Гретковская Мануэла

Pustkowiak Patrycja

Trudno z miłości się podnieść. Manuela Gretkowska w rozmowie z Patrycją Pustkowiak

Copyright © Manuela Gretkowska, Patrycja Pustkowiak, 2019

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz

Zdjęcie na okładce

© Filip Ćwik/Napo Images/FORUM

Redaktor prowadzący

Michał Nalewski

Zdjęcia na wkładce

Archiwum Manueli Gretkowskiej; Anna Włoch;

Jacek Poremba/FOTONOVA; A.Fredro-Boniecki;

Adam Pluciński/MOVE

Redakcja

Anna Płaskoń-Sokołowska

Korekta

Grażyna Nawrocka

ISBN 978-83-8169-670-8

Warszawa 2019

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

I.

KRYSZTAŁOWE DZIECIŃSTWO

Skąd się wzięłaś – oprócz tego, że z kosmosu?

Z embrionu. Trudno mi odpowiadać na pytania o dzieciństwo, bo mogą się na to nakładać Freud, reinkarnacja, mnóstwo innych rzeczy. Przeszłość jest tak nieistniejąca, że łatwiej by mi było ją wymyślić.

Musisz mieć jakieś wspomnienia. Kiedy wracasz pamięcią do odległej przeszłości, co widzisz?

Jadę wózkiem, w pozycji horyzontalnej. Widzę drewniane domy na Spornej w Łodzi, czuję cudny zapach rynsztoków, wystawiam ręce, choć proszono mnie, żebym tego nie robiła. Mogłam mieć wtedy ze dwa lata. I następne wspomnienie pełne kryształowego kurzu: siedzę na kredensie, takim na wysoki połysk à la Biedermeier, i rzucam kryształami.

Zachwycony tatuś podaje mi następne, bo dziecko ma świetną zabawę. Dziecko to znaczy ja, nie tata, którego moja mama zbeształa po powrocie do domu. Być może taka kryształowa rozwałka była marzeniem jego dzieciństwa. A może nie umiał mi odmawiać.

Nigdy, niczego… Rzucanie tymi wazonami o ziemię sprawiało mi dziką przyjemność, a on się cieszył, że jestem zajęta. Pomysłowość mojego ojca nie znała granic. Pewnego dnia dał

nam wiatrówkę naładowaną śrutem. Nie wiem, jakim cudem się nie pozabijałyśmy.

My, czyli kto?

Ja i moja siostra, Danusia. Jest osiem lat starsza. Miała gorzej, bo od starszych więcej się wymaga. Kiedy ojciec dał jej tę strzelbę, chciał, żeby zabijała duże zwierzęta.

I zabiła jakieś?

Niestety, wiewiórkę. Niechcący.

Ty nie?

Nic się nie napatoczyło. Za to po domu biegały zające. Tata łapał je żywcem na polu i przynosił, żeby mama oprawiła czy coś tam, a ona je wypuszczała. Prosto na ulicę.

Mieszkaliśmy blisko działek, ale mogły też pobiec na Piotrkowską. Tata znał zwyczaje zwierząt i łapał je, biegał jak sarna. Raz złapał jelonka, ale maleństwo zaczęło płakać i je wypuścił. Serio, to brzmi jak bajka, ale tak było. Tata był nie tylko myśliwym „ręcznym”, ale – wychowany na wsi – uwielbiał pracę na działce. Znał przedwojenne uprawy, na

przykład zimowych malin. Jedyni w Łodzi mieliśmy na Gwiazdkę świeże maliny, spod śniegu. W domu stały na szafie balony, w których dojrzewało wino z działkowych owoców. Piwo też sam robił, niestety, do czasu, gdy butelka eksplodowała, zalewając świeżo pomalowane ściany. Właściwie powinnam zostać alkoholiczką. Tata częstował

mnie pianą z piwa, gdy miałam kilka lat, i razem smakowaliśmy miód pitny, bo miał też ul.

Ale zostałam prawie abstynentką. Co się daje dzieciom do picia… Włoska koleżanka patrzyła ze zgrozą na moją kilkuletnią Polcię pijącą herbatę. Ona swojemu dziecku dawała tylko kawę. Ale miałam mówić o dzieciństwie na Bałutach, pół wieku temu.

Słyszałam, że hodowaliście kury.

My nie, ludzie wkoło – trzymali je na podwórku, na sznurkach, bo to Łódź. W piątki tata przynosił żywą kurę z Rynku Bałuckiego. W sobotę rano, przed egzekucją, nakładał

pilotkę, żeby nie zachlapać krwią włosów. Rozbierał się do kąpielówek i w tym stroju lotnika szykującego się do wodowania szedł zabić szablą drób. Potem udawał się do miejskiej łaźni, wracał na rosół. Nie byliśmy więc hodowcami kur, tylko ich oprawcami!

I ty to wszystko oglądałaś?

No tak. Typowe dziecko ze starych Bałut.

Coraz mniej się dziwię, że później nazwano twoją wyobraźnię „chorą”.

Chorą? Kury zawsze zabijało się w domach, a dzieci nie odganiano, dopiero mieszkania w blokach i supermarkety zmieniły te zwyczaje. Kurze egzekucje mocno wryły mi się w pamięć! Rozbudziły zainteresowanie mózgiem. Myślałam o tym, co się dzieje w czaszce gdaczącego pośmiertnie ptaka. Czy śmierć jest w głowie, a ciało żyje nadal i może biegać po podwórku? Bo i takie obrazki widziałam. To zainteresowanie przeszło płynnie w zainteresowanie czaszką, którego ukoronowaniem były studia antropologiczne.

Jak twoja rodzina trafiła do Łodzi, w której spędziłaś dzieciństwo?

Przez skrobankę.

To ciekawe.

Mama jest z Łodzi; to piąte czy szóste pokolenie wchłonięte z pobliskich wiosek przez ziemię obiecaną. Jadąc do Łodzi od Rawy Mazowieckiej, a nie autostradą, mija się wioski, które opisał Reymont w Chłopach. Stamtąd pochodzi rodzina mojej mamy, pra-, pradziadkowie. Ich dom był ze dwadzieścia kilometrów od Rogowa, gdzie mieszkał

Reymont. Był dróżnikiem, żył w strasznych warunkach u chłopów, właściwie w norze. Na terenie tego gospodarstwa jest teraz muzeum. Jadąc tamtędy do Łodzi, nadal się widzi, zwłaszcza w niedzielę, „stonkę”, jak mówi Piotr o kobietach w tamtejszych żółto-czarnych strojach regionalnych. Żadne tam krakowskie rewie mody, z koralami czy piórami. One tak po prostu chodzą – w ludowych pasiakach. Reymont jest moim pisarzem pierwszego kontaktu, z rodzinną tradycją. Chłopi, Ziemia obiecana… Ekranizację Wajdy widziałam ze

dwadzieścia razy. Myślałam, że ten zachwyt to mój patriotyzm lokalny, ale została uznana za polski film XX wieku. Jest genialna. I książka również.

Nie mamy rodzinnych kamienic ani sklepów. Mamy za to szubienicę. Brata mojego dziadka powiesili przy Narutowicza podczas rewolucji w 1905 roku. Kiedy już wisiał, pół

godziny później przyszło uniewinnienie od cara. Mam zbiorowe zdjęcie szubieniczników.

Taki był zwyczaj, że skazańcy, na pamiątkę dla rodzin, byli fotografowani chwilę przed egzekucją, z katem. Wygląda to jak scena z filmu, ale niestety, to prawda, przerażająca, te ich spokojne, bezdennie smutne spojrzenia… Niedawno na Dołach, łódzkim cmentarzu, postawiono pomnik tym rewolucjonistom 1905. Jest też jego nazwisko: Topolski. Babcia i dziadek od strony mamy byli łódzkimi robotnikami. Babcia chodziła dziesięć kilometrów pieszo do fabryki.

Rodzice mojego taty byli z północnej Polski, zamożna rodzina i piękny dom pod Toruniem, po ogrodzie chodziły pawie. Ciekawa historia wiąże się z tym, jak tam trafili.

Owdowiała babcia nie chciała być dłużej w Białymstoku, gdzie przypadkiem, przy obiedzie, zastrzelił się jej pierwszy mąż, czyszcząc naładowaną broń. Znalazła więc majątek do sprzedania nad Wisłą, w Rzęczkowie. Zachwycił ją sielski widok: na tarasie domu gramofon, przy nim w białych sukienkach młode Niemki. Myślała, że będzie tak żyła, w różach i muzyce. Właściciel, Herr Pupke, sprzedał jej posiad łość od ręki. To była chyba najlepsza decyzja w jego życiu. Dwadzieścia pięć lat później był koniec 1945 roku i ten majątek, na szczęście nie życie, babcia straciła. A dziadka zamknęli w „okrąglaku”, czyli słynnym toruńskim więzieniu, za bycie kułakiem. Ale wróćmy na chwilę do zakupu tego domu. Babcia mieszkała w nim sama z dwójką dzieci urodzonych w Ameryce. Była ryzykantką, bo stwierdziła: kto mi się pierwszy oświadczy, za tego wyjdę. Zima była sroga.

Wisła zamarzła i przeszedł po niej, na drugą stronę, do babci, młody Gretkowski, jeszcze w niemieckim mundurze po zakończeniu pierwszej wojny światowej.

No ale co z tą skrobanką?

Łódzka rodzina żyła w nędzy. Mama i jej siostra miały jedną parę butów. Po wojnie, w nowym ustroju i w nowym stroju, obie poszły do szkoły pielęgniarskiej i pracowały w zawodzie. Myślę, że wojna miała na nie straszny wpływ. Dziadek był na pracach przymusowych, one, kilkulatki – same od świtu do nocy, bo babcia pracowała w fabryce wiele kilometrów od domu, chodziła tam, jak mówiłam, pieszo. Raz o mało nie zabrano jej córek do obozu dla dzieci na Przemysłowej, prosto z ulicy, gdzie robiły głupie, dziecięce żarty Niemcom. Ciocia była bardziej szalona od mamy. Mama normalnością broniła się przed traumą. Ciocia poszła raczej w alternatywne tango. Robiła też na lewo skrobanki. No i wpadła. W latach 50. były nakazy pracy, wysyłano ludzi tam, gdzie władza uznała za stosowne, dlatego dla przykrycia afery ciocię wysłano do Szczecina, do pracy w tamtejszym psychiatryku, a mama musiała zająć jej miejsce w Łodzi, chociaż wolała piękny Szczecin. Od dziecka wiedziałam, że coś jest nie tak z moją rodziną. Jakaś zamiana miejsc :)

Trudno zaprzeczyć. Do tego sama nasiąkałaś tą specyficzną atmosferą. Jako dziecko często odwiedzałaś mamę w pracy, na oddziale psychiatrycznym.

Właściwie tam się urodziłam. Pewnego dnia jedna z pacjentek zrobiła na ciężarną mamę zasadzkę. Postawiła na drzwiach wiadro z zimną wodą. Zemsta za bolesny zastrzyk.

Wiadro spadło, mama doznała szoku i zaczęła rodzić w siódmym miesiącu. Byłam wcześniakiem. W szpitalu psychiatrycznym spędzałam całe godziny, zabierana tam, gdy zamykano przedszkole z powodu dziecięcej zarazy. Deliryczne doświadczenie.

Psychiatryczne korytarze były straszne, zarówno w ciszy, jak i w krzykach. Współczułam chorym, chyba bardziej tego, że mówiono o nich bezosobowo, jak na przykład: „To jest była lekarka, ma zanik mózgu”. A to przecież byli ludzie. W dzieciństwie najbardziej było mi żal kotków znajdowanych po piwnicach i pacjentów chorych psychicznie.

Mama miała na ciebie duży wpływ? Sądząc po tym, co napisałaś w Kosmitce, jest silną osobowością.

Do tego zawodu trzeba żelaznego charakteru. I taki ma. Zawsze była silna i zaradna.

Rozwinęła w sobie wybitną inteligencję, żeby przeżyć. Wtedy i później. Wyobraź sobie chudziutką kobietę, metr pięćdziesiąt wzrostu, pracującą na wieloosobowym oddziale psychiatrycznym, gdzie chore są od ciebie dużo silniejsze i w psychozie nie życzą ci dobrze. Kilka razy ryzykowała życie. Numer z wiadrem nie był najgorszy w porównaniu z duszeniem, rzucaniem o ścianę, zanim przybiegła pomoc. Niewiele wtedy rozumiałam, oprócz tego, że mamie może coś się stać. Nie ciągle, ale miała takie przypadki.

Opowiadała o nich w domu ze szczegółami: „Ona mówi, że mnie wypatroszy, i rozwala krzesłem łazienkę, nie wiedząc, że stoję obok, schowana za murkiem”. Myślę, że podobnie mają dzieci policjantów czy wojskowych – z tyłu głowy fabuła strachu. Mama w pęku kluczy nosiła jeden specjalny, przypominający egipski klucz do wieczności; otwierała nim szpitalne drzwi bez klamek. Teraz na pewno są nowoczesne zabezpieczenia, lepsze warunki i leki. Elektrowstrząsy robi się w znieczuleniu, dawniej na żywca.

W latach 70. moja mama usłyszała: „Pani Teresko, proszę wstąpić do partii”.

Oddziałowa mogła być tylko partyjna albo z maturą. Ona miała małą maturę, niepełne średnie. Partyjniakom powiedziała: „Wała!”. Codziennie budziła się o piątej, szła do pracy, a po niej, co drugi dzień, jeździła do szkoły wieczorowej; w domu była przed północą.

Miała dwoje dzieci. Nie było ciepłej wody, kibel tylko na korytarzu. I jako jedyna z całej klasy dostała tę maturę, chociaż gdyby wstąpiła do partii, mielibyśmy mieszkanie w bloku i tym podobne radości, jak chociażby zaopatrzenie z partyjnego sklepu, a nie szpitalne obiady cuchnące lizolem.

Czemu nie chciała tego zrobić?

Żeby nie mieć z partią nic wspólnego. Powiedziała mi: „Nie chciałam chodzić do kościoła po kryjomu, wierzę w Boga. Z partii można było się śmiać, a nie do niej zapisywać”.

Może to po niej jesteś taką rebeliantką?

To nie rebelia, tylko wierność sobie, swoim wartościom. I cholerna pracowitość. To rzeczywiście mam po niej. Systematyczności nauczyłam się, pieląc grządki – wpuszczano mnie na działkę, ledwo umiałam chodzić, ale rwałam jak robot, wszystko jak leci, cenne kwiaty też. Ale tata nie chciał mnie zniechęcać.

No właśnie, tata. Jaki był?

Kiedy wybuchła wojna, miał pięć lat. Okupację przeżył, rwąc chwasty u rodziny Bismarcka. Pod koniec awansował – dorósł do czyszczenia kanałów melioracyjnych.

Przeżył traumę wojenną, ale nie odgrywał się na rodzinie, jak często robią skrzywdzeni faceci. Kochał życie, kobiety, był trochę bon vivantem, ale wcześnie urodziło mu się dziecko – moja starsza siostra, więc szybko się ustatkował. I chyba przez wojenny głód –

wiem, że jedli wróble – kochał jedzenie, do tego stopnia, że z pasji został inspektorem sanepidu, żeby zawodowo chodzić po restauracjach.

Jak trafił do powojennej Łodzi?

Dostał skierowanie do pracy w szczecińskim szpitalu i tam poznał mamę. W Łodzi, jako inspektor, codziennie kontrolował knajpy. Jeść, jak mówiłam, uwielbiał, ale alkoholu nie lubił, a wszędzie częstowano go „koniaczkiem na dobry humorek”, żeby mandatu nie wlepił.

Twoje dziwne imię to był pomysł mamy czy taty?

Imię rzeczywiście fajansiarskie jak na Bałuty. Dlatego zanim się przeprowadziliśmy, chyba do dziesiątego roku mojego życia, występowałam pod pseudonimem „Beata” – to moje drugie imię. Tak mówiły do mnie mama i siostra. Kiedy po przeprowadzce, w drugiej szkole, byłam już Manuelą, zdarzało się, że ktoś po mnie przychodził i pytał: „Jest Manuela?”. Na co mama odpowiadała: „Beaty nie ma”. Tylko tata mówił do mnie Manuela, bo to on wymyślił to imię.

Skąd mu to przyszło do głowy?

Przed wojną miał ukochaną kozę. Nazwał ją Manuelą, na pamiątkę jakiejś książkowej heroiny z czasów napoleońskich, coś o Somosierze. Podczas wojny zjedli mu tę kozę.

Dostałam imię po niej, ale trochę nietrafione: byłam niebieskookim blondasem. No nic, najważniejsze, że tatuś był szczęśliwy. I tak się cieszę, że ta koza nie miała na imię Brunhilda albo Dolores.

Twoi rodzice byli z innych światów. To wywoływało konflikty?

Oczywiście. Szczególnie kiedy mieszkała z nami babcia – mama ojca. Uwielbiała go.

Przyjechała do nas z Torunia pomóc wychowywać dzieci pracującej synowej. Nosiła kapelusze, długie suknie… À propos tych ostatnich, coś mi się przypomniało: jeszcze w latach 70. widziałam moje ciotki z Pomorza w długich czarnych sukniach zapiętych pod

szyję. Wydaje mi się, że nie zmieniały mody od XIX wieku. Na ścianach wisiały stare obrazy – wujkowie mieli wąsy, one wyglądały jak wyjęte z filmu, tak godnie i tradycyjnie.

Coś z nimi było nie tak, zupełnie jak z holenderskimi przodkami Gretkowskich. Należeli do protestanckiej sekty menonitów, czyli takich holenderskich amiszów. W XVII wieku emigrowali do Polski, na Żuławy, które osuszali. Kilkaset lat mówili po staroholendersku, chodząc w tych samych starodawnych ciuchach. Aż przyszła władza komunistyczna i jako Niemców wysiudała ich na płaskowyże Ameryki Południowej, gdzie żyją do dzisiaj.

Wracając do Łodzi lat 60.: dziewczyny biegały wtedy w chustkach, bo to robotnicza tradycja, i panowała moda z włoskich filmów. No więc po jednej stronie była toruńska babcia w kapeluszu, po drugiej mama w chustce. Jedna wstydziła się drugiej, kapeluszowa

– chustkowej. Były i inne przyczyny konfliktów. Babcia chciała nauczyć moją mamę pruskiej tradycji przynoszenia mężowi laczków.

Laczków?

Czyli pantofli. „Podaj mężowi laczki”, rozkazywała synowej, dodając, żeby uklękła i nałożyła mojemu ojcu kapcie, „bo zmęczony jest”. Chciała jej uświadomić, gdzie jest miejsce kobiety – na kolanach, u stóp męża. Nie przewidziała tylko, że pruskie zasady w Kongresówce nie przejdą. Mama odpowiadała hardo, że ona też jest zmęczona po całym dniu pracy. I rzucała tymi laczkami o drzwi.

Dobrze. Szkoła emancypacji.

Byłam zachwycona. Babcia mniej – uważała, że obraża ją dziewczyna z ludu, z chustką na głowie. Żeby się uspokoić, wyciągała książeczkę do nabożeństwa i odmawiała wieczorny pacierz albo szła do kina. Obstawiała dwa rodzaje iluzji: metafizyczną i hollywoodzką. Szybko wróciła do Torunia.

Nie masz więcej związanych z nią wspomnień?

Wspierała jakiś kościół misjonarski. Wysyłała koce, ubrania do Afryki. Martwiła się, że nocą jest tam, na pustyni, bardzo zimno. Obie się tą Afryką martwiłyśmy w Polsce lat 60., kiedy inni martwili się nami w kraju za żelazną kurtyną. Babcia mieszkała z pierwszym mężem w Bostonie i opowiadała mi dużo o Ameryce z przełomu wieków, sądząc, że z komuny nigdy nie wyjadę. Mówiła też sporo o Bogu, przewidując, że przez komunistyczną edukację do raju nie pójdę. W USA byłam, może jednak i wieczność spędzę w Niebie, z babcią?

Podobno to z ojcem byłaś bliżej. Córeczka tatusia?

Niby tak, chociaż z mamą też byłam blisko, ona po prostu była bardziej zajęta. Tata był

we mnie rozkochany i chciał spełnić każdą moją zachciankę. Kiedy zażyczyłam sobie żywego misia, wziął mnie do zoo i załatwił rozmowę z dyrektorem w tej sprawie. Dyrektor nie widział przeszkód – miś mógł być nasz, tylko martwił się o to, że kiedy będę dojrzewać, niedźwiedź wyczuje krew miesięczną i może mnie zjeść. Nie wiem, czy

traktował mojego ojca jak stukniętego, czy miał więcej takich klientów i opracował

strategię. Ale w ten sposób, jako sześciolatka, dowiedziałam się, co to jest miesiączka.

Jakieś jeszcze pomysły miał tata?

Mnóstwo. Był prawdziwym fantastą. Wiele razy odbyłam z nim wyimaginowane wycieczki do Afryki i nie tylko. Opowiadał mi o podróżach, których nigdy nie odbył. Miał

też dobry kontakt ze zmarłymi, we śnie i na jawie. Któregoś wieczoru, kiedy siedzieliśmy, oglądając telewizję, z trzaskiem pękła szklanka, jakby ktoś ją nożem równiutko przeciął.

My w krzyk, a tata spokojnie mówi: „To mama przyszła mnie ostrzec”. Babcia już wtedy nie żyła. I rzeczywiście, następnego dnia dostał zawału, lekkiego.

Nie wiem, czy fantazjował, opowiadając, że tam, gdzie mieszkał jako dziecko, w sąsiednim majątku, jeszcze w kilka tygodni po śmierci obcinano leżącemu w grobowcu nieboszczykowi paznokcie, bo ciągle rosły. Trudno powiedzieć, czy to prawda.

Musiałabym zapytać rodzeństwo taty, ale oni – jego bracia i siostry – uwielbiali stroić żarty, największe głupoty opowiadali z kamienną twarzą.

Do pruskich pomysłów mojego ojca należało obcinanie włosów, żeby je wzmocnić.

Mojej siostrze ich nie obcięli, a ja, kiedy miałam dwa–trzy lata, zostałam wywieziona do Torunia i tam poszliśmy do fryzjera. Ogolili mnie, za moją zgodą, na zero! Gdy wróciliśmy do domu, mama się rozpłakała. Rodzice kupili mi więc perukę, taką dla lalek, z dwoma warkoczami. Zakładałam ją przed przyjściem gości. Kiedyś siedziałam nieruchomo przez godzinę, przyglądając się, jak rodzice z nowymi gośćmi grają w karty. Wreszcie się poruszyłam, przestraszeni zaczęli krzyczeć – myśleli, że to lalka. No, a zimą zawsze był

kulig.

Sielskie dzieciństwo.

Tak, nawet chusteczki były prasowane. Pola sądziła, że prasowało się jednorazowe, papierowe chusteczki z biedy, bo był komunizm. A to były inne czasy. Chusteczki były nie unisex, tylko męskie w kratę, kobiece z koronką, dla dzieci mniejsze. Byliśmy raczej biedni, ale wszyscy w sąsiedztwie też, więc można było tego nie dostrzec. Poza tym wolność, przyroda, całe dnie spędzałam poza domem z dzieciakami, wisząc na trzepaku.

Biegaliśmy do kościoła obejrzeć śluby. Fajne, plemienne życie, którego już nie ma.

Jakim byłaś dzieckiem?

Delikatnym, ale nie nieśmiałym, bo od urodzenia otaczano mnie zachwytem. Córeczka tatusia, zdolna siostra, ukochana wnuczka babci. Ukochana, dlatego że chodziłam z nią do kościoła i godzinami grzecznie tam klęczałam ku zachwytowi jej koleżanek. Niewiele z tego pamiętam, może łacinę, bo włoski nie wydaje mi się językiem obcym, ale naturalnym. A zdolności do obcych słów i gramatyki nie mam.

Byłaś związana z siostrą?

Bardzo. Tłukłyśmy się całe dzieciństwo, ale też kochałyśmy i trzymałyśmy sztamę przeciw rodzicom. Danusia nauczyła mnie czytać, pisać. Teraz pracuje na uniwersytecie w Łodzi. Zajmuje się obcokrajowcami studiującymi medycynę. Dużo dobrego wyniosłyśmy z domu rodzinnego, bo rodzice kochali i siebie, i nas.

Jak ten dom wyglądał?

Mieszkaliśmy w poniemieckim budynku, przez który przechodziła granica między dzielnicami: w kuchni było śródmieście, a w pokoju obok już Bałuty, co powodowało problem ze szkolną rejonizacją. Ulicę dalej były działki, niedaleko park Helenów. Często wyłączano światło i w użyciu były świeczki, więc panowały nastroje trochę XIX-wieczne, zwłaszcza zimą, gdy huczało w piecu, pod fajerkami. Zapach pasty do podłogi. Woda gotowana na piecu ma inny smak. Tak jak herbata z samowara smakuje zupełnie inaczej.

Moja siostra uczyła się z podręcznika do polskiego romantyzmu i przy tej świeczce czytałyśmy sobie na głos: „Pani zabiła pana”. A ilustracje do Dziadów przypominały nasz cmentarz graniczący z prawosławnym, gdzie stała pękata cerkiew. Bawiłyśmy się archaicznymi dzisiaj, albo jak ktoś by powiedział: stylowymi, zabawkami metalowymi i drewnianymi. Na baterie był tylko pingwin z ZSRR. Ale chyba kiepski, bo po przejściu paru kroków zdychał. Mieliśmy też projektor, kręciło się korbką, przesuwając kliszę.

Obraz puszczało się na prześcieradle albo na białych drzwiach, to była magia. Najstarsze dziecko sylabizowało podpisy. Pamiętam pierwszą w życiu plastikową rurkę, która się topiła na piecu.

No to już wiemy, kto za młodu produkował smog.

Wtedy nie było świadomości nawet co do tego, jaką nazwę posiada ta dziwna rzecz –

plastik czy plastyk. Takie topiące się w żarze kolorowe rurki, wyginane przez ciepłą wodę, wydawały mi się objawieniem nowoczesności. Zazwyczaj w piecu paliliśmy jednak węglem. Nie mieliśmy kanalizacji, wody, centralnego ogrzewania… Potem, kiedy podróżowałam, choćby do Nepalu, i widziałam dzieci przy rynsztoku, to nie była dla mnie egzotyka ani beznadziejna bieda, bo sama tak żyłam. Do dziś pamiętam zapach mydlin wylewanych na ulicę i to, jak raz wpadłam do wychodka. Moje cioteczne babcie były analfabetkami, pracowały w fabryce, podpisywały się krzyżykami. Nie wierzyły, że człowiek wylądował na Księżycu. Za to święcie wierzyły w Apokalipsę i przepowiednie Sybilli. „Będzie papież Murzyn, a po nim koniec świata”. Inaczej być nie może!

Rzeczywiście, gdzieś przeczytałam, że te ciotki były fantastycznymi bajarkami.

Tak! Nieznajomość literatury pisanej nadrabiały znajomością tej mówionej. Ich opowieści były ciekawsze od książek.

Nie można więc powiedzieć, że byłaś wysoko urodzona. Później, kiedy ruszyłaś w świat, nie miałaś kompleksów?

Świat też nie jest wysoko urodzony, tylko taki, jaki jest. Dawniej dla przyjemności podróżowała arystokracja. Dzisiaj – kto może. Dlaczego więc miałabym mieć kompleksy?

Pamiętam, jak kiedyś na podwórku ktoś mi powiedział, że jestem z rodziny gołodupców.

Pomyślałam: Czemu, przecież niczego nam nie brakuje? Drugi raz poczułam się dziwnie, kiedy ktoś napisał o mnie artykuł w „Polityce” przy okazji Partii Kobiet, twierdząc, że pochodzę z niższej klasy. Prawdopodobnie autorem był człowiek z Warszawki, uważający się za postępowego. Pielęgniarka i inspektor higieny to doły społeczne? Część ludzi z mojej podstawówki została menelami, a część inżynierami, nauczycielami… jak wszędzie.

Twoje dzieciństwo naprawdę nie miało żadnych ciemnych stron?

Bałam się wojny. Jestem rocznik ’64 i choć rodzice o tym nie mówili, wisiała nad nami i groźba nowej wojny atomowej, i wspomnienia starej. Do tego dochodziła propaganda

„obrońców socjalistycznego pokoju”. Słysząc buczenie samolotów, bałam się, że wojna znów wybuchnie. W korytarzu, między piętrami, mieliśmy zawieszoną na łańcuchu metalową sztabę. Służyła do ostrzenia noży. Dzieci tego nie wiedziały, myślały, że gdy się w nią uderzy, będzie koniec świata. Magia wyobraźni. Mieliśmy dziecięce, absolutne poczucie sprawczości, jak i niepewność, odziedziczoną po rodzicach, którzy przeżyli wojnę.

I uderzyliście w tę deskę?

No nie, bo byłby koniec świata. I dziś byśmy już przecież nie rozmawiały.

A jak wspominasz sąsiadów?

Były trzy mieszkania na piętrze, cztery w suterenie, zawsze działo się coś ciekawego.

Porody, wesela. Niestety, też rzeczy straszne. Uroczy i delikatny dwudziestoparoletni chłopak, sąsiad przez ścianę, popełnił samobójstwo, bo był gejem. Samobójstwa zresztą zdarzały się częściej. Okiennych samobójców z Bałut przykrywano gazetą, spod której ciekła krew. Sąsiedzi zbierali wybite zęby, donosili je zmarłemu, chowając pod gazetową płachtę. Tramwajarce z mojego domu odcięto głowę i porzucono gdzieś na wysypisku.

Kiedyś jakiś zbok stał pod naszym oknem i patrzył. Na milicję nikt nie liczył, wypłoszyliśmy go siłą wzroku. Stanęliśmy w oknie i gapiliśmy się na niego. Takie było życie. W katolickim obrządku podczas komunizmu.

O powojennych Bałutach piszesz w Kosmitce: „Rynsztoki, ciemne ludzie wierzące w karciane gusła”. Ciekawe jak na amatorkę tarota.

Cytowałam mojego tatę, tak widział Łódź, pewnie trochę tak było. Gusła jak z Mickiewicza. Lubię gusła, nawet zaczęłam pisać z nich doktorat o tarocie, żeby dostać stypendium, gdy byłam w Paryżu.

To jaka była Łódź twojego dzieciństwa?

Dosyć magiczna. Pamiętam żółte światło rozmazane na szybach drewnianych chałup, rynsztoki i kocie łby. Zresztą te kocie łby mnie prześladowały. Dziecko bierze wszystko dosłownie – byłam przekonana, że te kamienie to naprawdę czaszki kotów, i tak chodziłam, żeby je jak najmniej deptać. To nie kompulsja, mówiłam ci, że współczułam kotom i wariatom. Fascynowały mnie drewniane komórki w podwórzach. Prawdziwe labirynty pachnące starą marchwią, ziemniakami i węglowym miałem. Pamiętam też żałobne marsze z lat 60., kiedy miastem sunęły szklane karawany na wielkich kołach, cmentarna orkiestra, czarne konie z pióropuszami. Powoził nimi karawaniarz w cylindrze.

W pierwszym rzędzie konduktu – kobiety zasłonięte woalkami.

A kiedy zdjąć filtr dzieciństwa i zobaczyć ją bardziej realnie?

Z jednej strony ulica Piotrkowska jak mieszczańska kanapa porzucona na polu wśród wiejskich chat, melin. Z drugiej – fabryki, pałace i drewniane domy z carskimi napisami cyrylicą. Centrum otoczone wioską. Łódź to secesyjny salon na wsi. Skansen. Wenecja nad rynsztokami.

Znów te rynsztoki. W Transie pada sformułowanie, że Łódź to „miasto rynsztoków i roboli”. Ale kiedy Bogusław Linda nazwał je miastem meneli, rzuciłaś się w obronie Łodzi.

Zawsze ich bronię, bo wiem, skąd moje miasto przyszło.

Skąd?

Znikąd. Zostało zbudowane dla kasy, nie dla ludzi. I dlatego czasem dalej zmierza donikąd w pijackim widzie. Rynsztok to miejsce, nie ludzie. Moje miasto jest wyjątkowe.

Czemu?

Zbudowane na podmokłych terenach, na bagnie, może dlatego jedni przeskakują z kępy na kępę, a inni toną w podejrzanych interesach, wódzie, nędzy? Łódź się miewa dobrze, kiedy handel idzie dobrze. Kiedy ten pada, wyłazi liszaj degrengolady. Ale powoli to się zmienia, dzięki przestawieniu na technologie. Linda mówił tak o Łodzi, mając na myśli ulicę Wschodnią, gdzie powstawały zdjęcia do Powidoków Wajdy. No a Wschodnia, tak jak Włókiennicza, nie jest ambasadą Łodzi, tylko muzeum pijaków, pasażem melin.

Nie dziwisz się, że Davida Lyncha tak zafascynowało to miasto?

Wcale. Mieszkańcy Łodzi to idealni statyści jego filmów. Łowcy skór, dzieci w beczkach

– chyba sam Lynch by tego nie wymyślił.

Trzeba się urodzić w Łodzi, żeby ją zrozumieć?

Żeby naprawdę ją poczuć. A zrozumieć? Chyba się nie da.

II.

MŁODOŚĆ WNUCZKI KONTRKULTURY

Lubiłaś siebie za młodu?

Tak, ale wszyscy mówili, że jestem za chuda. Nogi mi się w udach nie schodziły, co teraz jest osiągnięciem modelek – wtedy to była patyczkowatość. Przez ciągłe zapalenie spojówek od dymów fabrycznych wyglądałam w przedszkolu jak królik angora – dziecko z czerwonymi oczami i białymi włosami. Wołali na mnie „Angorka”, ale mi to nie przeszkadzało.

Czyli tak bardzo się sobą nie przejmowałaś.

Jestem, jaka jestem, nie przeskoczę tego. Małe cycki? I super, nie muszę nosić stanika.

Za chuda? Trudno. Nawet ta chudość się przydała na emigracji. Badająca mnie francuska lekarka uznała, że byłam głodzona w więzieniu, inaczej nie mogła sobie wytłumaczyć moich wymiarów, więc tym bardziej należy mi się azyl polityczny. To było przed epoką modelek – wieszaków :)

Szkołę podstawową wspominasz dobrze?

Tak, byłam normalnym dzieciakiem. No, może trochę odstawałam, bo interesowałam się astronomią, archeologią, czytałam filozofię. Ale takie dziwactwa nikomu nie przeszkadzały. Najwyżej siostra popisywała się mną jak tresowanym pieskiem albo papugą: „Powiedz, ile lat Jowisz krąży wokół Słońca?”. A ja, nie zdając sobie sprawy z komiczności sytuacji – jako szczerbata pierwszoklasistka – dawałam wykład z astronomii rozbawionym znajomym siostry albo pasażerom w pociągu. Po latach koleżanka z liceum powiedziała mi, że wkurzała ją moja ponadprogramowa wiedza z historii. Ale przecież ktoś musiał odpowiedzieć na zadane pytania, żeby nie dręczono reszty klasy. Prymuską ani kujonką nigdy nie byłam. Groziło mi nawet niezdanie do następnej klasy, raz czy dwa razy, przez matmę. Czy byłam dziwna? Kiedy miałam dziesięć lat, byłam harcerką i obszyłam sobie adidasy futrem z lisa – taka stara etola wisiała w domu. Od dołu traper, od góry komsomołka. Nie chcieli mnie w harcerstwie z taką stylistyką. Powiedzieli: harcerstwo albo buty. Wybrałam buty.

Czułaś się samotna jako dziecko?

Nie, wręcz przeciwnie. Zawsze miałam przyjaciółkę i dzieciaki do zabawy. Nie znałam samotników, inne czasy były.

A w liceum?

Było jeszcze lepiej. Wprawdzie nie nauczyłam się zbyt dużo, ale towarzysko było super.

Nadal utrzymuję kontakt ze znajomymi z liceum, zresztą z podstawówki też. Rok temu byliśmy w Stanach, zeszliśmy razem Wielki Kanion i Dolinę Śmierci, skończyliśmy w Las Vegas. Radykalna odmiana po spacerach w plastikowych fartuchach i butach juniorkach korytarzami zatłoczonej bałuckiej szkoły czterdzieści lat wcześniej. Wtedy marzyliśmy o wyjeździe do NRD.

Lubiłaś swoich nauczycieli?

Bardzo. Z polonistką, profesor Parniewską, przyjaźniłyśmy się do jej śmierci. Krzysztof Rajpold, mój profesor rysunku z podstawówki, przygotowywał mnie do ASP i nadal jest, że tak powiem, moim kumplem. Przed nami, dzieciakami z Bałut, odkrył inne światy, inne widzenie rzeczywistości, ironiczne, nowoczesne. Niesamowity człowiek, wszechstronnie uzdolniony, ze swoim dixielandem grywa na Piotrkowskiej i nadal z sukcesem przygotowuje do egzaminów na Akademię. Pamiętam też świetnego historyka, profesora Zielińskiego. Docinkami na temat dyletantyzmu i epatującej głupoty umiejętnie popchnął

mnie w stronę olimpiady filozoficznej. Wygrałam ją i rok przed maturą dostałam indeks.

Miało to też inne zalety. Po tym sukcesie sroga dyrektorka liceum pozwoliła mi przychodzić do szkoły choćby półnago. Wcześniej kilkakrotnie odsyłała mnie do domu za skandaliczny ubiór.

Czyli jaki?

Byłam na etapie fascynacji hipisami, czytałam teksty mistyczne, słuchałam Cohena, jeździłam na koncerty i zloty. Kompletnie odpłynęłam, kiedy zobaczyłam film Hair.

Zaczęłam się tak ubierać – suknie do ziemi, wyszukane ozdoby. Na Bałutach w czasach PRL-u to było dziwactwo. Kiedy lata później zamieszkałam w Kalifornii, poczułam się jak w raju.

I oprócz problemów z ciuchami nie miałaś wtedy żadnych innych? Z nauczycielami?

W pierwszej klasie liceum nauczyciel polskiego kazał mi przeczytać wypracowanie.

Napisałam płomienną obronę Świętego Aleksego, ascety, którego należało socjalistycznie skrytykować. Nauczyciel powiedział coś, co potem usłyszałam raz jeszcze po debiucie od innego faceta, krytyka literackiego: „To nie ty napisałaś”. A właśnie, że ja. Aleksy wydawał mi się średniowiecznym hipisem, dlaczego nie miałam go bronić przed konsumpcyjnym społeczeństwem? Taką idealistką byłam. Więcej problemów z nauczycielami nie miałam.

A z samą sobą?

Nie twierdzę, że byłam zrównoważona. Nawiązałam telepatyczny kontakt ze skrzynką pocztową. Mijając ją w drodze do szkoły, pozdrawiałam, pytałam, co słychać. Była inna, taka czerwona wśród szarych bloków. Poza tym padaczka skroniowa zapewniła mi brak równowagi psychicznej. Ale o tym, że ją mam, dowiedziałam się przypadkowo dość niedawno.

Co to jest padaczka skroniowa?

Dziedziczne schorzenie, które w przeciwieństwie do zwykłej padaczki nie polega na niebezpiecznych konwulsjach, kiedy cię rzuca o podłogę, tylko funduje całe spektrum stanów mistycznych. Nie halucynacji, lecz poszerzających świadomość wglądów pozazmysłowych. Mieli ją Mahomet i Philip K. Dick, który dzięki niej widział przyszłość i mógł uratować swojego synka – zawiózł go do szpitala, choć pozornie nic mu nie było.

Kwadrans później chłopiec już by nie żył.

A tobie co zafundowała?

Byłam ponad miarę sensytywna. Duża huśtawka nastrojów. Metafizyczne lęki, przerażenie światem. Ale też wielki apetyt seksualny, głód wrażeń, przygód. Dlatego bardzo chciałam się wyrwać od rodziców. Cieszyłam się, że wreszcie wyjeżdżam z Łodzi, na studia do Krakowa.

Wybrałaś filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jak mówiłaś, dlatego że zawiera najwięcej wiedzy konkretnej i że humaniści, którzy nie znają filozofii, mają z tego powodu kompleksy.

Nie wiem, jak teraz wygląda filozofia w Krakowie. Wtedy osób na roku było bardzo mało: dziesięć, może jedenaście. Byliśmy bardzo rozdyskutowani i zaangażowani w politykę, podziemne wydawnictwa. Pod koniec studiów na roku zostały trzy osoby, reszta albo siedziała w areszcie, albo wyemigrowała; nie było innego wyjścia.

O zamkniętych za rozrzucanie ulotek mówiono „terroryści”. Trzymaliśmy się razem, mieliśmy podobne, antykomunistyczne poglądy. Tylko jeden chłopak się wyłamywał, próbował robić karierę w socjalistycznej organizacji studenckiej. Ale on przyszedł do nas dopiero pod koniec studiów. Nikt go nie tępił, nie obrażał, dawkowaliśmy mu grzeczną obojętność. Profesorowie też byli po naszej stronie. Gdyby nie Jagiellonka, ci, którzy siedzieli w areszcie, nie mieliby dokąd wracać.

Wspominasz kogoś szczególnie?

Profesora, którego nazwiska nie wymienię. Miał być moim promotorem, ale po przeczytaniu magisterki o parszywym komunizmie oddał ją komuś innemu pod opiekę.

Wstyd mu było powiedzieć: Boję się o swoją karierę. Przecież tyle lat uczył nas o odwadze, sile prawdy. W rezultacie kiedy spotkałam go na ulicy, wolał patrzeć w pustą ścianę, udając, że studiuje naciek, niż przyznać się do dydaktycznej kompromitacji. Nie mam mu za złe. Gorzej z profesorem Legutko. Kiedy miałam z nim seminarium

translatorskie, był jeszcze doktorem. Ratował studentów politycznych, zachowywał się wyjątkowo wporzo. Natomiast w wolnej Polsce jego krakowski konserwatyzm powykrzywiał go w dziwne pozy intelektualne. Powinien zostać z nimi w lochach Watykanu, a nie w europarlamencie! Jeśli głupek mówi głupoty, wzruszasz ramionami, ale gdy człowiek, który analizował z tobą Arendt, banalność zła, zdanie po zdaniu, sam spadł

do najniższych kręgów politycznych piekieł, gdzie zaprzecza się rozumowi? Krakowska inteligencja jest specyficzna. Można być jak minister Klich – krakowski psychiatra z wykształcenia – odważnym, światłym człowiekiem, a można ze strachu przed rozumem i światem zejść do katakumb, gdzie czujesz się pierwszym i ostatnim chrześcijaninem Europy, jak prezydent Duda chociażby.

Miałaś poczucie, że studia dużo ci dają, że uczysz się, jak żyć?

Nie do końca. Już w liceum przeszłam przez olimpiadę i przerobiłam historię filozofii.

Studiując, miałam wrażenie, że to wszystko trochę na tym się kończy. Spodziewałam się odkryć, olśnień. Nie było ich. No i co można robić potem? Karierę naukową w archiwach rozumu? Tych kilku genialnych krakusów, których tam poznałam, nią gardziło. Logika?

OK, ale jeśli nie jesteś matematykiem, to do widzenia. Teraz jest neurolingwistyka, za moich czasów nie istniała. Więc to była taka martwa natura. Filozofia bez połączenia ze współczesną fizyką, neurologią jest szperaniem w archiwach umysłu. Ile można?

W pewnym momencie chciałam nawet zrezygnować i pójść na filmoznawstwo, ale ówczesny rektor Jan Błoński kazał mi się zastanowić. Jako wolna słuchaczka chodziłam na antropologię. I w ten sposób skończyłam filozofię, a dla przyjemności mogłam studiować co innego.

Po filozofii można też pisać książki o filozofii. Tak jak ty.

No rzeczywiście, w tym sensie dydaktycznie filozofia mi nie przeszła! Napisałam Marysiu, jak myślisz? , czyli historię filozofii od początku myśli do końca średniowiecza.

Druga książka to Filozofia na wynos (od średniowiecza do współczesności). Obie są podręcznikami dla dzieci. Pisałam je z myślą o małej wtedy Poli, ale można je czytać od przedszkola do politechniki. Mój siostrzeniec wspomógł się Marysią do egzaminu z filozofii właśnie na politechnice . To nie jest typowa wiedza podręcznikowa, jak u Tatarkiewicza. Próbowałam przekazać ją w sposób przystępny dla dzieci. Nie mógł to więc być wykład akademicki.

Na studiach dużo romansowałaś?

Nie, wcale. Od liceum miałam chłopaka.

Kto to był?

Cezary Michalski. Mój pierwszy chłopak, który został później moim mężem.

Jak się poznaliście?

Po pierwszej klasie liceum pojechałam na letni obóz science fiction do Krakowa. Tam poznałam Cezarego. Czyściliśmy razem Cmentarz Rakowicki, z czego klub science fiction miał chyba kasę na działalność. Zobaczyłam go i pomyślałam: będzie moim mężem.

Człowiek to wie.

Co was w sobie zafascynowało?

Różnice, podobieństwa. On nie znał nigdy nikogo takiego jak ja, a ja nikogo takiego jak on. Potem przez kilka lat jeździliśmy do siebie – Cezary stopem z Torunia do Łodzi, ja do Torunia z Łodzi pociągiem.

Jak to możliwe, że znajomość dwojga nastolatków, do tego na odległość, przetrwała?

To musiała być miłość.

W końcu nastąpił etap stacjonarny tej znajomości?

W Krakowie, dokąd oboje przyjechaliśmy na studia. Ja na filozofię, Cezary na polonistykę. Najpierw nie mogliśmy razem zamieszkać – „trudności lokalowe”.

Przemycałam Czarka do żeńskiego akademika, gdzie na krótko miałam pokój jednoosobowy. Pewnego wieczoru ktoś zapukał, więc schowałam go do szafy, sądząc, że przylazł portier wykidajło. A to przyszedł kumpel z innego wydziału i chciał się ze mną przespać. Wydawało mi się, że jak mu powiem: „Wiesz, że mam chłopaka…”, to sobie pójdzie, ale zgrywał casanovę. Więc kazałam Czarkowi wyjść z szafy. Mina kolesia bezcenna. Z wrażenia wyszedł oknem. Dał radę, to był parter. Dzisiaj jest znanym dziennikarzem.

Jak wyglądało wtedy twoje życie z Cezarym?

Byliśmy ze sobą dwanaście lat. Poznaliśmy się w 1980, a rozstaliśmy jakoś w 1992 roku.

Myśleliśmy wtedy podobnie – hipisowsko, byliśmy przeciwko komunie, w totalnej opozycji do wszystkiego. Zachwycaliśmy się Dantonem Wajdy, rewolucją ’68 roku…

Mieszkaliśmy po kwaterach, akademikach. Pamiętam, jak pewnego dnia w akademiku Piast zrobiliśmy zebranie mieszkańców: strajkujemy czy nie? Strajk oznaczał, że sprzeciwiamy się władzy. Nie byliśmy pokoleniem NZS-u. W stanie wojennym większość tych ludzi wylądowała na Zachodzie, została na emigracji. My byliśmy nowym narybkiem.

