы спынім экперымент, калі ён знойдзе тэхнічны спосаб вярнуць вас абодвух самім сабе, што было б яшчэ цікавей за ажыўленне, - і ён спосаб знайшоў. Вынайшаў! Таму вы сёння тут. Тыя, якімі былі. Не хітруючы, скажу, што страшэнна хочацца паназіраць за вамі далей, паглядзець, як будзеце звыкацца з жыццём, якое пражылі не самі сабой, але для гэтага ў нас хапае аб’ектаў. Як Іван Дамінікавіч сказаў, пакуль мы тут, чакаючы вас, выпівалі, куды цяжэй нам будзе знайсці таго, хто самім сабой жыццё пражыў. Калі ўвогуле гэта магчыма.

- Так, - падняўся Купала. - Са мной тое самае было. Але гэтага можна пазбегнуць. І я мог бы расказаць, як, але нам пара, - дапамог ён падняцца старэйшай Ганне, якая абняла Ганну малодшую: "Мы файна пагаварылі, будзь, дачушка, шчаслівай у сабе самой", - а Купала спытаў Віктара: "Вы чаму без тэлескопа? Тэлескоп ваш, ваш..." - і яны, узяўшыся за рукі, пайшлі, нават не азірнуўшыся на парозе…

Зараз яны зойдуць у нумар 414, вып’юць шампанскае, потым паміж імі здарыцца нешта такое, праз што Ганна пакіне Купалу, і ён падымецца на дзясяты паверх да старшыні Саюза пісьменнікаў Лынькова, куды яна патэлефануе яму: "Я да цябе вяртаюся…" - і ён адразу развітаецца з усімі, з кім быў, выйдзе ў калідор, а там.

А там - цёмна. Заслона.

Вершы ў вечную адсутнасць.

- Я, бадай, таксама пайду, - падняўшыся з зэдліка, паляпаў сябе па кішэнях Маргер маскоўскі. - Так, ключы тут. А вось гэта не маё, - паклаў ён сцізорык на столік. - Хочаш мець сваё, абыходзь чужое. Хораша нехта сказаў, - пацалаваў ён у шчаку Ганну, і ўжо адыходзячы, дадаў, азірнуўшыся на Віктара. - Шкада, што я - не ён. Ці ён - не я.

Яны ўсе разам, Ганна, Віктар і Вензель прайшлі за маскоўскім Маргерам у самы канец антыкварнай крамы да "Масквічка", які быў так адрамантаваны на Лубянцы, што зіхцеў, як новенькі, і Віктар раптам адчуў, што яму шкада развітвацца з чалавекам, у якім пражыў ён калі не ўсё, дык і не малое для чалавечага веку жыццё, прычым, такое, лепшага за якое ў яго можа не быць. Чаму ён вырашыў, што ў тым жыцці ён быў не самім сабой, калі, можа быць, ён такі і ёсць? Ён глядзеў, як рассоўваецца дальняя сцяна крамы ці сцяна лабараторыі, у якой людзей могуць рабіць такімі, якімі захочацца лабарантам, мёртвых жывымі і жывых мёртвымі, і яму ўсё болей хацелася забраць у свайго двайніка ключы, сесці ў машыну і ехаць, ехаць, ехаць, пакідаючы за сабой Маскву, Мінск, Варшаву, Калькуту, Польшчу і Індыю, Еўропу і Азію, гэты і той свет…

Але машына была чужая.

- Ты вярнулася да мяне? - спытаў ён Ганну, а яна, пацалаваўшы яго ў лоб, як цалуюць нябожчыка, села ў машыну і сказала кіроўцу: "Вярнулася… Дзякуй, што звазіў у Вавукі, дзе я зразумела: ён забіў цябе ў сабе".

І яны паехалі.

Усё яшчэ не цямячы, што адбылося, Віктар кінуўся следам, чапляючыся за машыну і слізгаючы, падаючы, нібы з лесвіцы: "Ганя!.."

Ганна азірнулася - і вочы ў яе былі такія, нібы яна не пазнавала яго.

"Красная плошча ў пажары, - сказаў Вензель. - На машыне яны могуць праскочыць, а вам лепш у іншы бок. Выйдзіце праз гатэль - і наўпрост да Беларускага вакзала, можаце яшчэ паспець на цягнік да Крэва". - "У Крэва не ходзяць цягнікі, там няма чыгункі." - "Раней хадзілі. А тое, што было раней, можа быць і цяпер, - адступіў назад Вензель, калі Віктар зрабіў жэст, каб развітацца. - Я з вамі не развітваюся, я не развітваюся ні з кім і ніколі…"

Віктар выйшаў з антыкварнай крамы-лабараторыі - сакратаркі ў прыёмнай дырэктара не было. Прайшоў у 414-ы нумар - Сюзана з Люцыяй сядзелі за сталом і пілі шампанскае.

- Нас папрасілі нагадаць вам, каб вы забралі тэлескоп, - ніякавата замітусіліся яны адна перад адной, але замітусіліся напаказ, ім зусім не было ніякавата. - І вось яшчэ чыйсьці нататнік з вершам. Пэўна, ваш. Купала сказаў, што не ягоны, ён ні лістоў да Бога, ні дрындушак даўно не піша.