Zaczęliśmy od nowa.

W jakim sensie?

Końcówka lat 80. Miałam poczucie bezsiły – próbowaliśmy podejmować jakieś decyzje, chcieliśmy doprowadzić do końca protesty, strajk, a ludzie związani z polityką, Solidarnością to blokowali. Nie wiedzieliśmy, że szykuje się Okrągły Stół. Wydawało się nam, że walczymy z komuną, a już nie było z czym walczyć, bo karty były powoli rozdawane.

Co z tym strajkiem, o którym zaczęłaś mówić?

Głosowaliśmy w akademiku. Strajk oczywiście był czymś niebezpiecznym – niby jesteśmy w kampusie, ale nigdy nie wiadomo, co się stanie, czy ZOMO nie wejdzie, nie wyciąg nie cię, nie spałuje. Był taki komiczny moment, gdy już strajkowaliśmy. O zmroku ktoś dał cynk: ZOMO chodzi po ulicy! Z bliska okazało się, że to nie ZOMO, tylko chasydzi mieszkający w pobliskim hotelu, a zomowskie hełmy widziane z daleka, w ciemnościach, to okrągłe lisie czapy. Przypomina mi się to, ile razy widzę chasydów. Do dziś, kupując czapkę, myślę o tym, że przed laty, kiedy to robiłam, zastanawiałam się, czy na manifestacji mi dobrze ochroni głowę przed pałowaniem. Takie lęki młodości. Wracając do strajku. Studenci na zebraniu w akademiku wahali się, czy strajkować, czy nie. Wtedy z szeregu wyszedł Amerykanin polskiego pochodzenia i zaczął skomleć, że nie chce strajkować, bo jak go złapią, wyślą z powrotem do kraju. Wzbudziło to we mnie furię –

facet, ty wrócisz do USA, a my zostaniemy w tym gównie! Tak się rozkręciłam, że akademik jednogłośnie chciał strajku. Wtedy któryś z facetów pobiegł do pokoju Michalskiego, wołając: „Zabierz swoją kobietę, ona doprowadzi do strajku!”.

I doprowadziłam. Ale to we mnie zostało: idzie facet do faceta, żeby ten uciszył kobietę.

Byłaś bardziej radykalna od mężczyzn?

Nie sądzę. Jeśli ktoś, jak Cezary, należał do Wolności i Pokoju i ryzykował więzienie, bo w systemie komunistycznym odmowa pójścia do wojska oznaczała więzienie, to było odważne. Ja do wojska nie szłam, więc byłam odważnie nierozważna na swój sposób. Pisałam w podziemiu pod pseudonimem, ale i pod nazwiskiem.

Angażowanie się to obowiązek intelektualistów?

Nie wiem, co robią intelektualiści, nie mam pojęcia. To jest indywidualna sprawa każdego. Każdy ma rozum i musi sam rozsądzić. Natomiast dziwi mnie, gdy ktoś taki jak Jadwiga Staniszkis tłumaczy pewne socjologiczne historie i zarazem twierdzi, że nie odczuwa, nie rozumie emocji, inni muszą jej to wyjaśnić jak kolory daltoniście. Dziwne, bo socjologia i polityka to w dużej mierze emocje przecież. Bez brania ich pod uwagę trudno przewidywać ludzkie zachowania.

W Transie jest zabawny opis nauk przedmałżeńskich, które bohaterka odbywa, zanim wyjdzie za mąż. Na faktach?

A jakże. Odbyliśmy je u toruńskich redemptorystów, u samego ojca Rydzyka. Wszystko jak leci: rysowanie wykresu płodności, mierzenie temperatury, metoda kalendarzyka…

Jedna kandydatka na żonę, kiedy dowiedziała się, jak należy mierzyć temperaturę, przeraziła się i zapytała: „A co z dziewicami?”. Cezary odrzekł: „Dziewice nie muszą wychodzić za mąż”. Jedyna tam nie byłam w ciąży.

Pobraliście się tuż przed wyjazdem do Francji w 1988 roku.

Na wszelki wypadek, żeby razem dostać azyl. I tego chciały nasze rodziny. Powiedziały, że czułyby się spokojniejsze, gdybyśmy się pobrali, opiekowali się sobą za granicą.

Twój tata chyba tak nie myślał. Podobno podczas ślubu płakał.

To było straszne, wyglądało, jakbym wychodziła za tatę. Ja powinnam płakać, nie on.

A tymczasem był tak wzruszony, że stracił głowę. Uważał, że kradną mu córeczkę, i proponował, żebyśmy uciekli. Tonął we łzach.

Chyba rzeczywiście był jedną z najważniejszych osób w twoim życiu.

Kiedy umarł, a bałam się tego całe życie, czułam coś w rodzaju euforii – że w formie duchowej jest obok, szczęś liwy. Ta miłość, którą od niego dostawałam, została. Nic innego po człowieku nie zostaje, tylko uczucia. Nie spodziewałam się, że po jego agonii poczuję ulgę. Oczywiście płakałam, nawet teraz na myśl o nim mam łzy w oczach, ale kiedy umiera ktoś, z kim masz miłośnie dobre relacje i żadnych żalów, jest ci o wiele łatwiej.

Jeszcze długo po pogrzebie, gdy było mi smutno, chodziłam na jego grób i się śmiałam.

Wiem, że to paradoksalne. Taty nie było, ale dawał mi wsparcie, przypływ dobrego humoru. To już minęło, może zniknęła energia z jego ciała.

Jak długo trwało twoje małżeństwo z Cezarym Michalskim?

Cztery lata. Z Francji wróciliśmy już osobno.

Nie ukrywasz, że jednym z powodów rozpadu małżeństwa była twoja zdrada…

Tak, ale to wszystko było bardziej skomplikowane. Emigracja jest wyzwaniem, doświadczeniem granicznym.

Bo jak się wyjeżdża na Zachód, to się nasiąka nowymi ideami? Nabiera dystansu do Polski, do siebie, zyskuje inny punkt widzenia?

Wildstein też wyjechał na Zachód, sam wyjazd nic nie zmienia. Pol Pot też był na Zachodzie, na Sorbonie się uczył.

No to co się z wami stało?

Byliśmy fajnymi, ale niedojrzałymi ludźmi. Do tego na co dzień musieliśmy się mierzyć z trudami emigracji: bieda, samotność, niepewność i tęsknota. Rozstaliśmy się we Francji, wróciłam stamtąd jako libertynka, on jako konserwa i pampers. Zabawne, bo nie był

wierzący. Zaczęłam pisać powieść pornograficzną, a on z kolegami gonił za profesorami, pytając, czemu nie są wystarczająco katoliccy. Ale chyba Cezary sam to opisał

w Spowiedzi dziecięcia schyłku wieku, swój nihilizm. Tak można by w ogóle nazwać w polityce dawanie dupy każdemu za pieniądze. To dawne czasy, już nieistotne.

Jak myślisz, skąd ta jego zmiana światopoglądowa?

Nie wiem. Coś się dzieje na granicy? Biało-czerwony szlaban wali w łeb? Nie rozumiem, jak można żyć w świecie Zachodu, otwartości, praw człowieka i wylądować potem

w bigoteryjnej prawicy. O powody pytaj jego. Powrót do zacofanej Polski jest zawsze cofnięciem się w rozwoju, niekiedy aż do pampersów.

Czytając twoje książki, mam wrażenie, że jesteś na Cezarego Michalskiego trochę cięta. Piszesz o nim w Europejce: „fałszywy prorok pampersów”.

Byłam na niego cięta z powodu jego poglądów. On, inteligenckie dziecko – ja takim nie byłam – po studiach, pobycie na Zachodzie pakuje się w takie antyinteligenckie dno.

Pryncypialne wywiady z pozycji katolika, kiedy jest się niewierzącym. Na każdego bym tak reagowała. WTF? Tekieli?!

Robert Tekieli, naczelny legendarnego „Brulionu”, do którego też pisałaś. Znałaś go osobiście.

Pracowaliśmy razem w krakowskim akademiku przy pierwszych „brulionowych”

numerach. Trochę romansowaliśmy, trochę filozofowaliśmy. Opowiadałam mu o ojcu Pio, on twierdził, że za wolnej Polski zostanie ministrem kultury.

To była fascynacja?

Wtedy tak, ale nie było nam po drodze. Dziś stoimy po dwóch stronach barykady ołtarza.

Robert przestrzega przed jogą, myśleniem, ważny tylko katechizm i pozycja na kolanach.

Wszystko, co niekatolickie, wrzuca do worka: „szkodliwe”. Typowy fanatyzm.

On jest apostołem, a ty ladacznicą?

Nie, ja jestem wolną kobietą, jak wiele innych, a on spętanym, o ile nie opętanym, człowiekiem. Ale jeszcze możemy zmienić figurę, przeistoczyć się w świętych lub potępionych w innych konfiguracjach. Zobaczymy, co czas przyniesie. Buddyjscy mistrzowie mówią: Jeśli ktoś twierdzi, że tylko u niego jest prawda, uciekaj, bo to oszust.

Ale buddyzm tybetański ma niemal dwadzieścia tysięcy lat, mógł przez ten czas przerobić i strach, i sekciarstwo.

Cierpiałaś po rozpadzie małżeństwa?

Bardzo. Snułam się zapłakana po Paryżu. Potem trafiłam na Żuławskiego i było jeszcze gorzej. Dziś przeszłość jest już zamknięta. Opowiem ci dziwną historię z tym związaną.

Nie tak dawno, przy jakimś remoncie, moja mama znalazła listy Cezarego, które pisał do mnie w liceum. Włożyła mi je do torebki. Następnego dnia poszłam do kawiarni w Warszawie i obok usiadł Michalski. Gdybym nie wyjęła przed wyjściem z domu tych listów, mogłabym mu je oddać. Wyszłoby na to, że latami spaceruję z relikwią listów w torebce. Poprosiłam Cezarego o adres i odesłałam mu to wszystko z przeprosinami za cały związek, który spaprałam. Byłam fatalną żoną, pełną dobrych chęci, ale się nie nadawałam… A Cezary to był święty człowiek. Kim jest dziś? Nie wiem. Obcą osobą.

Co czytałaś za młodu?

Dużo rzeczy. Leonard Cohen był ważny. Nie wiedziałam, że potrafił dwa lata pisać jedną piosenkę. W drugiej klasie liceum zanalizowałam jego Suzanne, powołując się na Pascala.

W ogóle uważam, że jednym z moich największych talentów jest szukanie powiązań symbolicznych. Bawiłam się tak, pisząc Światowidza. Kiedy robisz głębsze porównanie kulturowe, nieoczywiste, musisz się liczyć z tym, że nie tylko czytelnicy, ale i zawodowi czytelnicy – krytycy – tego nie załapią. Trudno pojąć i zapamiętać fakty, a jeszcze je niekonwencjonalnie porównywać? To nie Francja, nie bawimy się erudycją, ino kawa na ławę. Analiza Rembrandta, Bacona i Vermeera w powiązaniu z hinduistyczną Trójcą w Światowidzie jest jednym z lepszych tekstów, jakie napisałam.

O tym jeszcze porozmawiamy, a teraz wróćmy do twoich młodzieńczych lektur.

Uwielbiałam Stachurę. Miał tę przewagę literacką, że nie urodził się w Polsce, inaczej czuł język. Polska nie była dla niego jedynym punktem odniesienia, nie grzebał się w niej.

Zapełniał wyrwę egzystencjalną polskiej poezji. Niezwiązaną z polityką, bohaterstwem.

Potem coś podobnego robił Świetlicki.

Stachura żył w komunie, jak Barańczak, Krynicki. W ich poezji widać ten przełom wolności. Nieprzysiadalność Świetlickiego przeszła do polszczyzny, ale Stachura to był

bard, człowiek legenda. Świetlickiemu postawią pomnik na Plantach i będzie jubileusz, Kraków to lubi – fetować. Stachura zginął śmiercią tragiczną. Nie życzę tego Świetlickiemu, wiadomo, że poezja jest najbardziej wyniszczającym zawodem, ma najwięcej statystycznie przedwczesnych zejść. Stachura wszedł pod skórę poezji, metafizyczny naskórek. À propos poważnych tematów, zamówiłam sobie u Lindy, że jak umrę, zaśpiewa mi nad grobem Nigdy nie będzie takiego lata Świetlików.

Czyli Filandię.

Tak. Umieraj globalnie, śpiewaj lokalnie. Wybrałam sobie Świetlickiego na do widzenia, nikt nie może zarzucić mi braku patriotyzmu,chociaż nie wiem, gdzie ta Filandia mogłaby być.

Pozostając w alkoholowo-buntowniczym kontekście. Wojaczek?

No właśnie nie bardzo. Ten kontekst mnie w sumie mało interesuje. Oprócz matki kiełbasianej mi nie podszedł.

Różewicz?

Uważam, że powinien być obowiązkowy w szkołach, na studiach, żeby ludzie umieli pisać. I myśleć słowami.

Miłosz?

O, to kompletnie inna historia! Polscy poeci przeklęci mieli w sobie jakieś pęknięcie.

Uciekali w alkohol, pogrążali się w szaleństwie. Natomiast Miłosz w przedwojniu miał

rozwagę, taki klasycystyczny rozum. Wiedział, na czym polega Polska, potem z różnych powodów wdepnął w komunizm, wreszcie uciekł z kraju. Został okrzyknięty zdrajcą – tu i na emigracji też, bo to komuch. Nie mógł dostać wizy amerykańskiej, wylądował

w „Kulturze” paryskiej, gdzie się nim zaopiekowano. Wyłapała go Jeanne Hersch, żydowska intelektualistka, w której się zakochał. Miał żonę i dzieci, a tu ta Hersch mówi mu, że stworzy z niego wielkiego człowieka, że dostanie Nobla. Miłosz miał miłosny rollercoaster. Z jednej strony nawiedzona kochanka Jeanne, z drugiej Janina – wierna żona.

Wziął w Paryżu ślub z Janiną, kościelny, żeby odgonić od siebie demony pokusy, postawić Hersch granicę. Całe życie był człowiekiem popękanym. Zniewolony umysł to genialna analiza obowiązująca do dziś. Teraz należałoby napisać Zniewolony umysł 2 – o pokoleniu pampersów i ich ewolucji w intelektualne gnidy, o tych dziennikarzynach narodowych mediów, ministrantach i o Woodym Allenie katolicyzmu, czyli Hołowni. Miłosz był

niesamowity. Jego poezja jest zupełnie inna niż reszta polskiej poezji wtedy –

klasycyzująca i nowoczesna. Nie rozumiał wprawdzie lat 60. w Ameryce, uważał, że to bogate szczeniaki głupio się buntują, komunizując. Mimo to on i Giedroyć to genialne umysły. Mieli nie tylko wiedzę, ale i mądrość życiową, która pozwala przewidywać przyszłość. Byli też bezbłędnymi diagnostami Polski, która wówczas trwała, ale przewidzieli Polskę, która jest teraz.

Wymieniamy samych mężczyzn. Piszące kobiety nie były dla ciebie ważne?

Były. Na pewno Sylvia Plath. Nigdy bym nie pomyślała, że za ileś lat moja córka będzie haftować sobie jej wiersze na spódnicy. Mam nadzieję, że moja wnuczka znajdzie nowszą ikonę, że kobiece doświadczenie się zmieni. Ale wtedy, w PRL-u, nie było dostępu do całej masy ważnej literatury pisanej przez kobiety. Orzeszkową czy Konopnicką trudno mi było się tak fascynować. W tamtych latach zresztą kompletnie nie interesowałam się podziałem na linii kobieta−mężczyzna. Nie byłam świadoma feminizmu. Interesowały mnie tylko idee. Kiedyś Agnieszka Graff wygarnęła mi, że dawna filozofia, mówiąc w uproszczeniu, nie jest OK, bo była tworzona bez udziału kobiet. Nie zgadzam się z nią.

Kiedy Kant czy Hegel filozofowali, nie było feminizmu, prawie nie było kobiet w życiu publicznym. Chrystus też był facetem czy Budda – takie „warunki psychofizyczne”; kobieta nie miała szans – takie czasy. Podobne zarzuty mogą stawiać Afroamerykanie, że poezja Emily Dickinson nie brała pod uwagę ich doświadczenia. Szukałam kobiet.

Czytałam wiersze Safony. Nie czułam Achmatowej ani Cwietajewej. W liceum przeczytałam Drugą płeć Simone de Beauvoir; zrobiła na mnie piorunujące wrażenie. Jej książka była w osiedlowej bibliotece, bo de Beauvoir razem z Sartre’em komunizowała.

Przyjęłam jej poglądy jak swoje, ale nie zrobiło to wtedy ze mnie feministki. Do poglądów feministycznych doszłam dopiero od strony kontrkultury ’68 roku. Myślę, że jestem spóźnionym dzieckiem kontrkultury, może wnuczką.

A ważne poetki tamtych czasów – Szymborska, Lipska?

W Krakowie chodziłam na ich spotkania autorskie. Szymborska zawsze wydawała mi się mieszczańska. Znajduję tam mieszczańską ironię – na świetnym poziomie. Dostała Nobla, co mi tam się czepiać.

Szczególnie że już kiedyś się czepiałaś. W „Brulionie” pisałaś o niej krytycznie.

Wszystko z zazdrości.

Mówisz prawie wyłącznie o poezji. Co z prozą?

Nie czytałam jej tak dużo. Wolałam inne rzeczy, poezję, eseje… Uwielbiałam Dostojewskiego, Manna Czarodziejską górę; jest strasznie dekadencka. Nie cierpiałam natomiast szkolnych lektur. Granica – refleksja nad skrobanką, Niemcy – po co to komu?

Inna sprawa, nigdy nie pomyślałam, że Nałkowska stanie się aktualna, że u nas czas zawróci. Lekturą mogłyby być Dzienniki Gombrowicza, które uczą przekornego myślenia.

Myślę, że taki program może się nie przyjąć w Polsce, bo to jest raczej kraj emocjonalny, a nie intelektualny.

Zgadzam się. Dlatego woli Coelho od Gombrowicza. Im bardziej sentymentalnie, tym lepiej. Nas musi coś chwycić za serce, bo mózg trudniej znaleźć. Wojna odpowiada za rzeź

inteligencji, a potem, gdy ta mogła się odrodzić, mieliśmy emigrację od lat 60. do teraz.

Ale o czym my w ogóle mówimy? Tym krajem wstrząsa alkohol, nie literatura. W Rosji alkoholik potrafi zabić za wyższość poezji nad prozą, autentycznie, rok temu. Być może tam piją już wszyscy. Widziałam świetny program, w którym rosyjski naukowiec tłumaczył studentom, tak jak u nas na obowiązkowych kursach BHP, dlaczego pić nie należy, nawet kulturalnie. Każda dawka, mały drink kończy się wysikaniem komórek mózgowych. Martwe są wypłukiwane, stąd suchość w ustach na kacu, cała woda idzie jak w spłuczce do mózgu i żegnajcie, martwe neurony.

Nie wiem, jak zareagować na tę wstrząsającą opowieść, więc powiem tylko: teatru ponoć nigdy nie lubiłaś.

Akurat umieranie mózgu po piwku można by zagrać :) Zresztą to jeden z tematów tak zwanej męskiej polskiej literatury. Infantylizowana chwała pijacka, bohater alkoholik jest zawsze godny współczucia, jakby się zmagał z ludzką kondycją, to bohater w stu procentach. Po prostu Camus, Albert Camus, nie czterdziestoprocentowy koniak o nazwie Camus.

Uwielbiam teatr bulwarowy i komedie. Publiczność się wtedy świetnie bawi, jest ludyczne poczucie wspólnoty, teatralne, nie jarmarczne. Wspólnota radości, śmiechu, nieraz na wysokim C. Myślę, że na tym polegała scalająca społeczność siła antycznych komedii. Tragedie grali w maskach, więc nie dawało to takiego efektu jak dzisiaj, że podglądasz czyjeś emocje. Od teatru dramatycznego, gdzie aktorzy wcielają się w role, dostaję hyzia. Współczuję tym, którzy się przeistaczają, zupełnie bez masek, są na granicy choroby psychicznej. Witkacy czuł tę granicę, że o rzeczach poważnych trzeba mówić

burleskowo… To jestem w stanie zaakceptować, z takiej pewnej nieśmiałości metafizycznej. Jestem raczej widzem antycznym, wolę higienę psychiczną ekranu, maski od voyeryzmu. A współczesny teatr bez wiary w autentyczność postaci jest słaby. Nie ma więc wyjścia – dobry teatr, gdy jak dziecko wierzysz w bajki, jest dla mnie za mocny, przy złym nie da się wytrzymać do końca żałos nego spektaklu. Wolę czytać dramaty, poza Szekspirem, który wystawiony nawet byle jak broni się tekstem.

Za to zawsze uwielbiałaś kino.

Tak! Mogę oglądać ciągiem kilka filmów. W liceum i na studiach chodziłam na Herzoga, Felliniego, Kubricka, Viscontiego. Gdzieś w połowie lat 80., chyba z Duchem Spielberga, zaczęła się zmiana. Coraz więcej widowiskowego cyrku. Po Pulp Fiction nadeszła plaga

„ironii” i bezmyślnej rąbanki. Ale kino i tak jest najlepszą ze sztuk. Z młodzieńczych olśnień pamiętam choćby Diabła Żuławskiego. Zobaczyłam ten film w Krakowie, kiedy byłam studentką. Długo chodziłam oszołomiona po Plantach.

A muzyka?

Lubiłam kawałki Ciechowskiego, nadal są świetne. Ale słucham głównie muzyki dawnej, do baroku. W latach 70. w radiowej Trójce o czternastej po kultowej Powtórce z rozrywki przez godzinę puszczano muzykę dawną, dużo klawesynu. Wsiąkłam w to; ani w domu, ani w szkole czy telewizji nie było takiej muzyki. Współczesnym Monteverdim, lirycznym rewolucjonistą jest Led Zeppelin. Nie moje pokolenie, Piotr mi ich puścił; nie mogłam uwierzyć, że w jednej grupie zebrało się tylu geniuszy. Jak to możliwe, że ludzie bez konserwatorium potrafią wymyślić taką muzykę, aranżację? Film o Freddiem Mercurym pokazuje, że pomysły przychodziły mu od czapy, chłopakowi na posyłki, bez zawodu, dyplomów, niewykształconemu muzykowi. Ciechowski był polonistą, Mick Jagger (z całym szacunkiem, ale wolę Stonesów od Beatlesów i Zeppelinów od Pink Floydów, jeśli licytować) poszedł na studia ekonomiczne. Janis Joplin też była samorodkiem. Ludzki geniusz jest niepojęty. Skąd się w ludziach bierze ten talent?

Słucham też tego, co mi puszcza Pola, czyli muzyki nastoletniej, chociaż Grechuta ma tam swoje wyjątkowe miejsce, z czego się cieszę. Antoś, syn Piotra, pracujący w Spotify, wprowadza mnie w tajniki światowych nowości. Nie trawię jedynie muzyki techno. Chyba trzeba coś wziąć, żeby to wytrzymać przez ileś godzin. Muzyka dla aktywnych psychoruchowo. Odwiedzam klub, gdzie mój siostrzeniec jest menedżerem. Największy klub w Łodzi, piętra sal i nastrojów. Ale bywam tam, gdy nikogo nie ma, tylko kręci się kryształowy żyrandol i dogorywają jointy.

Jest coś, co powiedziałabyś dzisiaj sobie młodej?

Odpuść, kiedy możesz, a przyłóż, kiedy musisz. Nie na odwrót.

Tęsknisz za młodością?

Nie, absolutnie.

Czemu?

Bo jestem szczęśliwsza w tym momencie, w którym jestem teraz. Zawsze tak myślę.

Czasem się okazuje, że to pomyłka.

III.

SZWEDZKI STÓŁ EMIGRACJI

Szok i niedowierzanie. Czy dobrze zgaduję, że to mogła być twoja pierwsza reakcja na zetknięcie z Zachodem?

Raczej przyjemność. Tak jakbyś weszła w swój ulubiony serial, wypicowany, mało realny, ale jakoś prawdziwy. Kolory, zapachy, tego nie było w wysterylizowanej przez nijakość Polsce. A różnice kulturowe… Nasze pierwsze paryskie mieszkanie już nie istnieje, zbudowano tam apartamentowiec. My mieszkaliśmy na piętrze, pod nami biuro.

Wyjechaliśmy do raju, więc zajadaliśmy się schabowymi, w Polsce wtedy na kartki.

Tłukliśmy kotlety chyba co drugi dzień. Pamiętam, że pewnego razu wybiegłam z domu, płacząc, bo ciocia mi umarła. Następnego dnia telefon: „Wiem, że on panią bije, wszystko słyszę, czy mogę pomóc?”. Chłopak z biura na dole brał nasze wschodnioeuropejskie tłuczenie kotletów za przemoc domową.

Zanim wyemigrowałaś do Francji, mieszkałaś w Krakowie. Jak tam było? Dużo zabawy?

Zabawy? Jeśli ktoś należał do początkujących alkoholików, a był taki klub u mnie na roku – co weekend chlanie, to może się ostro bawił w butelkę w akademiku. Nie chodziło się na dyskotekę, to leciało tandetą. Smutno było. Najwięcej emocji dawała wspinaczka, ale nie na szczyt kariery, bo takiej nie było po filozofii, chyba że jako kapuś w bezpiece.

Jeden z kumpli pokazał nam, jak się wspinać na skałki. W uprzęży i tak dalej. Chyba teraz bym się nie odważyła. Oderwanie się od ściany, skok w przepaść – to było przeżycie.

Potem robiliśmy numery i łaziliśmy po wieżowcach w Krakowie, kilka akademików miało ponad dziesięć pięter. Nocą, umocowana uprzężą, stukałam ludziom w okna, pytając, czy mają cukier. Mieliśmy ubaw. Został mi po tym lęk wysokości.

Inna zabawa była z milicją na ulicach. Połowa lat 80. Urban mówił o moich pozamykanych kolegach, że są terrorystami, którzy nigdy nie wyjdą z więzienia.

Naprawdę baliśmy się, że tak będzie. Ale i na zewnątrz tego aresztu czy więzienia nie widzieliśmy dla siebie przyszłości. Dlatego kto mógł, wyjeżdżał. Ja też, w 1988 roku.

Komuna prawie już upadała.

Nie wierzyliśmy, że kiedykolwiek upadnie. Z zewnątrz, po latach, upadek komuny był

oczywisty. Od środka nie. Chcieliśmy żyć normalnie. Choć nie był to już czas polowania

na ludzi, to jednak kolejny rok w PRL-u, dla nas nie do zniesienia. „Strzelaj albo emigruj”, napisałam na ścianie. Taka była alternatywa. Sorbona albo więzienie. Postanowiliśmy z Cezarym wyjechać.

Wcześniej byłaś gdzieś za granicą?

W NRD.

Paszporty dali wam bez problemu?

Tak, bo mieliśmy zaproszenia na Zachód, na konferencję o Wittgensteinie. Planowaliśmy jechać do Austrii, ale po drodze zdecydowaliśmy się na Francję, którą znałam tylko z mapy. Myśleliśmy, że to wyjazd na zawsze, nie sądziłam, że jeszcze kiedykolwiek zobaczę rodziców. Gdyby wtedy były komputery, nie wyjechalibyśmy; dowiedzieliby się, że wzięliśmy ślub, i jednego z nas, jako zakładnika, mogliby nie wypuścić.

Co się pakuje do plecaka, gdy się wyjeżdża na zawsze?

Miałam w nim kilka ubrań, może jakąś książkę. Aha, i pięćset dolarów od siostry, która wyemigrowała do Australii. Myśleliśmy, że mamy majątek. Okazało się, że to tyle, co nic.

Zdjęcia?

Nie brałam. Bałam się problemów na granicy – będą mi chcieli udowodnić, że uciekam.

We Francji wystąpiliście o azyl polityczny.

Tak, w zasadzie niezgodnie z prawem, bo teoretycznie powinniśmy to zrobić w Austrii –

pierwszym kraju, do którego dotarliśmy po przekroczeniu granicy. Ale nie chcieliśmy tam zostawać, woleliśmy kraj romański. Byliśmy ostatnią grupą Polaków, która dostała azyl polityczny. Potem był już Okrągły Stół.

Co robiłaś na emigracji, żeby zarobić?

Wszystko. Kleiłam buty butaprenem, opiekowałam się babciami, sprzątałam hotele, pakowałam taśmy wideo w fabryce, potem dostałam fuchę w radiu i „Superexpressie”.

W McDonaldzie pracowałaś?

Nie przyjęli mnie. Powiedzieli mi z satysfakcją, że nie zatrudniają białych.

A Cezary? Co tam robił?

Też różne rzeczy. Doktorat łączył z nocną pracą w banku jako stróż.

Co kupiłaś za pierwsze zarobione pieniądze?

Mikser.

Mikser?

Tak, po dwóch dniach roboty. U nas po pierwsze nie było mikserów, chyba że spod lady, a po drugie trzeba by na niego pracować ze dwa miesiące. We Francji uczyłam się

gotować, było z czego. Więc mikser bardzo się przydał. Dzięki niemu wydawało mi się, że smakuję nową kulturę.

Jak to na początku wyglądało? Te pierwsze dni tułaczki?

Najpierw spaliśmy w taniutkim hotelu, bo miałam te pieniądze od siostry. Potem różnie.

Poznawaliśmy ludzi i zmienialiśmy kwatery. Wreszcie dostaliśmy się do obozu dla uchodźców w Bretanii. Tam przeżyliśmy naszą pierwszą emigrancką Wigilię. Byliśmy bardzo biedni, nie było nas stać nawet na choinkę, więc zerwaliśmy iglaste gałązki rosnącego przed obozem krzaka i wstawiliśmy do szklanki. Jedliśmy zupę z proszku przypominającą barszcz i słuchaliśmy kolęd z Radia Wolna Europa. Rano zbudziły nas robale, które się rozpełzły we wszystkie strony, schodząc z tych gałązek… Pokój obozowy był wprawdzie mały, trzy na cztery metry, wymalowany olejną farbą razem z sufitem, ale w zasadzie warunki niezłe, dawano nam nawet kieszonkowe. Byli tam emigranci z całego świata – Wietnamu, Afganistanu, Turcji… Od Wietnamczyków uczyliśmy się, jak gotować psa.

I jak?

Najlepiej wziąć takiego bez włosów. Łysa rasa jest najlepsza do gotowania. Francuskie pieski słabo się nadawały.

A częstowali cię tym psem?

Nie, na szczęście nie. Tylko tłumaczyli, jak to się robi. Opisałam początki emigracji i ten obóz w My zdies emigranty.

Jak długo tam byliście?

Kilka miesięcy, może pół roku.

Po francusku nie mówiłaś ani słowa.

Nic. To było najgorsze. Dawano tam lekcje francuskiego, ale szło mi opornie. Robiłam wszystko, żeby wyrównać poziom. Udało się – po roku już studiowałam w tym języku.

Zrobiłam magisterkę z antropologii średniowiecza w Wyższej Szkole Nauk Społecznych w Paryżu, jednej z lepszych szkół. Wykładali tam wtedy Derrida, Kundera. Oczywiście dyplom napisałam po polsku i znajomi go pomogli przetłumaczyć.

Jak to możliwe, że twój francuski już po roku był wystarczający do tak wymagających studiów?

Paradoksalnie język naukowy jest łatwiejszy od potocznego. Naprawdę kumałam francuski po trzech latach, wyjeżdżając po pięciu, byłam na średnio zaawansowanym poziomie. Myśleć w tym języku zaczęłam dużo później. Czytam, słucham codziennie francuskiego. To się gdzieś kumuluje. Podobno jest zasada dziesięciu tysięcy godzin. Jeśli tyle czasu praktykujesz, osiągasz mistrzowski poziom. Odwiedzając znajomych w Paryżu,

niedawno, po trzech dniach, idąc ulicą, skapnęłam się, że myślę po francusku. Dlaczego?

Albo wpada ci melodia języka, albo mózg z lenistwa nie chce się przełączyć. Jesteś w roamingu, to korzystaj, mówi. Ale słynne francuskie „r” dopiero teraz się nauczyłam wymawiać, słuchając przemówienia Macrona. Chcesz posłuchać, jak mówię: „Macron”?

Macrrron. Problem nie był we francuskim, ale w łacinie. Studiowałam antropologię średniowiecza i podczas seminarium czytaliśmy na głos stare teksty. A ja nigdy łaciny nie miałam. Nie wiedziałam, jak to się czyta, „c” czy „k”, zbitki „ae”. Łapałam sens, rozumiejąc włoski, którego się nauczyłam dzięki kościelnej babci. Sądzę, że gdybym przeczytała po swojemu, uznaliby, że w Polsce tak uczą dziwnie łaciny, wiadomo, komunistyczny kraj.

Co się stało po tych kilku miesiącach życia w obozie?

Daliśmy dyla do Paryża, bo po obozie, jak w latach 60., na emigrantów czekała praca w warsztacie samochodowym albo sprzątanie. Po trzech latach w Paryżu dostałam się do RFI

– Radio France Internationale. Nie na antenę, do pomocy w polskiej sekcji. Odpisywałam na listy i tak dalej. W Polsce co noc słuchaliśmy tego RFI do końca emisji, do północy, kiedy puszczano Marsyliankę. Dlatego chyba wybraliśmy Francję. Szef polskiej sekcji z litości dał mi zarobić, wiedział, że jestem debiutującą pisarką, więc bidą. A kiedy zaczęłam pracować w RFI, miałam wrażenie, że zdarzył się cud. Mieliśmy też kontakt z „Kulturą”

paryską. Zostałam lektorką Józefa Czapskiego.

Jak go wspominasz? Wielokrotnie mówiłaś, że ważnym dla ciebie etapem dojrzewania była detronizacja starych mistrzów, obalanie mitów. Czapski to też był

taki skansen?

Trudno mi było podchodzić na kolanach do kogoś, na czyich kolanach siadałam jak wnuczka. Miał wyjątkową klasę, której nie zniszczyła nawet demencja. Autorytet? Idolem był wtedy dla mnie Lynch czy Kundera, nie ktoś sprzed wojny.

Na czym dokładnie polegała twoja praca u niego?

Na czytaniu mu książek. Dwa razy w tygodniu jeździłam do podparyskiego Maisons-Laffitte. Zarabiałam za godzinę tyle, co sprzątaczka, do tego jego gospodyni mnie nie znosiła – byłam jakąś aberracją. Nie wiedziałam na przykład, co to są cynaderki, jej specjał. Czytałam Czapskiemu, dopóki nie zasychało mi w ustach. Często byłam głodna, bo ciągle nie miałam pieniędzy. Potrafiłam, a raczej musiałam, się utrzymać za dziesięć dolców tygodniowo, to tak jak w Polsce teraz dwadzieścia złotych. Obiad Czapski dostawał po moim wyjściu. Korzystając ze ślepoty starca, mogłabym mu wyjeść coś z talerza. I trochę tak było. Podjadałam desery.

Spotkałaś też Jerzego Giedroycia. Naprawdę myślałaś o tym, żeby go uwieść?

Na pewno! To był szalenie interesujący facet. Jednak dzieliła nas spora różnica wieku i –

przede wszystkim – klas. Książę i sekretarka :) On był kompletnie pochłonięty swoją

pracą. Po historii z Osiecką miał w dupie panienki, tylko „Kultura” była ważna. Jego nawet Marilyn Monroe by nie ruszyła. Czy był gejem? Biseksem? Nie sądzę. Gdyby tak było, bezpieka by go skompromitowała. Szukali na niego haka, był wrogiem paryskim numer jeden. Myślę, że w jakiś sposób był typem mnicha, nawet poszedł do jezuitów, ale go odesłali. Kim był Giedroyć, opisałam w książce Poetka i książę. Żałuję, że dopiero po jej wydaniu dowiedziałam się od Wojtka Sikory, zarządzającego teraz „Kulturą”, o

„podwójnym życiu” Giedroycia. Miał adres, na mieście, u brata, na listy przychodzące od kobiet. Zosia Hertz fenomenalnie wyczuwała tę miłosną korespondencję. Nie wiem, czy chodziło o ich dawny romans i zazdrość, czy raczej po historii z Osiecką o obawę, że Giedroyć zostawi „Kulturę” dla miłości. Hertzowie, Giedroyć żyli dla „Kultury” i w

„Kulturze”. Nie mieli nic innego.

W Paryżu gdzie nocowaliście?

Wszędzie gdzie się dało. W przedsionku kasy oszczędnościowej, w szafie zakonu dominikanów, u znajomych, znajomych znajomych, dobrych ludzi. Po roku tułaczki wynajęliśmy mieszkanie.

Z myszami.

Tak. Nic im nie dawało rady, z nerwów dostałam alergii. Pewnego dnia mój dzielny mąż uzbroił się w szczotkę i wyruszył na polowanie. Myszy paryskie były bardziej bezczelne niż polskie, nawykły do galopad. Szarżowały w moją stronę, trzeba było użyć gazu łzawiącego. Załzawieni musieliśmy wyjść z domu. Dotarliśmy do placu Bastylii, gdzie spali kloszardzi. Znaleźliśmy wolną ławkę i tam zasnęliśmy.

To mieszkanie miało też inne atrakcje, o których wyczytałam w twoim debiucie.

Choćby grzyb na suficie?

Owszem, jak również odpadającą od ściany umywalkę, która kryła zielony mech. Ale najważniejsze były te myszy, których nie dało się pokonać. Myszy harcowały, mech szumiał, grzyb pęczniał.

O polityce na emigracji zapomnieliście?

Nie. Zaangażowaliśmy się z Cezarym w przerzucanie maszyn drukarskich dla opozycji w kraju. Sprzęt jechał z Watykanu, musieliśmy dzwonić i umawiać się na dostawę. Kiedyś chyba pomyliłam numer, bo w słuchawce usłyszałam: „nie istnieje”. Mój Boże, Watykan nie istnieje!, pomyślałam. W takiej paranoi żyliśmy.

Poza tułaczką i politykowaniem były też studia, o których już wspomniałaś.

Antropologia na paryskiej uczelni.

W Polsce studiowałam filozofię. We Francji, w szkole, do której trafiłam, idąc przypadkiem bulwarem Raspail, była antropologia średniowiecza. Zapisałam się, żeby dostać stypendium. Wybrałam sobie temat: czaszka. Odwaga emigranta nieznającego

kontekstu. W życiu bym tam nie zajrzała, gdybym wiedziała, jak elitarna jest to szkoła.

Kadra chyba też była zaskoczona i z tego zaskoku mnie przyjęli.

Pracę magisterską napisałaś o Marii Magdalenie. Czemu o niej?

Wybrałam ją, bo interesowało mnie zagadnienie umysłu, czyli czaszki i mózgu.

Atrybutem Marii Magdaleny jest amfora, która odnosi się do czaszki.

Byłaś wtedy, jak sama mówiłaś, osobą religijną. I widziałaś religijność w całym świecie, „bez względu na to, czy to jest chuj, czy pierś Madonny Botticellego”, mówiłaś w wywiadzie.

Moja religijność wyrosła z katolicyzmu, a ja z kolei jakiś czas temu wyrosłam z niego.

Wiara mnie ukształtowała, nie było alternatywy. Przeszłam wszystko po bożemu – chrzest, nawet chyba dwa, bo przy pierwszym nie było rodziców, a chrzestni i ksiądz nie znali takiego imienia, dostałam jak chłopiec „Emanuel”, komunię, bierzmowanie. Mam zniszczone kolana przez jogę katolicką, czyli klęczenie w kościele z babcią. Na studiach jeździłam do klasztorów, czytałam ojców Kościoła. Jestem gruntownie wykształconą katoliczką. Potem miałam szczęście poznać inne kultury i zarazem siebie, i to, czym nasiąknęłam w dzieciństwie, przestało być problemem. Kościół polski pomógł przetrwać Polakom zabory i PRL, dziś, sięgając po władzę, stał się opresyjny. Z łaskawcy stał się oprawcą – kobiet, nowoczesności i dzieci, skoro broni swoich pedofilów. Europa wyrosła z chrześcijaństwa i sobie z tym poradziła. Polska też wreszcie powinna. Bohaterka mojej powieści Trans mówi: „Mam żydowską głowę, chrześcijańskie serce i katolicką cipę”.

Potrafi oddzielić wynikające z chrześcijaństwa miłosierdzie od katolickiej obsesji kontrolującej seksualność. Dziś już nie wierzę katolicko – nie muszę. Ale dalej mam pewność, że jesteśmy objawem świata duchowego.

Co ostatecznie oddzieliło cię od wiary katolickiej?

Fakt, że myślę, czyli Kartezjusz. Nie da się myśleć i jednocześnie wyznawać zasady, które już do niczego nie przystają. Nawet uznając kartezjańską etykę tymczasową.

Współczuję katoliczkom. Jeśli są rozgarnięte, muszą przeżywać schizofrenię.

Za młodu nie byłaś tego wszystkiego świadoma?

Katolicyzm był wtedy oporem przeciw innemu zaborcy dusz – komunie. Nawet ludzie niewierzący garnęli się do Kościoła, a co dopiero dzieciaki, które w nim wyrosły.

A na studiach?

Na studiach nie spotkałam złych ani głupich księży. Tischner wykładał u nas, na UJ, Hegla i robił to brawurowo.

A zkatolicyzowany kraj to?

Kraj, w którym krajobrazem rządzi architektura sakralna, a mentalem hipokryzja i wóda.

Ta architektura sakralna przypomina statki kosmiczne. Księża się naoglądali Star Treka i chcą być bliżej Boga? I to ogłupianie ludzi, zniewolenie kobiet, wtrącanie się do polityki dla własnych korzyści, nie państwa bożego. Mój idol, Karol Wielki, zjednoczył Europę w IX wieku. Do posiłków kazał sobie czytać Państwo Boże Świętego Augustyna, żeby być dobrym władcą, nie papieżem.

Nic dobrego ci nie dało chrześcijaństwo?

Wyobraźnię wędzoną kadzidłem.

Dzięki Marii Magdalenie nie tylko zrobiłaś dyplom, ale też zadebiutowałaś. Twoja głośna pierwsza książka My zdies emigranty łączy wspomnienia z czasów paryskiej emigracji z fragmentami twojej pracy magisterskiej.

To rodzaj dziennika. Zebrałam teksty pisane do „Brulionu” z pisaną już we Francji magisterką i wydałam to w Polsce.

Kiedy czyta się po latach My zdies emigranty, widać, z jaką bezczelnością jest to napisane. Bohaterka książki opisuje ludność, która napływa do Paryża z różnych zakątków świata – Buenos Aires, Rzymu czy Montrealu – wspominając, że unikała całowania, bo ma katar, syfa, a na pewno AIDS.

Bezczelność? Raczej bezczelna prawda dwudziestoparoletniej dziewczyny w obcym świecie. Od koszmaru całowania dało się w ten sposób wykręcić, od odpowiadania na pytanie, skąd się jest, ile się ma lat, czy ma się psa lub rodzeństwo, już nie. Najlepiej było wypisać na kartonie wszystkie odpowiedzi.

Była też bezczelna z innych powodów. Pytanie o to, jaka jest ta Polska, stało tam obok tego, czym jest orgazm u kobiety.

Nie lubię tej książki. Nie lubię tamtych czasów, przepoczwarzania się. Kiedy ktoś mówi, że My zdies emigranty to moja najlepsza książka, zastanawiam się, czy czytał inne. Debiut, uczciwy, świeży… Pisała go prawie trzydzieści lat młodsza osoba, ktoś zupełnie inny.

Strasznie to naiwne, stąd też mój odrzut. Ludzi uwodzi opinia Miłosza, Roma locuta –

causa finita (Rzym przemówił, Nobel współcześnie, sprawa skończona).

We Francji byłaś pięć lat. Napisałaś tam jeszcze dwie książki – Tarot paryski i Kabaret

metafizyczny. Kiedy powiedziano ci, że to postmodernizm, odpowiedziałaś: „To ja tego, kurwa, nie wiedziałam”.

No bo, kurwa, nie wiedziałam. Albo jeszcze inaczej: choć pisałam świadomie, to nie z takim założeniem, że teraz przywalę postmodernizmem. Pisałam, mając coś do opisania, chciałam się tym podzielić. Wybierałam formę, jaka wydawała mi się najwłaściwsza.

Zawsze chodziło mi jednak o to, żeby odpowiednio ubrać własne myśli, a nie szafować

teorią. Jak inaczej włożyć pracę magisterską do pamiętnika? Tym był debiut My zdies emigranty, a nie żadnym skowronkiem postmodernizmu w Polsce.

Czemu nie napisałaś po prostu tradycyjnej powieści?

Zawsze wolałam inne gatunki od powieści. Eseje, biografie, książki popularnonaukowe –

głównie to czytałam. Proza była na ostatnim miejscu.

Czemu?

Analfabetyzm w naszym kraju zanikł, ale to nie znaczy, że skoro każdy może pisać, to potrafi. Nie czułam się na siłach tworzyć nowe światy, podszywać się pod kogoś. Powieść miała dla mnie tę wadę, że widziałam szwy, warsztat, a nie wciągała mnie treść, udawane historyjki. Ale na serio, dobre powieści zaczęłam czytać późno. Dostojewski dopiero na studiach, Bellow po trzydziestce. I doceniłam prozę, bardzo.

Co się z tobą działo we Francji po rozpadzie małżeństwa?

Rozpacz, tułanie się bez kasy, spałam pod mostem.

Jak to?

Znajoma Włoszka miała dziurawą barkę zacumowaną na Sekwanie. Czasem tam spałam.

Koszmar – mokro, ciemno, trzęsie. Ten rozdział to Tarot paryski. Facet obsługujący ksero w Paryżu, gdzie chciałam powielić swój projekt okładki – ciężarnego orła z chujem w kolorach polskiego folkloru, gwizdnął z podziwu. I to była najlepsza recenzja okładki pierwszego wydania. Inne czasy, w Polsce nie było jeszcze tego obyczajowego Pcimia.

Co się działo potem?

Od etapu bohemy przeszłam do tego na francuskich salonach. Poznałam Andrzeja Żuławskiego i z tych kanałów wkroczyłam wprost do Luwru na paryski pokaz mody, bo dostałam pracę w polskiej edycji „Elle”.

Bez Żuławskiego nie zdecydowałabyś się na powrót do Polski?

Nie. Chociaż żyłam bidnie, to jednak we Francji miałam jakieś zajęcia i już tam wrosłam, a Warszawa była wtedy ohydna, ciemna, obskurna. Nigdy nie miałam i dalej nie mam sympatii do tego miasta. Od podziemi, gdzie są stosy trupów, po niepoczytalne wieżowce – koszmar. Pałac Kultury lubię, jest dla mnie punktem orientacyjnym, ale pod względem estetycznym Warszawa to nasrane sowieckie gówno posypane korporacyjnym blichtrem.

„Nędza podobna do dziewiętnastowiecznej z Petersburga, w gazetach i dziennikach telewizyjnych dostojewszczyzna. Prostytucja, nowi książęta i zbrodnie. Odcięte scyzorykiem głowy mafiosów wyławiane w Wiśle (…). Kościół przejmował rząd zagubionych na bezprawiu dusz”. Tak napisałaś w Transie, podsumowując początek lat 90. w Polsce. Powrót tutaj był wstrząsem?

Tak. To było coś strasznego, gorzej, niż gdybym wróciła za komuny. Estetyczny szok.

Nawet Piotr, który jest warszawiakiem, tak myśli o tamtych czasach.

Widać to w Szamance, gdzie Warszawa jest sportretowana jako czyściec, urbanistyczny horror, apokalipsa. Ale dziś estetycznie jest chyba znacznie lepiej.

Nie wygłupiaj się, miasto cię sponsoruje?

Naprawdę uważam, że Warszawa jest coraz ładniejsza! Jest mnóstwo nowych pięknych miejsc. Nie sądzisz, że to miasto się rozwija?

Rozwija może, tasiemiec też przyrasta. Ładne fragmenty to te bez samochodów. Tutejsze ulice przypominają ściek ruchu miejskiego. Spacer po Warszawie wygląda jak planowanie przedostania się najmniejszym kosztem i stratami estetycznymi z punktu A do punktu B.

Lubię kawiarnię w Bristolu czy Cafe Nero na placu Trzech Krzyży, lubię ulicę Topiel i nowe Powiśle. Chronią cię od tego, co na zewnątrz.

Jakie uczucia kojarzą ci się z okresem francuskiej emigracji?

Dobre i złe. Zależy, na kogo trafiałam.

Na spotkaniach zachęcasz młodych ludzi, żeby pomieszkali za granicą.

Na tym polega waluta emigracji – każdy dzień liczysz podwójnie. Własne życie plus to, czego się uczysz, widzisz w obcym kraju. Mogę chyba podziękować Jaruzelskiemu za zmuszenie mnie do wyjazdu. Nauczyłam się języka, odebrałam solidne wykształcenie.

Dowiedziałam się dużo o sobie. Mogę przetrwać w najtrudniejszych warunkach, również po rozstaniu z mężem, sama. Bezcenna jest znajomość innej kultury, zmienia się dzięki temu mental.

Jak się zmienił twój?

Przecięłam pępowinę łączącą mnie z Polską. Ostatecznie wyzwoliłam się z nadwiślańskiej mgły – z ograniczenia obyczajowego, zniewolenia politycznego. Dziś Polska nie jest dla mnie ani barierą, ani komplementem. Emigracja sprawia, że ojczyzna się poszerza. Zaczęłam wyraźniej widzieć i rozumieć inne wartości, czyjś sposób widzenia.

Zrozumiałam, co to kunderowska „lekkość bytu” – swoboda istnienia. Emigracja jest egzystencjalnym stołem szwedzkim – wszystko na nim jest, wszystkiego można skosztować. Myślę po polsku, ale i mogę po francusku. Mogę żyć tu, ale nie muszę. Wiem, czym jest Skandynawia, Kalifornia, mogę polegać na własnym osądzie, a nie z drugiej brudnej rączki mającej swój interes, by wcisnąć własną interpretację.

Podpisałabyś się pod słowami Wirginii Woolf: „Jako kobieta nie mam ojczyzny. Jako kobieta nie chcę ojczyzny. Dla mnie, jako kobiety, ojczyzną jest cały świat”?

Tak. Kobiety mają swoją międzynarodówkę macierzyństwa, miłości. W Polsce jesteśmy przeorani Weselem Wyspiańskiego, gdzie Poeta wskazuje na serce Panny Młodej i mówi:

„A to Polska właśnie”. A tymczasem można wskazać na głowę i powiedzieć, że niekoniecznie. Ojczyzna nie jest potrzebna do życia. Do życia potrzebna jest wolność. Nie chcę powiedzieć, że Wyspiański jest ograniczony. Wolę go od Mickiewicza, jest bardziej współczesny. Sądzę, że był najwybitniejszym polskim artystą: malarz, poeta, intelektualista i w każdej z dziedzin wyjątkowy. Każda fraza z Wesela jest w punkt, każda. Wajda to podkręcił i wyszło ponadczasowe arcydzieło.

Doświadczyłaś też emigracji w Szwecji.

Tego już nie można nazwać emigracją. W ’97 to był wyjazd. Wyjechałam za miłością.

Zakochałam się w Piotrze, który tam żył. Rzuciłam się dla niego za morze.

Ile lat tam spędziłaś?

Trzy. Wróciliśmy do Polski kilka miesięcy po urodzeniu Poli.

I jak wyglądało tam wasze życie?

Bardzo dobrze. Choć przed wyjazdem miałam opory. Piotr uprzedzająco naopowiadał mi o strasznym klimacie i zimnych Szwedach. Chciał dobrze – żebym nie nastawiała się na zimny raj. Mieszkaliśmy pod Sztokholmem. Blisko natury, miałam już wtedy taką potrzebę

„naturalną”, wyrosłam z etapu knajp, szaleństw, znajomych. Wolałam się gapić na łosie.

Chodzić po lesie, kochać się w naturze, na mchu między skałami. W powietrzu było dużo jodu i tolerancji. Ta ostatnia przejawiała się choćby tym, że nad tym samym pobliskim jeziorem stały świątynia Hare Kriszna, świątynia protestancka, ośrodek psychoanalizy i New Age oraz letnia willa kuwejckiego szejka.

Totalny postmodernizm.

Mam odpowiedzieć, że nie wiem, kurwa, co to jest?

Dziś już wszyscy wiedzą, więc nikt ci nie uwierzy. Lepiej powiedz, co tam robiłaś na co dzień.

Opisywałam to w Polce. Pracowałam – nad książkami, tekstami do gazet, scenariuszami.

Uczyłam się sama szwedzkiego, z podręczników i telewizyjnych napisów. Codziennie dwie godziny biegałam w lesie. Gdy Piotr szedł do pracy w psychiatryku, pisałam. Do południa odsypiał dyżury, a potem gotowaliśmy, spacerowaliśmy, gadaliśmy. Nie było internetu. Polskę łapałam na długich falach radia, później była telewizja satelitarna.

Pisaliśmy wtedy razem scenariusz do serialu Miasteczko. Lubiliśmy chodzić na grzyby.

Nauczyłam się rozróżniać różne rodzaje borowików. Kiedy kupowaliśmy nowy dom od młodego Szweda, zrobiłam scenkę pod tytułem „Polacy i grzyby”. Pokazałam mu, że w moim kraju jada się muchomory. Przyniosłam wcześniej jednego z lasu, pięknego, z wielkimi białymi kropkami. Piotr, nie wiedząc, że udaję, rzucił się wyrwać mi go z ust. W

USA miałam popisowy numer „Polska tradycja”, że na Wielkanoc malujemy jajka, pokazywałam w internecie pisanki. Ale od dzieciństwa ćwiczymy też rzucanie jajkami o

ścianę, jak Aborygeni rzut bumerangiem. Prosiłam gościa o wyjęcie z lodówki opakowania z jajkami, były prawdziwe, ale jedno gumowe. Uwielbiam ten moment zaskoczenia, że świat może być inny, niż nam się wydaje. W Szwecji zobaczyłam, jak może funkcjonować nowoczesny kraj, z doskonałym socjalem, wzorową opieką nad kobietami w ciąży, rewelacyjnym systemem edukacyjnym.

Same superlatywy. A jednak wróciłaś tutaj.

Mimo wszystko jakoś nie polubiłam tej riwiery dla pingwinów. Bywa tak, że kogoś się nie lubi od pierwszego wejrzenia. Nie było chemii i klimatu. Pół roku w wilgoci i ciemnościach. A może jestem za słowiańska, za głupia? Moja wina. Poza tym urodziła się Pola. Chciałam, żeby się najadła Polski, a nie została Szwedką. Żałuję. Z Francją czy Australią nie miałabym takich problemów, tam się czuję u siebie. Do Szwecji najwidoczniej trzeba dorosnąć.

Jakie to było uczucie – wrócić ze Szwecji do Polski?

Podróż wstecz. Powrót do Polski to cofnięcie się w rozwoju cywilizacyjnym, mentalnym i materialnym. Jak widzisz, nigdzie nie jest mi dobrze.

Nie przesadzasz? Polska w tym czasie jednak się rozwijała.

Mental stał w miejscu, a z niego wynikają zmiany w polityce, edukacji, obyczajowości.

To nie moje odczucie, to mówią sondaże – okazuje się, że młodzież nigdy nie była tak konserwatywna. Kto ma się buntować jak nie młodzi? Na tym polega zmiana systemu: na rewolcie przeciw skostniałym prykom. Zwijamy się wiecznie, po katastrofie, zaborach, wojnie, Smoleńsku.

Czemu żyjesz w dzisiejszej Polsce, o której mówisz, że wolna nie jest?

Moja najlepsza przyjaciółka wiele lat temu, gdy przeczytała wywiad ze mną, fuknęła:

„Polska ci się nie podoba, to wyjedź!”. Jakby mi ktoś wbił nóż. Jestem w wolnym kraju, tu się urodziłam, mam prawo go krytykować, chcę, żeby było lepiej. Mamy demokrację, wyjeżdżać, bo się widzi problemy? Jestem czasem na emigracji wewnętrznej – oglądam amerykańskie programy, słucham francuskiego radia, a zresztą, nawet gdyby to był

świetny kraj, z wiekiem zaczynasz dryfować w inne rejony, niekoniecznie lokalne. Moje są bardziej tybetańskie.

Kiedy Polska padła?

Gwoździem do trumny było załatwienie w lipcu 2018 roku Sądu Najwyższego. Podział

trójwładzy został zniszczony. Elity dały dupy. Myślę o PO, które nie napisało od razu listu w obronie sądów do UE. Koniec, nie ma Polski, o jakiej myślałam, że może być.

Przynajmniej na razie.

Rozmawiamy w 2018 roku, trzydzieści lat po tym, jak po raz pierwszy wyjechałaś z Polski. Ponura rocznica?

Dzisiaj jest jeszcze gorzej. Wtedy wyjeżdżałam, wiedząc, że nic się tu nie zmieni i nie jesteśmy temu winni. A teraz na własne oczy widzę, że jak na filmie katastroficznym ta budowla się zawala na nasze życzenie. Giedroyć przewidział to nacjonalistyczne szambo.

Może gdyby był premierem i żył sto pięćdziesiąt lat, toby to tak nie wyglądało. Ale nie wierzę w misję jednego człowieka w czasach demokracji. Jeden może być dyktatorem jak Piłsudski, ale demokracja jest wieloosobowa. Miłosz z Giedroyciem przewidywali, że podsycanie sarmacji za pomocą Kościoła i prawicowych idiotów, którzy nawet nie wiedzą, co mówią, jest katastrofą. Kaczyński jest hipokrytą, któremu się wydaje, że jest Piłsudskim. Jego resentyment, wredność, brak skrupułów, zakłamanie to idealna pożywka dla wszystkich karłów moralnych wokół niego. Czy Polska na to zasługuje, podobnie jak na tego prezydenta, który jest ministrantem służącym do czarnej mszy? To, co mamy dziś w Polsce, to jest katolicki komunizm.

Taki nowy ustrój?

Wzajemne wspieranie interesów. Kościół też stoi na zakłamanych homofobicznych homoseksualistach. Trzy czwarte kardynałów jest takich, to nie moje rewelacje. Martel, francuski dziennikarz, napisał Sodomę, świetnie udokumentowaną książkę na ten temat.

Nie ma lepszego suwerena od parafianina otumanionego TVP Info. W watykańskim slangu

„być na parafii” znaczy być aktywnym seksualnie księdzem. Wcześniej polski katolicyzm przynajmniej nie był państwowy. Urodziłam się w kraju, gdzie nie było demokracji, i znowu jej brakuje. Obłudny system, niszczący, niedemokratyczny. To, co się teraz dzieje, nie jest walką PiS-u z PO, tylko po prostu cywilizacji – wschodniej z zachodnią. Czyli głupoty, fatalizmu, niższości kulturowej z nowoczesnością. Stajemy się wyrostkiem robaczkowym UE, do usunięcia. Nie możemy żyć w próżni politycznej, po obiecywanym wybiciu się na niepodległość. Szambo nam wybije, nie niepodległość, i jak drobnoustroje będziemy się nim żywić, buraki – duraki. Duraki, bo będziemy poplecznikiem Rosji.

A sztuka? W tym ustroju nie może być ostoją wolności?

Sztuka nigdy nie jest konserwatywna, z tej przyczyny, że twórczość jest nowością, tworzeniem czegoś, czego nie było, a nie plagiatem. Konserwatywna jest sztuka starożytnego Egiptu. Dlatego nie będzie sztuki prawicowej ani PiS-owskiej, tylko kicz patriotyczny i bogate widowiska. Gliński jest postacią gomułkowskiego ciemniaka z PRL-u. Ta władza mówi, że piłka nożna to jest nasza tradycja i religia. Serio, tak wyglądała reklamówka polskiej drużyny na mundial. Stadion Narodowy (kręcono tam chyba ze względu na nazwę – Narodowy, chociaż zbudowano go za Tuska, wroga narodu): na stadionowej ławce piłkarz, powstaniec narodowy i husaria. Po tej reklamówce był

program, w którym oskarżano Jerzego Stuhra, nasze dobro narodowe, o to, że się we Włoszech wstydzi mówić po polsku. Szkalują Krystynę Jandę. Celem tej władzy jest

zdeptać elitę. To, co robią PiS-owcy ludziom w głowach, jest niewybaczalne. I nie ma na to paragrafu. Za łamanie konstytucji można postawić prezydenta i innych przed Trybunałem Stanu. Ale za kłamstwa inne niż lustracyjne? Kultura to ma być grafoman Wencel?

A kultura to ma być Manuela Gretkowska?

No nie, ja jestem wroginią narodu. Mama, która budowała w latach 50. Nową Hutę i słyszała o zaplutych karłach reakcji oraz wrogach narodu, usłyszała nie tak dawno w TVP, że jestem wrogiem Polski. Przejęła się. Brała leki na uspokojenie. Teraz, nie w latach 50.

No a jesteś tym wrogiem?

PiS-owskiego narodu zawsze, ludzi nigdy.

IV.

W TERRORZE UCZUĆ – ŻUŁAWSKI

Co pomyślałaś, kiedy pierwszy raz zobaczyłaś Andrzeja Żuławskiego?

Że jesteśmy z jednego miotu. Czułam coś takiego już wcześniej, zanim go spotkałam, oglądając jego filmy. Kobieta publiczna była zachwycająca, absolutnie nowatorska i oryginalna, miałam wrażenie, że mówi o mnie. Pomyślałam, że bardzo podobnie widzimy świat.

I napisałaś do niego list.

Tak. Byłam wtedy już sama w Paryżu, to było chyba w roku 1991. Napisałam, że podziwiam jego twórczość. Że jest w niej ocean symboliki.

Skąd miałaś jego adres? Nie było wtedy jeszcze Facebooka.

Matka mojej koleżanki znała różnych ludzi, pomogła mi.

On odpisał. Spotkaliście się. Jakie było to pierwsze spotkanie?

Zabawne było umawianie się przez telefon. Żeby mnie poznał – powiedziałam – będę miała w ręku „Znak”. Jaki znak? – nie rozumiał, a dla mnie było jasne, że polskie czasopismo „Znak”. Akurat leżało na moim stole i nikt we Francji się z nim nie obnosił.

Umówiliśmy się w kawiarni. Rozmawialiśmy o książkach, kinie. Oczarował mnie. Myślę, że ja też zrobiłam na nim wrażenie. Zaczęliśmy się spotykać. Związek trwał dwa lata.

Zamieszkaliśmy razem, w Warszawie, na Ursynowie.

Jak wyglądało życie z nim na co dzień?

Próbował mi je reżyserować. Był przyzwyczajony do dyrygowania kobietami, pewnie z lęku przed nimi, dlatego przejmował całkowitą kontrolę, jak na planie filmowym. Ale ten plan powoli się zamieniał w dramę. Próbował żyć jak urzędnik – bardzo uregulowany dzień i od rana praca przy biurku. Uważał, że powinnam wyrabiać swoją normę pisarską, codziennie, a ja nie wyrabiałam. W ogóle nie wyrabiałam w Warszawie. Nie ta metoda, nie ci ludzie. Nie było między nami partnerstwa, tylko walka, moja o niepodległość, jego o…

Sama nie wiem. Alkoholizm? Własną sztukę? Alkoholicy muszą mieć bardzo poukładane życie, żeby pić. Boją się zmian, czegokolwiek, co wytrąci im butelkę z ręki. Jak niemowlę zależne od pokarmu matki.

Zerwał z tobą dla Sophie Marceau?

Nie wiem. Ona miała wtedy romans z kimś innym, rozstali się. Wrócili do siebie, kiedy my nie byliśmy już razem.

Cierpiałaś?

Na pewno. Ale pewnych rzeczy nie da się przeskoczyć, opisałam to w Transie. Gdybym z nim została, to byłaby autodestrukcja. Żuławski mścił się na kobietach. Dla ich dobra. To w najlepszej wersji, w gorszej jest diagnoza – narcystyczny psychopata.

Jakie były wasze stosunki po rozstaniu?

Próbowałam przyjaźni, ale on traktował kobiety jak swoją własność. Nie rozumiał, że mogą mieć własne życie. Zerwałam z nim kontakt. Był toksyczny. Nie odpuszczał, nawet kiedy wyprowadziłam się do Szwecji. Dzwonił i nasłuchiwał, co się dzieje. Po trzech telefonach domyśliłam się, że to on, i opierdoliłam. Głuche telefony się skończyły.

Dopiero po latach napisałaś Trans – powieść inspirowaną romansem z Żuławskim.

Książka jest o archetypie toksycznego związku między starszym mężczyzną i młodą kobietą. Pisarz często inspiruje się swoim życiem. W moim kiedyś był Żuławski.

To wszystko była prawda?

Prawda była dużo gorsza.

Zohydziłaś tę postać – reżysera Laskiego, w którym można było dopatrzyć się Żuławskiego.

Ale zohydziłam też siebie, pisałam bez wybielacza. Wykorzystałam metodę Żuła.

W tym, co pisał, nie ukrywał realiów, ale wszystko zniekształcał, zohydzał ludzi.

Masakrował, udając, że głaszcze. Co jest w sztuce wybaczalne, na przykład u Gogola czy Czechowa, ale oni współczuli ludziom i bywali zabawni, a Żuławski tylko bezlitosny.

Tworzył czyimś kosztem, uważając się oczywiście za ofiarę. W jego książkach to zawsze on jest ideałem – pokrzywdzonym, sprawiedliwym. Jednak w prywatnym życiu nie był

aniołem. „Skrzywdzony” przyznawał sobie prawo do odgrywania się na innych. Ale problem polegał na tym, że obdarzony nadinteligencją i wyjątkową erudycją, nie rozumiał

własnych motywacji. Wystarczy poczytać Nocnik. Był absolutnie ślepy na siebie. Szukał

miłości, a kochał pogardzaną przez siebie, jak opisuje, „kurewkę”. Kochaj, kogo chcesz.

Ale on nie rozumiał, dlaczego kocha antyideał wymyślonej przez siebie kobiety. Co go pcha do zakłamania i destrukcji, które bezbłędnie wyczuwał u innych.

W wywiadach mówiłaś, że wystąpiłaś w obronie kobiet poszkodowanych przez Żuławskiego, między innymi Weroniki Rosati, która reżyserowi wytoczyła proces o Nocnik. W książce pojawia się postać o cechach młodej aktorki.

Afera „nocnikowa” była jedną z przyczyn. Zrozumiałam, że wiele dziewczyn może się odnaleźć w tym doświadczeniu. Od A do Ż – od Ani do Żanety. Wystąpiłam w obronie innych – kobiet, którymi pomiatał Żuławski w swoich książkach – i zrobiłabym to jeszcze raz, nawet mocniej.

A nie masz tak potem, że nie śpisz po nocach, jest ci przykro, zastanawiasz się, co ten człowiek, którego można odnaleźć w książce, albo jego rodzina przeżywają?

Czyja rodzina, Żuławskiego? On opisał ją tak, że większość jego bliskich nie chciała zaglądać do tych książek. Nic złego o rodzinie nie pisałam, nie użyłam ich jako statystów własnej wizji. Ani o biednej Marceau nie ma złego słowa.

Mówisz, że był psychopatycznym narcyzem.

Taka osobowość wyczuwa w tobie słabe strony, zaspokaja je, czujesz się w siódmym niebie, a potem – kiedy już jesteś przywiązana do pala – torturuje. Katuje, niszczy i ma do ciebie pretensje, że na to pozwalasz. Dużo kobiet daje się nabrać, jesteśmy z natury raczej dobre, naiwne, wierzymy, że świat odda nam to, co dajemy. Skoro kochamy, będziemy kochane. I nagle trafiamy na aliena – postać z innej bajki – który zna nas na wylot i depcze, wykorzystuje. Do tego cały sztafaż muzy i artysty, poświęcania się dla geniuszy, choćby byli nieudacznikami. Kobiece poczucie niższości, mizoginia, głód miłości, w tym jest wszystko. Trans opisuje proces: dziewczynka, typowa ofiara, jednak czegoś się uczy, przestaje pozwalać na manipulację. Nie ja jedna, wiele kobiet od niego uciekło. Od Picassa uciekła tylko jedna. Resztę rodziny zdołał zniszczyć – samobójstwa, szaleństwo. Cena geniuszu? Nie sądzę. Raczej patologiczna taryfa patriarchalnych czasów.

Czyli ta naiwność, która prowadzi do tego, że kobiety dają się wykorzystywać, to też kwestia kultury, w jakiej żyją?

Kobiety aspirują do bycia muzami. Artysta, taki inny, oryginalny – jemu wszystko się wybaczy! I potem te kobiety, jak z epoki Wyspiańskiego, stoją murem za artystycznymi alkoholikami, a gdy chcą się wyłamać, słyszą: Głupia jesteś, nie doceniasz geniuszu Ziutka. Przecież Ziutek mógł cię uwiecznić, nadać sens twojej pustej egzystencji.

Usprawiedliwić twoje cierpienie. Inne są poniżane za darmo. Ilu znasz facetów krzątających się wokół żon artystek, wychowujących ich dzieci, dbających o karierę i zostających potem wdowcami – żywymi kapliczkami pamięci swojej genialnej żony?

Takiej żony, która cię notorycznie zdradzała i poniżała?

Chyba żadnego. Kochaj i rób, co chcesz – taki schemat. Ona kocha, a on robi, co chce.

Bo on ją wyróżnił i wypróżnił z osobowości. To jest narcyzm, nie miłość. Archetypem jest syrenka i książę – on ma wszystko, prestiż, kasę, ona nie ma nawet nóg. Mężczyzna jest schronem przed życiem. Książę szuka Kopciuszka – wyróżnia go. Szukamy mistrza, artysty. Żyjemy dla niego – on stworzy dzieła sztuki, a my przy nim wejdziemy do historii.

I po śmierci te kobiety też tylko tym artystą żyją, dbają o spuściznę. Pomijając układ

artysta−muza, sponsor wieczności−śmiertelniczka, nawet w tych zwykłych układach rzadko kiedy jesteśmy partnerkami. Na wejściu owładnięte romantyczną miłością, potem dzieci, odpowiedzialność, oczywiście kobieco-jednoosobowa.

Te muzy zostają, jak napisałaś, „wdową po chuju Jamesa Joyce’a”.

No bo z nim głównie obcowały. Sztuki często nawet nie rozumiały.

Są wyjątki, choćby Rita Gombrowicz.

Gombro, tak jak Houellebecq, wybrał sobie młodą dziewczynę, superinteligentną, którą zaprzągł do pracy nad swoją spuścizną. Jakie życie publicznie ma Rita? Została żywą relikwią Gombrowicza – przyjeżdża, uświetnia. Nie jest fetowana, zapraszana ze względu na siebie, to zawsze ma związek z Gombrowiczem. Wybrała taki los.

Mamy wzorce życia z wielkim artystą. Z wielką artystką już nie.

Dlatego artystki często żyją same. Żeby tworzyć, trzeba mieć swoją przestrzeń. Nie pokój. Przestrzeń. Artysta z reguły podporządkowuje sobie domowników, żeby tworzyć, a nie być podwykonawcą codzienności. Szuka „wyznawców” – sztuka jest religią. Kobiety się podporządkują, bo macierzyństwo, kultura, wychowanie, jestem podnóżkiem, będę służyć mężczyźnie, jego chwała będzie moją nagrodą. Artysta mężczyzna jest mężczyzną w powiększeniu. Domowy Pan Bóg – on tworzy. Statystycznie samotna kobieta żyje dłużej niż mężatka. Samotny facet krócej niż w związku. Co to oznacza? Że kobieta, jeśli jest z facetem, haruje na męskość swoim kosztem.

Jak to zmienić?

Zaczynając od edukacji. Kobiety muszą stanąć na nogi finansowo, zdobyć niezależność.

Być świadomymi siebie, szczęśliwymi. Wtedy nie będziemy wchodziły w takie toksyczne relacje. Chyba że w formie perwersji. Każdy ma prawo do masochizmu.

Wróćmy do Transu. Są tam fragmenty, przy których można się zarumienić. Sceny seksu są fizjologiczne, dosadne.

To jest literatura, kreacja. Ty się rumienisz, ja piszę, żeby osiągnąć taki efekt. Sztuka ma być szokiem, przeżyciem, nie telenowelą.

Ale mamy przed oczami Żuławskiego.

Nie mam żadnych oporów, bo to jest literatura. On nie miał oporów przed wywlekaniem w swoich książkach intymności, która upubliczniona, miała upokarzać realne kobiety. Inna sprawa, że jeśli zapamiętałaś obraz z tej książki, to znaczy, że był mocny i oryginalny, o to chodzi w literaturze. Jest dużą sztuką opisać coś tak, by zostało zapamiętane. Literatura ma wywoływać efekt. Zostać, a nie być szumem, tłem, muzyczką w sklepie. Ja tylko odwróciłam role – zobacz, jak to jest, gdy sam jesteś marionetką, poruszaną sznureczkami sztuki.

Jak na to zareagował?

Wiem od jego bliskiej znajomej, że Trans bardzo go dotknął, mimo że trzymał poker face. Wściekł się.

Inna ostra scena to ta opisująca seks przy użyciu butelki whisky. Nie masz oporów przed pisaniem takich scen?

Nie, nie mam oporów przed wyobraźnią. Przeciwnie, jak większość piszących staram się ją pobudzić, a nie uśpić grzecznym banałem. U nas skandalem jest nie tylko seks, ale i myślenie. Nazywanie rzeczy po imieniu – nie części ciała, ale odczuć. Pieprzona hipokryzja i kicz słodkości. A za banał jesteś fetowana.

Pisząc, myślisz o tym, jaki efekt wywoła dana scena?

Pisząc, myślę o tym, żeby książka była dobra – dla mnie. Żeby złapać sens. Nie na poziomie gazety czy chodnikowego rzygu. Uważam, że to jest wielki sukces, kiedy sztuka w tym świecie wywołuje jakikolwiek oddźwięk, bo zagłuszani głupotą nie słyszymy nawet siebie. Kim jesteśmy, czego naprawdę chcemy oprócz reklam. Czasem nasze życie, jego autentyzm wdziera się jak przerwa między reklamami kłamstw. Film Scorsese Ostatnie kuszenie Chrystusa był wyłamaniem się z banału. Ludzie stali pod kinami, by obejrzeć znaną od dwóch tysięcy lat historię, ale opowiedzianą współcześnie przez artystę, nie ewangelistę. Inni stali, żeby film zlinczować.

Na Szamance też ponoć stali.

Bo sceny?

Bo wielki skandal. Ciągła kopulacja i jedzenie mózgu łyżeczką.

Rozbawiła mnie premiera w Łodzi, moim mieście rodzinnym, w kultowym, już nieistniejącym kinie Włókniarz. Końcowe oklaski, idę na scenę i słyszę od pary początkujących biznesmenów – on plastikowy garnitur, ona tipsy na oczach – „Chora wyobraźnia!”. Tak, dla przeciętnego widza to jest chora wyobraźnia. Szamanka jest filmem artystycznym.

Pisano: „fekalia udające filozofię”, „intelektualny gniot”. Film wszedł do kin w aurze skandalu. Był rok 1996, miałaś trzydzieści dwa lata. Jak to przetrwałaś?

Moje książki zawsze były skandalem. Że albo za mądre, albo za głupie. Przekreślane, zanim się ukazały. Co mnie miało boleć? Film mógł być lepszy, ale Żuławski zrobił go po swojemu i bardzo żałuję, że Iwona Petry nie została w kinie. Byłaby dobrą aktorką.

Ten film jej nie zniszczył?

Legendy dla publiki. To był dla niej sukces. Debiutantka amatorka po liceum, która zagrała u światowej sławy reżysera. Że nago? Z reguły w miłosnych filmach są nagie sceny. O co chodzi? Że aktorzy protestowali? Tak, ale aktorzy niegrający w tym filmie.

Ludzie nie rozumieją, czym jest film artystyczny. Już chyba nawet nie ma kin studyjnych.

Są albo galerie handlowe dla galerników tyrających na życie i zabawiających się zakupami i tanią komercją, albo niewielkie ambitne kina w dużych miastach, pokazujące trudniejsze filmy od Gutek Film.

Podobno kiedy miałaś przygotować Petry do zagrania w Szamance, wzięłaś tarota i kazałaś jej wyciągnąć jedną kartę. Wyciągnęła dobrą i już wiedziałaś, że wszystko będzie w porządku.

Tak było. Żuławski chciał ją przygotować na swoje sposoby; sprowadził francuską trenerkę, która miała ją wyluzować, wyciągnąć z niej naturalny talent. Spotkało się to oczywiście z oburzeniem. Wtedy w Polsce nie było couchów, trenerów personalnych, byli trenerzy koni. Podniosło się larum: u nas są szkoły aktorskie, po których dostaje się dyplom magistra! Nie może być tak, że jakaś francuska wariatka uczy w tydzień sztuki aktorskiej! To voodoo! Nie można w tydzień nauczyć dziewczyny tego, czego magistra sztuki w pięć lat. Nauka aktorstwa jest siedzeniem w ławce i mówieniem „euuueuu” tak, żeby cię w ostatnim rzędzie słyszeli.

To prawda, że Żuławski pastwił się nad aktorkami?

Pastwił się nad wszystkimi, żeby osiągnąć swoje cele. Jak z Lindą był problem, to mówił, że „żaden chuj mu filmu nie spierdoli”. Linda nie miał wielkiego pola manewru, więc w ramach protestu się upijał. Zanim ruszyła produkcja, byłam pośrednikiem między ekipą a Żuławskim. Bali się go drażnić. Chodziłam i prosiłam o inne stroje dla aktorów i tak dalej. Swoją robotę scenarzystki zrobiłam i nie obchodziło mnie, czy zostanę objechana, czy wysłuchana. Reżyser jest biznesmenem, manipulatorem, katem, artystą…

Widziałam, jak wychodzili z roli dobrotliwego reżysera humanisty całkiem sympatyczni ludzie. Kino, jak mówił jeden z polskich producentów, to nie pielgrzymka do Częstochowy, tylko droga na szafot. Albo ci zetną głowę, albo się uratujesz i zrobisz film.

Ten producent wylądował w więzieniu, więc w czymś pośrednim w drodze na szafot.

Jak w ogóle doszło do powstania Szamanki?

Żuławski wrócił z Francji i chciał zrobić polski film. Wiedział jedno – to nie może być film starszego reżysera po przejściach, jakiego wszyscy się spodziewają. Niech więc scenariusz napisze młoda kobieta. Uchwyci czasy przemian, nada świeżą perspektywę.

Poprosił: streść mi film w jednym zdaniu, a ja zdobędę pieniądze i go nakręcę.

Pochodziłam po mieście, pomyślałam, a zżerała mnie wtedy wściekłość na niego.

Wróciłam i powiedziałam: „Facet robi dziewczynie pranie mózgu, ona wyżera mu jego własny”. Wiedział, że to film o zemście, o nas. Tym bardziej mu się spodobało, że on będzie go reżyserował, jak wszystko! Miał nawet przez moment pomysł, żebym zagrała główną rolę, ale się opamiętał.

I nakręciliście kultową scenę.

Wyjadania mózgu żywemu człowiekowi. Po kilku latach w Milczeniu owiec nie była już szokująca.

Czyli wszystko zaczęło się od tej sceny. Co było dalej?

Żuławski powiedział mi, jak się pisze scenariusz. Nie ma lepszej szkoły niż pisanie filmu z reżyserem, który będzie go potem robił. Zaczęły się zdjęcia. Kręcili w upiornych warunkach – mróz minus dwadzieścia, a oni biegali półnago po ulicach. To były lata 90., ciemna, cuchnąca, mafijna Warszawa. Ten koszmarny nastrój jest tłem.

Tak, myślę, że on celnie pokazywał brzydotę ówczesnej Polski.

Był drastyczny, obrzydliwy. Ludzie nie chcieli oglądać takiego świata. Nowoczesna meblościanka z Ikei, telenowela z mostem Świętokrzyskim są przyjemniejsze, nie przeczę.

Ekspresjonistyczna, przegięta wizja nie jest puzzlem masowej wyobraźni. Ostatnio zapełnia ją Dupaj, czyli burdel w Disneyu.

Polacy namiętnie kopiowali wtedy kino amerykańskie. To dobrze, że ten film był

zupełnie inny.

Miał fatalną ścieżkę dźwiękową. Jakby wydrukować książkę z zamazanym drukiem.

Szkoda, bo teksty w tym filmie są dosyć skomplikowane. Francuski producent narzekał po czasie, że powinien nakręcić Szamankę w Stanach, w innej scenografii, nie tak turpistycznie. W USA są maniacy tego filmu, wydali go w aksamitnym pudełku, bardzo starannie.

Dzisiaj i w Polsce jest filmem kultowym, ma swoich wyznawców.

Bo to jest kino artystyczne. Ono zawsze znajdzie swoich wielbicieli, jak już opadnie fala hejtu.

Wracasz czasem do Szamanki?

Nie. To obraz czasów, do których nie chciałabym wracać.

Żuławski był na ciebie zły po premierze?

Na mnie? Przecież to jego film.

Ale ty go napisałaś.

Moje jest tylko libretto w tej operze krzyku. Był zadowolony, że film trafił do Wenecji i dostał oklaski. Miał gdzieś Polskę, on zawsze celował dalej. To normalne, dla każdego, kto wyjechał, punktem odniesienia jest Zachód. Chyba nie sądzisz, że dla polskiego widza Pawlikowski kręcił niedorzeczną scenę Zimnej wojny, łagru, gdzie w latach 60. zamykano wracających z zagranicy muzyków? W książkach Żuławskiego widać, co myśli o polskiej kulturze. Gardził tubylcami, a oni odpłacali mu z nawiązką. Chociaż na pewno chciał

głasków, poklasków. Im bardziej ich nie dostawał, tym bardziej gardził.

Czy ty też tak masz?

Nie gardzę ludźmi, jestem krytyczna wobec zjawisk. On gardził nawet kolegami filmowcami. Wszystkie jego wady i tak nie przeważą faktu, że był, czy bywał, genialnym reżyserem. Tak się cieszę, że udało mu się zrobić tuż przed śmiercią Kosmos. Nikt lepiej nie sfilmował Gombrowicza. Kongenialna adaptacja i podsumowanie twórczości Żuławskiego. Ostatnie słowa Kosmosu są wstrząsające – pożegnanie z kinem kogoś, kto nie wiedział jeszcze, że jest śmiertelnie chory.

„(…) głęboko mylą się ci, którzy sądzą, że Gretkowska kokietuje swoją arogancją, czasami obcesowością, brzydkimi wyrazami. Za tą chropowatą fasadą kryje się jej cichy dramat samotności. A w samym filmie ujęło mnie sprzęgnięcie bardzo dosłownej fizyczności w celu wydobycia wielkiej metafizyki. W tym jest cała Gretkowska i taki scenariusz to świetny materiał dla reżysera”, mówił Żuławski w wywiadzie.

Cały Żuławski – jak chce, potrafi człowieka przecukrzyć. Albo zrobi z ciebie miazgę.

Nie ma równowagi między genialnym reżyserem i człowiekiem, który ranił ludzi. Dzieło sztuki to konfitura z osobowości artysty. Ale co innego jego dzieła, a co innego sam artysta. Wolę smakować ser, niż wąchać brudne stopy jego twórcy. Te same bakterie, które są w śmierdzących serach, mamy na stopach, między palcami. Lubię śmierdzące sery.

Fascynujące, jak człowiek potrafi przetworzyć obrzydlistwo w sztukę, również kulinarną.

Bo ty w ogóle jesteś… fizjologiczna. Dużo w twojej sztuce fizjologii.

Żeby zrównoważyć metafizykę. Słabo wierzę w świat materialny, ale to obciach w realnym świecie, którego realność wzmacnia się reklamami. Nie produktów, tylko tego świata, że taki prawdziwy i ostateczny. Więc się go czepiam, rozdrapuję fizjologię, żeby nie odlecieć. Chcę się trzymać fizjologii, bo mam za duże odjazdy. Moja wyobraźnia jest lotniskowcem i za szybko się rozpędza w rejony totalnie metafizyczne. To jest dla mnie hak – trzymanie się realiów.

Czyli rzeczywiście – od bebechów w kierunku metafizyki. To twoja metoda.

Tak jak w medytacji buddyjskiej – musisz poczuć własne ciało, w całości. Kiedy już je czujesz, możesz zacząć odjeżdżać. A poza tym nie wierzę w czysto duchowe dyrdymały.

Sztuka i życie to poker, mieszanka przypadku, oszustwa, wytrawnej gry. Musisz kiedyś powiedzieć „sprawdzam”.

Jak ostatecznie widzisz Żuławskiego? Wielki artysta czy okropny człowiek?

Bardzo złożony. Na pewno mizogin. Zuzanna Łapicka uważała, że przeszkadzała mu erudycja. Nie wiem, wydaje mi się, że rozum nikomu nie przeszkadza. Moim zdaniem zaszkodził mu alkohol. Po alkoholu zatracasz krytycyzm. Czemu wrócił do Polski? We Francji miał piękny dom, był szanowany przez tamtejszą elitę. W Polsce wszyscy mieli go w dupie. To nie jest artysta polski, bardziej francuski. We francuskim stworzyli nowy

przymiotnik od jego nazwiska. Po śmierci Żuławskiego nawet tamtejsza telewizja potrafiła go uhonorować, zmienić program. U nas kilka miesięcy po pogrzebie, kiedy na pierwszego listopada wymieniano wielkich zmarłych, zapomniano o Żuławskim. Znalazłam u niego listy od żony, malarki. Była w nich przepowiednia wróżki: żona da sobie radę, a on wróci do polskiego błota. Może pragnął poczucia bezpieczeństwa? Miał niesamowitą erudycję i talent. Dlatego nie był skrojony na Polskę, Polska nie jest krajem intelektualnym.

Czyli mimo wszystko człowiek tajemnica.

Człowiek pęknięty, ale nie złamany. Łamiący innych, by przekonać się o własnej sile.

Pogodziliśmy się po jego śmierci. Miałam wizję, nie sen. Stał w hali produkcyjnej albo na peronie. Spieszył się, nie chciałam go zatrzymywać. Odwrócił się do mnie i to był Andrzej, nie Żuławski. Inny człowiek. Dobro, które było w nim, mądrość przemieniły go, oczyściły.

Był szczęśliwy, promieniujący miłością. Uściskaliśmy się na pożegnanie.

Co do zbiegów okoliczności, które uciekają z innego wymiaru: w Kosmosie zagadką jest śmierć ptaszka. Ktoś go powiesił. Przyjaciółka Żuławskiego pojechała niedawno do jego willi zabrać swoje rzeczy, pamiątki. Dostała w prezencie od producenta filmu wypasione wydanie Kosmosu. Podziękowała, zabrała co jej i stanęła kilka kilometrów dalej, żeby zatankować. Na dachu jej wozu był martwy wróbel, bez głowy. Może to kot, a może Żuławski zrzucił z Nieba ironiczny znak? Facet, który dał jej ten film, nazywał się David Bird.

Jak u Lyncha.

Jak u Żuławskiego.

V.

LIBERTYNKA, CZYLI WOLNOMYŚLICIELKA

Dlaczego zaczęłaś pisać?

Może dlatego, że mój ojciec nie umiał pisać. Wojna i dysleksja sprawiły, że był na wpół

analfabetą, co utrudniało mu pracę na stanowisku inspektora higieny sanepidu. Codziennie musiał przebrnąć przez raporty kontrolowanych knajp. Z kieliszkiem koniaku siadał więc przy stole na restauracyjnym zapleczu i udawał, że pisze. To, co zapamiętał, dyktował

mamie. Kiedy nauczyłam się pisać, pomagałam w raportach, podrabiając jej charakter pisma. Fascynowały mnie literacko opisy zapachów oraz wyniki badań przeprowadzonych na szynce czy innych rarytasach, niedostępnych za komuny. Tata próbował nam przekazać bogactwo pieczeni, delikatność deserów wzdychaniem, machaniem rękoma. Potrafił

znaleźć wiele słów na opisanie prostych rzeczy. Łapał je, jak mówił, organoleptycznie, cmokając, nie potrafił przyszpilić długopisem. Pomagałam mu w tym. To słowo –

„organoleptycznie” – prześladowało mnie całe dzieciństwo. Jeśli chodzi o mamę, to takimi słowami były przyniesione z pracy „elektrowstrząsy” i „schizofrenia”.

Przeszłaś jakąś szkołę pisania?

W czwartej klasie podstawówki nauczycielka języka polskiego, pani Pilc, powiedziała:

„Wypracowanie musi mieć wstęp, rozwinięcie i zakończenie i być oryginalne, wciągające”. To było dla mnie olśnienie. Pisanie musi być inspirujące, takie, żeby chciało się czytać. Inni puścili te słowa mimo uszu i zajęli się później czymś pożytecznym, na przykład medycyną, prawem, melioracją dróg, a ja wzięłam je sobie do serca.

Zanim zadebiutowałaś, byłaś częścią środowiska „Brulionu”. Ukazujące się od ’87 do

’99 roku czasopismo literackie i kulturalne skupiało najważniejsze osobowości twórcze tamtych czasów, między innymi Marcina Świetlickiego, Nataszę Goerke czy Izabelę Filipiak. Jak to wspominasz?

Dobrze. To było jedyne dostępne w moim akademiku pismo innej opcji niż bogoojczyźniane, podziemno-związkowe gazetki. „Brulion” robili inteligentni młodzi ludzie, studenci. Fajnie się współpracowało aż do momentu, w którym wyjechałam i chłopcom coś się porobiło – z głową, a może i z duszą. A porobiło się dlatego, że dzięki swojej przemianie z anarchistów w konserwatystów dorwali się do władzy. Obsesją Tekielego była władza polityczna, marzył o tym, żeby zostać ministrem kultury w wolnej

Polsce. Mnie władza nie obchodziła, wystarczyło mi bycie ministrem własnej dupy, a właściwie ministerką, więc nasze drogi się rozeszły.

Zadebiutowałaś z przytupem jako dwudziestoośmiolatka. Wydaną w ’91 roku książkę

My zdies emigranty pochwalił sam Czesław Miłosz.

Opowieść o swoim doświadczeniu francuskiej emigracji, którą pisałam do „Brulionu”, połączyłam z fragmentami magisterki o Marii Magdalenie, do tego dołożyłam przeżycia z Polski, ze strajków, studiów. Nie chciałam zostać pisarką, nie czułam się nikim wyjątkowym, po prostu pisałam – jak wszyscy wokół mnie, czyli towarzystwo z „Brulionu”. Wydawaliśmy w podziemiu. Dopiero Francja otworzyła mi oczy na pewne rzeczy.

Gdybyś nie wyjechała, nie zostałabyś pisarką?

Nie wiem. Myślałabym, że wszyscy są lepsi i mądrzejsi. Dopiero za granicą zrozumiałam, że mój punkt widzenia jest oryginalny. Że na tym mitycznym Zachodzie nie jestem aż tak zacofana. Myślę inaczej, mam zupełnie inną wyobraźnię i to ciekawi. Ludzie chcieli słuchać mojej łamanej francuszczyzny – dla opowieści. Emigracja pomogła mi popatrzeć na siebie z dystansu, oskrobać się z polskości. Mieszkałam tam już trochę, zbierałam francuskie historie i pomyślałam, że będzie ciekawie opowiedzieć je rówieśnikom z „Brulionu”, którzy zostali w Polsce. Po to, żeby zobaczyli, jak to jest żyć na Zachodzie. Szczerze więc podzieliłam się swoim emigranckim losem – tak, że spodobało się to nie tylko adresatom.

Ale i Czesławowi Miłoszowi. Jak myślisz, czemu?

Zainteresowało go właśnie to ludzkie doświadczenie. Ale nie tylko. Dopiero niedawno, kiedy czytałam korespondencję Miłosza z Gombrowiczem, zrozumiałam prawdziwe przyczyny jego entuzjazmu. Ucieszyła go opisana przeze mnie rozwałka patriotycznych klisz i katolickiego mentalu. Miłosz obawiał się Polski, jaką mamy dzisiaj – tego narodowo-katolickiego koszmaru. Jego młodość przypadła na czasy endecji. Kiedy wyjeżdżał z Polski, był przekonany, że ta nigdy się nie zmieni, że ciemna, sarmacka masa się nie rozpłynie. Czytając mój debiut, poczuł powiew świeżości, nie tego się spodziewał

po patriotycznych studentach. Obawiał się, że z upadkiem komuny wróci znana mu endecka morda polskatości. W moich czasach studenci, przynajmniej większa ich część, nie byli tak konserwatywni, strachliwi jak dzieciaki teraz. W sondażach wypadają jak leśne dziadki. Miłosz dostrzegł w mojej książce próbę obalenia patriotycznych, skostniałych form narodowych i pokazania nowoczesnego świata. Sama tego nie rozumiałam, pisząc, po prostu szłam na żywioł.

Jak to w końcu było? Podobno pochwalił twoją książkę w prywatnym liście do ciebie, a ty użyłaś go jako blurba bez jego wiedzy.