Сучкі!

Віктар прайшоў да вакна і засунуў нататнік за падваконне.

Забраўшы тэлескоп, спусціўся на ліфце.

"Высяляецеся? - спытала адміністратарка. - З вас 27 рублёў". - "А з Луцкевіча колькі? Я і за яго заплаціць магу".

Адміністратарка дастала з сейфа за яе спінай стос тэчак з паперамі, доўга перабірала. "Такога ў нас не было… Быў Луцэвіч. Ён за ўсё заплаціў".

Чалавек з прозвішчам Луцкевіч, пазначаны ў данясенні начальніка 3-га ўпраўлення НКВД СССР Гарлінскага на імя Берыі і Сталіна як пастаялец 414-га нумара, у гатэлі "Масква" не пражываў. За ўсё заплаціў Луцэвіч.

Над вуліцай Горкага, колішняй Цвярской, плыў дым. Гэтая вуліца вяла ад Беларускага вакзала наўпрост да Крамля. Віктар рушыў у зваротны бок - дым плыў за ім.

На Пушкінскай Віктар прыпыніўся, пастаяў і павярнуў на Цвярскі бульвар. На лаве пад помнікам Герцэну ў двары літінстытута, захутаная ў жоўтую хустку, падобная да позняй восені сядзела Марыя Аляксандраўна. "Жыццё ў тым, што знікае, - сказала яна, убачыўшы Віктара. - У тым, што знікае".

Памаўчала, павярнуўшы галаву да качагаркі.

- Вось і Мацвееў знік.

- Яго пасадзілі.

- Яго выпусцілі. А ён вярнуўся і знік. Калі няма качагаркі, без патрэбы качагар.

Віктар пацалаваў ёй руку і пайшоў на вакзал.

У першым акенцы касы Беларускага вакзала сядзела тая касірка, якая высунулася некалі з гэткага ж акенца чыгуначнай касы ў Смаргоні, спытаўшы: "Ты што там падкінуў?.." Гэтым разам, нічога ў Віктара не пытаючы, нават не ўзяўшы ў яго грошы: "Дваццаці сямі рублёў дастаткова, вось вам яшчэ рэшты тры рублі", - яна падала яму квіток у плацкартны вагон, які аказаўся апошнім у цягніку. З вокнаў ягоных ужо махалі Віктару дзяцюк у чорным берэце з чырвоным вымпелам і ў чорнай куртцы, з-пад якой віднелася цяльняшка, дзядзька ў пінжаку з дзіркай на локці, мужык і кабета, якія бачылі Віктара па тэлевізары, а з тамбура тая ж правадніца, з якой прыехалі яны ў Маскву, крычала: "Хутчэй, хутчэй, адпраўляемся!" - і цягнік рушыў, Віктар ледзьве паспеў ускочыць на падножку апошняга вагона.

"Нехта едзе туды, нехта едзе сюды..." - сустрэў яго дзядзька ў пінжаку з дзіркай на локці, і яны селі, як даўнія знаёмыя, з ім, з марскім пехацінцам, відавочна расчараваным, што няма Ганны, з мужыком і кабетай, якія бачылі Віктара па тэлевізары.

Правадніца, сабраўшы квіткі і раздаўшы бялізну, пайшла па вагоне: "Каму чаю?"

- Я без чаю не скучаю, - сказаў марскі пехацінец, але гэтым разам не выліў са шклянкі чай, каб наліць гарэлкі, і дзядзька ў пінжаку з дзіркай на локці не паставіў чаркі, і мужык з кабетай не дасталі закуску, бо, мусібыць, усё, што ў іх было, яны прагулялі, пакінулі ў гасцях, таму сядзелі і глядзелі ў вакно.

Яны не ведалі і не думалі пра тое, што маглі не сядзець і не глядзець. Што вылічальныя машыны казалі пра верагоднасць іх з’яўлення ў свеце як пра нулявую. Яны проста жылі. Туды едучы, гулялі, а едучы сюды, успаміналі.

"А што мы ў вакно глядзім, калі ёсць тэлескоп?" - спытаў марскі пехацінец, якому, калі не да маладзіц заляцацца, дык трэба было нешта рабіць, і яны да поўначы, пакуль не пачало хіліць у сон, па чарзе глядзелі ў неба.

"Якая прыгажосць! Якая веліч! Вось жа стварыў Гасподзь!.. - выдыхнуў, змяніўшыся і ў твары, і ў рухах, і ў голасе, пехацінец, перадаючы тэлескоп Віктару. - І мы сярод усяго…"

Па небе на захад, дзе дагарала вечаровая зара, плылі дымныя аблокі, сярод якіх ляцеў вянок з распраўленай на ветры белай стужкай і чырвоным, які не разабраць было, надпісам на ёй. У вянку, азіраючыся на ўсход, дзе разгаралася полымя, сядзела жанчына, а за вянком скакалі ў дымных аблоках на гнядым, на чорным і на белым конях тры вершнікі.