Pokazałam ten list wydawcy. On samowolnie umieścił go na okładce, bo miał zmysł

biznesowy. Miłosza o zgodę poprosiłam później, gdy stałam przed faktem dokonanym, czyli wydrukowanym na okładce. Dla niego to było nic. Tylko u nas wielkie halo: noblista i debiutantka. Kilka lat później jakieś pryki wymyśliły, że musiałam z nim spać, inaczej by tego nie zrobił. Jasne, pisarki przez łóżko dostają dobrą recenzję. Nadal pokutuje podobne przekonanie, tylko w drugą stronę. Świetlicki po niezbyt pochlebnym tekście krytyczki, Mai Staśko, oświadczył, że to pewnie jakaś odtrącona przez niego kochanka, która z zemsty bajdurzy.

Spotkałaś Miłosza osobiście?

Tak, kiedy przyjechał do Paryża. Spotkaliśmy się na imprezie „Kultury”.

Bałaś się go?

Nie, czemu? Nie miałam tremy. To nie była akademia ku czci, tylko spotkanie towarzyskie. Mimo podeszłego wieku Miłosz był pełen energii i mówił ze wschodnim akcentem, jak moja babcia, co mnie zaczarowało. Zapytał, czy jestem lesbijką – w końcu książka My zdies emigranty była zadedykowana „mojej żonie”. Kiedy odpowiedziałam, że zrobiłam to dla żartu, szczerze odetchnął. Był tam też Jan Lebenstein, przyszedł

z Miłoszem. Patrzył na mnie jak na zjawę i dotykał palcem, dziwiąc się, że zjawy tak wyglądają. Chyba byłam strasznie blada, chuda i przemądrzała. Nazwał mnie bestią Apokalipsy.

Czemu zadedykowałaś swój debiut „żonie”?

Kpina z podniosłych dedykacji. Dopiero potem zrozumiałam, dlaczego pisarze dedykują swoje książki bliskim – bo ci płacą emocjonalną cenę za ich twórczość, cierpią przez nią.

Dziś podchodzę do tego inaczej. Dedykacje są wyznaniem miłości, a nieraz wazeliną.

My zdies emigranty to była głośna książka, ale nie każdemu się podobała.

Ani ta, ani następne. Pisano: „oryginalna”, ale były też opinie, że grafomanka, idiotka.

Oburzenie panowało wielkie, wystawiano recenzje moich nóg. Debiut też spotkał się z patriarchalnym przyjęciem – zarzucano mi, że ją skądś spisałam, bo fragmenty o Marii Magdalenie to mogą naukowcy pisać, nie jakaś dziewczynka.

Do tego ładna.

Nie było zdjęcia. Tak czy siak, odebrałam to jako obelgę. Profesor UJ Jan Błoński mówił

ohydne rzeczy o „literaturze menstruacyjnej”. Zastanawiałam się, co tym ludziom się porobiło. Rektor, fajny facet za komuny, w wolnym kraju bredzi. Chłopcy awangardowcy z „Brulionu” zostali kruchtą kościelną. Nie rozumiałam tego, że istnieje taka ściana.

Wolność była barierą, przez którą dawniej pełnokrwiści ludzie nie potrafili przejść, bo przez ścianę przejdą tylko ich blade duchy, zostawiając za sobą pełnię życia i wielowymiarowość umysłu. Przylizane duszyczki, nieżyciowe, a pazerne na nowy

system. Tuczące w nim swoje chude ideologie i portfele. Francja była odległa o lata świetlne. W Polsce walczyliśmy z komuną, a nie z tym, że kobieta nie istnieje w Solidarności, ma tam tylko podawać kawę i herbatę. Nie ma prawa w literaturze mieć własnego głosu, ciała.

Krytyka obniżyła twoją pewność siebie?

Przestałam miesiączkować z wrażenia na cześć Błońskiego. Żartuję. Pomyślałam po prostu: Co on wygaduje!

A kiedy Krzysztof Masłoń nazwał twoją twórczość gównianą i pornograficzną i zaproponował ci, żebyś została dziwką, a nie pisarką?

A to dużo później i postanowiłam wtedy przejść od westchnień do czynów. Chciałam mu dać za to w mordę pod wpływem emocji. Szczerze mówiąc, zamiar równie żenujący co jego bluzgi. Nie wiedziałam jednak, gdzie go spotkać. Poszłam nawet na wieczór prawicowego pisarza, na którym ponoć miał być, ale się nie zjawił. Pewnie zapił.

A kobiety? Pamiętasz, jak o tobie pisały?

Mądrze. Że ten debiut wpisuje się w teologię feministyczną. Ale ja nie widziałam w tym feminizmu, czyli walki o coś, i chyba tę krytyczkę, która tak napisała, obraziłam.

W tamtym czasie debiutowały też inne ważne pisarki – Filipiak, Tokarczuk, Tulli?

Śledziłaś ich twórczość? Co myślałaś o ich książkach?

Tokarczuk stawiano mi za przykład, że powinnam tak pisać. Jak w szkole – rozrabiara wyrzucana z klasy i do kąta kontra grzeczna, zdolna uczennica. Tulli urzekła mnie pierwszymi stronami. Iza Filipiak na pewno wróci do literatury, musi, brakuje jej bardzo.

Skąd bierzesz taką niezachwianą wiarę w siebie, w swoją literaturę?

Od samego początku byłam przekonana, że to, co robię, jest dobre, bo inne i nowe. Poza tym szybko straciłam złudzenia – zobaczyłam, gdzie żyję, o czym piszę. Miałam przestać myśleć, bo inni tego nie rozumieją albo noskiem kręcą? Na studiach pytano mnie, po co piszę, skoro na świecie jest już tyle książek. Ale nikt z tych pytających nigdy żadnej nie napisał! To byli mężczyźni. Gdybym została w Polsce, może przyjęłabym ich perspektywę.

Jeszcze parę lat temu jakiś niewyżyty krytyk pisał: „Gretkowska, zamknij się”, albo że umarłam po debiucie, który w zasadzie jest przestarzały.

To krytyka w końcu jest dla pisarza cenna czy nie?

Zależy, czyja krytyka. Gdyby Gombrowicz mnie zjechał, na pewno bym się przejęła. Ale teksty w rodzaju: Gdybym umiał pisać, tobym napisał lepiej, są żenujące. Albo publikujesz po to, żeby cię mamusia pochwaliła, albo dlatego, że to jest jedyne w swoim rodzaju. Nikt inny tego nie napisze, tylko ty. Polska elita, która coś kuma – to jest kilka tysięcy osób?

Dziesięć milionów ludzi w ogóle nie ma książek w domu.

Kim jest twórca niezrozumiany?

Postacią tragikomiczną – na jego twórczość teraz jest za wcześnie, a potem będzie za późno, dla niego.

Czułaś się kiedyś kimś takim?

Jeśli tak, to szybko mi przeszło. Po którejś książce masz już krytykę gdzieś, niczego nowego się nie spodziewasz. Chociaż może gdybym dostała jakąkolwiek nagrodę literacką, chociaż książkę miesiąca miasta Pcim Dolny, to w chwilach zwątpienia, a każdy je ma, gładziłabym ją, mówiąc sobie: Widzisz, ktoś kiedyś cię docenił, nie jest tak źle.

Czyli nagrody są ważne.

Dla początkujących pisarzy bardzo. Pozwalają im wejść na orbitę, budują szacunek środowiska, potwierdzają ich talent. Trzeba mieć straszną pewność siebie, żeby debiutować. Potem – nie jestem pewna, czy to ma takie znaczenie… Pytasz o to złą osobę.

Tak jak mówię, wyszłam z tego wszystkiego po kilku dekadach pisania całkiem nietknięta, ha, ha! Nigdy nie dostałam żadnej nagrody.

Nie jesteś tym rozżalona?

Byłam zadziwiona, że są antologie – pisarek i poetek od XIX wieku, nieraz z jednym tomikiem – a mnie w nich nie ma. Albo teksty o polskich pisarkach i erotyce w prozie XX

wieku, a tam ani słowa, żadnej łechtaczki, chociaż opisałam w Kabarecie dwie naraz…

Pogodziłam się z tym, taki real, jak kiedyś się mówiło, taka gmina. Przecież istnieję, choć nie dla każdego – tak jak pan Stanisław Tym ma włosy, ale nie dla każdego. Piszę bestsellery i mniej czytane książki, mam wielkie szczęście, że z tego żyję. Odkrywam rzeczy, które są dla mnie fascynujące, i próbuję się nimi i tą fascynacją podzielić. Tak po prostu wygląda moje życie.

Cenisz którychś krytyków?

Najciekawsze recenzje moich książek pisali poeci. Krytyka, poza wyjątkami, jest u nas na poziomie szkolnych wypracowań i stron z internetu, koniecznie ozdobionych filiżanką kawy, kotem. Nawet tym najsłynniejszym krytyciakom, bo trudno nazwać ich krytykami, zdarza się przekręcać nazwiska i tytuły. A dostaje się pieniądze za to, że czyta, jak widać, niekoniecznie wnikliwie. Są autorzy, którzy nie mają wielkiego wsparcia w środowisku, a mimo to sprzedają tysiące książek, bo znaleźli swoich czytelników.

Tak jak ty.

Używam literackiego języka i własnej wyobraźni, komentując to, co widzę. Daję ludziom frajdę, wkurwiam ich, sprawia mi to przyjemność. Cieszy mnie też publikowanie na Facebooku, mam feedback. I piszę od razu, bez leżakowania w redakcji.

Nie miałaś nigdy pomysłu, żeby znaleźć sobie kolegów w środowisku? I w ten sposób coś sobie „załatwić”, na przykład dobrą recenzję?

Nie umiem tak. Albo człowieka lubię, albo nie. Bardzo bym chciała mieć swoje środowisko, z którym mogłabym prowadzić dyskusje, ale tak się złożyło, że mieszkam na wsi i żeby z kimś się zobaczyć, muszę jechać do miasta. Poza tym elita, do której aspiruję, zajmuje się czymś innym niż reklamą literacką i przyznawaniem nagród.

Co to za elita?

Duchowa, powiedzmy. Dawni psychonauci, zaangażowani w metafizyczne podróże.

A co mówisz tym, którzy głoszą: Kiedyś to Gretkowska pisała świetnie, co za dezynwoltura, a dziś to już dno. Zamieniła karierę pisarską na celebrycką.

Dostałam niedawno życzenia od pierwszej wydawczyni, żebym zrobiła taki ferment jak kiedyś z My zdies emigranty czy Kabaretem metafizycznym. Co możesz odpowiedzieć? Od tamtego czasu minęły lata, piszę co roku książkę, żadnej się nie wstydzę.

Naprawdę żadnej nie żałujesz? Nie wykreśliłabyś nic z listy?

Nie. Każdej poświęciłam rok. Żadna nie jest dzieckiem z przypadku, wszystkie są planowane.

Ponoć najgorsze dla pisarza nie są złe recenzje, ale ich brak. Zgadzasz się z tym?

Lekceważenie jest najgorsze?

Zależy, kto cię lekceważy. Jeśli ludzie, na których ci zależy, to tak.

Mówi się też, że trzeba mieć odwagę, żeby zadebiutować. Moim zdaniem raczej, żeby pisać dalej.

A do tego trzeba mieć pomysły. I talent. Za pierwszym razem to odwaga, potem determinacja i coś do powiedzenia. Nie rozumiem projektu: Będę pisarką, pisarzem albo reżyserem. Na początku było słowo, a nie nagrody i uznanie środowiska. Pisanie bierze się ze słów zmuszających do wyrażenia dręczących pomysłów lub wizji. Chociaż są wytwórcy piszący jedynie dla dorobku – jeden z nich mówił przy ludziach, bez wstydu, zresztą pijany: „Piszę, żeby koledzy na placówkach zapraszali mnie za granicę”. Boże, ile on już dostał orderów! Ostatnio nawet od Dudy za publikowanie w podziemiu. Czuję się przy nim jak dżdżownica, nieoznakowana i nieodznaczona.

Skąd bierzesz pomysły na prozę?

Nie wiem. Czytam, żyję, myślę i szlifuję formę.

Nie masz blokad twórczych?

Nie, nie mogę sobie na to pozwolić. Żyję z pisania i nie mogę histeryzować. Blokada twórcza to komfort.

Albo strach. Wielu przeraża myśl o złych recenzjach. To w końcu rodzaj publicznego upokorzenia.

Są różne warianty: krytyka nosi cię na rękach, ale sprzedajesz mało książek. Będą cię wydawali, ale nie będziesz z tego żyć. Druga sytuacja to pisanie dla czytelników.

Jest też trzecia – najlepsza. Masz i dużo czytelników, i dobrą recepcję. Jak Dorota Masłowska.

No tak, ale nikt ci tego nie obieca. Literatura to nie jest zawód, w którym rozdają etaty i można być czegoś pewnym. Pisarze nie są dziećmi, nie będą mogli się chwalić laurką przed rodzicami.

Podobno druga książka jest najtrudniejsza. Jak wspominasz swoją, Tarot paryski?

Uważam, że to moja najgorsza książka, ale się podobała. Dla mnie najważniejsze jest to, by nie powtarzać cudzych myśli i dobrze napisać własne. Wtedy nie masz się czego wstydzić. A że komuś się nie podoba? Jesteś panną na wydaniu i zalotnicy ci powiedzieli, że nie jesteś w ich targecie?

Nie masz problemu z wykorzystywaniem w książkach osób żyjących?

Miewam. Raz popełniłam błąd, na samym początku. Wykorzystałam prywatną sytuację z życia mojej koleżanki. Obraziła się. Ale literatura nie polega na tym, czy wykorzystałaś postać z życia czy nie, tylko na tym, czy napisałaś dobrą książkę. Jeśli przekroczyłaś prawo, są sądy. Albo ktoś da ci w mordę i tyle. Względnie się obrazi – i będzie miał rację.

Jedyna satysfakcja, że kilkanaście lat wcześniej celnie opisałam partnera tej koleżanki, o czym teraz boleśnie się przekonała. Ale to mnie nie usprawiedliwia.

Czyli rzadko masz moralne dylematy.

Nie uważam, żebym moimi książkami robiła komukolwiek krzywdę. Najbardziej pomiatam w nich sobą. Kiedyś powiedziałam, że moje książki są harlequinami dla intelektualistów. To był żart. W Polsce jest mało intelektualistów, a moje książki to nie harlequiny. Ale od tej pory ciągle słyszę, że tak się je określa. Szkoda czasu na narzekania, bo zamiast myśleć, myślisz, co myślą o tobie inni.

Artyście wszystko wolno?

Tak uważam.

Nie ma granic?

W sztuce nie. W rzemiośle tak.

A na przykład zabijanie zwierząt czy używanie ich martwych ciał, jak to zrobiła Kozyra w swej słynnej pracy Piramida zwierząt, jest w porządku?

Jej sprawa. Zwierzęta się zabija i nawet zjada. Skąd to oburzenie – że nie zjadła, a ze skóry butów sobie nie zrobiła? Ja bym nie zabiła, ale co mi do Kozyry.

Realna kopulacja z innymi aktorami na scenie, na przykład w teatrze, jest OK? Taki performance.

Jeśli to ma sens i dzieje się za zgodą aktorów, OK. Jeśli ma jedynie podniecić, to ogranicza się do porno. Od aktorów wiem, że trzeba umieć zagrać seks, nawet ten udany…

W książkach opisujesz swojego partnera, córkę, swoje przeżycia. Często korzystasz z formuły dziennika. Nie czujesz się za bardzo obnażona?

Nie. Trzeba zrozumieć, że to jest konstrukcja. Sztuka polega na znalezieniu języka, formy trafnej dla intymności. Literatura jest sztuką tłumaczenia, przekładania na uniwersalny język prywatnych doznań. Każda książka jest w pewnym sensie obnażeniem, bo nie da się ukryć za nią człowieka. Pisząc o bliskich, jestem trochę jak lekarz. Po pierwsze: nie szkodzić.

Piotr jest twoim pierwszym czytelnikiem?

Tak. I znakomitym krytykiem, najważniejszym.

Jak to wygląda? Bierze książkę i mówi: Manuela, tu skreśl, tu dodaj fragment?

Czyta i mówi, co mu się podoba, a co nie. Niektóre rzeczy wyrzucam po jego sugestiach, innych nie.

Krytyka od niego nie boli?

Boli, ale cenię ją sobie. Wiem, że dobrze mi życzy i że jest uczciwy, a poza tym ma olbrzymie wyczucie. To także zdanie kilku osób z branży. No skarb. Bardzo dużo mu zawdzięczam, oszczędził mi mnóstwa obciachu, wiele rzeczy podsunął, nie tylko pomysł

z Polką.

Czy jest coś, czego nigdy byś nie napisała?

Jak ci powiem, to po ptakach.

A coś, co napisałaś i żałujesz?

Właśnie tego jednego opowiadania z Namiętnika, po którym straciłam przyjaciółkę.

Zrobiłam źle. Skrzywdziłam tę osobę. Nie wybaczyła mi tego, czarno na białym moja wina. Spieprzyłam przyjaźń.

Można żyć z pisania?

Odradzałabym. Liczba osób żyjących z książek jest w Polsce żenująca. Więcej osób wygrywa w totolotka.

Ale tobie się udało. Kiedy zaczęłaś żyć z książek?

Dopiero po którejś z kolei. Trzeciej, czwartej? Najpierw byłam dziennikarką. Pisałam książki i dostawałam listy pełne oburzenia, jak mogę pracować w „Elle”, skoro jestem pisarką? Przecież pisarz powinien żyć nektarem i mieszkać pod mostem.

Wiem, że większość pisarzy musi łączyć pisanie z zarobkowaniem, ale ciągle mi się wydaje, że nie jest to łatwe.

Można, gdy dajesz radę. Miałam trzy etaty i pisałam książki. Zarobkowo sprzątałam, pilnowałam, ze słuchawkami w uszach, będąc jednocześnie korespondentką brukowca.

Wstawałam rano i cały dzień pracowałam. Im więcej miałam zajęć, tym lepiej pisałam. Za dnia przemyśliwałam książkę, a potem rzut na papier. Tak powstał Kabaret metafizyczny.

Postawienie wszystkiego od początku na jedną kartę – żyję ze sztuki – jest ryzykowne.

Sztuka może się wtedy stać szantażem. Będziesz pisać pod publikę, żeby żyć.

Masz jakieś rytuały pisarskie? Kiedy zwykle piszesz?

Wstaję o szóstej, ale latem zamierzam o czwartej. Żyję ze słońcem. Poza tym mam dziecko, które raniutko wstaje do szkoły. Gdyby nie Pola, budziłabym się pewnie o siódmej czy ósmej. Jestem człowiekiem porannym, pracuję do dwunastej, trzynastej, wtedy mam siłę. Piszę przy stole kuchennym, zabierając domownikom miejsce.

Odpoczywając, próbuję zrobić szpagat albo wyglądam przez okno na ogród. Nie mam rytuałów, błagam tylko o możliwość skupienia – żebym mogła być sama.

Umiesz pracować w kawiarni?

Umiem i nawet lubię. Hałas mi nie przeszkadza. To nie ten domowy, niekomfortowy hałas, ale taki obcy, który nic ode mnie nie chce. Jest kurtyną dźwiękową, oddziela. Choć kiedy starcy na cały głos dziamolą obok, to tak, przeszkadza mi to! Ludzie zwracają im uwagę, ale oni, hołubieni w domu, mają to gdzieś. Nazywam to patriarchatem dziadowskim. Kobiety, nawet głuche, w kawiarni nie krzyczą.

Piszesz w ekspresowym tempie.

Książka powstaje w kilka miesięcy, ale przygotowuję się do niej przez resztę roku.

Potrzebuję tego tempa, żeby była spójna. Gdybym to rozciągnęła, nie wyszłoby, ja bym się już zmieniła.

Tak szybko?

Tak. Tylko wady zostają.

Którą swoją książkę cenisz najbardziej?

Zawsze najnowszą, bo jest najświeższa i najlepiej się pamięta ilość włożonej w nią pracy.

Opowiedziany jednym tchem Trans – lubię za brawurę i energię. Za najlepsze warsztatowo uważam Miłość klasy średniej i Na linii świata. Trudno je porównywać, tak jak inne, chociażby Poetka i książę. Z czym ją porównać? Z Osiecką i Giedroyciem? Może, jest w jakimś sensie elegancka, tak jak oni. Trzyma formę, żeby za dużo nie powiedzieć, bo i tak widać. Bardzo cenię też Światowidza.

To książka o twoich podróżach, tych realnych, w przestrzeni, ale też duchowych.

Robisz tam to, co chyba lubisz najbardziej – grasz erudycją, wyobraźnią, intuicją…

Cenię ją też za rozmach. Niby cały świat, ale małymi łyczkami intymnych spostrzeżeń.

To była dla mnie ciekawa podróż, bo realna, nie z fotela – przez kultury, kolory, zapachy.

No i ta gra, o której mówisz – tak, zawsze mnie to bawiło. To jest nie do zmierzenia centymetrem, ale chyba na tym polega sztuka? Że nie masz żadnego sprzętu do pomiaru, wagi lekarskiej, a odkrywasz nowe światy.

Krytycy zamykają twoją wczesną twórczość – M y zdies emigranty, Tarot paryski,

Kabaret metafizyczny, Podręcznik do ludzi – w poręcznym haśle „postmodernizm”. Ty się z tym nie zgadzasz… Tylko nie przeklinaj!

Nie, bo jak już mówiłam, nie wiedziałam, co to postmodernizm, nie obchodziło mnie to.

Żadna z tych książek nie była wykoncypowana: wpisze się w modny nurt literacki.

Śmieszą mnie opinie w stylu: Najbardziej lubię twoje pierwsze książki, My zdies…

Przecież to był rozbieg, jeśli ktoś naprawdę zna się na literaturze, czuje ją. Nie może nie widzieć, że Polka czy Trans są lata świetlne dalej. Ale liczy się glejt noblisty, który pochwalił debiut. Nie wiedzą, że docenił też następny pamiętnik. Może wtedy zmieniliby zdanie, bo często mają cudze, z gazet. Co nie znaczy, że debiut był zły, tylko wypowiadanie się z pozycji eksperta, który wie, co robisz, lepiej niż ty, jest żenujące – dla obu stron, jak sądzę. Mój debiut jest w zasadzie opisem mojego życia. Czemu to niby postmodernizm? Tarot paryski to powieść oparta na tarocie. Fascynowałam się tarotem i chciałam o nim opowiedzieć współczesną historię. Kabaret metafizyczny – też powieść, może nie klasyczna, w której zawarłam impresje na temat Paryża. Czy istnieje tylko jeden, słuszny przepis na powieść?

Pisząc je, wzorowałaś się na kimś?

Nie, nigdy. Nie potrafiłabym tego robić. Żeby pisać, iść do przodu, musisz mieć skądś energię, nie wzory. Dawała mi ją ciekawość i poczucie, że robię coś nowego, oryginalnego.

Nie było wiele osób, które przeżyły Polskę, strajki, a przy tym miały ciekawość zarazem ezoteryki, erotyki i nauki. I to jest chyba taki brokatowy połysk tych pierwszych książek.

W Polsce nikt nie bawi się faktami, po wszystkim trzeba kombajnem przejechać.

Czyli nigdy nie miałaś żadnych mistrzów?

Nie, ale bywa, że zazdroszczę innym pisarzom. Po przeczytaniu dobrej książki zazdroszczę, że komuś udało się scalić styl i sens w jedno i napisać to od początku do końca. Pisanie powieści, nawet tych nieudanych, jest bardzo trudne. W nich widać, jak wysoki jest klif, z którego się spada. Znakomici pisarze też miewają wpadki, na przykład Houellebecq. Jego Mapa i terytorium, za którą wreszcie dostał Nagrodę Goncourtów, jest według mnie klapą. Przedtem i potem pisał lepiej. Stasiuk też powinien Nike dostać

wcześniej, za Duklę, a Masłowska za Wojnę polsko-ruską. To nie są nagrody pocieszenia, tylko spóźnienia i nadrabianie błędów opóźnionego jury.

Po tej pierwszej fazie twórczości nadchodzi Polka. Wielu nazwało ją przełomową…

W jakim sensie?

W sensie końca etapu postmodernistycznego.

Kompletnie się z tym nie zgadzam. Czym się różni Polka od My zdies emigranty? To też dziennik o zagranicy i o Polsce. Zmienił się tylko temat, zamiast naukowej pracy o czaszce

– studium rosnącego brzucha. Myślę, że dlatego i ta książka spodobała się Czesławowi Miłoszowi. Zafascynował go świat, do którego nie miał dostępu – świat kobiecych wrażeń z ciąży.

Ty jej nie lubisz? Ja bardzo.

To jedna z ulubionych książek Piotra, ale był w pewnym sensie współautorem podmiotu literackiego. Biedna Polusia, w podstawówce dowiedziała się na korytarzu od starszych dziewczynek, które miały Polkę w lekturach, że jest „pomiotem literackim”, i przyszła do domu zafrasowana, czy to dobrze.

Dlaczego tak cenisz formę dziennika? Prócz tych, o których już mówiłyśmy, napisałaś też Europejkę, Obywatelkę i Kosmitkę.

Te prawdziwe historie z życia opisane w formie fikcji wyblakłyby. A zresztą byłyby niewiarygodne, takie wymyślone. A zdarzyły się naprawdę. Jean Cocteau twierdził, że sztuką jest kłamstwo, które mówi prawdę, ale według mnie prawda, która opowiada kłamstwo, nie jest ciekawa…

No to musimy wymyślić nowy aforyzm. Najlepsza jest prawda, która mówi prawdę.

To jest po prostu tak, że gdyby te przeżyte, doświadczone przeze mnie rzeczy wymyślić, wyszedłby kicz. A za sprawą dziennika ich prawda ma siłę literackiej pięści zderzającej się z witryną realu.

Europejka opisuje twoje zmagania z polskością i europejskością po tym, jak wróciłaś ze Szwecji; w Obywatelce mierzysz się ze światem polityki, a w Kosmitce z… samą sobą? Tytuł najlepiej oddawał twój stan ducha?

Kosmitka – dziwny tytuł, bo dla niektórych to, co opisuję w tym dzienniku, może się wydawać od czapy, z kosmosu. A ja nie jestem oderwaną od życia lunatyczką. Ten, jak każdy z moich dzienników, opisuje jakąś przemianę, tym razem duchową. To nie są zapiski dotyczące tego, kiedy wstałam i co jadłam, chociaż z drugiej strony, nie samym duchem człowiek żyje… Pokazuję w Kosmitce coś, co mnie prześladuje od dawna, od dzieciństwa, i co się zmienia pod wpływem spotkań, rozmów czy swego rodzaju objawień. Mark Twain napisał, że religia zaczęła się wtedy, gdy pierwszy oszust spotkał pierwszego głupca. Jest

w tym pewna prawda. Abel jako pierwszy złożył Bogu ofiarę, a więc zapoczątkował

religię. Adam i Ewa nie musieli, widywali Stwórcę. I Abla, może nie głupca, ale naiwniaka, zabił Kain, oszust, bo nie był tym, za kogo się podawał – dobrym bratem.

Twain wyraża opinię ludzi, którzy spotykają się z religią, ale nie z duchowością.

Duchowość jest czymś autentycznym, jednak nie dla każdego. Jest emocjonalnym tornadem, jak u szamanów. Nie każdy to przeżywa, tak jak nie każdy ma talent muzyczny czy plastyczny. Kosmitka opisuje przygody codzienne i wplątane w nie przygody duchowe czy psychodeliczne.

Zupełnie normalnej osoby.

Nie jestem stuknięta. Kiedyś szłam lasem i nagle zleciał, a właściwie przyleciał z drzewa do mnie golden retriever. Wycałował, potłamsił z typową dla tych psów radością, a potem odleciał do gniazda, wachlując uszami, sterując ogonem. Wtedy pomyślałam: Chyba zwariowałaś. Ale to był sen i w tym śnie całkiem trzeźwo zastanawiałam się, czy oszalałam. To był jedyny moment w życiu, gdy miałam takie podejrzenia. Analizowałam sytuację bardzo trzeźwo, chociaż we śnie. Na jawie często szukam balansu między wizją a rzeczywistością.

Dwie książki wydałaś wraz z Piotrem: Sceny z życia pozamałżeńskiego i Miłość klasy

średniej.

Ciekawiły mnie nasze punkty widzenia, w polskiej literaturze nikt jeszcze tego nie zaryzykował – wspólnej książki o związkach, podzielonej na męską i kobiecą część, żyjących ze sobą partnerów. Oczywiście dostaliśmy za swoje: co za grafomana sobie wzięłaś do pary albo dokładnie na odwrót – Piotr jest superpisarzem, a ja dodatkiem. Nie ma granic, jeśli masz możliwość, pychę krytykowania innych. Dlatego nauką na całe życie była dla mnie twarz od tyłu.

Co takiego?

Nie mówiłam ci? Kiedy jeszcze pracowałam w „Elle”, w latach 90., przeprowadziliśmy ankietę dotyczącą okładki, jakiej oczekują czytelniczki. Grupa fokusowa, kilkanaście warszawianek, które sądzą, że ich opinie będą miały decydujący wpływ na projektowaną okładkę. My za weneckim lustrem. Najpierw opinie były w miarę sensowne, ale później –

podkręcane pytaniami „dającymi władzę” – zaczęły być totalnie sprzeczne. Na końcu stwierdzono, że najbardziej pożądana jest twarz, ale od tyłu. Do takiej bzdury prowadzi słuchanie opinii ludzi, którym się zdaje, że wiedzą lepiej. Wychodzi twarz od tyłu. Albo dupa od przodu.

A w powieściach, które w największym uproszczeniu można nazwać psychologicznymi, jak Miłość po polsku czy Kobieta i mężczyźni, co cię najbardziej zajmowało? Analiza związków, polskości…?

Siłą rzeczy i tego, i tego, bo pisałam o parach żyjących w Polsce albo tu wracających.

Ciekawiło mnie, czy potrafimy kochać, żyjąc tutaj, nasiąkając polskim mentalem jak ogórki zalewą octową. Czy możliwa jest wtedy miłość, czy to tylko obrona przed samotnością? Zatykanie dziur we własnym sercu, a nie rozwój? W Miłości po polsku mój bohater jest Polakiem, ale zmienił się na emigracji, właśnie nasiąkł innym mentalem.

Przyjeżdża do świata, który jest wirówką bezsensu, wspomnień o powstaniach, wojnach, traumach i wszechobecnego alkoholizmu. Ciekawiło mnie, co z tego wyniknie. Czy w Polsce można przeżyć prawdziwą miłość, czy tylko jej imitację, gdy wpieprza ci się rodzina, kasa, tradycyjny syf ról kobiety i mężczyzny. Powieści to eksperymenty na ludziach, bez ich prawdziwego uczestnictwa – więc dosyć humanitarne. W Kobiecie i mężczyznach, książce z 2005 roku, opisałam patriarchalny nacjonalizm, który dopiero wtedy nieśmiało wychylał mordkę pod postacią Ligi Polskich Rodzin. Zarzucano mi ślepotę – weszliśmy do Unii, jesteśmy liberalną klasą średnią. Uważano, że przesadzam.

Feminizująca samodzielna lekarka kontra urządzające się mieszczańsko przyjaciółki, zapatrzone w swoich mężczyzn i w papieża. W jednej z końcowych scen rozczarowana mężem, kultywowanym przez niego katolicko-patriotycznym sposobem życia, żona ścina piłą elektryczną maszt z flagą, mający zdobić ich ogródek. Wtedy jeszcze nie było kotwicy z „Pamiętam” na samochodach. Ale ten melanż głupoty, chciejstwa i historii nie wziął się znikąd.

A skąd się wziął Agent? To książka inna od pozostałych. Niby obyczajowa, ale z elementami wręcz sensacyjnymi, historia trójkąta miłosnego, rozgrywająca się między Izraelem a Polską.

To był scenariusz pisany na zamówienie, który przerodził się w książkę. Autentyczna historia, zasłyszana przypadkiem. Miłość młodej Polki i podstarzałego, żonatego faceta z Izraela, oparta na jego kłamstwie: nie możemy się pobrać, bo jestem agentem Mosadu.

Do tego polski folklor katolicyzmu, wzajemnych uprzedzeń i autentycznych uczuć. Film nie powstał – piszę o tym w Kosmitce – producentowi odmówiono finansowania.

Stwierdził, że może za wcześnie na tę historię, przynajmniej w tym pokoleniu. Może w przyszłym? Było za wcześnie na obśmianie polsko-izraelskich uprzedzeń. A teraz, po tym, co zrobił PiS, tragifarsa tych nieporozumień zamieniła się w groteskę.

Za to aktualna jest według ciebie wizja zawarta w jednej z twoich najnowszych książek, Na linii świata. Jeden z krytyków napisał: „Będą trzęsienia ziemi, hakerzy, utraty danych i utraty rodzinnych więzi”. I podsumował, że to o rozpadzie świata XXI wieku.

Wykorzystałam swoją fascynację fizyką, techniką, żeby opowiedzieć o końcu świata, jaki znamy, i o nastaniu nowego. Tłem jest Kalifornia, gdzie mieszkałam przez rok i widziałam, nad czym pracują w Dolinie Krzemowej. Dla mnie to nie jest science fiction, raczej science reality. Nie lubię filmów fantasy ani utopii. Ta książka jest napisana jak

wzór matematyczny; z prawdziwych przesłanek, naukowych dowodów wynika, w jakim kierunku pójdzie rozwój techniczny, a tak naprawdę ludzka świadomość. Piękny byłby z tego film – w Wielkim Kanionie, gdzie rozgrywa się część książki. Western metafizyczny.

Muszę cię jeszcze zapytać o tekst, który fascynuje mnie do dziś. To Sandra K. – twoje opowiadanie z tomu Namiętnik. Historia przemiany dziewczyny, anorektyczki, pracującej w branży reklamowej, w istotę, która „wyleczyła się z człowieczeństwa”.

Znałaś kogoś takiego?

Nie, wszystko wymyśliłam.

A może zaobserwowałaś? Bo według mnie to jest o narodzinach nowej tożsamości –

takiego zlepku myślenia korporacyjnego, języka medialnej sieczki i oczywiście narcyzmu. Tekst napisałaś w ’98 roku. Myślę, że był proroczy, bo dziś to nasz chleb powszedni.

Wpadłam na to w bardzo prosty sposób. Wiedziałam, że anorektyczki miewają halucynacje, jak przy głodzie. Anoreksja oznacza zazwyczaj problemy z domem, z ojcem.

Chora może je przełożyć w metafizykę, wizje. Ale w sztuce nie lubię oniryzmu. Ta dziewczyna musi mieć uzasadniony odjazd. I w tym odjeździe może z pozycji uduchowionej obserwować korporacyjną rzeczywistość. W prosty i logiczny sposób, bo to czuje. Ja dokładnie taka jestem – prosta i logiczna. Piotr się ze mnie śmieje, że jestem metafizyczną behawiorystką.

Na podstawie Sandry K. powstał w 2000 roku spektakl telewizyjny.

Nagrodzony za reżyserię. To jest właściwie moja jedyna nagroda – i to nie dla mnie – za twórczość. Marysia Zmarz-Koczanowicz wbrew zasadzie „dobry scenarzysta to martwy scenarzysta”, niewtrącający się w poprawki, chyba że na zlecenie produkcji, pozwoliła mi być na planie, jakbym była drugim reżyserem. Wymyśliłam prosty trik dla Magdy Cieleckiej, żeby było widać, jak chudnie – coraz większe ciuchy.

Myślałam, że naprawdę mogła się odchudzić.

Gdzie tam. To był teatr telewizji, nie film, nie ten budżet na schudnięcie!

Jakie to emocje, gdy widzisz, że twoje postaci dostają kolejne życie dzięki aktorom?

Upojne, pod warunkiem że nie przyjdzie cerber z produkcji i cię nie wyrzuci, bo nie ma cię na liście płac, a się rządzisz na planie. Ale natychmiast wróciłam, gdy sobie poszedł.

Pisarz powinien mieć jakieś powinności?

Nie. Pisarz nic nie musi, tylko napisać dobrą książkę. Książka to nie śrubka, którą możesz coś dokręcić. Porównałabym pisanie do robienia na drutach. Oczek nie może być ani za mało, ani za dużo, tylko w sam raz. Tak samo z książkami – należy dokładnie liczyć

słowa-oczka, żeby się nie pruło i żeby nie było widać szwów. A przede wszystkim, żeby nie marnować czasu czytelników.

Co najbardziej lubisz w pisaniu?

Tę chwilę, kiedy odkrywam we własnym myśleniu coś, co mnie zadziwia. Wtedy czuję się artystką. Odkrywcą nowego, nierealnego. Temu służy sztuka – sprowadzeniu nierzeczywistego na ziemię i nadawaniu mu formy.

Ostatecznie – czujesz się doceniona jako pisarka?

Wiem, że żelazny elektorat kupi moją książkę. Dzięki temu, mogąc żyć z pisania, czuję się nie tyle doceniona, ile wyceniona.

VI.

PSYCHODELIKATESY

Brałaś kokainę?

Nie. Nie było okazji. Nie znam dilera gwiazd. Żyję na wsi i tam w sklepie mogę najwyżej mąkę kupić. A swoją drogą, polski chleb bywa tak niedobry, że chyba ta mąka ma skład jak podrabiana kokaina, jakieś ekstradodatki. Tak czy siak, nie interesują mnie tego rodzaju używki. Kokaina, heroina, amfa podkręcają albo otumaniają i zostawiają zgliszcza, nie poszerzają świadomości. Nabierając prędkości, możesz wystrzelić się w kosmos albo rozjebać o mur. Zależnie na jaki środek transportu się decydujesz. Brałam różne substancje – oprócz narkotyków, bo rozwalają mózg.

W dzieciństwie był eter u dentysty.

Tak! Ten stan był za darmo, w szkole państwowej. Pierwsze próby oderwania się od ziemi. Poddawałam się z przyjemnością zabiegom znieczulania. Może częściej, niż było trzeba… Poświęcałam zdrowe ząbki, twierdząc, że bolą. Nie dla przyjemności, tylko dla innych stanów świadomości po eterze. Nie znałam ich, to było jak odkrycie nowych stanów materii, na przykład plazmy. Byłam raczkującą, czy ząbkującą, psychonautką.

Ale generalnie nie lubisz używek.

Najebać się? Co mi to da? Tylko zniszczę wątrobę. Nie ciekawiło mnie odpłynięcie na chwilkę. Interesowało mnie wejście w głąb, a nie ucieczka. Nie mam od czego uciekać. Za pomocą eteru chciałam sobie polatać.

Dzięki marihuanie też? Podobno próbowałaś.

Próbowałam. W Krakowie – w ’82 albo ’83 roku. Nie umiałam palić, zjadłam ją w ciasteczku. Szybki wgląd, zrozumiałam, czemu mam problemy z wymową. Potem jadłam też haszysz, już we Francji; chciałam zobaczyć działanie umysłu. Wstrzyknąć mu taki płyn kontrastowy. Zrozumiałam wtedy, jak może się czuć prawie stuletni Czapski, któremu czytałam książki.

Jak?

Jego umysł przez bardzo podeszły wiek działał w spowolniony sposób, jak po haszu.

Plątał się, zapominał. Pewne treści się w nim topiły. Dało mi to więcej cierpliwości i zrozumienia. Czytając Czapskiemu, robiłam dłuższe pauzy, żeby mógł się wynurzyć na

powierzchnię myśli. Sądzę, że taki eksperyment przydałby się każdemu, kto opiekuje się starszymi ludźmi. A księżom LSD, żeby wiedzieli, o czym mówią, powołując się na duchowość.

Nie mogłaś sobie po prostu wyobrazić stuletniego umysłu?

Mogłam, ale emocje nie mają wiele wspólnego z intelektem. Dopiero myśl wsparta uczuciem może ci dać pełny wgląd. Możesz znać wszystkie etapy orgazmu, ale co z tego, skoro dopiero jego przeżycie daje zrozumienie, o czym mowa.

Brałaś też LSD.

Dostałam bardzo czyste. Kiedy byłam we Francji, na Père-Lachaise, poznałam człowieka, który mnie poczęstował. Prawdziwe kryształy, niezamulone, takie, że ci się po nich choinka przekrzywia i koniec wizji.

Poznałaś na cmentarzu obcego człowieka i wzięłaś od niego narkotyki? Gdzie to było, na grobie Jima Morrisona?

Mówię: poznałam, żeby skrótowo opisać przypadkowość tego zdarzenia. Ten człowiek nie był dilerem, mogłam go poznać w kawiarni i się z nim zaprzyjaźnić. A przy jakim grobie? Murata? Marszałkowie Napoleona mają najbardziej widowiskowe grobowce. Ale nie pamiętam! Na pewno nie brałabym LSD na cmentarzu. Leary, papież LSD, mawiał:

„Turn on, tune in, drop out”, czyli: „Włącz się, dostrój, odpadnij”, ale nie byle jak, nie byle z kim i gdzie. Otoczenie, nastrój, towarzystwo – to wszystko wpływa na odlot, podkręca parametry doświadczenia, które jest bardzo czułe na szczegóły pomijane przez świadomość. A co dopiero cmentarz, już nawet nie z wibracjami, ale upiorno-nostalgicznym decorum i trupami metr pod tobą.

Nie miałaś po LSD tzw. bad trip? Oglądałam niedawno film Climax Gaspara Noé; pokazuje tam, jak mogą się skończyć przygody na kwasie.

W latach 60. jednym z powodów zdelegalizowania LSD był jeden przypadek śmiertelny

– ktoś skoczył z dachu. Jeden na tysiące, miliony odlotów. Na tej samej zasadzie powinno się zabronić kardiochirurgii, bo statystycznie co któraś operacja kończy się zgonem.

Absurd. Ale w Polsce i zakazywanie in vitro nie wydaje się chore. Wynalazcy tej metody dostali Nobla, u nas to wynalazek szatana. Wracając do psychodelików: jeśli nie jesteś w depresji czy w trakcie przerabiania ciężkich przeżyć, możesz wziąć. Tyle że to podróż w nieznane, więc lepiej odbyć ją z kimś, kto już zna te szlaki.

Podobno po LSD może się uaktywnić schizofrenia.

Jeśli jesteś potencjalnym schizofrenikiem, to i inne rzeczy mogą uaktywnić chorobę, choćby ogromny stres. Nie wiemy, co wyzwala schizofrenię, czy jest genetyczna. To jak z autyzmem. Nie mając pewności, tworzy się legendy o szczepionkach.

Psychiatrzy mówią, że psychodeliki burzą osobowość, mogą wywoływać psychozy i doprowadzić człowieka do ruiny.

Na pewno tak. Zwłaszcza jeżeli ktoś bierze dużo, często. Nie można bezkarnie grzebać w umyśle. Ludzkość wymyśliła ceremonie religijne, żeby częstować się substancjami zmieniającymi świadomość. Psychodelik jest dodatkiem do umysłowej diety, a nie jej chlebem. To trochę jak z cukrzycą. Kiedy miód był na drzewach, chyba nikt się nie przesładzał. Od czasu przemysłowej produkcji cukru insulina poszła się jebać…

Co się zdarzyło, kiedy po raz pierwszy wzięłaś LSD? Świat zrzucił kurtynę?

Objawienie. Miałam dwa bardzo potężne wglądy. Pierwszy w moją relację z ojcem i babcią. Zobaczyłam ciąg pokoleniowy – to, że jestem ukochaną wnuczką babci, wiedziałam, ale zobaczyłam dużo więcej: dlaczego byłam nią akurat ja spośród kilkanaściorga wnucząt. Ona przekazywała pewien rodzaj wiedzy, uczuć mojemu ojcu, też wybranemu spośród reszty dzieci, a potem wybrała mnie. Tak jak szamani albo czarownice znajdują sobie następcę. Byliśmy jednością rozciągniętą na pokolenia. Zrozumiałam, skąd się biorą moje choroby serca.

Skąd?

Widziałam, jak któryś z moich przodków kogoś zabił. Dzida czy maczuga rozerwała tej osobie serce i w chwili śmierci cierpienie umierającego, niby przekleństwo, przeszło na zabijającego. To genetyczna choroba – przenosi lęk, ból, choroby serca. Nie widziałam tego, byłam na polu walki. Czułam to cierpienie i strach.

Co jeszcze zobaczyłaś?

Coś pięknego. Bliskiego przyjaciela, który pokrył się sierścią – w ludzkiej twarzy poszerzyły się oczodoły, czoło i ten ktoś został małpoludem. Nie szympansem, raczej australopitekiem. Ale od tej chwili inaczej patrzę na małpy naczelne. W wyobraźni zamieniam ich twarze na ludzkie. Zresztą w Hiszpanii uchwalono prawo przyznające im osobowość, żeby ludzie nie znęcali się nad tymi bardzo świadomymi istotami. Parę dawek kwasu i twoje „ja” robi się zwierzęce. LSD to spirala, po której schodzisz do pokładów, które masz w sobie – praprzodków. Jesteśmy częścią świata, cząstkami światła. Miałam szczęście podróżować w przeszłość genetyczną.

Po czymś takim powinnaś mieć bardziej nabożny stosunek do zwierząt, ale chyba nie masz. Nosisz futrzaną czapkę, kożuch.

Nie jestem w stanie zjeść żadnego innego zwierzęcia prócz ryby. Kiedyś jadłam mięso.

Tatar z wołowiny ratował mnie przed głodem, to była czysta energia, kiedy brakowało kasy, a pracowałam cały dzień. Jako czternastolatka chciałam być buddystką, hipiską i odmawiałam sobie mięsa. To się nie udało, potrzebowałam go, więc bardzo mi smakowało. Pieczone, surowe. Pewnego dnia coś się zmieniło we mnie fizjologicznie, ale nie przez LSD. Wróciłam z emigracji, kupiłam sobie polędwicę sopocką i poczułam

chemię, walnęło trupem. Przeszło mi mięsożerstwo. Noszę starą czapkę futrzaną, kożucha nie mam. Pewnie buty albo któraś z toreb jest skórzana. Staram się nie kupować pozwierzęcych rzeczy. Mnisi buddyjscy jedzą mięso, Tybetańczycy też. Mam problem z trutką na myszy. Rozkładam ją co roku strategicznie w ogrodzie, żeby nie było inwazji, bo dom mamy jak sito. Może świat jest psychiczny, ale od czasu, kiedy zaczęłam praktykować buddyzm tybetański, sprowadziła się do nas kuna, myszy zniknęły. Chyba ona bierze na siebie moje małe morderstwa. Taka karma.

Przeczytałam w Kosmitce, że ayahuascę – substancję, która zawiera DMT, nazywane przez naukowców „molekułą duszy” – brałaś na specjalnych zjazdach.

Tak, jakbyś chciała jej spróbować, mogę ci dać kontakt. Legalny, bo są miejsca, gdzie jest legalna.

Ale po tym się wymiotuje.

Całe życie rzygasz. Zrób to po ayahuasce, pomoże ci naprawdę oczyścić psyche.

Poczujesz się zdrowsza, na jakiś czas młodsza, a nie zamuli je jak wóda.