Стомлена падумаўшы, што засынае і ўжо бачыць сон, Віктар выбачыўся перад спадарожнікамі і лёг. Пад ім мерна пастуквалі колы цягніка, і на постук колаў спачатку разрывіста, торгана, шукаючы памер, а потым усё болей зладжана накладвалася рытміка верша, пакінутага ў 414-м нумары гатэля "Масква". Помнілася ягоная музыка, ягоная незразумелая, "Гэй бэн гіном", назва, але самога верша Віктар не помніў. Не помніў нават, ці гэта ён яго напісаў.

Прачнуўся ён у Крэве - адзін у вагоне. І вагон быў адзін, адчэплены ад цягніка. "Як мы тут?.. - спытаў правадніцу. - Сюды не ходзяць цягнікі, да Крэва няма чыгункі", - а тая сказала: "У вас квіток да Крэва".

Ён выйшаў з вагона, які, адчэплены, мог быць як апошнім, гэтак і першым. Прайшоў да Юр’евай гары, на якой, калі гара называлася Ярылавай, было паганскае капішча і стаяў, выразаны з векавечнага дуба, Купала. Бог сонца, агню і святла, якога аднойчы на Ярылавай гары не стала. У Крэве казалі, што яго спалілі, але ніхто не помніў, не ведаў, хто і чаму?..

Над гарой плыло неба, пад гарой цякла рака. Цераз раку ляжала кладка, на якой стаялі жанчына і хлопчык. Яны адбіваліся ў вадзе разам з небам, і жанчына пыталася ў хлопчыка, на ягоны адбітак паказваючы: "Хто гэта?.. Ну, скажы, хто?.." - а ён кідаў у ваду каменьчыкі і глядзеў, як разыходзіцца кругамі вада.

У падножжы гары ляжаў крыж. Вялікі, больш чым у чалавечы рост. "Мне не падняць." - сказаў ціха, нібы здалёку, хлопчык, але Віктар яго пачуў. Узваліў крыж на спіну, панёс на гару. Чым вышэй узыходзіў, тым несці было цяжэй. І раптам трохі, але палягчэла. Віктар азірнуўся: канец крыжа, што цягнуўся па зямлі, то прадзіраючыся скрозь кустоўе, то захрасаючы між камянямі, прыпадымаў, наколькі мог, хлопчык. Той самы, які стаяў на кладцы над ракой, кідаў у ваду каменьчыкі - і вада разыходзілася кругамі да берагоў, як неба да даляглядаў над Юр’евай гарой.

ЭПІЛОГ

Праз чвэрць стагоддзя, калі гатэль "Масква" руйнавалі, каб пабудаваць на ягоным месцы гэткі самы гатэль "Масква", за падваконнем 414-га нумару знайшлі нататнік. У нататніку быў верш на першай старонцы.

ГЭЙ БЭН ИНОМ

Цела на захад, а кроў выцякае на ўсход.

Мёртвы народ сам сябе ўжо не помніць жывога.

Гэта такая трагедыя - мёртвы народ.

Гэта такая камедыя мёртвага Бога.

Ён у царквах, у касцёлах - у храмах памёр.

Думалі - храмы, а выйшла, што склепы і труны.

І ні пры чым ні чума, ні халера, ні мор,

І ні пры чым ні варагі, ні скіфы, ні гуны.

Час і манюк, і прарокаў да кучы грабе,

Перамяшаліся ў пыле свае і чужыя,

Мёртвы народ ажыўляе самога сябе -

І аніяк ён самога сябе не ажывіць.

Бог беларускі! Я чую тваё: "Папрасі!.."

Можа, абрынешся градам, пяском з камянямі,

Громам ударыш ці вогненны знак падасі,

Страшны свой суд, ажывіўшы, учыніш над намі?

Можа, запаліш у нас пад нагамі зямлю,

Каб мы суда пабаяліся болей, чым смерці…

Бог беларускі!

Цябе я і ў смерці люблю!

Б'ецца і б'ецца ўва мне тваё мёртвае сэрца!

Ні чый гэта верш, ні чый гэта нататнік, ніхто сказаць не мог. Пад вершам было напісана: "Ніколі Ён не паміраў..." - і больш ніякіх запісаў у нататніку не было.

Чэрвень 2016 - лістапад 2020,

Мінск, Смаргонь, Крэва, Масква, Вільня, Нью-Ёрк, Лунд.

1. З верша К. Бальмонта.

2. Тэкст, пазначаны курсівам, А. Бахарэвіча і Я. Максімюка.

3. Верш Мікалая Глазкова.

4. "Хлопчык і лётчык", верш Янкі Купалы.

5. Верш Ю. Улодава.

6. Свамі - гуру, святы (санскрыт).

7. Саці - абрад спальвання жонкі па смерці мужа.

8. Ян Хрысціцель, іўр. ( ליבטמה ןנחויтой, хто ачышчае вадой); белар. Купала.

што ты ўратуеш нас ад чорнай смерці,

на часткі край наш разарвеш, на чвэрці

і вернеш да халопства, да ярма!..

Content

Некляев Владимир Прокофьевич Гэй бэн гіном