Namawiasz do narkomanii?

Ayahuasca służy do leczenia narkomanii, alkoholizmu. Ludzie płacą ciężkie pieniądze, żeby wyjechać do ośrodka, gdzie za jej pomocą leczą uzależnienia. Nie słyszałam, żeby ktoś się uzależnił od aya. Łaska rzygania i srania biegunką? Namawiam do myślenia, poszerzenia świadomości. Ayahuasca jest legalna w wielu krajach, są kościoły ayahuascowe. Nie uzależnisz się, nie umrzesz, nie wrócisz do tego. Wyznawcy aya dostają ją na cotygodniowej mszy, nie są narkomanami. Według badań są statystycznie lepiej przystosowani do realu niż praktykujący chrześcijanie. Mają więcej energii, optymizmu, rozsądku w ocenie sytuacji i lepsze relacje.

Rozważę to. A na razie chętnie posłucham, jak to było z tobą.

Ceremonię odprawiano w lesie, salę wynajęto od newage’owego ośrodka. Najpierw trzeba się przygotować, czyli przejść post, prawie tygodniowy. Ayahuasca podkręca neuroprzekaźniki, zalewa je serotoniną. Trzeba więc oczyścić organizm ze wszystkiego, co mogłoby wejść w niebezpieczną reakcję i spowodować serotoninowe zatrucie. Nie wolno jej brać, gdy zażywa się środki antydepresyjne typu SSRI wychwytujące serotoninę. Po indiańskiej ceremonii fajek i okadzania, leżąc na śpiworach, czekaliśmy na dostawę ayahuaski prosto z lotniska.

Kto tam z tobą był, co to za ludzie?

Bardzo różni. Dentystka, inżynier, para malarzy. Ze sto osób, raczej klasa średnia, artyści, z całej Europy.

I co dalej? Leżycie, czekacie, wjeżdża dostawa ayahuaski…

Dostałam kieliszek paskudnego wywaru. Wypiłam do dna, wiedząc z doświadczenia, że o dolewkę nie poproszę z powodu mdłości. Po jakimś czasie ludzie wkoło zaczęli jęczeć, śpiewać. Wyszłam do lasu, położyłam się na hamaku.

Nie brzmi zachęcająco.

Ale po wszystkim czułam się świetnie. Najpierw na tym hamaku patrzyłam w gwiazdy, był wrzesień, trochę chłodno. I pojawiło się otulające ciepło, żeńska energia ayahuaski zwanej babcią. Wiesz, że to ona. Leczy. Prześwietla ciało światłem, lecząc je. Dotknęła moich zatok, zęby zaczęły chrupać, ścieśniać się w szczęce, robiąc miejsce dla… zębów jadowych. W trawie musiała być żmija – i przeniosło świadomość. Zdarza się przy świętej roślinie. Szczęki chrupały, głowa zmieniała kształt. Brzydziłam się węży, ale większa od lęku była ciekawość. Co dalej? Jeżeli ayahuasca mnie, amatorkę, zamienia w gada, to z jaką łatwością przemienia w prawdziwe jaguary, pumy zawodowców – szamanów.

Wróciłam do pomieszczenia, gdzie odbywał się rytuał, z nikim nie rozmawiałam. I tu zaczęła się jazda, której nie potrafię wyjaśnić. Po kilku godzinach szaman kazał swojej pomocnicy podejść do mnie i zabrać mi chustkę jednorazową, w którą splunęłam, czekając na rzyganie. Powiedział: „Dajcie jad tej żmii”. Musiał widzieć moją wizję. Wrzucili mój plastikowy worek na śmieci z tą chustką w środku do buzującego pieca. Worek natychmiast się stopił, a chustka jak z azbestu – nie. Wziął ją i przyłożył do serca dziewczynie w stanie takim raczej sponiewieranym. I ona wstała jak uleczona różdżką.

Dlaczego chustka nie spłonęła? Skąd szaman wiedział o żmii? Rano czujesz się o wiele lat młodsza, potrzebujesz mniej snu. To łagodnie mija w ciągu tygodnia.

W Transie opisujesz też doświadczenia z czystym DMT, które „pozwala przebić błonę realu i włożyć głowę do akwarium”.

DMT jest naturalną substancją występującą w szyszynce człowieka. Podczas narodzin lub śmierci uwalnia się jego potężna dawka. Chyba po to, żeby złagodzić przejście na drugą stronę. Kiedy weźmiesz, wchodzisz do tygla, w którym gotuje się świat, widzisz jego poród. Przenikasz swoje tajemnice. Doznajesz ekstazy istnienia i czerpiesz energię z samego faktu, że jesteś na Ziemi. Tak właśnie było ze mną.

Była jeszcze biała szałwia, która mocno cię przeczołgała.

Tak, kilka lat temu, w Nevadzie. Byłam w rezerwacie Indian, gdzie należałoby wypalić coś rytualnego. Niestety, nie fajkę pokoju, tylko parę machów szałwii wieszczej. Już nigdy nie wezmę.

Co się stało?

Dwie rzeczy. Po pierwsze, szałwia doprowadziła mnie do granicy utraty ego. Zbyt gwałtownie, bez przygotowania. To jest roślina rytualna, a zapaliłam z ciekawości. Za żadne skarby nie chciałabym tego powtórzyć. Poza tym zrozumiałam, że techniki poszerzania świadomości za pomocą tego typu środków to jest priapizm po viagrze

w porównaniu z seksualną tantrą rozciągającą w nieskończoność orgazm. Naturalne techniki poszerzania świadomości są skuteczniejsze od tych roślinno-chemicznych i prowadzą do trwałych zmian, które nie rozwiewają się z dymkiem.

Na czym polega utrata ego?

Na śmierci. Może jak będę umierała, ta sytuacja się powtórzy. To, że wyparowuje rzeczywistość, przedmioty, przestrzeń zamienia się w dym i znika, to drobiazg. Taka jest natura realu, będącego złudzeniem, grą energii. Ale gdy ten proces dobiera ci się do jądra świadomości, czyli do ego, pojawia się panika. Co innego, gdy w medytacji pozwalasz łagodnie rozpuścić się świadomości, a co innego, gdy coś bez ostrzeżenia ci ją kradnie, nie dając w zamian błogości, ale celę śmierci. Szamańskie techniki polegają na utracie ego poprzez jego rozczłonkowanie, zabicie. Musisz być do tego przygotowana, inaczej to tak, jakby wpuścić człowieka do dżungli – jeśli nie jesteś przygotowana, coś cię zeżre, pokąsa i amen. Środki poszerzające świadomość trzeba brać w asyście osób do tego przygotowanych, zwłaszcza takie piorunujące jak szałwia. Naukowcy od mózgu nadal nie wiedzą, jak ona działa. Jest jedyna w swoim rodzaju.

„Szałwia to ferrari. Odpala bez wstępnego rozbiegu i nie ma odwrotu”. Sama to napisałaś. Ciekawość jest silniejsza niż ostrzeżenie?

Nikt mnie nie ostrzegał. Ludzie to biorą, kupują legalnie w kalifornijskich sklepach z ziołami.

Jednak literacko szałwia ci się przysłużyła. „Z całego nieba leciało przeterminowane mięso aniołów. (…) Wciągała mnie bezwymiarowa czerń”, pisałaś w Miłości klasy

średniej. Sugestywne. Może warto te substancje brać dla dobra literatury? Czy nie jest tak, że poddając się tym eksperymentom, myślałaś też, że będziesz mieć ciekawy materiał do książek?

Nie wiem, do czego to materiał. Miliony ludzi wykorzystują podobne przeżycia na swój sposób. Piszę, więc użyłam tego doświadczenia do pisania, ale psychodeliki nie uwolnią w tobie czegoś, czego nie masz. To jak w biblijnym powiedzeniu: „Ci, którzy mają, dostaną więcej, a tym, którzy nie mają, zostanie odebrane”. Porąbana logika z punktu widzenia chrześcijaństwa, ale bilans duchowy też musi się zgadzać.

To w zasadzie doskonałe podsumowanie współczesności. Bogaci dalej się bogacą, biedni nadal nic nie mają.

A kto powiedział, że świat materialny nie jest symetryczny do duchowego? Szatan oferował Jezusowi królestwo ziemskie, Bóg – niebieskie.

Ostatecznie to właśnie po szałwii postanowiłaś „nawrócić się na życie”.

Tak, wtedy zaczęłam się cieszyć realem jak dziecko. Dzieciaki, psy podskakują na spacerach, jakby radość z chodzenia była za mała, trzeba jeszcze ją poszerzyć w górę i na

boki. Pod działaniem szałwii, na granicy światów, marzyłam o codzienności, żeby zrobić to, co chcę, wyciągnąć rękę chociaż. Tak mnie przeraziła ta otchłań, którą zobaczyłam.

Kalifornia to naprawdę taki raj dla narkomanów, jak to opisałaś w Miłości klasy

średniej?

W Berkeley wszędzie była marihuana, nie było opcji, żeby nie wdychać. Pola szybko się na to uodporniła. Wszyscy palą tam legalnie marihuanę, bo mogą. To jest Big Lebovsky.

Ale narkomania? Nie większa niż w Amsterdamie.

Żeby chodziło tylko o marihuanę. Opisujesz zakupy, podczas których bohaterka książki nabywa meksykańską damianę, tajlandzką mieszankę z ketaminy, opiumowy wyciąg z maków, no i wreszcie tę nieszczęsną salvię divinorum… Rozumiem, że lista zakupów jest oparta na osobistym doświadczeniu?

Tak. Kupowałam przy uniwersytecie, w znanym sklepie Happy herbes, ale to USA. Nie sprzedasz oficjalnie czegoś, co jest nielegalne, bez pozwolenia. Wszystkie te substancje są dozwolone w stanie Kalifornia. Co jest w Kentucky, nie mam pojęcia. Może ćpają Fried Chicken.

Nie masz problemu z mówieniem o tych wszystkich eksperymentach. Ludzie zazwyczaj to ukrywają. Boją się łatki narkomana.

Jasne, ale wstawianie na FB albo Insta fotki prosecco czy drinków to norma. W Polsce niektórzy nie odróżniają psychoterapii od psychiatrii, narkotyków od psychodelików. Nie wstydzę się mówić o swoich doświadczeniach związanych ze świadomością ani o myśleniu. To jest najważniejsze, co mamy. Nawet stuletnia psychoanaliza, freudyzm są obce polskiej kulturze. A jacyś prokatoliccy geniusze ogłaszają, że psychoterapia to ściema. Wbrew twardym naukowym dowodom. I dziennikarze, z pozoru całkiem rozsądni, propagują to w postępowym radiu, w gazetach, nie mając kontrargumentów. Albo gorzej, są po zerwanej terapii, bo bali się dojść do sedna, więc lepiej narzekać na lekarza niż na chorobę – i szukać sojuszników w konowałach. Jak rozmawiać o poszerzeniu świadomości, kiedy zalewa ją alkohol? Fakt, w takim mentalu publiczna dyskusja o psychodelikach i poszerzaniu świadomości ma subtelność operacji chirurgiczną bombą atomową.

Wierzysz w krasnoludki?

Wierzę w energie, niektóre mogą być skwantowane do wielkości „krasnoludka”, może są wielkości stałej Plancka? :) Mój przyjaciel powiedział, że po dużej dawce DMT otworzył

mu się rejon – świadomości czy wizji wszechświata, gdzie wszystko jest bardzo zmechanizowane.

Zobaczył

połączenie

robotów

i

owadów

zarządzających

deterministyczną stroną świata. W znakomitej książce, bestsellerze „New York Timesa”

Przełamując umysł autorstwa Pinchbecka wielu psychonautów dociera do tych upiornych

zakątków mechanistycznego zarządzania umysłem. Sądzę, że to rodzaj symbolu, ale nasz umysł odczytuje te symbole realnie, jak na przykład krasnoludki.

DMT wydzieliło mi się w trakcie porodu. Widziałam, jak do Poli przyszedł

średniowieczny starzec, w płaszczu i kapturze. Uosobienie czasu sprawdzającego, czy z dzieckiem wszystko OK. Był realny jak pielęgniarki na oddziale, ale wiedziałam, że jest z innej parafii. Wiele kobiet to przeżywa, chyba Olga Tokarczuk też pisała o podobnym doświadczeniu. Z kolei moja mama po urodzeniu mnie widziała, jak na jej łóżku usiadł

mężczyzna bez głowy. Powiedziała wtedy: „Wujek nie żyje. Ale nie chciał mnie straszyć, więc przyszedł bez głowy”. Wujek naprawdę umarł, mama nie mogła wtedy o tym wiedzieć. Bardzo dużo praktykujących buddystów ma za sobą przeszłość psychodeliczną.

Płynność rzeczywistości jest prostą drogą do buddyzmu uczącego, jak przeniknąć ułudę realu i pokierować swoim doświadczeniem, nie za pomocą chemii, ale własnego umysłu.

Nie mówię o ludziach, którzy mają w domu figurki, kadzidełka, zgadzają się z filozofią buddyjską, ale nie poświęcają na medytacje i praktyki nawet kwadransa.

No ale sama tych krasnoludków nie widziałaś?

Nie, ale widziałam inne rzeczy. Wiem, że jak ludzie najedzą się muchomorów, widzą krasnoludki. Nie zamierzam tego robić. Nic nie wzięłam podczas buddyjskiego obrzędu powa, rozsunęły mi się kości czaszki i lama włożył tam słomkę na głębokość półtora centymetra. Siłą świadomości potrafimy sprawić, żeby dziecko w naszym łonie ułożyło się w poprzek, kiedy nie chcemy pokazać ciąży, bo to grozi więzieniem – jest o tym marokański film, na faktach. Jestem realistką, świetnie się poruszam w realu, ale rzeczywistość ma szersze horyzonty. Doskonale wiem, czym są zaburzenia psychiczne, napatrzyłam się na nie od dziecka w psychiatryku, towarzysząc mamie, pielęgniarce psychiatrycznej. I wiem, widząc Starca jako symbol Czasu, że nie zwariowałam. Wiem, jak Lenin, że granice prawdy ciągle się poszerzają, wchłaniając obszary dotąd nadprzyrodzone.

No tak. Papierosów nie palisz?

Moja mama była nałogową palaczką; miała dwa zawały. Po pierwszym kazano jej rzucić papierosy, więc zamykała się w łazience i widać było dym lecący przez szparę. Nie paliła tylko w ciąży. Raz zostawiła niedopałek. Połknęłam go. Zatrułam się, poparzyłam i już nigdy nie tknęłam papierosów. Taka szczepionka w wieku trzech lat.

A upiłaś się kiedyś?

Tak, na studiach, wermutem. Miałam potem strasznego kaca. Bawiło mnie, że próbuję stanąć na jednej nodze i nie mogę. Moja matka mówi, że pić można tylko czystą wódkę. Ja mogę whisky. Wtedy się nie upijam. I to jest dla mnie niezrozumiałe. Po jednym kieliszku wina leżę, a po dużej ilości whisky chirurgiczna precyzja. Kto wie, może w poprzednim wcieleniu byłam chirurgiem? Albo szkocką kratą? Lubię zapach whisky, nie smak.

W Berkeley cała nasza ulica piła zdrowotną kombuchę, taki grzyb na herbacie. Pączkuje i się nim dzielisz z innymi, potrzebującymi regeneracji. Po tygodniu odstawiłam. To nie było picie ziółek, to było drinkowanie. Kombucha ma pół procent alkoholu i jeśli jesteś prawie abstynentem, czujesz to. Alkohol nie ma żadnych prozdrowotnych właściwości, poza dezynfekcją.

Nie macie z Piotrem małżeńskich rytuałów – wspólne wino wieczorem?

Piotr jest abstynentem. Jest z alkoholowej rodziny, nie ma takich pokus. Twierdzi, że kiedyś był ćpunem i alkoholikiem, przy mnie nigdy niczego nie tknął. Jeśli biorę w knajpie wino, to żeby podbić smak jedzenia. Ale rzadko, po pierwszych łykach zostaje smak alkoholu, a nie bukietów. Nie cierpię alkoholików. Nie pochylam się z troską nad chorym, bo uważam, że można się leczyć, a nie tkwić w destrukcji. Ale nasza kultura jest przystosowana do pijaków lepiej niż do matek z dziećmi. Alkoholicy mogą w niej hibernować latami i mieć jeszcze społeczny szacunek. Byłam na studiach, gdy przyczepił

się do mnie spad, czyli chłopak, który zwalił rok. Zanim się zorientowałam, po uszy tkwiłam w jego problemach alkoholowych. Pił prawie od dzieciństwa, sprawa beznadziejna.

Czemu to ciebie upatrzył sobie na anioła stróża?

Nie wiem. Może dlatego, że byłam niepijąca i naiwna, nikt w mojej rodzinie nie pił, nie wyczuwałam, co jest grane. Prosił mnie, żebym poszła z nim do lekarza. Nie miałam pojęcia, o co chodzi, jak to się leczy. Teraz mam znajomych, trzeźwych alkoholików, więc znam procedury, filozofię AA. Wtedy nic. Pewnie bym się nie podjęła holowania tego chłopaka. I jakiś cud się zdarzył – on z tego wyszedł siłą swojej woli. Mija trzydzieści lat, ma świetną rodzinę, dorosłe dzieci, firmę, nie pije. Więc jeśli się chce, można, i to przy dość prymitywnych metodach zrywania z nałogiem, jakie miała do dyspozycji służba zdrowia za komuny.

Oprócz niego zadawałaś się z innymi alkoholikami?

Tylko z Żuławskim. Na studiach koledzy ostro pili, myślę, że paru zostało alkoholikami.

Umawiałam się towarzysko z jednym facetem, który zwierzał mi się ze swoich problemów małżeńskich. To był inny kraj, inna kultura, nie łapałam kontekstu. Starałam się pomóc, wytłumaczyć, a on traktował mnie jak wiadro na rzygi. Szukał kogoś, kto będzie mu współczuł, przejmował się za niego, bo był alkoholikiem i za nic na świecie nie zamierzał

zmieniać swojej sytuacji. Nie jestem siostrą miłosierdzia, nie mam na to czasu.

Nie żal ci alkoholików?

Rozumiem ten mechanizm. Ludzie często uśmierzają lęk alkoholem.

Ty nigdy. Czy to znaczy, że nie masz lęków?

Mam ich bardzo dużo. Jestem cykorem. A z wiekiem repertuar strachów jest większy, musical przed zaśnięciem. Jak większość artystów mam chyba lepiej rozwiniętą prawą półkulę mózgu, co prowadzi też do tego, że nawet jak nie mam lęku, to go sobie stworzę.

Czego się boisz?

Myszy, siebie, choroby, braku kasy, braku sensu. Oduczam się bać śmierci, w buddyzmie nazywają ją wielką, najlepszą okazją. Ale kto ją tam wie…

Jeśli nie alkoholem, to czym uśmierzasz lęk?

Rozpuszczaniem go. To rodzaj medytacji.

A nie próbowałaś, jak choćby Charles Bukowski, pić i jednocześnie pracować?

Przecież jestem prawie abstynentką. Jak coś wypijałam, to byłam zajęta tym, żeby utrzymać równowagę – swoją i żołądka. Nigdy nie pracowałam na środkach. Brałam nie po to, żeby pisać, tylko żeby przeżywać. Wykorzystywałam to w pisaniu, ale później.

Twój ulubiony pisarz Philip K. Dick tworzył pod wpływem amfetaminy. Dużo wtedy pisał.

Nie brał jej na pomysły, tylko na prędkość. Mnóstwo ludzi korzystało z amfy, ale nie pisało jak on, w ogóle nie tworzyło. On musiał, żył z książek. Miał pomysły i brak czasu, wiedział, kiedy umrze. Dokładnie to opisał – w jakiej pozycji się to stanie i gdzie. Ale swoją wiedzę o tym brał nie z amfy, tylko z padaczki skroniowej.

Która was łączy. A lubisz czytać o eksperymentach narkotykowych innych twórców?

Czytam, jak to było u Groffa, McKenziego i innych. Lubię, bo widzę wiele wspólnego w tych podróżach i odkrywam coś zupełnie nowego dzięki ich umysłom. Każdy czego innego szukał po drugiej stronie.

Brałaś też antydepresanty. W Kosmitce nazywasz je „gipsem usztywniającym złamaną duszę”.

Brałam przez rok. Stałam się znowu sobą, bez zapaści, płaczu, beznadziei. Na nowo nauczyłam się życia. Wszystkim potrzebującym polecam. Kiedy mechanizm szwankuje, nie trzeba zajeżdżać się do dechy, tylko wziąć osłonę. Ten „gips” nie usztywnia w zombi, ale właśnie ochrania, dzięki czemu naderwanie życiem może się zrosnąć. Bez amputacji, czyli samobójstwa chociażby.

Od czasów eksperymentu z szałwią, kilka lat temu, jesteś czysta.

Tak.

Ale artyści mają potrzebę ekstremalnych doświadczeń.

Absolutnie, niektórzy.

No to co ci je zapewnia? Nie pijesz, nie palisz, już nie „poszerzasz świadomości”, od lat masz stałego partnera…

Mam mózg. On mi daje ekstremalne doświadczenia. Poszerzam świadomość za pomocą starych, skutecznych praktyk wymagających wysiłku, dyscypliny, a nie tylko pigułki.

Tamto było wstępem.

Jakich praktyk?

Nie potrafię tego wytłumaczyć. To trzeba przeżyć. Przeżyj to sam. To są tak ekstremalne, niewiarygodne, dotykające odległej rzeczywistości doświadczenia, że żadna używka ci tego nie da.

Spróbuj to wytłumaczyć.

Chodzi o medytację. To jest tak, jakbyś włożyła głowę w telewizor i weszła w kompletnie inny program, inny świat.

Halucynacje?

To nie są halucynacje – no, może trochę. Raczej wizje na temat własnego ego i odrębności ciała i psychiki. Medytacja to wytwarzanie w mózgu pewnych substancji, podczas gdy jesteś nadtrzeźwy. Ayahuasca natomiast powoduje, że wchodzisz w te stany szybciej, ale na jej warunkach.

Codziennie medytujesz?

Tak.

Jaką techniką?

Buddyzm tybetański bon. To niesamowite, jak wyrafinowane techniki samoświadomości rozwinął. Filozofia zachodnia posługuje się pojęciem podmiotu i przedmiotu. Buddyzm poszedł dalej – podmiot obserwuje sam siebie i ten obserwator jest jeszcze obserwowany przez samoświadomość obserwatora. Tak się robi w jednej z praktyk. A oznaką tego, że się posuwasz w praktyce medytacji, jest zmiana w twoim świecie zewnętrznym – widzisz, jak nieusuwalne dotychczas złogi psychiczne zaczynają znikać, jak śnieg. Oczyszczasz kontakty z ludźmi. Czujesz się bardziej związana z naturą. Myślę, że urodziłam się buddystką tybetańską, ale w poprzednich wcieleniach byłam w tym kiepska i dlatego przeniosłam się do innej kultury, za karę. Moje spontaniczne doświadczenia pozazmysłowe

– psychiatrzy powiedzieliby: padaczkowe – były tybetańskie, buddyjskie.

W chrześcijaństwie jest łaska: postępuj dobrze, osiągniesz zbawienie. A w buddyzmie technika. Jeśli będziesz praktykował (w buddyzmie tybetańskim jest mnóstwo różnych technik poszerzania świadomości) i miał dobre intencje, to ci się uda. Wcześniej lub później, za kilka wcieleń. Buddyzm tybetański zaspokaja moje potrzeby, z którymi nie dawałam rady w chrześcijaństwie: intelektualne, duchowe, powiedzmy… ekologiczne. Nie uwłaczając katolicyzmowi, problem teodycei nie jest szczytem filozoficznych zmagań.

Buddyjska ontologia jest niewiarygodnie wyrafinowana i oparta na doświadczeniu praktykujących. Kilka tysięcy lat temu (buddyzm tybetański miał swoich buddów jeszcze przed słynnym Buddą Sakjamunim) u nas lepiono gliniane garnki, a tam cyzelowano metafizykę najwyższej próby. Poza tym wyznawano szacunek dla natury, szamański w swoich korzeniach, ale jak inaczej człowiek może się wcielić w siły przyrody?

Wiele lat temu poznałam Tybetańczyków w Nepalu. Byłam przypadkową tłumaczką przy handlowych dealach. Widziałam ich w różnych sytuacjach, poznałam ich rodziny.

Niesamowici ludzie. Na pewno zdarzają się szubrawcy, ale ja miałam szczęście poznać takich niezwykle świadomych, moralnych. O moim mistrzu Tenzinie Wangyalu nie wspominając, bo to zupełnie inna para kaloszy – jest tulku, czyli kimś, kto mógł się przenieść w nirwanę, ale wrócił pomagać innym. Jego otwartość, inteligencja, poza oczywiście jakością duchową, której nie da się „eksperymentalnie” potwierdzić, są ujmujące. I ten brak sekciarstwa: nie ufajcie komuś, kto mówi, że tylko on zna prawdę.

W Polsce są znakomite kursy medytacji, można je znaleźć na stronie vipassana.pl.

Darmowe – dzięki ludziom, którzy dorobili się na grach komputerowych z Wiedźminem i założyli ten areligijny, luksusowy ośrodek dla każdego, kto wytrzyma ponad tydzień w ciszy i dyscyplinie duchowej.

A od czasów ostatniego eksperymentu z szałwią na pewno nie naszła cię na nic ochota?

Czasem mam ochotę na grzybki. Chyba dlatego, że zmęczona realem tęsknię za łatwym doświadczeniem. I mam ciekawość: co może być, czego nie wiem? Znajomi mówią, że to interesujący odjazd.

A brałaś grzybki?

No właśnie nie.

Timothy Leary ponoć powiedział, że przez pięć godzin po zażyciu grzybków nauczył

się więcej o możliwościach mózgu niż w trakcie piętnastu lat studiów i prowadzenia badań.

Biochemicy, którzy w dżungli zostali poczęstowani ayahuascą, odkryli znaczenie śmieciowego DNA. Sądzę, że trzeba mieć pojęcie na jakiś temat, żeby psychodelik rozjaśnił wiedzę.

A Timothy Leary to dla ciebie prorok czy hochsztapler?

Taki sam chojrak jak Kolumb. Dla jednych bohater, odkrywca, dla innych szaleniec, który wyruszył w nieznane. Timothy Leary popełnił błąd entuzjazmu. Od naukowca oczekuje się dystansu, metod. A on zrobił „turn in” , przekonany o odkryciu „nowego umysłu”, dzielił się tym z innymi. Bez względu na to, jak potoczyłaby się rewolucja ’68

roku, LSD zostałoby uznane za nielegalne, a jego prorok – za przestępcę. Żyjemy w kulturze zalkoholizowanych ścierwojadów i przemysłowej racjonalności. Jesteś

konsumentem i masz siedzieć w trybikach szkoły, kredytów, żeby wzmocnić gospodarkę, a nie ducha. Duchem zajmuje się Kościół, a tam psychodelii nie ma. Grzech, diabeł, pokuta. Być może wynika to z liczebności współczesnych społeczeństw, jakoś trzeba racjonalnie to ogarnąć. W małych plemionach, pod opieką szamana, psychonautyczne podróże nie naruszają społecznych struktur – one je umacniają. Nie wyobrażam sobie prezydenta USA mówiącego, że świat jest złudą.

A myślisz, że te wszystkie poszukiwania duchowe przy użyciu psychodelików mają sens dzisiaj, tyle lat po rewolucji ’68 roku, która w pewnym sensie jest najbardziej psychodeliczna w swoich efektach? Michel Houellebecq w swoich powieściach efektownie kompromituje tę generację, pokazując, że z tej „głębi” pozostały zgliszcza

– banda narcystycznych, egoistycznych, nieradzących sobie w codzienności samotników.

Rewolucja ’68 roku była epizodem wprzęgniętym w gospodarkę. Psychodeliki nie łączą cię z niczym poza tobą samym. Do ciebie należy decyzja, czy zrobisz następny krok, czy bóstwo, o którym mówili Leary i Groff, uznasz za imprezowy błysk czy za zaproszenie do poszukiwań Graala. Czy uprawiasz jogę, żeby lepiej się poczuć, czy traktujesz ją jako cielesną rozgrzewkę do medytacji. Taka jest jej rola, sprowadzona na Zachodzie do wellbeing.

A może wglądu można dokonać w inny sposób?

Na przykład w jaki?

Na przykład poprzez studia nad Jungiem, a nie chemiczny szybki odlot.

Nie słyszałam, żeby jakiekolwiek studia dały komuś oprócz wiedzy głębszy wgląd.

Nawet Święty Tomasz, umierając, powiedział o swoich dziełach: słoma. Ale masz rację, skutki są ważne, zostawiają ślad i pokazują kierunek.

Tak mi się jeszcze nasunęło – skoro to wszystko opisujesz w książkach, a Pola zapewne umie czytać, to co mówi o matce?

Że dziwne rzeczy opowiada. Ale chyba słuchając tego i dyskusji w ośrodku buddyjskim, do którego jeździmy, wysuwa bardzo ciekawe wnioski i plany na przyszłość.

VII.

MIŁOŚĆ JEST NONKONFORMIZMEM – ŻYCIE

Z PIOTREM

Jak się tworzy udany związek?

Bazą jest dupa, a nadbudową kasa.

A teraz poważnie.

Do tego trzeba dwojga dojrzałych osób. Trzeba stabilności. Ale uważam, że nie ma żadnych recept. Dobry związek to kwestia przypadku.

Jak to? Przecież mówisz, że twoje spotkanie z Piotrem to przeznaczenie.

A kto powiedział, że przypadek nie jest kamyczkiem w ogrodzie Pana Boga, czyli przeznaczenia? Piotr twierdzi, że znalazł mnie z ogłoszenia w gazecie – trafił na moje opowiadanie wydrukowane w jednym z pism, ten tekst zrobił na nim duże wrażenie. Parę tygodni później zobaczył gdzieś w prasie moje zdjęcie. Spodobało mu się, wyciął je i powiesił na ścianie. Uznał, że jesteśmy sobie przeznaczeni i musi mnie poznać.

Wierzysz w takie rzeczy?

Spotkaliśmy się w dobrym momencie – oboje rozwiedzeni, mądrzejsi. Ja po trzydziestce, Piotr po czterdziestce. Mieliśmy podobne doświadczenia i wrażliwość. Ani wcześniej, ani później nie pasowalibyśmy do siebie – bylibyśmy innymi ludźmi i nasze spotkanie nie miałoby sensu. Może więc rzeczywiście ten mój tekst przeznaczony był tylko dla niego i wyłącznie w tamtym momencie? W tym sensie to przeznaczenie.

Potwierdzone przez szamana.

A jakże! Przez słynnego islandzkiego szamana i jasnowidza. W transie powiedział nam, że tworzymy karmiczną parę, która jest ze sobą od czternastu wcieleń. Najlepszy związek mieliśmy, kiedy Piotr był mnichem, a ja mniszką. To chyba luksusowe warunki minus komplikacje zazdrościowe o seks i dlatego :) W obecnym wcieleniu Piotr jest moim rycerzem i strzeże mnie przed szatanem. Podejrzewam, że „szatan” w ustach tego chrześcijańskiego szamana to ja sama, diabeł, panie, wcielony!

Astrologia mówi to samo?

Oczywiście. Nasze spotkanie było nieuniknione, przystemplowane gwiazdami.

Wróćmy do początku. Jak to się stało, że się poznaliście?

Piotr napisał do mnie niezwykły list i wysłał na adres redakcji pisma literackiego, prowadzonego przez wspólną znajomą Beatę Chmiel, matkę chrzestną naszej znajomości.

List mnie zaintrygował, ale i przestraszył: skąd ten facet ma pewność, że musimy być razem? Wariat? Psychol? I wtedy Beata poręczyła, że go zna, że bardzo fajny, wrażliwy i normalny. Postanowiłam mu odpisać. Chociaż nadal podejrzewałam szaleństwo, bo często dostawałam listy od pięknie pomylonych.

Byłaś wtedy w związku.

Z Żuławskim. Ale to była męka pańska. Kiedy zobaczył ten list, powiedział: „Będziesz z tym facetem. On mi ciebie zabierze”. Nie było czego zabierać, bo między nami nie było prawdziwego związku, ale jemu się wydawało, że mnie ma.

Umówiłaś się z Piotrem.

Piotr mieszkał w Szwecji, więc najpierw przez jakiś czas pisaliśmy do siebie i rozmawialiśmy przez telefon. Po prostu czasy szekspirowskie, bez netu, bez Facebooka.

Była już między nami pewna zażyłość, a ja wciąż nie wiedziałam, jak on wygląda.

Wreszcie się umówiliśmy – spotkaliśmy się przed Zamkiem Ujazdowskim. Przeszliśmy stamtąd na Mariensztat. Piotr, stary warszawiak, pokazywał mi stolicę. Potem przyjeżdżał

do mnie ze Szwecji. Spotykaliśmy się, ale myślałam jedno: nie wejdę w to, bo to nie jest facet dla mnie, przecież mieszka za daleko, bądź, kobieto, realistką. Nie pojadę do Szwecji.

Podobał mi się coraz bardziej, ale trudno, uznałam, że muszę wziąć nożyczki i to wyciąć.

Czemu jednak nie wycięłaś?

On nie odpuszczał. A kiedy wyjeżdżał, było mi smutno. Wracałam do malutkiego wynajmowanego mieszkania, w którym nie miałam nic. Spałam na kocu, stół i biurko zastępowała mi taca, żadnych krzeseł nie było, pusto. Nie było czasu się urządzać – całe dni pracowałam w redakcji „Elle”. Pewnego dnia wstałam od stołu redakcyjnego i poczułam, że nie zrobię ani kroku dalej. Rozchorowałam się. Lekarz przepisał mi antybiotyki. Piotr przyjechał i się mną zajmował. Został w moim mieszkaniu, pozwoliłam mu spać w przedpokoju. Następnej nocy między przedpokojem a pokojem. Aż dotarł do pokoju.

Czym ci zaimponował?

Wszystkim: intelektem, emocjami, ale też urodą. Dobrze wbił mi się w pamięć już przy pierwszym spotkaniu. Szedł w sandałach po zakurzonej drodze. Miał ciemne włosy splecione w warkocz, który obijał się o szerokie ramiona. Wywołało to we mnie skojarzenia ze starożytnymi postaciami z mitologii. W końcu mężczyzna to istota mityczna

– mocne, męskie ciało, jak skała, i wrażliwy penis. Piotr taki był – męski i delikatny zarazem. Takiego faceta wyobrażałam sobie, kiedy byłam sama: wrażliwego hipisa. Plus mądrość, coś tak wrodzonego jak uroda, ale o wiele rzadszego.

Ale mówisz, że to nie była miłość od pierwszego wejrzenia.

Nie, ja tak nie mam. Muszę kogoś dobrze poznać. Spodobał się mi bardzo, ale to dopiero rozbiegówka do uczuć, przynajmniej u mnie.

Poznałaś, zakochałaś się, przepowiednia Żuławskiego się sprawdziła. Dla Piotra zdecydowałaś się rzucić wszystko i wyjechać do Szwecji.

Nie ma przeszkód, jeśli ludzie się kochają.

Poznałam Piotra. Wydajecie się być swoimi przeciwieństwami.

Mamy inne charaktery – ja ciągle bym gdzieś biegała, Piotr woli siedzieć i czytać. Mówi, że go wyprowadzam jak psa na spacer. Jesteśmy przeciwieństwami, uzupełniamy się na zasadzie koluzji, która bywa kolizją. Ale umiemy pójść na kompromis. Widoczny przykład? To okno w ogrodzeniu. Postawiliśmy sami z desek ponaddwumetrowy płot odcinający nas od krajobrazu, prywatny Biskupin, a miał tylko ochronić przed ulicą.

Zabrakło nam widoku, więc mówię: wyrżnij okno. I mamy okno na świat. Jest ogrodzone?

Jest. Jest widok? Jest. Tak samo z naszym związkiem.

Czyli tajemnicą jest równowaga.

Jestem bardziej męska w mojej kobiecości, a Piotr bardziej kobiecy w męskości. To dobry tandem.

Kobiece cechy w mężczyźnie nie są zagrożeniem dla jego męskości?

Mężczyzna bez lęku przed swoją kobiecością nie jest zagrożony w swojej męskości.

Uważam, że mój mąż, akceptując w sobie elementy kobiece, jest kwintesencją męskości.

Na czym polega kobieca strona Piotra?

Uwielbia słuchać bluesa, cerując na grzybku.

Zamurowało mnie.

Tak, ceruje na grzybku, jak w średniowieczu! Robi to artystycznie. I pięknie prasuje, gotuje, piecze i zmywa.

Ale czasem też się kłócicie?

Nie mamy łatwych charakterów, kłócimy się. Od prostego sporu dochodzi do pytań o początek wszystkiego, wszechświata, i robi się wielki bing bang w domu. Mam problem z tym, żeby ustąpić. Często się wkurzam. Ostro dyskutuję. Piotr mnie tonuje. Mówi, żebym się wyciszyła. Z czasem zdążył już poznać moją instrukcję obsługi. Ale i on ma momenty, że tak powiem, dyskusyjne, gdy ja go stopuję.

A instrukcja obsługi Piotra? Jest bardziej złożona niż ta opisana w Sandrze K. , odnosząca się do typowego mężczyzny? Do jego obsługi służyła jedna dźwignia.

Piotr jest na szczęście bardziej skomplikowany. Mam w nim przyjaciela, krytyka i kochanka w jednej osobie. Powiedzieliśmy sobie miliony słów, zjeździliśmy razem pół

świata. Do tego nauczył mnie szacunku do mężczyzny, bo był nadszarpnięty tym, co widziałam wokół i co przeżyłam. Nasz związek jest partnerski – gotujemy razem, razem zajmujemy się domem i wychowujemy córkę. Ale bywało różnie, związek to ciągłe negocjacje.

Czasem razem też pracujecie.

Wydaliśmy wspólnie kilka książek, pisaliśmy też scenariusz do serialu Miasteczko. Szło nam zgodnie. Może dlatego, że nie było czasu na spory. Dwie osoby piszące w tydzień jeden odcinek, tak się teraz nie robi. Od tego są wieloosobowe produkcje, siatki zabezpieczeń.

Artyści często chcą zachować niezależność nie tylko emocjonalną, ale i przestrzenną.

Ty tak nie masz? Lubisz z kimś mieszkać?

Uwielbiam. Bardzo lubię wspólne rozmowy, posiłki. Zanim się związałam z Piotrem, samotność była torturą. Męczyłam się w przerwach między związkami. Szukałam stanu zakochania. Nienawidziłam niedziel. Były puste. Nie miałam nikogo, z kim mogłam się pośmiać. Przerażająca jest samotność, której nie chcesz. Związki nas stwarzają. Są czymś najważniejszym w życiu. Od tego, z kim jesteś, zależy to, kim będziesz. Nie jesteś tym, co jesz, ale tym, kogo kochasz.

Wspólne mieszkanie nie przeszkadzało ci w pisaniu?

W domu, przy rodzinie, nie mogę pisać. Sam mężczyzna nigdy mi nie przeszkadzał. Jest dorosłą osobą, może się wyizolować.

Ale często nie chce. Mężczyźni lubią, żeby się nimi zajmować. A ty podobno jesteś narcystyczna…

Tak, dlatego potrafię się skupiać na innych, żeby dawali mi to, czego chcę. I to nie manipulacja, tylko umiejętność planowania. Skupić się trudno dopiero wtedy, kiedy masz dziecko. Albo partię. Kiedy działałam w Partii Kobiet, zupełnie zapomniałam o sobie.

Zawsze byłaś w związkach, i to z ciekawymi mężczyznami. Skąd ich brałaś?

Nieciekawi mnie nie ciekawią. Szukałam, nie czekałam, aż się ktoś zjawi. Robiłam rzeczy przyciągające do mnie interesujących mężczyzn. To jest też kwestia nastawienia.

Co masz na myśli?

Byłam kiedyś u jasnowidza. Martwiłam się o przyjaciółkę, która nie mogła sobie ułożyć życia. Choć była fantastyczna, miała same nieudane przygody. Zapytałam szamana, czy ona kiedyś sobie kogoś znajdzie. On się na niej skupił i zapytał mnie: A czy ona tego chce?

Odpowiedziałam: No tak, pewnie! A on: Wydaje mi się, że ona nie chce i ma problem z ojcem. Szuka po to, żeby być sama. Po latach wiem, że mówił prawdę.

Jak to?

Wybierała związki niemożliwe. A teraz przykład z innego bieguna: moja siostra wyszła za mąż i przez dziesięć lat była szczęśliwą mężatką, niestety, jej mąż wrócił do przedmałżeńskiego nałogu – alkoholu, rozwiodła się. Powinna mieć nauczkę na całe życie, ale nie, ona szukała dalej. Poznała świetnego faceta… na cmentarzu. Wyszła za mąż po raz drugi, bardzo szczęśliwie. Jak chcesz, to nawet na cmentarzu spotkasz miłość.

Jak chcesz, czyli jak jesteś otwarta na związek i na niego gotowa?

Danusia – moja siostra – łodzianka, nawet do sklepu szła ubrana, umalowana, zwarta i gotowa, dla wszystkich uprzejma, bo taka jest. Choć przeszła przez traumatyczny związek, miała w sobie niewiarygodną pogodę ducha. Zawsze życzliwa, dobra, uśmiechnięta. Inna historia: pojechałam do pewnego kraju, powiedzmy, że do Argentyny.

Poznałam dwie kobiety – jedna była lesbijką, druga szukała mężczyzny. Ta pierwsza była radosna, druga strasznie lękowa. Przestały mieszkać razem, bo ta hetero znalazła męża.

Byli małżeństwem przez rok, facet się powiesił. Wyszła za mąż po raz drugi – za wariata.

Po prostu była nastawiona na takie związki. Świat jest psychiczny i człowiek przyciąga podobne klimaty, można by wyhaftować to na makatce naszego życia nićmi DNA.

Oczywiście, że to grubymi nićmi szyta prawda. W USA poznałam świetną babkę, dużo młodszą od swojego partnera, nie męża – emerytowanego aktora, wdowca z dorosłymi dziećmi. Kochała swojego partnera, zajmowała się nim jak pielęgniarka kilka lat przed jego śmiercią. Umarł, otwierają testament: jego dzieci dostały wszystko, cały wielki majątek, a jej zapisał… jednego dolara, słownie: jednego, żeby nie mogła mówić, że zostawił ją z niczym. Wbrew pozorom często nie wiemy, z kim żyjemy.

Piotr powiedziałby o tym więcej, ale to chyba częsty problem – pociąg do osób dysfunkcyjnych.

Nie tylko takie osoby powinny pójść na terapię, jak kiedyś na pielgrzymkę, żeby odpuściło. Jeśli masz za sobą kilka podobnych, źle się kończących historii, to powinno się zapalić światełko ostrzegawcze, że coś jest nie tak. Jesteśmy niewolnikami schematu i szukamy nie drugiej połówki, ale drugiej strony lustra. Druga strona lustra jest pokryta rtęcią, to trucizna.

Sama też nie zawsze budowałaś stabilne związki.

Gdyby tak było, byłabym do dziś w pierwszym.

Jednak zawsze byłaś w jakimś. Ciekawi mnie, jak je utrzymywałaś, skoro sama jesteś trudna, niestandardowa.

Nie jestem rarogiem ani kimś trudnym. Może niewymiarowa jestem, ale łatwa w pożyciu, bo pogodna, szukająca przyjemności, rzadziej dramy. Potrafię się nadal bardzo zaprzyjaźniać, a to wymaga wzajemności. Wyszłam z domu, w którym dostałam dużą dawkę miłości, i zawsze jej szukałam. Znajduję swoją metę tam, gdzie mam równowagę i spokój emocjonalny. Miłość dla mnie jest emocjonalną sytością, a nie głodem i żebraniem

– przez co też zresztą przeszłam. Jak inwestujesz tyle uczuć i ciągle jesteś w deficycie, to chyba coś jest nie tak. Zależy, jak daleko masz przesuniętą granicę cierpienia. Jeśli ta granica jest wiecznie oddalającym się horyzontem spełnienia, wtedy trzeba iść na terapię.

Mówiłaś, że wiele twoich problemów z mężczyznami to pokłosie silnej relacji z ojcem.

Mój ojciec był bezkrytyczny, kochał mnie miłością bezwarunkową, która nie rozwija i osacza. Widziałam go jako kogoś bez wad. To też problem. Źle dostać za mało miłości, ale za dużo też niedobrze. Jeśli dziewczynkę wychowuje taki bałwochwalczy ojciec, potem żaden inny mężczyzna mu nie dorówna. Tak było ze mną. Czepiałam się każdego kolejnego partnera, że niedoskonały, nie taki jak tatuś… Dopiero kiedy spotkałam Piotra, to się skończyło.

Wyterapeutyzował cię?

Raczej po prostu dojrzałam. Zrozumiałam, że zachowanie mojego ojca było skutkiem jego wychowania – sam był ukochanym synusiem mamusi, beniaminkiem spośród wielu braci. Całą miłość, jaką dostał od niej, przelał na mnie. Cieszę się, że nie mam syna, bo nie wiem, jakie instynkty by we mnie zadziałały.

Trudniej by ci było wychować chłopca?

W Polsce to trudne. Chłopcy żyją w świecie, w którym muszą dorosnąć do kobiet i realu.

Dawniej ideałem był mężczyzna nieustraszony, z maczugą albo mieczem. A gdy prawdziwe zagrożenia zniknęły – wyginęły tygrysy szablozębne zjadające jaskiniowców i wygasły wojny, okazało się, że na Zachodzie mężczyźni boją się kobiet. Chociaż nie mamy kłów ani dywizji :) My zmieniłyśmy się przez ostatnie lata, oni nie do końca. Na tym polega kryzys męskości – nie nadążają. Tysiąclecia byli the champions of the world, a nagle okazało się, że w tych zawodach nie brały udziału kobiety, zamknięte w szatni.

Dzisiaj rycerze mogą walczyć już chyba tylko w korporacji i składać pokłon złotemu cielcowi w galerii handlowej. Problemy stwarzają im też same kobiety – z jednej strony chcą niezależności, z drugiej szukają opieki. Mężczyźni często nie potrafią być empatyczni, mają pokurczone, wykastrowane emocje, więc nie mogą sprostać wyzwaniom w związku. Dopiero się tego uczą. To nie tak, że kobiety są z Wenus, a faceci z Marsa. Tak naprawdę kobiety są z Ziemi, a mężczyźni z kobiet. Obie strony muszą kiedyś to zaakceptować.

Piotr, jak rozumiem, jest empatyczny. A ty nie musiałaś stosować wobec niego kobiecych sztuczek.

Kiedy ludzie się poznają, chcą się pokazać od najlepszej strony. U nas tak nie było. Piotr od razu wiedział, co jest grane. Kiedy po raz pierwszy do mnie zadzwonił, byłam w dołku i powiedziałam mu, jak się czuję, że jestem do dupy na własne życzenie. Szczerość, bez tańców godowych, bo nie zamierzałam z nim wtedy być. Po prostu wiedziałam, że jest sympatycznym, mądrym, dobrym człowiekiem, i chciałam mu się zwierzyć.

Nie widziałaś w nim żadnych wad? Na przykład mizoginii?

Piotr ma fatalne rozdanie, jest DDA, wyniósł z domu obraz współuzależnionej matki, od dzieciństwa musiał ją ratować przed nią samą, zajmować się siostrą. Tamto pokolenie, dzisiaj sześćdziesięcio-, siedemdziesięciolatków, tonęło w alkoholu. Moja siostra jest z podobnego rocznika co Piotr, więc znam bardzo podobne historie samotnych kobiet na wyspie otoczonej morzem wódy, piwa i nieszczęścia. Życiowe rozbitki ratujące dzieci przed podobnym losem i tatusiami. Często największą zasługą mężczyzny było, że nie pije i nie bije. Piotr jest terapeutą, dlatego zdaje sobie sprawę z wielu rzeczy, ale to wszystko w nim siedzi. Kiedy wychodzisz z katastrofy, ta rysa jest w tobie. Ale nie widzę w nim mizoginii. Jak jest problem z uczuciami, to ludzie się nie lubią i wychodzą stare schematy.

Szczęście nie polega chyba na niemocy, nie mam siły szaleć, to odpocznę i nazwę to przystanią domową. Jeden z moich znajomych twierdzi, że jest w cudownym wieku, gdy już nie ma ochoty na seks, a jeszcze nie ma problemów z prostatą. Określiłabym to inaczej, i nie ma to związku z wiekiem, chociaż może wiek to przynosi, albo terapia: szczęście jest wtedy, gdy bardziej ci nie zależy, niż zależy. Nie mówię o niedbaniu o uczucia czy o siebie nawzajem. Raczej o odpuszczeniu napięcia, niewyolbrzymianiu bzdur.

Mówiłaś, że związek to dla ciebie bezpieczeństwo i stałość. Ale związki powodują też przecież niepokój. Są dynamiczne, każdy może się rozpaść.

Jasne, każdy może odejść w dowolnym momencie. Dobre są te, w których możliwa jest harmonia. Te, w których nie ma takich sytuacji, że siedzicie na krawędzi balkonu i ciągle tracicie równowagę. Wydaje mi się, że celem człowieka nie jest szczęście, ale harmonia.

Równowaga, spokój ducha. Nie pseudoromantyczna szarpanina.

Polacy mają problem z tym, żeby wytworzyć harmonię w swoich związkach?

Balansują między miłością romantyczną a niechęcią, nudą. Albo taniec na rurze, pielęgniarka w sexy pończochach, albo rozwód? Miłość to i intymność, i seks, i zaangażowanie, i przyjaźń. Zazwyczaj, kiedy po kilku latach związku następuje wyciszenie rozbuchanych emocji, pojawia się problem. Kultura nie przygotowuje do takiego etapu miłości, którym jest stabilne przyzwyczajenie. Przecież w serialach jest ciągle miłość i kwiaty nigdy nie więdną w wazonie.

No tak, i w tej miłości traci się rozum.

To zakochanie, nie miłość. Miłość to rozsądek. A zakochanie i seks to są zupełne inne historie, jak tafla na wodzie, pod spodem płynie rzeka. Niebawem ta tafla się stopi i trzeba

będzie się nauczyć pływać. Im goręcej, tym szybciej ona się topi.

Istnieje jakaś ogólna zasada tłumacząca, dlaczego jedne związki trwają, a inne nie?

Myślę, że to głównie przypadek. A na pewno tak jest w młodym wieku – nie nawinął się ktoś, kto na przykład spowodował skok w bok. Pożądanie często jest przypadkiem, a większość młodych par się rozwodzi z powodu zdrady. Trudno wytrwać w związku.

Znam może trzy pary w starszym wieku, które są ze sobą, bo naprawdę tego chcą. Inne –

gdyby miały możliwości finansowe – dawno by się rozstały.

A więc, jak mówiłaś, nie ma recepty na udany związek?

Myślę, że nie ma. No może jedna rzecz. Im jestem starsza, tym bardziej wydaje mi się, że obowiązują recepty XIX-wieczne. To, co mówią ciotki, niesie ze sobą dużo mądrości.

To znaczy?

Że dobrze się wiązać z kimś z dobrym backgroundem. Na początek to daje dobry fundament. Nie z kimś bogatym, ale stabilnym emocjonalnie – kimś, kto już przerobił

swoje traumy. Osoby poranione, „niezaleczone”, przyciągają się magnetycznie, nieświadomie rozpoznają jako „pokrewne dusze”. „Ocalają się” w pozornej symbiozie, a potem to się staje zarzewiem konfliktów. Piotr, jako DDA, miał zaburzone poczucie bezpieczeństwa, ja – wychowana w „domu na krawędzi”, gdzie przesuwano granice normalności z powodu pracy mamy i fantazji ojca – byłam, jestem tolerancyjna na różne zachowania, więc jego lęki mnie nie dziwiły. On instynktownie opiekował się słabszymi, ja, „księżniczka tatusia”, potrzebowałam podziwu jak ratunku. Ale to nie partnerstwo, to spadek po kulawej rodzinie. Większość z nas jest z takich mniej lub bardziej poharatanych rodzin. Pierwsza była patologiczna – Adam i Ewa to był zły związek.

Bo?

Nie wierzę, że „zostali dla siebie stworzeni”, skoro nie mieli wyboru ani porównań.

Pomijam genetyczny aspekt – niemal kazirodztwa, bo Ewa była z kości Adama, więc jej DNA przypominało owcę Dolly w porównaniu z dawcą. Ale na serio, Adam nie był

dobrym mężem. Zjadł jabłko i naskarżył tatusiowi, że ona go namówiła. Żadnej lojalności, poczucia obciachu. Nie sądzę, żeby mogła go szanować. Wychowani przez wspólnego tatusia o lekko sadystycznym zacięciu, bez matczynego ciepła, sami wychowali pierwszego w dziejach mordercę – Kaina. Trudno mówić o miłości czy jej etapach w przypadku Adama i Ewy, byli na siebie skazani, wychowali skazańca.

A u was jak było z tymi etapami miłości? To jednak na późnym etapie związku, kiedy Pola była już nastolatką, mieliście najpoważniejszy kryzys. Zostawiłaś Piotra na rok, wyjechałaś do Stanów.

Piotr nie rozumiał, czemu od niego odeszłam. A ja doszłam do wniosku, że mój dobrostan jest dla mnie ważniejszy od związku. W udanej relacji powinno być tak, że

układamy nasze dwa egoizmy, a nie że ja cierpię. Nie chcę cierpieć. Rzadko kiedy jest idealnie, ale nie może być tak, żebyś czuła, że wolisz samotność.

To jak z dziurą w zębie. Może przestać na trochę boleć, można brać prochy przeciwbólowe lub wkładać w nią goździki. Ale wcześniej czy później znów zaboli i trzeba iść do dentysty po ratunek. Dziura w duszy jest pozornie niewidoczna. Ćmi, przestaje od czasu do czasu, ale jest nadal, nie mniej realna niż ta w zębie. Nie zamierzałam cierpieć za miliony, miliony DDA. Po rozstaniu coś się w nas przełamało dzięki odległości, to było jak śmierć. Wtedy przekonujesz się, co ile jest warte. W realu śmierci nie odwrócisz. Opisałam to w Miłości klasy średniej, średniej miłości zmierzającej do końca, ale jak się okazało, z hollywoodzko-kalifornijskim happy endem plus aneks terapii par po drodze.

Czemu tak późno zrozumiałaś, że macie poważny kryzys i wolisz być sama?

Bo to narastało, byliśmy na terapii razem. Rozdrapała świeże, żałobne rany.

Instynktownie, nie na rozum, wiedziałam, że muszę odejść. Pierwszej nocy po rozstaniu miałam piękny sen, dostałam w nim nowe buty i tańczyłam. Podświadomość pokazała mi, że dobrze robię, chociaż byłam w rozpaczy.

Mieliście kryzys też wcześniej – tym razem to Piotr wyjechał, do Szwecji.

Pokłóciliśmy się, Piotr wstał i zakończył swoją wędrówkę po schodach w Szwecji. Ale syrenka z Warszawy zawyła i wrócił, dogadaliśmy się. Uważam, że separacja na jakiś czas jest bardzo dobra. Kiedy jesteś blisko, nie możesz się ułożyć od nowa. Nie masz do tego przestrzeni – fizycznej, psychicznej. Dużo mówimy o byciu razem, a mało o rozstaniach i powrotach, o tym, jak związki się zmieniają. Rozpadają i sklejają, to też jest dobre.

O wiele łatwiej, gdy nie mieszają się do tego kochanki i kochankowie. Wtedy rozgrywka jest jasna, bez zazdrości czy cyrków trójkątnych. Niektórzy zmieniają się razem, powoli i bezboleśnie, inni muszą od siebie odskoczyć i zejść się z powrotem.

Jak u was.

Tak, i związek po tym jest o wiele lepszy. A przed nami nowe etapy. Pola niedługo opuści dom.

Nie boisz się syndromu pustego gniazda?

Odwrotnie. Znakomicie się czujemy razem. Tęsknimy za Polą, ale mamy mnóstwo swoich rzeczy do zrobienia. Codziennie kładę się z poczuciem, że połowy świata jeszcze nie obrobiłam. A poza tym bardzo bym chciała, jak każdy rodzic, widzieć samodzielność swojego dziecka, niezależność, po to się je wychowuje.

Jak się sobą nie znudzić po tylu latach?

Nigdy nie byłam z ludźmi, z którymi się nudziłam. Przecież ciągle robimy coś nowego, czytamy, oglądamy, spotykamy się z innymi – jest mnóstwo rzeczy do omówienia. Pola

nazywa to plotkowaniem. My, jako humaniści, pogłębioną wiedzą o ludziach. Wymianą doświadczeń, spostrzeżeń… energii. To sprawia, że relacja jest żywa, ciągle się odnawia.

Piotr jest od ciebie o dziesięć lat starszy. Przemknęło ci kiedykolwiek przez głowę pytanie: Co by było, gdyby go zabrakło?

Będzie, co będzie. Trzeba ssać szpik teraźniejszości. Zresztą tyle wcieleń byliśmy podobno razem, spotkamy się znowu.

Nie chciałabyś już z nikim się związać?

Mam wrażenie, że całe życie się związujemy z jednym człowiekiem, tylko w różnych wariantach. Może więc związałabym się znów z kimś takim jak Piotr. A gdybym ja odeszła wcześniej, byłoby mi przykro, że Piotr zostaje sam. On się w samotności marnuje.

Tak mówił w wywiadach.

I ja to wiem. Był rok sam, beze mnie, to go przeorało. Ale czekał, zmienialiśmy pewne rzeczy. Nie chciałabym, żeby był sam i cierpiał.

No to czym jest miłość?

Jedynym w naszej kulturze nonkonformizmem. Wszystko inne jest uładzone. Gdy wybucha namiętność, człowiek jest zdolny zniszczyć swój świat dla jednego mebla –

łóżka. Uczucie potrafi przerobić nas na szaleńca. To bardzo ciekawe literacko, ale naprawdę miłość jest wtedy, sądzę, kiedy człowiek czuje się dobrze i rozwija, a nie wtedy, gdy jak chomik biega w kółko, a tak naprawdę stoi w miejscu.

A wtedy co to jest?

Toksyczna miłość. Kochaj i rób, co chcesz: zabij, gwałć, poniewieraj. Miłość ci wszystko wybaczy. Taka zła miłość to pole zbrodni. Tych dwóch ludzi trzeba okleić taśmą policyjną jak po wypadku.

No dobrze, miłość miłością, ale całe życie byliście ze sobą na kocią łapę. Niedawno wzięliście ślub. Po co?

Pobraliśmy się w wannie. Ślub cmentarno-podatkowy. Cmentarny, bo bliżej nam w tamtą stronę. A podatkowy, bo nie mam emerytury, nie mam nic. Będę na utrzymaniu męża po wydaniu tych wszystkich książek. Ale mam dom. Jestem kobietą bez przyszłości, a on mężczyzną bez posiadłości. Dokonaliśmy transakcji wymiany.

Jak się ma życie na kocią łapę do małżeństwa?

Życie na kocią łapę jest trudniejsze, bardziej ryzykowne. Każdego dnia możesz odejść, nic cię nie trzyma, żadne przepisy ani komórki małżeńskie. Codziennie od nowa decydujesz się na ten związek.

Ale w małżeństwie też coś może pójść nie tak. Sama masz za sobą rozwód. Jest ryzyko, że jeszcze spotkasz kogoś, kto byłby zagrożeniem dla twojego związku z Piotrem?

Wszystko jest możliwe.

Co byś wtedy zrobiła?

Jeśli jesteś w związku i ktoś ci się podoba, to uciekaj gdzie pieprz rośnie – tak by powiedzieli w Krakowie. W Paryżu odwrotnie.

Której rady byś posłuchała?

Mam nadzieję, że żadnej. No, chyba że kompromisowej, warszawskiej, skoro jest między Paryżem a Krakowem. Oby nie było okazji, żebym się o tym przekonała.

VIII.

SEKS. JAKA KOPULACJA, TAKA POPULACJA

Uprawiałaś kiedyś seks z nieznajomym, jak to opisałaś w Transie?

Tak, oczywiście, w metrze, tramwaju, na ulicy, i to za pieniądze! Daj spokój, seks uprawiała postać literacka z tej książki.

Ale i w tej, i w innych swoich książkach tak grasz swoją biografią, że już nie wiadomo, gdzie się kończysz ty, a zaczyna postać literacka.

Powieść to mieszaniec, literacki kundel złożony z fantazji i realu. Chodzi właśnie o to, żeby nie było wiadomo, gdzie przebiega granica między prawdą a zmyśleniem, na tym polega sztuka. Jeśli to nie jest reportaż, czytelnicy wiedzą, że serwuje się im koktajl wyobraźni, wstrząśniętej, niezmieszanej z plagiatem.

No dobrze. To może inaczej. „Nic do naszego związku nie wniosłeś oprócz spermy”, pada w Kabarecie metafizycznym. Powiedziałaś tak komuś?

Na pewno. Pytanie, czy to był związek. Raczej wodociąg. Spermociąg.

Czyli mężczyzna służący tylko do seksu – to też cię kręciło?

Może raz czy dwa razy w życiu…

Nie byłaś specjalnie romansowa.

Lubiłam być zakochana. Nowość podnieca. Kiedy człowiek jest młody, każda nowo poznana osoba wnosi coś ciekawego. Między związkami były inne historie… Bardziej i mniej poważne. Nasz gatunek ma tak, chyba jako jedyny wśród zwierząt, a na pewno wśród małp, że ruja jest na okrągło, ruja prowadząca czasem do ruiny. Taniec godowy trwa u nas non stop. Łabędzie tańczą wokół siebie raz, potem tylko składają jaja. A u nas jaja są ciągle w grze i łabędzi śpiew po czasach, gdy były zaloty. Kły, te resztki, które nam zostały po przodkach, nie służyły rozszarpywaniu ofiar jak u tygrysa. To pozostałości po sprzęcie, którym się rywalizowało o samice. Jesteśmy dość skomplikowanym gatunkiem.

Teraz odsuń na bok teorię i opowiedz, jak to było z tobą. Podobno za młodu zaczepiano cię na ulicy i składano różne propozycje…

Tak, sympatyczne i mniej. I robili to tacy, że byś nie uwierzyła.

No wiem, nieatrakcyjni.

Mało powiedziane. I byli przekonani, że skoro oni są mężczyznami, a ja kobietą, to muszę im ulec, koniec, kropka.

Jak na to reagowałaś?

Najczęściej po prostu myślałam: Nie gap się! Katarzyna Janowska w swoim programie dawała uczestniczkom zadanie: przynieś coś, co kojarzy się z kobiecością, kobiecie jest najbardziej przydatne. Stanika nie noszę, szpilek też nie, szminka jest banalna. Wzięłam gaz łzawiący. Szpilki podobno dają pewność siebie, w co wątpię, raczej utrudniają chodzenie, sprawiają, że nogi wydają się dłuższe, a wagina zadziera się atrakcyjnie i dostępnie wyżej. Kobieta potrzebuje bezpieczeństwa, żeby czuć, że jest atrakcyjna, a nie bycia ofiarą. Żeby w ogóle iść przez życie boso czy w szpilkach. Wiele razy gaz łzawiący, sama świadomość, że go mam w tym najlepszym ze światów (tak mógł powiedzieć tylko facet, Agnieszko Graff, oddaję Ci rację: Leibniz to wymyślił), dawała mi pewność siebie.

To bardzo kobiecy gadżet po zmroku, ale i za dnia.

Akcja #metoo była dla ciebie ważna?

Ten nieudolny podryw ze strony oblechów to jedno, ale jako dziecko byłam molestowana przez zboczeńców, którzy choćby ocierali się o mnie w autobusie. Symbolem akcji mogłyby być te słynne trzy małpy – jedna się trzyma za uszy, druga za oczy, trzecia za usta, wystarczy dodać czwartą, która trzymałaby się za cipkę i mówiła: „me too”. Bo nadal kobiece skargi są rzadko brane pod uwagę. Albo inaczej – z jednej strony mamy te trzy małpki, takie malutkie, a obok siedzi pawian z wielkimi jajami i się onanizuje. #metoo po polsku. Patriarchalna szopka. Przecież Kościół polski nazwał pedofilię „przykrym doświadczeniem”. Dla kogo przykrym? Dla księdza pedofila, że grzeszył? Czy dla ofiary?

Przemoc wobec słabszych jest bonusem patriarchatu. #metoo przypomina rewolucję ’68.

Wtedy walczono o prawa człowieka, teraz o prawa ludzi, do których zaczęto zaliczać kobiety, ich prawo do ochrony przed molestowaniem. Podobnie było z rewolucją francuską

– deklaracja praw człowieka i obywatela dotyczyła mężczyzn, oni mieli prawa wyborcze.

Musiały upłynąć lata, zanim zdobycze tamtej rewolucji stały się dostępne dla kobiet.

Wtedy, kiedy byłaś dwudziestoletnią dziewczyną, miałaś tego wszystkiego dość.

A teraz, po pięćdziesiątce, nie brak ci tego czasem?

Czego? Tych męskich spojrzeń, uwagi?

Tak.

Pytanie, po co ci one. Nie jestem młodą dziewczyną, której buzują hormony. Mam ustabilizowane życie, rodzinę. Nie pójdę się pieprzyć z obcym facetem, więc po co mi to?

Żeby się poczuć atrakcyjną? Kobiety często się przeglądają w męskich spojrzeniach.

A potem, kiedy mężczyźni przestają się nimi interesować, stają się niewidzialne, przezroczyste i nieszczęśliwe. Więc robią kolejne rzeczy ze swoim ciałem, żeby tę uwagę przywrócić. My, Polki, jesteśmy czempionkami w medycynie estetycznej, księżniczkami botoksu. Dbamy o fasadę w tym nieszczęściu, żeby je ukryć. Medycyna estetyczna to dla nas falochron przed nieuchronną nawałnicą czasu. Kiedy jesteś już piękna i po zabiegach, facet, dla którego to robiłaś, i tak potraktuje cię jak prosiaka; wylądujesz na jego talerzu, wypatroszona, z jabłkiem w mordzie.

No to odwrócę kota ogonem. Wiele kobiet mówi, że decydują się na te wszystkie zabiegi wyłącznie dla siebie. Po to, żeby poczuć się lepiej ze sobą, zyskać na atrakcyjności we własnych oczach.

I dla siebie robią wielkie cycki, korygują twarze tak, że nie można ich rozpoznać? Z tych ulepszonych twarzy wyziera smutek. Bo nie robi się takich zabiegów dla szczęścia, tylko żeby nie być nieszczęśliwą. A skalpel nie tnie tak głęboko, by i duszę skorygować. Z tym nieszczęściem w oczach u mocno poprawionych kobiet to uwaga znajomego fotografa mody.

Z czego wynika to całe nieszczęście? Z kultury, która promuje piękno i młodość?

No a z czego innego? Madonna mówiła, że starzenie się kobiet jest traktowane jak grzech. Kobieta ma być młoda, piękna, przydatna do rozmnażania. W społeczeństwie konsumpcyjnym towar musi być świeży, atrakcyjny. Starość jest chorobą, odsuwa na margines. Z tym że od mężczyzn się nie oczekuje wiecznej młodości, oni są zawsze płodni, a więc atrakcyjni – Mick Jagger po siedemdziesiątce został ojcem, wije się na scenie jak reklama własnych plemników. A dla kobiet piękno seksualne jest walutą. Zewsząd słyszą, że powinny zainwestować w siebie – we włosy, oczy, policzki, taki jest powszechny przekaz medialny. Bo jesteś tego warta. Simone de Beauvoir powiedziała, że kobietami się nie rodzimy, kobietami się stajemy. Współcześnie można powiedzieć: nie wyglądamy jak kobiety, tylko prototypy kobiet, póki nie wyklepie nas medycyna estetyczna.

Można się zbuntować.

Kto ma się buntować? Kobiety, które często ekonomicznie są na dnie i próbują się za wszelką cenę przystosować? Większość to nie artyści, którzy mają odwagę się zbuntować, iść pod prąd.

A co z tobą? Coś sobie wstrzykujesz?

Popatrz na mnie. Wyglądam jak po botoksie? Nawet włosów nie farbuję.

Rzeczywiście, są siwe.

Zawsze miałam platynowy blond, więc nie zauważyłam, kiedy zbladł. Kolega nazwał to trupią poświatą, dla mnie to prawdziwe tło twarzy, a nie wymalowana scenografia. Włosy są jakąś prawdą o mnie, częścią osobowości. Poza tym gdybym farbowała, musiałabym co

miesiąc zamalować odrosty. Nie mam, kurna, czasu. W Polsce, gdzie kobiety farbują się na potęgę, jestem oryginałem. Kiedy w telewizji powiedziałam, że tego nie robię, usłyszałam:

„Ale ona jest ekscentryczną artystką”.

A coś innego sobie robisz, jakieś zabiegi?

Kiedyś moja dermatolog, leczę się na trądzik różowaty, wstrzyknęła mi kwas hialuronowy. Jak nie dżuma, to cholera. Gdyby nie te czerwone plamy, pewnie bym się martwiła zmarszczkami, bo czymś trzeba się zająć, patrząc w lustro. A tak jestem szczęśliwa, gdy skóra czysta. Reszta pikuś.

A jednak robisz tę mezoterapię. To chyba trochę ci przykro, że się starzejesz.

Tak jak tobie, gdy używasz kremów nawilżających do twarzy, bo skóra lepiej po nich wygląda. Nie wierzę w kremy. To podatek od naiwności. Pewnie, że nawilża twarz, jednak nie odmładza. Te składniki cudotwórcze wyglądają jak średniowieczne przepisy na urodę: trochę żaby, trochę orchidei plus czary-mary. Kora ładnie wyglądała, chyba po operacji plastycznej, ale ona miała coś więcej w twarzy niż chęć podobania się. Może bez skalpela byłaby bardziej interesująca, jak Patti Smith. Tyle że Patti Smith żyje sztuką, rockiem, nie Polską.

Łatwo ci mówić o tym, że nic ze sobą nie robisz, bo zawsze byłaś atrakcyjna, szczupła.

Ważę tyle, ile chuj słonia w erekcji – 49 kilo. Atrakcyjna? Zależy dla kogo.

Jak to jest z tym seksem w wieku dojrzałym?

O, świetnie! Po menopauzie jest najlepiej – możesz, kiedy chcesz, jak chcesz.

A nie jest tak, że wtedy właśnie już ci się nie chce?

W młodości wielu ludziom też się nie chce, są aseksualni. Chce ci się, gdy chce ci się żyć, to witalność. A poza tym to miłość, kiedy odechciewa się miłości?

No dobrze, ugryzę to od strony teorii. Kiedy rozpętała się afera o to, że prezydent Macron ma starszą żonę, wypowiedziałaś się na ten temat, używając dosadnego określenia na temat dojrzałych kobiet.

Tak, że są niejebalne. Dorota Wellman napisała wtedy, że harowała jak wół, wychowała dziecko, zestarzała się i należy się jej szacunek. Tak, Dorocie, jak i Brigitte Macron należy się szacunek. A nie pożądanie! O to chodzi w pogardzie dla dojrzałych kobiet. Jesteśmy niejebalne. Polskiej prawicy i jeszcze dalej patriarchalnie na Wschód w Rosji ożenek Macrona wydaje się zboczeniem. To gej – podsuwa się nam rozwiązanie problemu. Dla prawicy żona, której nie można pobić w imię Boże albo unieruchomić licznymi ciążami, jest problematyczna. Taka, która byłaby partnerką – wyzwaniem nie do przejścia.

A dojrzała, mądrzejsza, znająca chłopięce gierki to już w ogóle jakieś kuriozum.

Z tego wniosek, że warto być piękną, młodą, ale też mądrą, świadomą wszystkich trików…

To i tak jest ryzyko, że dostaniesz w łeb, choćby od polityków. Będą podważać twoją zdolność do decydowania o sobie, o swoim ciele, zabiorą ci głos w sprawie twoich praw reprodukcyjnych. Nie jesteś mężczyzną, żeby za siebie decydować. Jesteś cipą, bo jesteś kobietą – i tylko o twojej cipie będziemy dyskutować, okładać ją zakazami. Zajście w ciążę to jest tak, jakbyś dostała serię plemników z karabinu – masz bohatersko rodzić!

Taka jest polska polityka Kościoła i prawicy.

Co oznacza dla kobiet moment menopauzy?

Wielu mówi, że to najgorszy moment w ich życiu. Kilka moich znajomych popełniło wtedy samobójstwo, około pięćdziesiątki. I nie tabletkami, ale wieszając się. Powód? Do tragedii życiowych, rozwodu czy samotności doszła jeszcze menopauza, a wraz z nią depresja. Menopauza bywa takim momentem granicznym, kiedy wycofujesz się z urojeń ego albo skaczesz w przepaść. Pola, zawodowa dyslektyczka, czyli poetka językowych znaczeń, sądziła do niedawna, że reklamowane tabletki i inne produkty są na „menopełzę”.

Że coś pełza i cię napada. I chyba taki jest podprogowy przekaz reklamujący środki pomagające przetrwać ten czas.

Ty, przechodząc menopauzę, nie popadłaś w rozpacz.

Nie moja zasługa. Menopauzę przeszłam chyłkiem, przypadła na rok tworzenia Partii Kobiet, więc byłam zbyt zajęta i zbyt zmęczona, żeby słuchać swojego ciała. Może miałam bezsenność, ale co z tego, skoro na sen zostawały mi trzy godziny, więc padałam. Za gorąco? Zdejmowałam swetry. Kiedy jeździłam z rodziną po Polsce, zaznałam gorszych trudów niż klimatyzacja. Czy klimakterium.

W Kabarecie metafizycznym jest postać kobiety o dwóch łechtaczkach. Skąd ci to przyszło do głowy?

Chyba od kangura. On ma dwa penisy. Skoro kangur może mieć dwa, to dlaczego kobieta nie może mieć wzmocnionej kobiecości? Taka kobieta do kwadratu.

Książka wielu zszokowała.

Szokowało nie to, że kobieta ma dwie łechtaczki, ale to, że kobieta w ogóle ma łechtaczkę. O tym się wtedy w Polsce nie mówiło.

W Polsce lat 90. Wtedy wychodziły twoje pierwsze książki.

Zobacz, jakie to odległe czasy. Na spotkaniach autorskich nowe pokolenie, nie znając rosyjskiego, wtłaczanego nam na siłę, wymawia „My zdies”, po angielsku „My”. Sprawia mi to przyjemność, bo pokazuje, że zmienił się nie tylko „drugi obowiązkowy język”, ale i świat. Wtedy, gdy debiutowałam, szokowało, że kobieta mówi o tym, co ma między nogami, a nie w swym serduszku. Jak w Weselu – posłuchaj ojczyzny, jak puka. Nie jak

facet kobietę puka, bo to jego przywilej. Clitoris – mało kto rozumiał wtedy to słowo.

Zresztą działanie tej części ciała, narządu przyjemności, poznano dopiero po wynalezieniu viagry. Czyli nauka spenetrowała kobiece ciało wiele lat po wylądowaniu na Księżycu.

A tomograficzne badanie łechtaczki zrobiono dopiero w 2005 roku – biała plama na ludzkim ciele. Najwidoczniej kobieta jest nieciekawa i ekonomicznie nieopłacalna. Co innego viagra.

Czemu postanowiłaś zapełnić tę lukę?

To mnie ciekawiło, bawiło. Bawi mnie intelekt, swoboda, mieszanie konwencji.

Pisząc o erotyce, chciałaś wyjść poza kulturowy konwenans tego, co wstydliwe?

Wstydliwe? Rozkosz nie jest wstydliwa, raczej nieopisana. Jesteśmy wieki za wolnością obyczajową. Myślę o kobietach, które lata temu pisały we Francji o erotyce. De Sade jest w bibliotece prestiżowej Plejady, u nas wśród zboczeń. Opóźnieni nie mamy słownictwa, wszystko zastępujemy słowem „kurwa”. Jak je zanalizować? Kurwa to jest kobieta, która uprawia nierząd. Z jednej strony jest Matka Boska, z drugiej kurwa. Żyjemy między tymi dwoma biegunami i mało co jest pomiędzy. Żadnej normalnej kobiecości, cielesności.

Matka Polka to odmiana Matki Boskiej, miejscowej, do wydymania przez patriarchat.

Nie wiem, czy dobrze cię zrozumiałam. Pisząc, nie miałaś poczucia, że przełamujesz jakieś tabu?

Nie. Całe życie wydawało mi się – jak wielu myślącym – że nasza kultura, swoboda i wolność wypłyną na powierzchnię, gdy tylko padnie komuna. Bo to oni wszystko tłamszą! Naszą seksualność i wolność. Kiedy więc komuna padła, miałam za sobą doświadczenie emigracji, kultury liberalnej, żeby nie powiedzieć: libertyńskiej.

Podziwiałam francuską sensualność i rafinadę języka. Byłam pewna, że gdy wrócę do Polski, to tu wszystko wpłynie, za dżinsami i innymi rzeczami, śluzy się otworzą. Ale pojawił się próg kościelny. I to nie wpłynęło, wręcz odwrotnie – nastąpiła mentalna cofka w konserwatyzm.

A ty zostałaś skandalistką.

Wydawało mi się, że wzbogacam język polski, fantazję, literaturę i wszystko jest OK.

Dopiero kiedy wróciłam do Polski, okazało się, że nie jestem pisarką, tylko skandalistką, a za mówienie rzeczy, które na Zachodzie są oczywistością, chcą mnie wzywać do sądu.

Skąd się brała ta pewność, że Polacy to wolny naród, a jedynie stłamszony, czekający wyzwolenia?

Kiedy byłam studentką, często słyszałam takie rozmowy – o tym, jacy jesteśmy uciśnieni i tylko czekamy, aż tamci padną. Byliśmy dzieciakami, wydawało się nam, że wszyscy myślą Kantem, Heglem! A markiz de Sade jest czytany nocą do poduszki.

Naprawdę żyłaś w takiej bańce?

A dziś powiedziałabyś, że żyjemy w bańce? Wyborcy PiS-u to jest prawie połowa społeczeństwa. Mają w dupie demokrację.

No ale mnie to właśnie nie dziwi. Dziwi mnie, że można było myśleć, że to naród liberalny, wolnomyślicielski. A Polak rozczytany w filozofii to była, muszę przyznać, optymistyczna wizja współrodaka…

Byłam młodą dziewczyną. Nie miałam doświadczenia życiowego, nie byłam socjologiem i jeszcze wyjechałam na parę lat. Za granicą liniałam, zrzucałam skórę, poznałam perwersję bycia wolną. Może wydawało mi się, że inni też tak mają? Są ciekawi siebie, życia? Tęsknią za nieznanym?

A może ty tę otwartość wyniosłaś z domu? U ciebie w domu rozmawiano o seksie?

W mojej rodzinie, mimo że była katolicka, nie było zakłamania. Rodzice mieli świetne życie erotyczne i my z siostrą o tym wiedziałyśmy. Może dlatego, że moja rodzina była związana z medycyną – inaczej się wtedy mówi o cielesności. Nie miałam problemu z seksualnością. Myślę, że moja padaczka skroniowa, która wiąże się z promiskuityzmem, sprzyjała temu. Byłam po prostu młodą dziewczyną, która lubi seks, znajduje w nim przyjemność i chce o tym mówić. Bez hipokryzji, lęków.

I zaczęłaś pisać książki, które Kinga Dunin podsumowała słowami: „hostia i cipa w jednym stoją domku”.

Dobrze ujęte, absolutnie tak, nie widzę sprzeczności. Kiedy rzucił się na mnie Masłoń i inne dupki, Zygmunt Miłoszewski napisał w mojej obronie, że lepiej, kiedy hostia jest w waginie niż w rękach prawicowców. I miał rację. W waginie jest większy szacunek dla duchowości niż w takich skorumpowanych duchowo, prostackich intelektualnie środowiskach. Myślę, że powinniśmy umieć, mówiąc językiem chrześcijańskim, uświęcić swoje ciało. Nie można wlec za sobą czegoś obrzydliwego, to niszczy życie. A seks może być zbawienny.

Polski katolicyzm ma chyba na ten temat inne zdanie.

Katolicyzm jest mizoginistyczny, trudno w nim być kobietą, chyba że świętą. Nie wiem, jak sobie radzą polskie katoliczki z tą schizofrenią bycia dzieckiem bożym, a jednocześnie bezwolną istotą. Hipokryzja jest takim okładem na rozerwane serce, mózg i pogardzoną waginę. Dlatego na czarnych marszach przeciw zaostrzeniu ustawy aborcyjnej idzie tyle kobiet, a gdy zapytasz je o aborcję, powiedzą, że są przeciwko niej. Jakby im coś w głowach nie stykało. Dlaczego uważają, że usunięcie płodu pochodzącego z gwałtu, bo o to chodzi w zaostrzeniu ustawy, nie jest złe, a usunięcie płodu z przypadku, nie z gwałtu, jest złe? Póki nie zaczniemy myśleć, nie będziemy sprawnie działać. Tylko pięć procent Polek uważa się za feministki, to znaczy, że tylko pięć procent potrzebuje godności?

Równych praw, płac i wolności?

A może: Sorry, taką mamy kulturę?

Nasza jest inna niż zachodnia, ale zachodnia kultura też nie jest harmonijna, nie dąży do szczęścia, tylko do zaspokajania potrzeb. Zachodnia kultura jest mechanicystyczna, od czasów Kartezjusza traktuje ciało jak mechanizm – dualistycznie, wprowadzając ostry podział między duszą i ciałem. Do tego jeszcze mamy w tym ciele zamkniętą pasem cnoty, niedotykalną część. To emanuje na całą kulturę. Nie dziwię się, że Nietzsche wracał do czasów dionizyjskich, bo uważał tę mieszczańską kulturę za spotworniałą. Druga wojna światowa jest tego efektem… Trochę chyba za duży skrót myślowy zrobiłam – od stłumienia seksualnego do drugiej wojny.

Potem się dziwisz, że ludzie nie nadążają.

Zawsze mi się wydawało, że jak zacznę coś tłumaczyć szczegółowo, będzie nudne i dla wszystkich w zasadzie oczywiste.

Skończ chociaż tłumaczyć, jak to w końcu jest z tą naszą seksualnością. Kto ją tłamsi?

Można to ująć po prostu tak: jaka kopulacja, taka populacja – i na odwrót. Pozytywny stosunek do seksu mają ci, którzy akceptują siebie i innych.

Nie da się nie być skandalistką w świecie złożonym z samych ograniczeń.

Ten świat chce się trzymać swoich XIX-wiecznych granic. A artysta jest po to, żeby je poszerzać. To, co mówię i robię, jest tu skandalem, bo skandalem jest ten kraj.

Jaką granicę było ci najtrudniej zburzyć?

Każdą, bo każda jest przeszkodą. Granica to wyzwanie. Ciekawa jestem, na ile mogę je naruszyć, by poznać prawdę, którą zasłaniają.

IX.

POLKA MADE IN MANUELA

Robisz test ciążowy, widzisz dwie kreski i co?

Tak jak napisałam w Polce: „na ręku wylądowało mi UFO”. W środku zalągł się kosmita. Zaczęłam się trząść, płakać, śmiać. Totalne zaskoczenie, przerażenie i radość.

Zaszłaś w ciążę, mając trzydzieści sześć lat. Dziś to już raczej normalne, jednak kilkanaście lat temu chyba traktowane ze zdziwieniem. Pytano cię, kiedy planujesz dziecko?

Słysząc publiczne przepytywanie znanych kobiet: A kiedy dziecko? – myślę: Co cię to w ogóle obchodzi? Jeszcze niedawno dręczono Polki pytaniami: Kariera czy macierzyństwo? Jaka kariera po dwudziestce? Gdzie te masowo oferowane stanowiska, z których rezygnuje się dla bycia mamą? W świecie, gdzie trudno związać koniec z końcem i ratunkiem jest jakakolwiek praca dla matki małego dziecka.

Dziecko mam z przypadku, nigdy nie planowałam. Uważałam siebie za niezdolną psychicznie i fizycznie do macierzyństwa. Nie miałam żadnego tykającego zegara, nie wybierałam faceta na ojca, ten temat w ogóle nie wchodził w grę. Z antykoncepcją zawsze miałam problem. Hormonalnej nie mogłam brać przez nadciśnienie. Na studiach dostałam NRD-owskie pigułki. Działały na mnie jak narkotyk, jak speed. Czułam się jak NRD-owska sportsmenka – zdobyłam Śnieżkę na czczo! Zazwyczaj bez śniadania mdleję, nie wyjdę z domu. No więc nie brałam pigułek, myślałam, że dobrze znam swoje ciało.

I wpadłam. Nawet wiem dlaczego – zbliżała mi się menopauza i miałam nieregularny okres. Sądzę, że rok później już bym nie mogła mieć dziecka. I gdyby nie ta wpadka, pewnie nigdy by się we mnie nie odezwały potrzeby macierzyńskie, bo niby dlaczego. Nie rozumiem – jak możesz kochać dziecko, którego nie masz? Kiedy urodziłam, pokochałam na śmierć i życie, ale kiedy nie miałam, to co miałam kochać? Chciałam podróżować, mieć swobodę, nie brakowało mi w związku dziecka, nie brakowało mi nawet psa czy kota.

A Piotrowi?

Miał już swoje dzieci, więc był dojrzalszy, wiedział, czym to się je. Był na to otwarty, uważał, że jak będzie, to OK, ale nigdy nie mieliśmy rozmów typu: zróbmy sobie dziecko.

I świadomie nie podjęłabyś decyzji o macierzyństwie?

Pewnie do dziś nie.

Nie wyobrażałaś sobie więzi, jaką się ma z dzieckiem?

Na myśl o macierzyństwie odczuwałam wyłącznie przerażenie! Myślę, że duża część tak zwanego instynktu macierzyńskiego wynika z działania opinii społecznej, która wmawia kobietom, że bez dzieci będą bezwartościowe. Kiedy zaszłam w ciążę, ludzie gratulowali i mówili: Teraz będziesz wiedziała, na czym polega życie. W pewnym sensie mieli rację.

Ale w pewnym nie. Przecież bez dziecka nie byłabym głupsza czy mniej wartościowa.

Dziecko nauczyło mnie pewnych rzeczy o mnie samej, straciłam wiele iluzji na swój temat. Ale można też nie mieć dziecka i się o sobie pewnych rzeczy dowiedzieć czy być altruistką.

Mówią, że coś cię wtedy ominie. Nie bałaś się tego?

Nigdy nie wiesz, jak to będzie. Może cię ominąć szczęście albo tragedia. Nie decydując się na macierzyństwo, zostajesz w pozycji neutralnej. Na pewno nie rozwijasz jakiejś części siebie, ale równie dobrze nie rozwijasz wielu swoich wad lub zalet, bo nie spotkałaś jakiejś osoby, która by je w tobie wyzwoliła. W macierzyństwie jest jedna wyjątkowość: miłości bezwarunkowej. Może zresztą nie powinnam powiedzieć „w macierzyństwie”, tylko generalnie w rodzicielstwie, ale to częściej matki okazują takie uczucia. No i jeszcze jedna rzecz się uaktywnia, jak jesteś matką: instynkt. W pierwszych momentach po porodzie oprócz mleka płyną z ciebie zwierzęce instynkty. Mamy za sobą dwa miliony lat człowieczeństwa, od dwustu tysięcy wyglądamy współcześnie, ale wcześniej też byliśmy ludźmi, znającymi język, technikę i tak dalej. To dziedzictwo bierze nas we władanie, gdy zaczyna się poród; fizjologia jest związana z tą pradawną, niemal zwierzęcą stroną.

Mdłości w ciąży też są uruchamiane przez instynkt. Zmysł węchu miałam jak pies. Stację benzynową wyczuwałam na kilometr. Bryza morska przynosiła mi smród rozkładających się w wodzie organizmów. I inne niespodzianki typu niechęć do rzeczy asymetrycznych,

„brzydkich”, fizjologiczna niechęć, gdy cię mdli na widok kiczu.

Z czym jeszcze wiązała się ciąża?

Ciąża jest schizofreniczna. Wszystko, co robiłam wcześniej dla siebie – jedzenie, chodzenie, teraz musiałam robić za nienarodzone dziecko, dla niego. Pić mleko, którego nie lubię, wychodzić na spacery, dotleniać się mimo braku ochoty. Natomiast ciąża nie przeszkadzała mi w robocie. Gdybym była prostytutką, toby mi pewnie przeszkadzała w pracy, ale pocieszałam się, że pisarka-pornografka da sobie radę. A tak na serio, współczuję kobietom w zaawansowanej ciąży, które muszą chodzić do pracy, siedzieć za kasą. To zbrodnia przeciw ludzkości. Oczywiście z drugiej strony, ciąża to nie choroba, ale jednak taka zmiana, że zmęczenie powala. Nie jesteśmy feudalnymi chłopkami ani robotnicami z XIX-wiecznych fabryk. Trochę szacunku dla brzucha, oprócz urlopów tacierzyńskich dziecku się należy odpoczynek mamy.

Bałaś się porodu?

Wydawał mi się równie możliwy, co urodzenie przez pępek. Poród trwał dwa dni. Pola urodziła się w Szwecji. Nie da się przygotować na bóle porodowe. Ten ucisk skurczów jest nieludzki, mój przypominał przejeżdżanie przez ciężarówkę, wte i wewte. Najpiękniejsza chwila… tortur. Na szczęście miałam pełne znieczulenie. Ale zanim mi je podali, myślałam, że zwariuję. Prosiłam Piotra, żeby wziął siekierę i mnie zabił, podobno to pospolita prośba w takim momencie. Od rodzącej oczekuje się heroizmu. Nie wiem dlaczego. Niech robią ludziom operacje na żywca i snują legendy, że niektórzy nie krzyczą, a nawet to lubią. Myślę, że na pewno tacy bohaterowie się znajdą. Moja siostra, idąc na porodówkę, robiła sobie pedicure i zapytała położną, kiedy będzie boleć, a było już po wszystkim. Miałam nadzieję, że genetycznie u mnie będzie podobnie. Nie wierzyłam przyjaciółkom przestrzegającym: Po pierwszym skurczu żądaj znieczulenia. Myślałam, że histeryzują. U nas nadal znieczulenie nie jest w standardzie. Sądzę, że duża część depresji poporodowych bierze się z reakcji na „błogosławiony ból”. Traktowanie dzieci, kobiet, słabszych pokazuje poziom cywilizacyjny. U nas panuje barbarzyństwo, skoro skazuje się rodzące na ból.

A po narodzinach Poli coś się zmieniło w twoim podejściu do macierzyństwa? Nie myślałaś o kolejnym dziecku?

Obliczyłam, że jest pięćdziesięcioprocentowe prawdopodobieństwo, że to będzie chłopiec. Za duże ryzyko.

Naprawdę nie chciałaś mieć syna?

Zamieniłabym się w matkę wielbiącą, znam takich mnóstwo. Wychowałabym narcystycznego dupka, w każdym razie jest duże prawdopodobieństwo, że tak by się stało.

Z córką łatwiej, chociaż Polę na pewno też skrzywdziłam. Trudno być matką i pisarką grzebiącą się we własnym ego, trudno być zarazem stukniętą i odpowiedzialną. Nawet samej ze sobą ciężko to załatwić, a co dopiero przy dziecku.

No ale mogła być druga córka. Czemu nie chciałaś mieć więcej dzieci?

Po urodzeniu Poli zrozumiałam, czym jest posiadanie dziecka i że następnego już mieć nie będę, bobym umarła – przy porodzie i po porodzie. Zdobycie Mount Everestu to jest przy tym pikuś, bo tam masz maskę z tlenem, a przy wychowaniu dziecka musisz liczyć tylko na siebie. Poród fizjologiczny jest pierwszym etapem narodzin człowieka, drugim porodem jest wychowanie. Miałam prawie czterdzieści lat, wiedziałam, że fizycznie już nie dam rady, chyba że bym sobie leżakowała, a koło mnie biegałaby służba. Przez pół

roku, wstając do dziecka, musiałam w sobie kości składać, są tak poluzowane przez hormony porodowe. A tu jeszcze musisz psyche sobie uczesać. Jeśli ktoś nie ma dziecka, nie rozumie, że to jest koniec poprzedniego żywota. Przy noworodku jakość życia spada do zera. Nie wysypialiśmy się dwa lata, przeżywałam horror przy każdej dziecięcej chorobie,

skrzywieniu buzi. Maleństwo otwiera paszczę i widzisz tam dżumę. Prawie mdlejesz, a okazuje się, że to zwykła afta, każde to przechodzi, do wyleczenia w dzień.

Macierzyństwo jest niesamowitym poświęceniem, załatwia kobietę na amen. Półtora roku po urodzeniu córki weszłam na stół i pomyślałam: Pierdolę, chcę przeczytać ten artykuł do końca. Uparłam się i ignorowałam pytania Piotra i piski Poli, aż doczytałam. Sukces matki Polki – pierwsze wolne, niezależne pół godziny poświęcone nie na sen czy zarobek.

Rozumiem, że kiedy kobieta siedzi ciągle sama z dzieckiem, może zwariować.

Zwłaszcza gdy jest młoda, widziałam to u sąsiadek. Byłam najstarszą matką na osiedlu, miałam luz pracy w domu i stabilizacji, Piotra prawie cały dzień do pomocy, a jednak padłam.

Dziecko nie cementuje relacji?

Wszystko przemontowuje. Ciągła odpowiedzialność i brak czasu. Nic nie jest lepiej, jest o wiele gorzej. Myślę, że dziecko może powstrzymać decyzję o rozstaniu w momencie kryzysowym, ale nie cementuje związku. Większość par, które znam, rozstała się wkrótce po narodzinach dziecka. Taka mała istotka przycina ego dorosłych. Niektórym za bardzo, więc pękają więzy. Pozorne, jak sądzę.

Mówiłaś, że macierzyństwo pozwoliło ci się pozbyć iluzji na swój temat. Jakich?

Mówią ci, że gdy się kładziesz i nie masz wyrzutów sumienia jako matka, to dobrze.

Chyba nie miałam takiego dnia, żeby nie mieć wyrzutów sumienia. Ciągle miałam do siebie żal. Że za dużo, za mało. Gdy Pola miała dziewięć–dwanaście lat, zupełnie się nie sprawdziłam, przechodząc własne kryzysy. Chyba lepiej by wtedy było, żebym w ogóle zniknęła. Lepszy jest brak matki niż nie-matka. Na szczęście Pola jest dojrzalsza ode mnie, mądrzejsza w wielu sprawach. Cieszę się, że mam takie dziecko. Ale artysta i macierzyństwo to nie jest najlepsza mieszanka. Artysta jest narcystyczny i kiedy nagle pojawia się drugie istnienie od niego zależne, to… Współczuję i dziecku, i matce. Dlatego faceci artyści wybierali sobie służące. Pola wolała Piotra ode mnie, kiedy była mała. Lepiej ją kochał, nie jak mój ojciec mnie – nieprzytomnie, po prostu sensowniej, spokojniej, bez tych jazd góra−dół, piekło–niebo, w które często wpadałam. Myślę, że ojciec jest potrzebny, żeby matka nie zwariowała, matka niemowlęcia, bo to bardzo trudny moment.

Dwoje rodziców to podwójna kontrola, gdy któremuś może coś nie wychodzić. W naszych czasach pełna rodzina jest luksusem. Ale jeśli któreś z rodziców nawala, luksusem jest wychowanie dziecka w pojedynkę, tak żeby zapewnić mu spokój. Sądzę, że dziecko potrzebuje spokoju; to rodzaj miłości.

A może artystka powinna żyć z kimś, kto będzie pełnił taką rolę jak kiedyś te służące geniuszy?

Nie znam faceta w takiej roli. Może być zafascynowany kobietą artystką, ale fascynacja to nie współpraca. Rok, góra trzy lata wspólnej jazdy i tyle, gdy pojawią się kłopoty. Ale

nikt nie musi nikomu służyć, bo chodzi o partnerstwo szanujących się, twórczych osób, a nie o feudalny wyzysk.

Twój partner chyba zawsze podsycał w tobie artystkę. To on zachęcił cię do napisania

Polki – dziennika ciąży.

Tak. Powiedział, że nikt jeszcze czegoś takiego nie napisał. Miałam wątpliwości, że to zbyt intymne. Ale przekonał mnie, że w ginekologię nie zjadę. Przemyślałam…

Nałkowska Granica, Gretkowska Macica. Czemu nie?

Polka to jedna z twoich najbardziej znanych książek, bestseller. Czytelnicy mówili ci, że miała na nich wpływ?

O, i to jaki! Niektórych zainspirowała do tego stopnia, że mają dziecko. Spotykam wiele Polek – podobno nastała moda na to imię po książce. Mówię, że pisarz nie odpowiada za wpływ, jaki wywiera jego pisanie. Stałam się dzięki Polce zapładniaczką (intelektualną), pisarką chrzestną.

I prowokatorką, jak zwykle. W książce opisałaś reakcje fizjologiczne kobiety w ciąży, również te wstydliwe. To też szokowało.

Chyba ludzi pozbawionych fizjologii, którym dzieci przynosi bocian, wycierając nogi o wycieraczkę, żeby nie pobrudzić. Ciąża jest przeżyciem zarazem intymnym i uniwersalnym. Jedyna i powtarzalna, powielana w miliardach podobnych etapów.

Powinna być opisana, dostać słowa do wyrażenia tego, co pierwotne i metafizyczne jednocześnie, bo takie to jest. Matka i dziecko, najpierw nie do rozdzielenia, a potem wyszarpywane bólem. Wszystkie obiekcje zniesmaczonych minęły po rekomendacji Czesława Miłosza. Książka ze stemplem noblisty nie mogła być zła.

Jak wychowujesz Polę?

Chyba w ogóle, ino towarzyszę. Przystosowuję się do jej rozwoju. Udaję mamę, a ona dziecko. I świetnie się bawimy.

Czyli nie miałaś żadnych pomysłów na to, jak to się robi?

Miałam tysiące pomysłów, żaden nie wypalił. Na początku próbowałam wychowywać ją

„bezstresowo”, to chyba pokłosie naszego pobytu w Szwecji, tam obowiązują łagodniejsze, nie tak autorytarne normy. Jedynym ograniczeniem było bezpieczeństwo, poza tym stawialiśmy na ułańską fantazję. Polusiu, co zjesz na śniadanie?, pytaliśmy. Poproszę buta, odpowiadała. Dla żartu upewniłam się, czy gotowany, czy surowy, ze sznurówkami czy bez… Na szczęście w ostatniej chwili rezygnowała. Dziecko tak naprawdę wychowuje się samo, tylko nie można mu przeszkadzać. Wychowanie jest asystą. Noworodek przychodzi na świat z temperamentem, charakterem i dobrocią. Według mnie dzieci, same w sobie, nie mają wad. Są emanacją wad i zalet swoich rodziców. Trzeba o nie dbać, chuchać, dmuchać, ale się nie wpierdalać.

A nie wychowasz wtedy potworka?

Z małą Polą raczej nie mieliśmy problemów, tylko raz się zamieniła w potworka.

Pamiętam pewien dzień, kiedy wpadła w szał, gdy odmówiliśmy jej trzeciej kolejki lodów.

Zaczęła wyć i gryźć. Zmieniła się w Hannibala Lectera i próbowała zjeść Piotra, przy czym zresztą uszkodziła sobie mleczny ząb. Przetrzymaliśmy i jak ręką odjął, wrócił

aniołek.

Jakie są najczęstsze błędy, które popełniają rodzice?

Myślę, że jednym z nich jest narcyzm – podstawowa wada naszej epoki. Chcemy być tak wspaniali, żeby bezgranicznie nas uwielbiano. Z drugiej strony wiemy, że do idealnego rodzica wiele nam brakuje – grzeszymy brakiem uwagi czy niecierpliwością i zagłuszamy w sobie poczucie winy. Między narcyzem a poczuciem winy trwa uczuciowa rozgrywka o wielką stawkę – miłość dzieci, która ma nam wynagrodzić inne deficyty miłości, choćby tej, której sami nie dostaliśmy od własnych rodziców. Zabawkami, gadżetami staramy się zakleić tę wyrwę we własnych sercach.

Może nie trzeba się tak starać? Któryś ze znanych terapeutów powiedział, że wystarczy piętnaście minut dziennie, żeby utrzymać kontakt z dziećmi.

To i tak nieźle jak na przedłużone o cztery minuty konsekwencje stosunku – ten przeciętny trwa statystycznie jedenaście minut. Według mnie tutaj nie chodzi o ilość czasu, ale o jego jakość. I podejście tego, kto się opiekuje dziećmi, jego dojrzałość. A kto jest dziś tak naprawdę dojrzały? W naszych dziwnych czasach pojęcia młodości i starości stoją na głowie, może dopiero dziadkowie są na tyle dojrzali, żeby harmonijnie wychowywać dzieci.

Wam pomagali?

Moja mama radami. Jest zbyt schorowana, żeby „dziecka pilnować”. Pola nadal, gdy źle się czuje, dzwoni do babci – babcia jest wyrocznią zdrowotną, nawet w sprawie pójścia do szkoły, czy już wolno. I bardzo się cieszę, że tak jest. Że mogę Polę zawieźć do Łodzi, do babci, dziadkowie już nie żyją. Chciałabym, żeby kiedyś nasze relacje były takie jak moje z mamą.

Skoro już rozmawiamy o dojrzałości. Czy myślisz, że pęd młodych do dorosłości jest dobry?

Przecież te dzieci nie widują zbyt często dojrzałych dorosłych. Ludzi harmonijnych, odpowiedzialnych. Fasada bogactwa czy seksu nie jest dojrzałością. Nasza kultura jest infantylna, handlowo-infantylna. Wychowuje się konsumentów, a nie odpowiedzialnych dorosłych. Dorosłością nie jest naśladowanie Barbie, a potem wystrzyżenie sobie warg sromowych jak aktorka porno… W XVIII wieku noszono białe peruki, ceniąc sobie dojrzałość. Ale co skrywały te peruki? Bywało, że i główkę dziecka. To często się staje metaforą naszych czasów. Ważna jest dojrzała odpowiedzialność, a nie przebieranki.

Trzeba być podejrzliwym wobec kultury, bo ona nam różne rzeczy wmawia. Nie tylko dzieciom, dorosłym też. Kobietom wmawia się różne rzeczy i one w to wierzą.

Na przykład?

Że jak się połączy materiał genetyczny z zygotą, to tam jest dusza.

Nie wierzysz w to?

Nie, jestem tomistką. Święty Tomasz z Akwinu uważał, że dusza wchodzi w zarodek w czterdziestym dniu życia. A u dziewczynki w osiemdziesiątym. Do tego czasu możesz dokonywać aborcji, jeśli jesteś katoliczką.

Jesteś zwolenniczką aborcji na życzenie?

Jakiej aborcji na życzenie? Przystanek może być, kurwa, na życzenie! Jestem zwolenniczką wolności kobiety. Mogę żyć, jak chcę, ciało jest częścią mnie i niech nikt nie narzuca mi wyborów moralnych ani nie bierze za nie odpowiedzialności. Jeśli ktoś mówi, że płód ma duszę, to znaczy, że jajeczko i plemnik mają półduszę. W takim razie nie wolno używać środków antykoncepcyjnych, aby nie zagrozić półduszy! Trzeba być konsekwentnym.

A co powiesz tym, którzy myślą inaczej?

Niech sobie myślą! Mają prawo! Ale nie wolno tego narzucać – nie wolno narzucać żadnej wiary, bo to wiara. Podobno żyjemy w społeczeństwie demokratycznym, nie w kruchcie. Gdyby większością byli jehowi, zakazano by transfuzji krwi. A jeśli do władzy dorwałaby się sekta perwersyjnych dentystów, wyznawców świętości któregoś zęba, wyznawalibyśmy nienaruszalność szóstek lub siekaczy. Zakaz ich borowania czy wyrwania, musielibyśmy znosić ból jako świętość. Człowiek bez szóstek nie pójdzie do Nieba. Udowodnij, że się mylę :)

Mówiłaś, że sama nie usunęłabyś ciąży.

Miałam warunki do wychowania dziecka, miałam dobrego partnera. Nie wiem, jak bym się zachowała, gdybym była bardzo młoda i nie byłoby mnie na to stać albo gdyby Piotr nie nadawał się na ojca.

A feministka może się narodzić w kobiecie poprzez macierzyństwo? To się jakoś łączy?

Myślę, że tak. Uświadamiasz sobie wszystkie bariery. Nawet mężczyźni stają się wtedy feministami – jeśli kochają swoje kobiety. Podczas spotkań Partii Kobiet było wiele par z wózkami i ci młodzi chłopcy mówili: „Dopiero teraz widzę, jak traktuje się kobiety w Polsce”. Ale druga strona medalu jest taka, że statystycznie po pierwszym dziecku zadeklarowani młodzi feminiści zmieniają zdanie – matka zostanie w domu, bo on więcej zarabia. On jest zmęczony i tak dalej. Wpływ macierzyństwa na feminizm? Przykład

pierwszy z brzegu? Nie mogłam wejść do autobusu z wózkiem. Czas powinien iść naprzód, a z drugiej strony pędzi do tyłu. Jesteśmy w takim wielkim przeciągu.

Czym jest dla ciebie feminizm?

Myślę, że oznacza nieuświadomioną wolność kobiet. Muszą dojść do tego – jedne wcześniej, drugie później – że są wolne, bo tego wymaga ludzka godność. Feminizm to kobieca godność. Mężczyźni mają swój interes w trzymaniu kobiet w niewolnictwie, jak w hodowli zwierząt w pół klatkach, w pół wolności. Jeśli robią tak same kobiety, to albo sobie tego nie uświadamiają – i mam nadzieję, że dojdą do tego z czasem – albo działają z innych pobudek, jak choćby Kaja Godek. Etatowa zwolenniczka zaostrzenia aborcji, która pracuje w państwowej spółce i nie chce powiedzieć, ile zarabia. Jeśli pracuje w państwowej instytucji i dostaje pieniądze od nas, to jest to też moja sprawa. Natomiast to, czy chcę mieć dziecko i czy je urodzę, jest moją prywatną sprawą. A w Polsce jest odwrotnie – intymnością zarządza prawo, prawem prywatne widzimisię.

Z jakich powodów kobiety dręczą siebie nawzajem?

Mają z tego jakąś korzyść – a to faceta, a to spokój i podziw otoczenia. Nie wszystkie chcą być wolne. Coś innego wynagradza im brak wolności. Powiedziałam kiedyś, że Polki są szyitkami, jak kobiety w krajach arabskich. One mają zasłonięte ciała i dziurę na oczy.

My możemy chodzić w bikini, a oczy zasłaniamy sobie same. Nie chcemy pewnych rzeczy odważnie widzieć, wolimy cichą frustrację i uległość. Badania mówią, że Polki i Japonki są najbardziej sfrustrowane. Jesteśmy świetne w domowym harakiri. Polki gejszami Europy.

Wolność to też wyzwanie, może kobiety się jej boją?

Może. Wolność to odpowiedzialność, a ta jest trudna. Zadowalamy się gestami –

kwiatkami, komplementami, obietnicami. A nie widzimy, że często, gdy ktoś na pokaz całuje po rączkach, w rzeczywistości ma nas w dupie i tam mu można tą rączką pogmerać.

Mężczyźni się boją silnych kobiet?

Ci słabi tak. Gdyby tacy nie byli, nie obawialiby się podzielić władzą, nie obawialiby się prawdziwego partnerstwa.

Nie mam dzieci, ale słyszałam, że kiedy je masz, już do końca życia towarzyszy ci lęk.

Mam za dużą wyobraźnię, jestem potwornym cykorem. Myślę, że zniszczyłam Poli część dzieciństwa przez to, że ciągle się bałam – o nią, ale też różnych innych rzeczy. Przy drugim byłoby inaczej. Sama byłam drugim dzieckiem. Drugie, to dziecko „zapasowe”, wychowuje się z mniejszą dawką lęku, niepewności. Ale ten lęk z czasem się rozpuszcza.

Im dzieciak starszy, tym jest lepiej. Mam do Poli zaufanie. Ona jest dojrzalsza ode mnie, często mnie koryguje: „Mamo, nie powinnaś rozmawiać z obcymi na ulicy, co ty robisz?”.

Zamieniamy się rolami. Ma świetny stosunek do pieniędzy. Jak dostaje kasę, nie wyda

całej od razu – w przeciwieństwie do mnie. Jeden sukces wychowawczy mam na koncie na pewno: wychowałam ją bez kompleksu tak zwanego znanego rodzica. Do tego stopnia, że w dzieciństwie uważała, że jak dorośnie i nic jej się nie uda, zostanie pisarką. Bo matka jest niepoważną osobą, bez zawodu i pracy.

W jednym z programów mówiłaś, że jej nie rozpieszczasz.

Rozpieszczamy ją dziko. Ale mówię też, że gdy skończy szkołę, ma iść do pracy. Nie jest księżniczką. Albo może wyjechać do Szwecji – ma obywatelstwo szwedzkie – wziąć pożyczkę i studiować, gdzie chce. My jej nie będziemy już utrzymywać. Mam nadzieję.

Jaką dziś osobą jest Pola? Podobną do ciebie? Do Piotra?

Uważa się za normalną i nabija się z nas, dziwaków. Będzie brakować jej komentarzy, sprowadzających na ziemię, typu: „Nie było mnie kilka dni i co zastaję? Na ścianie wisi naleśnik. Wiem, wiem, ciekawa forma, ale jednak to nie Picasso ani portret przodków, tylko nieudany placek. A nocą idę do kibla i lecą kamienie. Kiedy wydoroślejecie?!”.

Rzeczywiście powiesiłam na ścianie naleśnik, który nie wyszedł Poli; piękny był, totemiczny. Kamienie przywiezione z Gotlandii miały fajny kształt i energię – położone na klapie sedesu, pasowały. Wspólne poczucie humoru bywa cenniejsze niż więzy krwi.

A przynajmniej weselsze od rodzinnych tragedii.

Pola jest racjonalna?

Bardzo. Nawet gdy widzi „cud”, jak podczas obrzędów buddyjskich, gdy rozsuwają ci się kości ciemiączka, szuka racjonalnego wytłumaczenia. Ale dziecko w domu to jest zupełnie inna osoba niż ta, którą widzą znajomi. Z nami jest bardziej dziecinna. Bardzo długo, dyslektycznie, nie odróżniała lewej od prawej strony. Chcąc powiedzieć, że nas kocha, stwierdziła: „Nie wiem, po której stronie mam serduszko, więc kocham was dwoma”.

Macie dobry kontakt?

Czasem za dobry. Czytam w niej, znając od urodzenia. Lubimy razem chodzić po górach.

Ma lepszą orientację i tam jest przewodniczką, więc zamieniamy się rolami. Dla mnie to komfort! Uwielbiam, gdy przejmuje stery, widząc moją nieudolność. Ma w sobie absolutną pewność dyslektyka. Nie pytaj, skąd coś wie, bo się pogubi. Słuchaj i podążaj, jak nasi przodkowie tysiące lat temu, zanim wynaleziono pismo. Dyslektyk przerabiał trzydzieści myśli na sekundę, bo myślał obrazami, a nie słowami. Zbierał jak kurz niezauważalne sygnały, informacje i prowadził plemię do źródła albo chronił przed niewidocznym jeszcze drapieżcą. Dlatego geny dyslektyczne przetrwały. Rok temu byłyśmy w Paryżu. Dużo jeździłyśmy metrem. Pola nie zna języka, nie czytała napisów i map pod ziemią. Musiałam znaleźć skomplikowaną przesiadkę, biedzę się, mimo że znam miasto i metro niemal na pamięć. A ona w sekundę mówi, którą linię i stację wybrać. Nie wydobyłam z niej, skąd wiedziała, prędzej doprowadziłabym ją pytaniami do łez bezradności: Wiem, bo wiem!

Zaskakujemy tak siebie nawzajem. Chwilę potem wmówiłam jej, na stacji Luwr, gdzie są kopie rzeźb na peronie, że wjechałyśmy metrem do muzeum. Właściwie to uprawiamy sport wzajemnego robienia siebie w balona przy każdej nadarzającej się okazji. Tym łatwiej, że świat jest niewiarygodny.

A nie przeszkadzało ci nigdy to, że Piotr ma dzieci z poprzednich związków? Pola jest jego szóstym dzieckiem.

Nie, cieszę się z tego. Dobrze, że Pola ma rodzeństwo. Poza tym jego dzieci pogłębiają nasz związek.

W jaki sposób?

Przy każdym dziecku jesteś inna, poznajesz wiele twarzy osoby bliskiej. Dopiero kiedy urodziła się Pola, zrozumiałam, co on może czuć do swoich dzieci, stałam się lepszą

„macochą”. Jak bardzo jest im potrzebny. Chociaż ostatnio dowiedziałam się, że najstarszy syn Piotra – Antoś – nie wie, co znaczy słowo „pasierbek”. Tak go podpisałam na Instagramie, a on od razu czujnie zareagował. Są dobre chwile i tragiczne. Jeden z synów Piotra zginął, to może zrozumieć tylko ktoś, kto przeżył śmierć dziecka. Przejść przez to razem, jakby się wchodziło w inny wymiar – tego nie da się opisać, z trudem da się przeżyć.

Ostatecznie powiedziałabyś, że jesteś dobrą matką?

Starałam się. Zostałam matką w dojrzałym wieku. Robiłam więc, co mogłam, żeby było dobrze. Czy mi się udało? Myślę, że drugie dziecko byłoby poprawką tego egzaminu, który próbowałam zdać jak najlepiej, a pewnie pod wieloma względami oblałam. Dziecko go zdało, jest super.

Dziś, kiedy już je masz, rozumiesz tych, którzy dzieci nie mają?

Oczywiście. Kocham Polę nieskończenie, życie bym za nią oddała, ale absolutnie rozumiem ludzi rezygnujących z bycia rodzicem. Decyzja o posiadaniu dzieci oznacza olbrzymie zaufanie do życia. I optymizm, może zresztą on jest instynktowny i to żadna zasługa? Nie ma na świecie nic bardziej optymistycznego niż psy biegnące w poszukiwaniu suki i ludzie świadomie planujący dziecko. Ale nie każdy musi być optymistą, jeśli nie ma instynktu.

X.

STAJENKA DLA ZABŁĄKANYCH DUSZ – DOM

Jesteśmy w twoim domu. Jaka jest jego historia?

W ogrodzie urzęduje młody szpak. Ma gniazdo w spróchniałym drzewie. Patrzy tu, zgodnie z przysłowiem, jak szpak w pizdę. Gapi się na mnie. Pomyślałam, że go oswoiłam, a one po prostu tak mają, że się gapią, ptasie inteligenciki.

A możesz raz opowiedzieć coś bardziej tradycyjnie?

W ciąży ma się różne zachcianki. Mnie się zamarzył drewniany dom. Wychowywałam się w takim u cioci, był kilka domów dalej od naszego. Z desek, drewniak, tak się mówi w Łodzi. Sporna 16, bez wody, bez toalety, rynsztok płynął ulicą, kibel w komórce.

Prawdziwy piec na fajerki, zapach węgla. Dziewiętnasty wiek. Uwielbiałam ten dom.

Czułam się w nim bezpiecznie. A gdy włączają się hormony i instynkt – chociażby w ciąży, bezrozumnie pragniesz się do takiego domu przeprowadzić. Zwierzęta też tak mają, ryby instynktownie wracają pod prąd rzeki, do miejsca, gdzie się urodziły, ptaki też.

Ciąża jest powrotem do natury, rządzi nią przyroda, ty tylko asystujesz i możesz się temu przyglądać. Dlatego napisałam Polkę, z całą swoją antropologiczną wiedzą i doświadczeniem podbitym potęgą tego stanu błogosławiono-naturalnego. W myślach lgnęłam z noworodkiem do nieogrzewanej chałupy bez wody. Zupełna bzdura. Rok po urodzeniu Poli znalazłam nasz dom w podwarszawskiej wiosce. Bardziej chałupa niż drewniak. Trochę koślawy, skrzypi jak skórka od chleba.

Może skrzypi, bo jest nawiedzony?

Scenerią dla żadnego horroru chyba nie był – został wybudowany rok przed tym, jak się tu wprowadziliśmy.

A wprowadziliście się dokładnie kiedy?

Siedemnaście lat temu.

Jak go znalazłaś?

Po przyjeździe do Polski ze Szwecji robiłam kurs prawa jazdy i powiedziałam instruktorowi, że marzę o domu i/w ogrodzie. Dość miałam bloku na strzeżonym osiedlu.

Zwierzałaś się swojemu instruktorowi?

Długo z nim jeździłam, gadaliśmy jak ludzie, o rodzinach, marzeniach, skurwysynach na drodze…

I jaką rolę on pełni w historii twojego domu?

Jak to na kursie, kazał jechać w lewo, w prawo, aż dojechałam do osiedla dworków polskich, które instruktor znał.

Po prostu wysiadłaś i kupiłaś?

Za drogie były, ale Piotr znalazł w gazecie ogłoszenie: „Dworek polski tanio”, niedaleko tamtego osiedla, a właściwie chutoru, tak to rustykalnie wygląda. Dzwoń, mówię, to dla nas. Dworek wydawał mi się ideałem architektury – literacko romantyczny, nie za duży, bez zadęcia i wpisujący się w krajobraz. Trochę się przestraszyliśmy, gdy wyszło, że sprzedażą nie zajmuje się właścicielka, tylko sąsiad – muzyk.

No tak, to tłumaczyłoby, dlaczego dom stał pusty – sąsiad z puzonem.

Dokładnie tego obawiał się Piotr – muzyk mieszka obok, na nasz przyjazd schowa instrument, a potem łubudubu. Ale nic z tych rzeczy, sąsiad był dyrygentem. A dom wspaniały. Miodowe drewno, białe ściany, renesansowo-tarotowe kafle podłogowe, kopia tych z pałacu papieskiego w Awignonie. Widok na pola i dębową aleję. Sąsiedzi bardzo mili, powiedzieli, że byłoby super, gdybyśmy tu zamieszkali. Zdecydowaliśmy się w godzinę. Stare mieszkanie w bloczku sprzedaliśmy ze stratą.

Jak to? Przecież masz smykałkę do biznesu.

Nie do takiego. Do tego trzeba mieć cierpliwość i czas. A jak ja się na coś decyduję, to od razu.

Ani ty, ani Piotr nie wychowywaliście się w drewnianych domach.

Piotr się wychował w blokach w Warszawie. Miał dziadków w drewnianym domu w Lublinie. Ja się wychowałam w murowanym poniemieckim, ale z działką obok. Jak mówiłam, u cioci, ulicę dalej, był drewniak i poczucie bezpieczeństwa, ciocia zawsze w domu była, bardzo kochana.

Nie chciałaś mieszkać w Warszawie?

Nie lubię mieszkać w mieście. Kluby, kina, teatry? Mogę dojechać, to łatwiejsze, niż uciec w przyrodę. Wracam tutaj z Warszawy, jakbym jadąc przez las, brała prysznic z zielonego światła, oczyszczam się z brudu, tłoku, nadmiaru. Nie jestem miastowa. Jestem zbyt neurotyczna na sąsiadów przez ścianę, nad głową.

Jak każdy artysta, jesteś też pewnie przesądna. Wyznaczyłaś przeprowadzkę na odpowiedni dzień? Powinna się odbyć w środę lub sobotę, bo to dzień maryjny.

Nie wiedziałam o tym. Zadbałam za to o odpowiednią koniunkcję Wenus i Merkurego.

To może – bo to też ważne – pamiętasz swój pierwszy sen w nowym domu?

Niestety, nie. Nie mogłam spać, zdarzyło się wszystko, co najgorsze! Odpadł kawał

sufitu, część domu została zalana, uruchomiły się alarmy, wysadziło korki. Co przysypialiśmy, przyjeżdżała ochrona. Dom jęczał jak potępiona dusza. Najstraszniejsze złudzenie, że po domu biega szczur i mi dziecko zagryzie. A to była kuna na strychu i między ścianami.

Dziś już tak łatwo nie panikujesz?

Oswoiłam się z odgłosami, odróżniam je jak ktoś, kto nauczył się obcego języka i odróżnia pogróżki od próśb, nie tylko po tonie. Nie przeszkadza mi, że kiedy wieje wiatr, wszystko tu buja się jak na promie do Szwecji. W środku nasz dom jest wymoszczony wygodą, taka stajenka dla zabłąkanych dusz.

Co się w tobie zmieniło po przeprowadzce na wieś?

Nie przyniosłam miejskich zwyczajów: trawniczek, przystrzyżone drzewa. Rośnie nam prawie łąka, mech, kwiaty polne, łysy placek. Tak jest lepiej i dla przyrody, i dla nas –

mniej koszenia. Drzewa w stylu angielskim, co wyrosło, to rośnie. Jedyna inwestycja to platan. Urósł w naturalny baldachim i mamy w lecie zielony, szumiący cień na tarasie. To drzewo Piotra, sam je sobie przywiózł od ogrodnika, posadził i zadbał. Potem się okazało, że w druidzkich czarach-marach platan opiekuje się urodzonymi wtedy, kiedy i Piotr.

Z kwiatów, jak się przekonałam, rosną te, co chcą. Malwy odmówiły współpracy. Za to irysy i peonie oraz gigantyczny rabarbar z Syberii będą tu chyba zawsze, nic im nie szkodzi.

Wrosłam w lokalny rytm. Co piątek, kiedy piał kogut, szłam odebrać jajka od sąsiadki, pani Apolonii. Prawie stuletnia staruszka pracująca dla przyjemności i zdrowia na polu obok, a u nas raczkująca Pola. Zmiana pokoleń. Pani Apolonia w jeden dzień zaniemogła, wezwano rodzinę. Było ciemne, pochmurne popołudnie; zapytała, czemu tak jasno.

Zamknięto więc okiennice. „Jeszcze widniej, zgaś”, pani Apolonia poprosiła córkę, która się zorientowała, o co chodzi. „Mamo, idź do tej jasności”, podpowiedziała i tak się stało, po jednym westchnieniu. Jasność do jasności. Pani Apolonia była cudowną osobą.

Na wsi zaczęłam dostrzegać moc żywiołów. I dziwne zwyczaje przyrody. Kiedyś Pola wrzuciła do rowu melioracyjnego żółtą zabawkową kaczuszkę. Kilka dni później zjawiły się tam kaczki i myśląc, że to porzucone pisklę, zaczęły się nim opiekować. Długo uczyłam się rozpalać ogień w kominku. Teraz umiem jak harcerka – jedną zapałką!

Zafascynowała mnie też powtarzalność zjawisk. Jesienią, zawsze o tej samej porze, kwadrans po dwudziestej trzeciej, do kominka przychodzi pogrzać się pająk. Latem pod progiem pojawia się jaszczurka. Nazwaliśmy ją Jadzia.

A oprócz Jadzi macie w domu jakieś zwierzęta?

Nie, to za duża odpowiedzialność. Kiedyś mieliśmy psa. Teraz do nas przychodzi pies byłego sołtysa, kultowy Albercik. Jest psem wybitnie inteligentnym, co widać po jego tuszy. Ledwo się rusza, bo wszyscy go karmią. Swoją inteligencją potrafi każdego skłonić do tego, żeby rzucił mu coś na pożarcie. No i odwiedza nas regularnie Mietek, kot sąsiadów, wielbiciel żywności organicznej. Zwykłym mięsem ze sklepu gardzi.

A co się stało z psem, którego mieliście?

Genialny psiak. Bardzo spokojny, mimo że był szczeniakiem, leżał półtorej godziny przy nogach i nic, żadnego niepokoju, szczekania. Do tego nie sikał w domu. Owczarek szetlandzki, wyglądem przypomina zminiaturyzowaną Lassie, czyli owczarka collie –

trzecia rasa w rankingu psiej inteligencji. Wybierając mądrzejszego, ryzykowałabym kompromitację, owinąłby mnie wokół ogona. Nasz psiak nie miał jeszcze roku, kiedy wyjechaliśmy na wakacje i daliśmy go na przechowanie siostrze. Kiedy wróciliśmy, udawał, że mnie nie poznaje. Przestawił się na siostrę, karmiła go smakołykami. Nie specjalną suchą karmą, tylko szyneczką i rarytasami dla ludzi.

Macie tu piękne, drewniane meble. Sama je wybierałaś?

Tak. Nie lubię staroci. Międzywojnie to dla mnie ponuractwo. Wolę styl francuski –

lekki, z przecierkami. Staram się uprawiać rękodzieło, szczególnie decoupage, prosta technika i szybko widać efekt. Drzwi wejściowe ozdobiłam decoupage’em z renesansową Madonną. Pomocnik stolarza, chłopak z Puszczy Knyszyńskiej, na ich widok przeżegnał

się, sądząc, że obraz święty. Nauczyłam się też woskować podłogi i stoły.

Wróćmy na chwilę do początków. Gdzie mieszkaliście po powrocie ze Szwecji?

Na strzeżonym osiedlu w Józefosławiu.

Co z nim było nie tak?

Nie wiedzieliśmy, że budowanie wtedy, w końcu lat 90., mieszkań w Polsce, nawet za duże pieniądze, może być takim oszustwem. Wypicowane, na korytarzach dywany, reprodukcje obrazów, nastrojowe lampeczki. Osiedla z parkiem pośrodku – według reklamy. W realu dwa kikuty drzew, to był ten park, ale przyszłości. Zadzwoniłam do biura sprzedaży, pytam, o co chodzi. „No, trochę na wyrost napisali w folderze o zieleni”, wytłumaczono mi. Dokładnie tak jak cała Polska jest na wyrost, dla smarkaczy. Sam budynek? Jak się później okazało, nieocieplone ściany, więc mieliśmy przeciąg nie wiadomo skąd, a w Wigilię zamarzły nam okna od środka. Niepodłączone rury, ścieki lały się między ściany, póki nie zalały garażu i odkryto, co tak śmierdzi od pół roku w jednym z pokoi. Wcześniej administracja, w odpowiedzi na nasze skargi, radziła wynająć ekipę do sprzątania, bo wiadomo – artyści i długowłosi syfią. Poza tym dom był chyba z odchudzonej technologii kanadyjskiej, niemal z dykty. Słyszałam, jak sąsiad mieszkający po skosie piętro niżej gra na komputerze. Kiedy Pola miała dwa miesiące, zostawiłam ją

w przedpokoju w nosidełku i zaczęła na nią kapać woda po drucie żarówki. Mieszkaliśmy pod dachem, a czasem miałam wrażenie, że bez dachu. Koszmar.

A sąsiedzi?

Cała Polska na widelcu. Pośrodku osiedla stał domek gościnny, który w cywilizowanym kraju służy zabawie do dwudziestej drugiej, i to raczej cichej. A tam ludzie, chyba najebani, wrzeszczeli do rana. Było sporo dupków, którym zamożni rodzice kupili mieszkania, żeby się ich pozbyć. Orgie, a ściany cieniutkie. Przyjeżdżały prostytutki, wzywano policję. Niektórzy byli tak naćpani, że parkowali auta w piaskownicy.

W tygodniu korpo, w weekend wóda, narkotyki. Osiedlowi ochroniarze, zachwyceni ładem świata, rzucali teksty w stylu: No tak, żonki chodzą z dziećmi, a mężowie zarabiają.

Miałam ochotę podejść i powiedzieć, że ja też pracuję. I może przestaliby brać kasę od naćpanych dupków, których ostrzegają, gdy przyjeżdża policja.

Jak ci się udawało pracować przy małym dziecku? Do pisania potrzebne jest skupienie.

Gdy tylko wróciłam z porodówki, dostałam telefon z propozycją cotygodniowych felietonów. Zgodziłam się, a nie mogłam jeszcze normalnie siedzieć i kręgosłup łupał po znieczuleniu. Pracować można, kiedy dziecko śpi.

Ale ciągle musisz coś koło niego robić, karmić piersią…

Karmiłam butelką. Dzieliliśmy się z Piotrem obowiązkami.

Nie karmiłaś piersią?

Karmiliśmy butelką. Nie miałam pokarmu. Najpierw chciałam, bo chyba zdrowiej. Ale potem poprosiłam Matkę Naturę, żeby nie mieć, gdy zaczęło cieknąć. Straszny ból.

Naprawdę? Poprosiłaś i nie miałaś mleka? Słyszałam tylko o tym, że menopauzę sama sobie wywołałaś.

Też.

Jak to się robi?

Opisałam to chyba w Kosmitce. Nie chciałam już mieć okresu – co miesiąc zalewa cię krew, na basen nie możesz iść, urlopu sobie zaplanować. Miałam straszne bóle comiesięczne, szaleństwa PMS-u. Urodziłam już dziecko, nie chciałam mieć kolejnych –

nie stać mnie na to było ani fizycznie, ani psychicznie. No to wzięłam podpaski, zapakowałam, przewiązałam wstążką i powiedziałam Bogu: „Bardzo cię proszę, weź to cierpienie ode mnie”. I miałam menopauzę w rok po urodzeniu Poli, w wieku trzydziestu ośmiu lat. Pewnie były inne powody, mniej boskie, ale tak zrobiłam i wierzę, że podziałało.

Przynajmniej mam ładną legendę do szybszego starzenia.

Fajnie, wygląda na to, że o cokolwiek poprosisz, dostajesz.

Proszę o rzeczy nieskomplikowane. O zmianę cen ropy naftowej nie prosiłam.

Można wpływać wolą na rzeczywistość?

Nie ma rzeczywistości odrębnej od naszej psychiki, chociaż psyche bez materii daje sobie radę. Minęły czasy Kartezjusza, głoszącego, że psychika i świat materii to osobne rzeczy.

To jak to zrobić, żeby na nią wpłynąć?

Bardzo chcieć. Wiesz, mam wprawę jako rozpieszczona córeczka tatusia :) Ja bardzo chcę i nie dostaję.

Za mało chcesz – powiedziałby trener rozwoju personalnego. Może prosisz nie w tym momencie, co trzeba? Czas i przestrzeń są czymś realnym, nie tylko tłem.

W twoim domu jest dużo tac. Czy to twój fetysz?

Chyba nauczyłam się tego we Francji, bardzo przydatne. Wszędzie możesz mieć z nich stolik, nałożyć dużo rzeczy i odnieść za jednym razem. Kupuję tace w podróżach. Lubię drewniane. Najładniejsze robią Włosi, ale one często pękają z tego piękna. Piotr się śmieje, że to podświadome u mnie: „Wszystko chciałabyś mieć podane na tacy”. Tę mam z Ameryki. Po roku przywiozłam tylko tacę, opaskę na głowę z EEG, badającą fale mózgowe, i komputer stacjonarny w bagażu podręcznym, cały czas czuwając, żeby nie rozbić ekranu.

Ładna ta taca.

Na tacy możesz mieć książkę, komputer, jedzenie, herbatkę. A jak się zepsuje, możesz powiesić jak obraz. Taca jest dla mnie niezbędnym przyrządem do życia. Kiedy mieszkałam we Francji, miałam okres totalnej abnegacji. Bez mebli, tylko taca, której nie myłam, więc powstały na niej archeologiczne warstwy. Używałam jej do jedzenia, pisania… Sprowadziłam się z nią do Polski do mojego pierwszego mieszkania, na ulicę Bagno.

Znacząca nazwa.

Żebyś wiedziała. Nie miałam tam nic, nawet łóżka, sam materac. Do momentu kiedy odwiedziła mnie najlepsza przyjaciółka i o mało się nie porzygała. Zobaczyła tę tacę, a na niej pięć warstw czegoś trudnego do identyfikacji. Następnego dnia poszłam i kupiłam meble. Byłam już wtedy z Piotrem. Odwiedził mnie o jedenastej rano, a o dwunastej to już był zupełnie inny dom. Zamówiłam stół, kanapę, krzesła… Kupił mi w powsińskim ogrodzie botanicznym krzak, który miał setki biało-różowych róż.

Mam przez to rozumieć, że nie jesteś zbyt domowa? Nie dbasz o to, żeby ładnie mieszkać?

Generalnie dbam, ale wtedy leżałam tam jak pies na posłaniu. Nie przywiązywałam wagi do tego, co wokół mnie. Byle było pusto i czysto, bez komplikacji, tych miałam nadto w życiu. Myślałam, że może zaraz się wyprowadzę, więc po co się zadomawiać?

W tym domu już się zadomowiłaś. Na ścianach widzę rodzinne zdjęcia.

W naszym poprzednim domu nie było nawet żyrandola, aż sąsiedzi, widząc wiszące z sufitu kable, z szacunkiem zapytali, czy to wymóg feng shui. Tutaj chciałam coś mieć na ścianach, zależało mi na tym, żeby było ładnie. A wiesz, co tu wisi?

Jakaś czaszka?

Nie, to właśnie ten naleśnik. No ten nieudany, z którego śmiała się Pola. Uważam, że wygląda jak owad z dawnych czasów.

No tak… Ale reszta ozdób jest tradycyjna?

Tak. Bardzo mi zależało na ładności, a więc i ładzie, bo to pokrewne słowa. Wszystko tu jest bardzo wypracowane. Chciałam, żeby każda rzecz miała swoje miejsce, kolor, żeby to grało. Na przykład w tej szafie jest telewizor.

Oglądasz telewizję?

Tak samo jak czytam książki, to i oglądam w telewizji rzeczy, które mnie interesują. Nie dla zabicia czasu, bo tego za bardzo nie mam, ale po to, by czegoś się dowiedzieć.

Oglądam francuską telewizję, seriale, ale to raczej w internecie, programy popularnonaukowe, dziennik TVN, publicystykę. Dobre filmy.

Lubisz seriale?

Pasjami! Nie rozumiem, czemu ich namiętne oglądanie jest nazywane uzależnieniem.

Jakoś nikt się nie dziwi: Książkę czytałeś pół nocy?!

Bo tych drugich ze świecą szukać. Sześćdziesiąt dwa procent Polaków nie przeczytało w 2017 roku żadnej książki.

To nie jest problem, że Polacy nie czytają, ale że nie myślą. Co znajduje odzwierciedlenie w wysokim poparciu politycznym dla idiotów.

Między czytaniem a myśleniem jest chyba jakiś związek.

Że Polacy nie czytają, to prawdopodobnie pokłosie XIX-wiecznego analfabetyzmu. Nie mają tego nawyku. A wracając do seriali, są lepsze od większości książek. Zrobione tak, jakby się czytało rozdział za rozdziałem. Mają genialne scenariusze.

Które seriale lubisz najbardziej? Proszę o tytuły.

Największe wrażenie zrobił na mnie Breaking Bad. Skarbnica wiedzy psychologicznej, treatmentowej, pisarskiej. Na nim się uczyłam amerykańskiego. W USA dowiedziałam się o swoistej segregacji intelektualnej. Rozmawiałam dla ćwiczenia języka

z pierwszoroczniakami z Berkeley. Zeszło na seriale i okazało się, że Homeland czy House of Cards to wyższa szkoła jazdy, za trudna dla niektórych studentów. Wymieniając te tytuły, sytuowałam się w rejonach kultury wysokiej.

Breaking Bad to serial o nauczycielu, który zostaje producentem i dilerem narkotyków. Myślałam, że nie lubisz używkowych tematów.

Ale to nie było o ćpunach, to był Szekspir. Ominęła mnie Rodzina Soprano, słyszałam, że jest świetna; muszę kiedyś nadrobić. Uwielbiałam pierwsze sezony Homeland, wpadłam w paranoję przez ten serial, tak w niego wsiąkłam. Świetne były Mad Man, Małe kłamstewka, właśnie House of Cards, The Crown… Jak wchodzi dobry serial, potrafię usiąść i oglądać go przez bite dwanaście godzin.

Za dnia?

Owszem.

Z Piotrem czy sama?

Raczej sama. Chociaż z Piotrem też czasem coś oglądam, na przykład Małe kłamstewka i stand-upy. Są jedną z najtrudniejszą ze sztuk, szacun. Abelard Giza, Michał Kempa czy Iliza Shlesinger – każde z nich to współczesny Szekspir w komedii. I uwielbiam polskie Kuce z Bronksu. Patrzysz bez odejmy, bawisz się i mądrzejesz.

Gra o tron? Jeden z moich ulubionych.

Nie lubię fantasy!

Ja też tak myślałam. Dopóki nie zobaczyłam Gry o tron.

Może kiedyś się wciągnę. Namiętnie oglądałam Tudorów, zachwycił mnie rosyjski serial Mistrz i Małgorzata. Doktor House – super, Dziewczyny, poprzednio Seks w wielkim mieście… Anioły w Ameryce i na swój sposób podobny w grozie metafizycznej pierwszy Pitbull jako serial, który nie miał nic wspólnego z późniejszym chłamem robionym przez Vegę. Po dobrym serialu w człowieku zostaje dziura, jakby cię osierocono. Kończy się rzeczywistość. Teraz oglądam Patricka Melrose’a – świetny, okrutny. Słychać w tekstach, że jest zrobiony z dobrej książki. Podobał mi się Newsroom, o Ameryce przed Trumpem, o tym, jak powinny wyglądać opiniotwórcze, a nie gówniane media. Albo też według scenariusza Sorkina Prezydencki poker, czyli The West Wing… jakie to były idealistyczne czasy.

Myślisz, że seriale spełniają dziś taką funkcję jak niegdyś wielowątkowe powieści realistyczne?

Tak, to jest Balzac naszych czasów.

A nie jest ci z czasem coraz trudniej się skupić na czytaniu?

Staranniej dobieram książki.

Któraś ostatnio cię zachwyciła?

Nie jest nowa, ale zmieniła mój sposób widzenia. Maxa Tegmarka Nasz matematyczny wszechświat. Co tydzień opowiadałam o jednej w telewizji, w cyklicznym programie o polityce. Zgodziłam się występować, pod warunkiem że będę mówić o swoich lekturach.

Przecież jestem pisarką, nie politologiem. W ostatnich tygodniach mówiłam o rewelacyjnych Kwantach dla każdego czy o książce Węgry. Anatomia państwa mafijnego. Przynosiłam też dawno wydane, ulubione lektury. Polę, która była raz ze mną w studio, zawstydził mój entuzjazm: „Mamo, stonuj, ludzie pomyślą, że to product placement”. Najwidoczniej w tym pokoleniu – zarabiania na blogach, na Insta –

bezinteresowny entuzjazm jest podejrzany.

A co ze starszymi serialami? Które były odkryciem?

Miasteczko Twin Peaks – objawienie. Oprócz przewrotki w fabule kryminalnej Lynch wprowadzał w obieg popkultury New Age, którym byłam zafascynowana. Dla kogoś, kto się wychował w komunizmie, takie widzenie realu, piękna muzyka i obrazy, to był cud.

Lyncha wymieniasz jako jednego ze swoich ulubionych twórców.

Tak, choć myślę, że medytacja transcendentalna z czasem nie wpłynęła dobrze na jego umysł.

Czemu?

Bo od Zagubionej autostrady zaczął robić niedorzeczne filmy. Poprzednie, mimo że odjechane, były oparte na żelaznej logice. Późniejsze są oniryczne. Powiedziałam ci już, że nie lubię oniryzmu. Ostatni jego serial, trzeci sezon Twin Peaks, jest destylatem z tego nowego Lyncha. Szkoda, bo im człowiek bardziej pojebany w sztuce, tym z reguły normalniejszy w życiu.

Święta zasada.

Pierdolnięty artysta będzie bardziej dbał o małomieszczańską normalność. Żuławski –

w sztuce odlotowy, w życiu przywiązany do rutyny. Im słabszy artysta, tym bardziej aspiruje do niczym nieumocowanej dziwności. Wizja nie polega na tym, żeby bzdury i brak pomysłu tłumaczyć swoją wizją. Według mnie filmy Lyncha w pewnym momencie stały się meblami, w których a to noga krzywa i odpada, a to drzwi nagle się otwierają.

Wszystko można włożyć w oniryzm. Dlatego zawsze jestem podejrzliwa wobec duchów, wariatów i mistycznych pierdół w sztuce. W życiu mogą być, bo muszą, ale w sztuce takie metafizyczne efekciarstwo z reguły ukrywa nieudolność.

Sama chętnie opowiadasz o swoich spotkaniach z duchami.

Ale w najprawdziwszym realu! Lynch ma niezwykłą wyobraźnię – malarską, nowatorską. Teraz, poza pięknymi obrazami, nic się w jego nowych filmach nie klei.

Straszy i męczy zarazem. Jemu się wydaje, że gdy będzie europejski i pojebany, to będzie

w rejestrach sztuki wysoko-głębokiej. Tak nie jest. Jego dawne filmy są oszałamiające; każdej sceny z Dzikości serca można się uczyć na pamięć. Jego współczesne produkcje nie są awangardą wyprzedzającą swoje czasy. Są po prostu filmami, które wyprzedzają umysł

Lyncha – on nie doszedł jeszcze do tego, że coś jest w nich nie halo. Artysta nie może w coś wierzyć rękami i nogami i być apostołem czegokolwiek poza samym sobą, bo wtedy staje się Judaszem, sprzedającym samego siebie. Lynch zarabia kupę kasy na tej transcendencji. Stał się jej sprzedawcą obwoźnym, jakieś fundacje, testamenty. To się odbywa ze szkodą dla jego sztuki. Nie kupuję takiego wyznania, gdzie się nabywa mantrę za pieniądze, a tak to wygląda w przypadku biznesu nazywanego medytacją transcendentalną, w której robi Lynch. Może rację ma pewna wydawczyni, że tylko głodny pisarz jest twórczy. Ale ona to mówiła, żeby usprawiedliwić okradanie artystów.

Głodny pisarz to chyba nie twój przypadek.

Żyję z kontraktów na książki. Na książkach można zarabiać, przeczą temu tylko cwani wydawcy obrabiający autorów.

Pamiętasz takie przejście od trudów finansowych do komfortu?

Jeździliśmy rozpadającym się samochodem, baliśmy się, że nie ruszy, i kupiliśmy nowy.

To było wtedy, jak zaczęliśmy pisać serial. Nie przyznaliśmy się, na szwedzkim podwórku, że zakup był za gotówkę. Nie wypadało. Porządni ludzie kupowali tam na kredyt.

Wydałaś kiedyś pieniądze na coś głupiego?

Wiele razy. Jestem strasznie oszczędna i rozrzutna zarazem. Ścibolę na małych wydatkach, chodzę po spożywczakach, szukając tańszych ofert, a z drugiej strony potrafię wydać dużą kasę bez liczenia. Jakbym ściboleniem pokutowała za finansowe szaleństwa.

Na przykład?

Wydaję głównie na podróże, dziecko i samochody. Auta często zmieniam, robię rocznie minimum pięćdziesiąt tysięcy kilometrów. Nie skąpię na wakacje, hotele – zależy mi na wygodzie, ale nie luksusie. Nie muszę mieć stylu art déco, marmurów, tego nie lubię. Chcę odpoczywać w miejscu, w którym dobrze się czuję.

Jakie to na przykład miejsca?

Niedawno odkryliśmy Kotlinę Kościeliską, a w niej Villę Miodulę, z barankami hasającymi pod oknem.

Wow, to faktycznie daleka podróż.

Może nie w dal, ale wzwyż. Dzwonki owiec o świcie – to lepsze od napalmu :) Lubię też z Piotrem jeździć do Włoch. Od kiedy Pola jest duża, jeździmy tam bez niej. Lubimy zwiedzać Europę. Zawsze mamy historie nieprzewidziane.

Opowiedz o którejś.

Z ostatniego wyjazdu. Piotr uwielbia cappuccino i tiramisu, za bardzo. W Taorminie siedział na tarasie i wchłaniał – krajobraz, łyczek kawy, Etna i kawałek ciacha, i od nowa.

Nocowaliśmy w przepięknym klasztorze. Rano Piotr mówi: „Manuela, nie gniewaj się, ale zawieź mnie już na lotnisko, umieram”. Facet, jak umiera, to albo chce seksu, albo źle się czuje. To było to drugie. Chciałam mu kupić lekarstwo na niestrawność, wszystko zamknięte. Poniedziałek rano, leje, pusto. W ścianie przy aptece automat z lekami pierwszej potrzeby, za euro. Powiedziałam Piotrowi, że mam bardzo mocny lek, sprzedany mi w drodze wyjątku bez recepty, żeby miejscowi nie widzieli. Może wziąć tylko jedną tabletkę. Połknął i wyzdrowiał.

Interesujesz się modą?

Taką, którą lubię. Czemu miałabym się nie interesować?

Bo chyba nadal trochę pokutuje przekonanie, że takie rzeczy są niegodne inteligenta.

I tylko Herbert mógł pisać o pięknie? Do tego teoretycznie. Praktyka jest wstydliwa?

Ostatnio pół godziny dyskutowałam w Kazimierzu Dolnym nad abażurem. Na rynku jest sklep połączony ze spożywczym, zawsze coś tam kupuję, a to szafkę, a to duperelkę. Tym razem sprzedawał student, dobieraliśmy abażur do drewnianej lampy. Żaden nie pasował, ale jak my sobie pasowaliśmy! Chłopak czuł kolory jak synestetyk, dźwiękiem, kształtem.

Mówiliśmy o niuansach, zakresie barw chyba już w ultrafiolecie. Byłam pewna, że studiuje sztukę, owszem, studiował, ale… muzykę. Tenor. On te kolory słyszał. Piękno to rzecz intelektu – umieć zestawić formy, kolory i kształty to wielka umiejętność, kwestia smaku.

Można się tego nauczyć jak rysunku konstrukcyjnego. A na pewno doskonalić.

Ty umiesz?

Ubieram się w to, w czym jest mi wygodnie. Lubię modę amerykańską – płaski obcas, mały makijaż, luz i wygodę. Polcia, wychowana na polskich pisemkach dla nastolatek, przeżyła niezły szok w Kalifornii, gdzie cały ten sztafaż tipsów, rzęs, kiecek jest dobry do show w Las Vegas, a nie na ulicę. Dziewczyny wyglądają tam uroczo normalnie.

A jakoś specjalnie szukasz tych rzeczy, które mogłyby ci się spodobać?

Widzę je – na ulicy, w necie, pismach czy telewizji.

Ale mówiłaś, że to niedobrze, kiedy nasz gust kształtuje telewizja.

Zależy, który program się ogląda.

Dobre. I w tych właściwych programach widzisz jakieś rzeczy, które chciałabyś mieć?

Wiele, na które mnie nie stać. U nas w domu wszyscy nosimy ubrania wszystkich. Teraz mam na sobie sweter Piotra, spodnie Poli, a buty są moje. Mamy podobne rozmiary i gust.

I tak jest taniej! Bardzo źle się czuję, gdy jestem ubrana w coś, co mi nie leży. Muszę się czuć wygodnie, ubranie ma zakrywać moje mankamenty.

Jakie? Mały biust?

Nie, małe cycki to wygoda! Mówię o proporcjach, źle dobrane ubranie może zniszczyć nawet Wenus z Milo. Ciuchy mają wyrażać moją osobowość. Nie mogę nosić czarnych rzeczy, bo zaczynam się dusić. Nienawidzę rajtuzów, nie cierpię rzeczy, które mnie gryzą, opinają, paseczków, biżuterii.

A szpilek?

Chodziłam w nich czasem, żeby się pokazać, ale po chodniku w Polsce nie dam rady, poza tym od tego bolą nogi. Szpilki nie służą do tego, żeby w nich chodzić. Dla mnie stopa musi być płasko albo na koturnie. Generalnie te wszystkie rekwizyty kobiece – szminka, szpilki – są upokarzające, służą uwodzeniu, czyli mobilizacji podrzędności. Wkupywaniu się w czyjeś łaski. Ale facetów to niestety uwodzi.

Nigdy tego nie robiłaś? Nie manipulowałaś nimi?

Stroiłam się, owszem, ale czy kimś manipulowałam? Od dzieciństwa słyszymy: Trzeba znać kobiece sposoby. Innymi słowy, trzeba facetem manipulować. Kim się manipuluje?

Głupszym, bo mądrzejszy na to nie pozwoli. Uznajemy, że faceci są głupsi, z drugiej strony to nasze bóstwa, o które dbamy. Żyjemy w takiej schizofrenii. To nie ma nic wspólnego z miłością. Miłość nie polega na manipulacji. A w przeszłości, jasne, manipulowałam facetami, ale nie szpilką.

No tak, bo jak wkładasz szpilki, to jest większe ryzyko, że zaczną się za tobą oglądać faceci na ulicy. A to cię wkurzało.

A miałoby kręcić? Niby czemu? Bo to zapewnia poczucie własnej wartości? Jeśli w moim wieku nadal go nie masz, idź na terapię.

XI.

PSYCHOLOGIA BESTII

Byłaś na terapii?

Tak i bardzo mi pomogła.

Jak długo trwała?

Półtora roku.

Kiedy to było?

Teraz, niedawno. Pierwszy raz w życiu.

Późno się zebrałaś. Wcześniej nie chciałaś?

Wcześniej, owszem, poszłam. Na terapię, którą polecał dobry czeski psychiatra Stanislav Grof. Ta metoda nazywa się LSD. To było jak dziesięć lat psychoanalizy. A na tę tradycyjną dotarłam dopiero niedawno, w dobrym momencie. Nie zdawałam sobie sprawy, że aż tak potrzebuję wsparcia. To jest bardzo cenne, kiedy obca osoba nagle zauważa, ile dobrego zrobiłaś w swoim życiu, zamiast tylko się obwiniać.

Sama nie umiałaś tego dostrzec?

Może siebie nie doceniałam, byłam zbyt krytyczna. Na pierwszym i na ostatnim spotkaniu terapeutka zapytała mnie, jak widzę siebie samą. To były zupełnie różne odpowiedzi, tak jak ja różniłam się od siebie sprzed i po terapii. Na początku były w moim psychicznym selfie dziury i niestabilność, zbiór wirujących plam, żeby się przemknąć. Pod koniec terapii widziałam siebie jako osobę bardzo ugruntowaną. Czułam nad sobą mentalną asystę, którą sama stworzyłam, taki parasol ochronny – przed łzami i palącym żarem ego.

Jak trafiłaś do tej terapeutki?

Długa historia. Kiedy zaszłam w ciążę, ale jeszcze o tym nie wiedziałam, przestraszyłam się, że jestem chora. Wtedy ktoś polecił mi jasnowidzkę. Powiedziała mi bardzo wiele trafnych rzeczy, między innymi na temat mojej matki. Mówiła, że to wszystko widzi, ale moim zdaniem to była wiedza psychologiczna. Ale „zobaczyła”, że wbrew temu, co podejrzewają lekarze, nie mam nowotworu, tylko nowe życie – jestem w ciąży. I to była prawda! Po latach znowu chciałam skorzystać z jej usług. Odmówiła. Została naukowcem

i psycholożką. Umówiłam się więc na wizytę psychologiczną, choć ciągle miałam nadzieję na użycie przez nią mocy jasnowidzenia. Ale jeśli ktoś był na terapii, wie, że terapeuta pracuje tylko na tym, co mu się opowiada. Intuicja jest ważna, ale nie jasnowidzenie, bo to droga na skróty.

Jesteś pisarką, a przecież pisanie to też patrzenie na siebie, analizowanie. Po co ci terapia?

Nigdy tak trafnie na siebie nie spojrzymy. To tak, jakbyś trzymała lornetkę – nie widzisz wtedy siebie. Można zrobić wspaniały portret literacki, ale to nie jest psychoterapia. Żeby zobaczyć siebie, musisz mieć lustro. Potrzebujemy drugiej osoby, która będzie nas widziała i prowadziła. Wiedział to nawet Chrystus, mówiąc: „Gdzie dwóch albo trzech gromadzi się w moje imię, tam jestem pośród nich”. Chodzi o to, że gdy wychodzisz poza siebie, swoje rojenia, masz drugą osobę jako obserwatora. Ona powie ci rzeczy, których o sobie nie wiesz. Widzi twoje mimowolne reakcje i tak dalej. Podobnie terapia zbiorowa –

obcy ludzie podtykają ci pod nos lustro, prawdę o tobie samej. Intuicyjnie wiemy, kogo na co stać. Był eksperyment: tłum w sali, po kilku sekundach gaśnie światło i masz powiedzieć, kto do ciebie pasuje. DDA bezbłędnie wybierali DDA, nie zamieniając ze sobą słowa, bici bitych, sieroty wynajdywały sieroty. U mnie ludzie wyczuwają tolerancję na przesunięcie granic normalności, takie miałam psychiatryczne dzieciństwo, więc jeśli jedna ze stu osób będzie „dziwna, na nią trafię. Kilka lat temu, piąta rano, idę wzdłuż peronu dworca w Lionie. Mijam zwykłą kobietę, ale czuję, że zaburzoną, po prostu skrycie pierdolnięta. Oczywiście siada w pociągu przy mnie. Najpierw mówi, jaką ma okropną córkę, nie przyszła na pogrzeb babci. A w Tuluzie już wiem, że córka odcięła się od całej rodziny, bo ojciec ją gwałcił, i zepsuła im Boże Narodzenie, sprowadzając w tej sprawie policję. Tatuś siedzi w więzieniu, a mamusia jedzie do kochanka, który czeka na peronie w Tuluzie, uśmiechając się bezzębnie. Pozornie zwykła rozmowa zatroskanych matek w podróży, a tak naprawdę szaleństwo.

A może zamiast terapeuty wystarczy partner albo przyjaciółka?

Nie, to musi być ktoś obiektywny. Związek służy czemuś innemu, nie zajmowaniu się wyłącznie drugą osobą, ale zajmowaniu się związkiem. Przy drugiej osobie w miłosnej relacji się zmieniamy, dostosowujemy, niekoniecznie odkrywamy swój potencjał i prawdę o sobie. Partner też nie jest neutralny w swoich ocenach, zachwytach czy krytycyzmie, przynajmniej nie zawsze.

A nie jest tak, że dużo rzeczy może pełnić rolę terapii, związek też?

Związek to nie terapia. Związek terapeuty z pacjentem jest nawet zabroniony z powodów etycznych, takie duchowe kazirodztwo. Ale ludzie często się dobierają na zasadzie koluzji, czyli współspiskowania. Na przykład: miałem straszną matkę i potrzebuję partnerki jędzy, a ty kogoś uległego. Z początku to działa jak idealne dopasowanie, no znaleźli się w korcu

maku, dwie połówki jabłka, które z czasem zaczyna gnić jak nieudany przeszczep.

Ujawnia się drugie dno takiej relacji – jeśli to znani ludzie, plotkarska prasa po ich miesiącu miodowym opisuje rozpad.

Powiedziałaś, że twój związek z Piotrem też działa na zasadzie koluzji.

Doszliśmy kiedyś do ściany. I bardzo dobrze, bo to nas zmieniło. Piotr jest DDA, a ja jestem artystką, czyli kimś, kto ma dość zatarte granice normalności, tak jak on, przez trudne dzieciństwo. Dobraliśmy się wieloma innymi cechami, żeby chronić własne traumy.

Na początku to jest fajne, jak zabawa w chowanego, ale zabawa się kończy i naprawdę nie możesz odnaleźć nie tylko drugiej osoby, ale i samej siebie w czymś, co było miłością. Im dłużej trwa wojna okopowa, tym większe straty. Jeżeli wiesz, że i tak się skończy rozejmem, bo raczej nie użyjesz bomby atomowej, czyli rozwodu, trzeba wyłożyć karty na stół i negocjować. Doszliśmy z Piotrem do takiego etapu, w którym wiemy, co jest ważne.

Pewne rzeczy, które dawniej były tragiczne, podniecające, dziś śmieszą. Bo wiesz, jak się kończą. Na pewno kryzys przechodzi się po śmierci najbliższych, bo relacje są jak płyty tektoniczne. Odejście mojego taty, śmierć syna Piotra to były wyrwy i świat musiał się ułożyć na nowo. Zauważyłam, że wśród moich przyjaciół to się powtarza, śmierć rodzica i po roku–dwóch kryzys w związku, zmiana linii brzegowej.

Z wiekiem jest w człowieku mniej dramatyzmu?

Nie wiem. Na pewno jest więcej rozumnej, spokojnej akceptacji. Problem chyba w tym, że ludzie próbują dojść do tego, czego chcą, na skróty, a potem dostają w łeb. Kiedy wiesz, czego chcesz, to nie dasz się tak łatwo przekupić. Powinniśmy uczyć się w szkole negocjacji. To, co zawalimy, do nas wróci. Jeśli oszukujemy samych siebie, my też będziemy oszukani. To powinno być jedenaste przykazanie: Nie oszukuj samego siebie, bo będziesz oszukany. Mów, czego chcesz, nie przesuwaj szczęścia jak kiełbasy na kromce chleba, bo zje ją ktoś inny.

Kiedy jest najlepszy moment na to, żeby pójść na terapię?

Zawsze.

No ale w jakim momencie ludzie na nią idą, jak myślisz?

Według Junga, astrologicznie, gdy Saturn potrąca najważniejsze szprychy koła przeznaczenia, mówiąc poetycko. Wtedy następuje moment czyszczenia, robi się bilans.

Ludzie się orientują, że w ich życiu istnieje pewna cykliczność, coś się powtarza, jak w cyklu planet. Myślę, że najlepiej byłoby pójść na terapię w okolicach matury –

zresetować wyczyny rodziców, bo wszyscy popełniają błędy. Pola poszła na terapię, gdy miała szesnaście lat. Dojrzała, nauczyła się stawiać granice. Zresztą u niej w klasie chyba wszyscy chodzą na terapię. Ale to jest Warszawka. Może gdzie indziej rok szkolny zaczyna się od mszy świętej, a problemy rozwiązuje się w konfesjonale.

A więc gdyby ktoś cię zapytał, czy lepiej szukać pocieszenia przed ołtarzem czy na kozetce, raczej obstawiłabyś to drugie?

W Polsce często nie odróżnia się psychiatrii od psychoterapii. Problemy z psyche uważa się za chorobę i wstyd, a na problemy psychiczne najlepiej nakleić plasterek. Albo zapić.

No to co daje terapia? Co tobie dała?

Uważam, że życie jest psychiczne – to forma istnienia białka, jak żartobliwie pisała Osiecka. Białko jest złożone z atomów, a atomy to energia, która ma połączenie z energią świadomości. Kiedy idziesz na terapię, zaczynasz rozwalać stare struktury. Dokopałam się do ważnych dla siebie doświadczeń, terapeutka była bardzo zdziwiona, że dopiero teraz to zrobiłam. Następnego dnia poczułam, jakby bąble powietrza leciały mi przez kręgosłup, uwalniały się spod warstw przeszłości.

I pisanie naprawdę nie może do tego doprowadzić? Oczyścić cię?

Pisanie to nie terapia. Kiedy piszesz, uświadamiasz sobie pewne rzeczy i pojawiają się w tobie nowe, ale to nie terapia, tak jak mycie zębów to nie stomatologia.

Ale w pisaniu jest coś terapeutycznego. Kiedy piszesz, wyciągasz na wierzch pewne rzeczy i wreszcie widzisz je wyraźnie.

Jak wyciągniesz sobie jednego robaka z dupy, to nie znaczy, że ich tam nie masz więcej.

A jak nie umyjesz po nim rąk, możesz zarazić innych.

Trudno mi polemizować z tą śmiałą teorią. Czy życie z terapeutą jest terapeutyczne?

Terapeuta nie powinien i nie może terapeutyzować rodziny. Freud zrobił to swojej córce

– terapię. I to było jak grzech pierworodny w raju. Dopiero stworzono psychoanalizę, z braku innych terapeutów ojciec chciał pomóc dziecku.

Czasem żartujemy: Chcesz o tym porozmawiać? – i oboje wiemy, co jest grane. Ale to nie terapia. Zaletą bycia z terapeutą jest rozmowa prawie terapeutyczna, dostęp do wielu nowości, książek psychologicznych. To też nie jest tak, że żyję z terapeutą i jestem bezbronna, mam przecież świadomość jego schematów działania, on też musi się pilnować. Ostatnio przyłapałam go na rozmówkach z facetami, którzy przywieźli nam zmywarkę. Powiedzieli, że na początku jest cicha, a potem robi się głośna. Piotr odpowiedział, że to tak jak z żoną. Niby żart, ale jeśli popatrzeć na to terapeutycznie, interpretacje się mnożą…

Czyli nie daje ci feedbacków typu: Manuela, jesteś potwornie narcystyczna, a za twoim zachowaniem kryje się to i tamto.

Nie, nie robi tego, tak samo jak reżyser w domu nie reżyseruje rodziny. Za to widzi pewne rzeczy, pomógł mi dojrzeć, dorosnąć do życia.

Wybaczyłabyś zdradę?

Nie wiem. Nie jestem kodeksem karnym.

Ale mówiliście z Piotrem, że nie wyobrażacie sobie zdrady w waszym związku.

Myślę, że nie. Taka jest natura tego związku.

Swojego pierwszego męża zdradziłaś. Do wierności trzeba dojrzeć?

Dzisiaj wierność jest mi potrzebna do szczęścia. Ludzie zdradzają, znajdując coś, co bardziej ich zaspokaja. Bo jesteśmy niezaspokojonymi bestiami.

Zostałaś w pełni zaspokojona w domu, z Piotrem?

Nie, dlatego mieliśmy kryzys.

Ale oparłaś się pokusie zdrady.

Nie w tym był problem, że przestałam go kochać, ale że nie umiałam. Nie w ten sposób, w jaki dotychczas. „Trudno z miłości się podnieść”, śpiewał Grechuta wiersz Czechowicza. Miłość, tak jak życie, czasem nas przerasta.

Myślisz, że zdrada musi skończyć związek?

Znam wiele przypadków, w których tak się nie stało. Faceci zdradzają seryjnie i nic się nie dzieje. To dlatego, że małżeństwa, związki często funkcjonują jak przedsiębiorstwa –

jest inwestycja, kalkulacja strat. Jeśli człowiek zdecyduje, że będzie produkował uczucia, to będzie to robił, bo wie, że inaczej fabryka stanie. Z braku miłości zaczyna produkować niechęć. Tym się jara, uczucia są, wymiana jest. To się nazywa współuzależnienie. Mam przyjaciół, z dziećmi, którzy tolerowali swoje przygody, rozumiejąc, że nie są w stanie dać drugiej osobie wszystkiego, czego ona potrzebuje. Podziwiałam ich, ja bym tak nie umiała.

Rozeszli się – ona jest terapeutką, on naukowcem − i nadal sobie pomagają. To też jest piękne. Rzadko się zdarza, że miłość dotrwa takiego etapu, żeby z młodej pasji powstała miłość rodzicielska, a potem miłość następnej generacji. Niby cały czas to jest to samo uczucie, ale w innych wersjach…

Ponoć zdrada może ożywić związek, ocalić go.

Podobno czasem to pomaga. Nie wierzę, że druga osoba nie wie o zdradzie, raczej nie chce o niej wiedzieć, ma oczy szeroko zamknięte. Wciąż przykładamy XIX-wieczne miary do współczesnych zachowań. Takie pojęcia jak ślub, rozwód, tożsamość nie pasują już do nowych pudełek. To wszystko się rozłazi i od nowa układa w jakieś historie. Dryfujemy na krach dawnego porządku. Nie wiemy jeszcze dokąd.

Co tobą kierowało, kiedy sama zdradziłaś?

Ciekawość połączona z trudnym doświadczeniem emigracji. Młodzieńcza głupota, chęć poszukiwań. Pragnienie.

Żałowałaś tego?

Żałowałam, że kogoś bardzo zraniłam. I siebie też. No ale tak wygląda życie, człowiek ciągle czegoś się uczy o sobie.

A po latach wydaje ci się, że to doświadczenie było warte swojej ceny?

Nie znam innego życia. Po latach musiałabym zanegować swoje obecne i powiedzieć, że moje dziecko, mój mąż nie byli warci tej ceny… Wiem tylko, że w tamtym momencie dużo mnie to kosztowało. Pewnych rzeczy nie da się naprawić, tak najpierw sądzisz i cierpisz. A potem wiesz, że nie da się pewnych rzeczy zmienić – na szczęście. Basia Mietkowska, znajoma z „Elle”, wytłumaczyła rozpaczającej redakcyjnej koleżance zasadę mijania czasu za pomocą garnka i jajka. „Codziennie budzisz się i cierpisz, wiele, wiele dni. Aż pewnego dnia budzisz się, gotujesz sobie jajko na miękko i wiesz, że przeszłość już cię nie obchodzi, było, minęło, jesz śniadanie i zaczynasz od nowa”. Zabrzmiało to jak ballada podręczna na codzienny użytek. Bez wielkich słów.

Piotr jest od ciebie starszy o dziesięć lat, zna twoją przeszłość i w pełni ją akceptuje.

Myślisz, że to jego dojrzałość jest kluczem do tego, że wasz związek jest taki udany?

Przepraszam, a co to znaczy, że akceptuje moją przeszłość? Byłam w SS albo w burdelu?

No nie, ale to, że zdradziłaś męża i próbowałaś LSD, dla niektórych mężczyzn byłoby jak SS albo burdel.

Jestem swoją przeszłością. On ma swoją, niełatwą. Kluczem do związku nie może być dojrzałość jednej osoby, bo związek to co najmniej dwie osoby i to razem musi hulać, a nie że żyją ze sobą Pigmalion i Galareta.

Ale czy różnica wieku coś daje?

Pewnie, Piotr będzie miał wcześniej emeryturę! On się urodził w latach pięćdziesiątych.

Wiele związków z tamtego pokolenia polegało na schemacie: mąż alkoholik, żona wspaniała męczennica, a wszystko robi się dla dzieci, żeby choć im się udało. Rozwody polegają wtedy na tym, że gdy facet wytrzeźwieje, znajduje sobie młodszą. Albo dogorywa, bo żona się otrząsnęła ze współuzależnienia i go zostawiła. Małżeństwo z reguły się rozpada, kiedy człowiek wychodzi z alkoholu.

Albo wcześniej, kiedy to kobieta pije. Wtedy mężczyzna odchodzi.

Tak, nie znam takich związków, w których by został. Mężczyźni generalnie nie poświęcają się innym, statystycznie w dziewięćdziesięciu procentach zostawiają kobiety z nieuleczalnie chorym małym dzieckiem. Kiedy facet asystuje alkoholiczce, robi się o tym film pod tytułem Kiedy mężczyzna kocha kobietę. Należy mu się Oscar.

Czemu nie można kochać pijącej kobiety?

W ogóle nie można kochać człowieka, który jest alkoholikiem albo narkomanem. Z tego prostego powodu, że jak ktoś jest uzależniony, nie kocha siebie ani drugiej osoby, tylko

używki. A w związku miłość jest obopólna, inaczej to współuzależnienie. Ile ja godzin spędziłam na tłumaczeniu różnym kobietom: On pije. Gdyby miał do wyboru – odstawić ciebie lub alkohol, odstawi ciebie. Mężczyzna się degraduje, ale często kobieta jest tak kulturowo ukształtowana, że będzie myśleć: To jest mężczyzna, on już tak ma, pije, bije, ćpa, a jednak mnie kocha. Na pewno wytrzeźwieje. I inwestuje w to uczucia, całą siebie, bo sama jest straumatyzowana. Tragiczny układ zamknięty, a nie prawdziwa miłość.

A jednak sama byłaś z Żuławskim, o którym mówisz, że był alkoholikiem.

Byłam przed trzydziestką i nie uwierzysz, ale nie wiedziałam, że to jest alkoholizm.

Żuławski codziennie wieczorem wypijał butelkę whisky. Może gdyby bełkotał pod budką z piwem, wiedziałabym, jak to nazwać. Ale tak, pijąc niby kulturalnie jak uwielbiany przez niego Hemingway? Moja głupota pod pseudonimem „naiwność”. Nie znałam wcześniej alkoholików, serio. Jednak po pewnym czasie nawet gęś się orientuje, co jest grane.

Wydaje się, że nie masz litości dla alkoholików. A przecież alkoholizm to choroba.

Choroba woli. To nie grypa, nie rak. Owszem, ciężka choroba, kończy się śmiercią, delirium, choroba społeczna, jednak to nie oznacza, że możesz marnować życie partnerowi i dzieciom. Nie przyjdzie żaden chirurg, żeby ci wyciąć pijaństwo, sama musisz to zrobić.

Nienawidzę tych pijackich kłamstw, ściem. Niszczenia innych, wikłania ich w swoje chore ego. Wyleczeni alkoholicy sądzą tak samo. Są bezlitośni dla nałogu, dlatego zostają sponsorami w AA.

Czemu kobiety zawsze myślą, że ta druga strona się zmieni?

Kanalia zostanie dobrym człowiekiem dzięki tobie. Zrobię dla świata coś wspaniałego, nie robiąc nic, tylko cierpiąc i poświęcając swoje szczęście, jakbym miała wychować zaburzone dziecko. A on będzie bohaterem przy kobiecie swego życia, czyli kolejnej mamusi. Mamusie wszystko wybaczają, poświęcają się.

Kobieta ma się poświęcić, żeby zrobić z mężczyzny lepszego człowieka?

Kobieta jest ofiarą mężczyzny – trochę na własne życzenie, trochę w kulturowym spadku. Na tym jest zbudowany patriarchat. Kobiety niby dbają o siebie, ale nie umieją zadbać o swoje interesy, postawić się, bo im wmówiono, że kiedy będą silne i samodzielne, mężczyźni je porzucą. A co jest największą wartością dla Polaków? Rodzina. Pokazują to sondaże. Rodzina musi być tradycyjna, z mamusią i tatusiem, nieważne, że on pije i bije, i tak jest głową rodziny na posterunku patriarchatu.

Ty tak nie chciałaś. Otwarcie mówisz o tym, że Piotr jest DDA – dorosłym dzieckiem alkoholika. Jak się żyje z kimś takim?

Piotr od ćwierćwiecza jest abstynentem. I jest DDA. Pisałam o tym w Miłości klasy średniej. To skrzywdzone dzieci, nadal chowające się za fasadą, jak kiedyś, gdy musiały kłamać: Mamusia czy tatuś nie pije, jest tylko dziś chory. Budowanie wokół siebie muru,

przez który trudno się przedrzeć, dziura w sercu. DDA to cały syndrom: nieufność, brak wiary w siebie, perfekcjonizm. A polski alkoholizm… jest odwiecznym problemem. Od sarmacji, szlachty, chłopów – mamy w genach wódę. Takie to polskie – przelewać krew, żeby wywalczyć wolność, i alkohol, żeby się zniewolić nałogiem. Depresja jest u nas chorobą niemal narodową. Alkoholizm to maska depresji. Alkohol to depresja w płynie.

Aż czterdzieści procent dorosłych Polaków boryka się z syndromem DDA – jak z klątwą, żyjemy w kraju klątwy. Tego nie da się ukryć. W okolicy, gdzie mieszkam, co roku w dzień czyszczenia świata zbieram trzysta butelek po wódce. Kilkaset „małpeczek” po małpoludach, które zamiast kamieniami, rzucają gdzie popadnie flaszką. Myślę, że Polacy uciekają w alkohol, bo nie radzą sobie w roli heroicznej, szczególnie że dawno nie było żadnej wojny, to i nie ma komu mordy obić, ewentualnie żonie i dzieciom. Większość z nas to dzieci egzystencjalnych tchórzy i alkoholików, a nie bohaterów AK i Solidarności.

To tylko mitomania narodowa utrwalająca zakłamanie.

Polska potrzebuje terapii?

Na pewno. Jak każdy nieudolny, zapijaczony facet w depresji.

Czym najpilniej należałoby się zająć?

Naszym ściśniętym gardłem, kroczem i mózgiem. Tym, że Kościół włożył nam palec w pizdę i trzyma nas za jaja.

Lubisz przeklinać.

Od podstawówki lubiłam filozofię za wyobraźnię i logiczność. Kiedy myślisz logicznie, odrzucasz duperele, które mają przykryć okrutną prawdę. Język musi być adekwatny do tego, jak się nas robi w chuja.

Może czasem jesteśmy sami sobie winni? W Miłości po polsku starasz się zdiagnozować Polaków. Piszesz choćby o tym, czym jest „rodzinna patologia w toksycznej sztafecie”. Na czym polega polski problem z miłością?

Nikt się nie rodzi idealnym partnerem. Związek to coś, czego trzeba się nauczyć, bo sama erotyczna fascynacja umocniona poradnikami nie przetrwa. A Polacy są dodatkowo nieufni. Tymczasem bez zaufania nie ma bliskości. Można ją oczywiście budować wspólnym kredytem, ale miłość? Nie wierzę w buchalterię uczuć. W Miłości po polsku pisałam o tym, jak nadrabiamy cywilizacyjne zaległości i próbujemy wprowadzić w związku nowoczesny podział ról, ale to nam ciągle trochę nie wychodzi.

Czemu?

Żyjąc w XXI wieku, posługujemy się XIX-wiecznymi schematami, sądząc, że jesteśmy nowocześni, bo już jest wiek XX.

Myślisz, że twoje książki mogą działać terapeutycznie?

Jeśli są prawdziwe, bo prawda działa terapeutycznie. Nie myślę o tym, pisząc. Sztuka to wolność. I czytelnik też może z nich wyczytać, co zechce i na co go stać. Kilka z moich książek to powieści psychologiczne – jeśli opisane sytuacje komuś coś uświadomiły, pomogły, to super. Buddyści mówią, że stukając w podłogę, też doznasz oświecenia. Pod warunkiem że robisz to z pełnym zaangażowaniem. Terapia jest poznaniem dzięki pracy nad sobą, a nie oświeceniem, łaską czy cudem. Nie jest prawdą, o czym mówią i piszą różni hochsztaplerzy, że psychoanaliza, psychoterapia nic nie daje, bo jakiemuś Kazikowi życia nie zmieniła. Po pierwsze, nie wiadomo, czy bez terapii Kazik jeszcze by żył, a po drugie, zmiany są obiektywne – pokazuje je obrazowanie mózgu. W czasie terapii zachodzą neurozmiany. Badania przeprowadzano na grupie kontrolnej – z terapią i bez.

Polega to na tym, że mamy dwie półkule, prawa jest niema, lewa nauczyła się mówić –

podczas psychoanalizy (są nowsze formy terapii) cofamy się do struktur dzieciństwa, a nawet do tych wcześniejszych, i odkrywamy działanie prawej półkuli, poznajemy jej głos. W ten sposób stajemy się tłumaczami samych siebie. Myślę, że dzięki terapii spada poziom lęku i dlatego zachodzą zmiany w hipokampie i ciele migdałowatym. A to jest antydepresyjne i pozwala się nauczyć nowych schematów. W lęku, stresie nie rozwijasz się, szukasz tylko nory, żeby przetrwać.

A jednak istnieje wielu przeciwników tak zwanej kultury psychoterapeutycznej.

Znam wielu mężów psycholożek, które wyciągnęły ich z alkoholizmu i oni są przeciwko psychologii, psychologizowaniu. Im bardziej diabeł czuje wodę święconą, tym większą robi zadymę. Jeśli chirurgowi nie uda się operacja, nie znaczy to, że chirurgia jest zła.

A jeśli chodzi o niewiarę w psychoterapię, bo psychiki nie widać, to tak jak mówiłam, są obiektywne wyniki badań, pokazujące, że jednak pod jej wpływem mózg się zmienia w specyficzny sposób. Eric Kandel, neurobiolog, noblista, uważał, że psychoterapia jest leczeniem biologicznym, terapią mózgu. Jest też prawda doświadczenia i faktów. Piotr pomógł tylu ludziom, zmienił ich życie na lepsze, niektórych uratował przed ostatecznością. Po co mieliby kłamać? Miliony ludzi po terapiach, którzy ulepszyli swoje relacje, nie są dowodem? Dla wielu pewnie nie, tak jak skuteczność szczepionek.

No ale pewnie sama słyszałaś o różnych nieprawidłowościach związanych z terapią –

prowadzą ją niekompetentni terapeuci, przekraczają granice swoich uprawnień…

Tak, ale to nie znaczy, że terapia generalnie jest zła. W każdym zawodzie są niekompetentni ludzie. Na to, że terapia się nie powiodła, mogło się złożyć wiele czynników – niewłaściwy dobór metody, oczekiwań, nawet momentu. Terapeuta mógł być nieodpowiedni albo sojusz terapeutyczny nie doszedł do skutku, czyli kompatybilność. To nie jest laboratorium zawsze z tymi samymi składnikami, tylko relacja między dwojgiem ludzi. Jeśli jest właściwa, może przynieść wiele dobrego.

Generalnie polecasz?

Wszystkim – jak czyszczenie zębów z kamienia. Osad na psychice to smog, który dusi.

XII.

BHP CZAROWNICY – JOGA, TAROT, GWIAZDY

Tarot ponoć nawet ci się śni.

Przydarzają mi się znacznie dziwniejsze rzeczy. Jako dziecko widziałam Chrystusa na działkach przy naszej ulicy. Stał oparty o drewnianą bramę w żółtej poświacie. Miał długie szaty i brodę. Błogosławił uśmiechem dzieci na podwórku – z tym że one go nie widziały, ja tak. Kiedy indziej siedziałam przy stole u cioci. Naprzeciwko wisiało zdjęcie rodzinne.

Przy deserze krewni na fotografii zaczęli się poruszać.

Byłaś dzieckiem, więc rozumiem, że nie był to efekt psychodelików?

Nie, to ta padaczka skroniowa.

O tym, że masz padaczkę skroniową, dowiedziałaś się już jako dorosła osoba, na biofeedbacku. Co to właściwie jest biofeedback?

Trening mózgu ze wsparciem komputera. Używam go za pomocą kalifornijskiego zestawu Muse. Na głowę zakładasz cieniutką opaskę, która jest zminiaturyzowanym czytnikiem fal mózgowych. Ściągasz do niej aplikację na telefon i masz biofeedback. To urządzenie informuje, jakie fale mózgowe cię „nachodzą”, i daje znać dźwiękiem, jak podtrzymać te dające wyciszenie psychiczne.

Poddałaś się temu w gabinecie psychologa.

Tak, kiedy pisałam Miłość po polsku. Potrzebowałam realiów do książki. Jej bohater obsługuje taką maszynę. Wtedy u psychologa był bardziej przestarzały sprzęt, z elektrodami do przyczepienia na czaszkę.

Dowiedziałaś się, co ci jest. A wcześniej, kiedy miałaś wizje, myślałaś, że po prostu zwariowałaś?

Nigdy tak nie myślałam. To nie było inwazyjne, nie zmieniało mojej osobowości, nie słyszałam głosów namawiających mnie do czegoś. Moja mama dużo opowiadała o swojej pracy w psychiatryku, więc trochę potrafiłam się zdiagnozować. Po prostu już jako dziewczynka uznałam istnienie świata duchowego za oczywiste. Padaczkę skroniową ma od pięciu do ośmiu procent ludzi, nawet o tym nie wiedząc, bo nie daje ewidentnych objawów. Polega na łatwości wpadania w stany mistyczne, twórcze. Sporo pisarzy ją miało, na przykład Flaubert czy Dick. Powoduje nadwrażliwość, zmiany nastrojów,

objawy są różne. Natomiast medycyna nie potrafi wytłumaczyć, dlaczego wizje, jeśli są, w tej przypadłości okazują się często „prorocze”. Mamy w mózgu organ do wykrywania przyszłości? Istnieje przyszłość?

Jak się zaczęła twoja fascynacja New Age? Żyłaś w komunie, takie treści nie były chyba wtedy dostępne.

Przeciwnie! Właśnie za komuny, w stanie wojennym, w czasie rozpaczy i braku nadziei, pojawiały się szeptane informacje o przepowiedniach mistycznych. W okolicach ’85 roku Polskę nawiedziła fala spirytyzmu. Publikowano zdjęcia z seansów. Myślę, że tak jak rock dla młodzieży miał upuścić pary z gwizdka, tak parapsychologia miała skierować frustrę w inną stronę, jak najdalej od polityki. Nawet katolicy wywoływali duchy, pojawiły się wahadełka, ziołolecznictwo. W tych czasach ojciec Klimuszko, wizjoner, wieszczył, że Polskę czeka pięćdziesiąt lat prosperity i że skończy się komunizm. Sama miałam wahadełko…

Skąd?

Można je było kupić po prostu.

O co je pytałaś?

O wszystko – o to, czy będzie klasówka, co jeść.

Kierowałaś się tymi przepowiedniami?

Nie sprawdzały się. Ale przy okazji całej wahadełkowej zabawy okazało się, że parę osób z mojej klasy ma dziwne zdolności. Kiedy kładło się dłoń pod trzymane przez nich wahadełko, czuło się spływającą z niego energię, prąd… Jakby ktoś rysował

niewidzialnym rysikiem. Czyli tak jak się nam zdawało – rzeczy nadprzyrodzone istnieją.

Dotąd nie umiem sobie wytłumaczyć, co to za rodzaj energii czy zdolności.

Oprócz wahadełka co jeszcze wypróbowałaś?

Raz w życiu, w czasach studenckich, usiadłam do seansu spirytystycznego. Prowadziła go mama Cezarego Michalskiego, zanim przeszła na ostry katolicyzm. Seans był

profesjonalny: okrągły stolik bez gwoździ, pełne BHP duchowe, talerzyk jeździ po planszy, pisze jakieś głupoty, wszystko w normie, aż nagle powiało nam po nogach cmentarną kryptą. Gdy coś ci zabiera energię, czujesz chłód. Talerzyk nadal dyktował

bzdury na temat mojej zmarłej babci. Po seansie opowiedziałam mamie te rewelacje, a ona na to: „To nie są bzdury”. Babcia rzeczywiście miała takie przygody i tak się zwracała do swoich bliskich, jak dyktował talerzyk. Opisał sprawy, o których nie miałam pojęcia.

Mama nie zabraniała ci takich eksperymentów?

Nie, sama wróżyła z kart. Nauczyła się od babci. Wróżenie było dla niej rozrywką po harówie w szpitalu psychiatrycznym. Teraz już tego nie robi, bo jej ksiądz zakazał. Ale

wtedy nie miała oporów. To od niej nauczyłam się wróżenia, a ona od swojej mamy.

Ale twój dom zawsze był katolicki. Dlaczego mama wcześniej się księdza nie bała, a potem tak?

Dawniej katolicyzm nie był sektą radiomaryjną. Ludzie chodzili do kościoła, ale robili, co chcieli. Połowa ze znanych mi ówczesnych katoliczek była po aborcji. Wróżenie to przy tym lajcik.

Ojciec też się parał czymś takim?

Śmiał się z wróżb mamy. Nie musiał brać kart do ręki, miał dar jasnowidzenia. Cała jego rodzina gadała z duchami.

A ty?

Trudno się dogadać z samym sobą, a co dopiero z obcymi.

Naprawdę uważasz, że to wszystko, o czym mówimy, to nie szaleństwo?

Nigdy nie uważałam duchowości za szaleństwo. Mojego ojca z raka płuc wyleczyły koronki do Świętej Faustyny i witamina C. Dokumenty z tego cudu uzdrowienia chyba zostały przesłane do Łagiewnik, na prośbę naszego proboszcza.

Na studiach filozoficznych kontynuowałaś zdobywanie wiedzy tajemnej?

Moje studia w Krakowie to przede wszystkim wykłady profesora Andrzeja Wiercińskiego, religioznawcy, specjalisty od mistyki żydowskiej, buddyjskiej, jednego z najwybitniejszych antropologów na świecie, człowieka o niewiarygodnej wiedzy. Miał

w sobie coś niezwykłego. Prowadził na przykład wykład z kabały; napięcie rosło, udowadniał zaskakujące powiązania językowe, analizując słowa „błogosławieństwo”

i „piorun”. I mimo że niebo było bezchmurne, walnął piorun. Są świadkowie! Innym razem, gdy mówił o chlebie, w drzwiach sali wykładowej stanęła nasza koleżanka z wielkim okrągłym bochnem chleba.

Ciągle przytrafiają ci się takie rzeczy. Podobno kiedy byłaś u znajomych we Francji, trzy razy z rzędu wyciągnęłaś tę samą kartę tarota.

Na emigracji, pod koniec lat 80. Pytałam, co z nami będzie, i wyciągnęłam Cesarza.

Schowałam ją i znów sięgnęłam do talii; ta sama karta. Dziwny zbieg okoliczności, pomyślałam. Dokładnie potasowałam i wyciągnęłam Cesarza po raz trzeci. Wydawało się to nieprawdopodobne. Taka natrętność metafizyczna!

Co oznacza Cesarz?

Ograniczenia, podleganie czyjejś woli. I rzeczywiście, dostaliśmy azyl polityczny, dzięki czemu trafiliśmy do obozu dla emigrantów. Czasem dostajesz znaki.

Wierzysz, że rzeczywistość do nas mówi?

Absolutnie!

Opowiem ci pewną historię. Szłam wzdłuż torów kolejowych u mnie na wsi.

Przypomniało mi się, że rok temu witałam na stacji moją przyjaciółkę K. Chciałam jej o tym powiedzieć, zadzwoniłam, ale zanim zdążyłam powspominać, usłyszałam, że jej matka zginęła w samochodzie staranowanym przez pociąg. Jakiś czas później byłam w telewizji, gdzie dziewczyna zapytała, czy zrecenzowałabym książkę, którą zamierza wydać w swoim nowo otwartym wydawnictwie. Zapomniałam o tym, ale rok później dostałam od niej egzemplarz tłumaczenia amerykańskiej książki o żałobie przeżywanej przez córki po śmierci matki. Różne wspomnienia, opracowane psychologicznie. Świetna lektura dla K., pomyślałam. Ale ona, w depresji, odmówiła. „Lecę do Paryża, nie mam miejsca na książki”. Wysłałam jej wersję elektroniczną. Wydrukowała ją sobie w mieszkaniu przyjaciół, emigrantów z ’68. Gospodyni tego mieszkania jako roczne dziecko została przerzucona przez mur getta. Całe życie zastanawiała się, co czuła jej matka, czy ją kochała. Wtedy w Paryżu pomagała K. wyjmować kartki z drukarki.

W pewnym momencie znieruchomiała nad jedną z nich… To był list z archiwów przewiezionych do USA, list z getta jej matki do niej… To nie jest możliwe, tyle zbiegów okoliczności. Matki w Niebie się zmówiły?

Mam szamańskie, holistyczne poglądy. I codziennie dostaję coś na ich potwierdzenie.

Niedawno zmarła projektantka mody Tereska Seda opowiedziała mi historię potwierdzającą psychiczność świata. Odwiedzając pierwszy raz rodzinę swojego japońskiego męża w Okinawie, wzięła ze sobą podarunki. Seniorce rodu – babci –

sprezentowała góralską, kolorową chustę, jak na Japonię bardzo egzotyczną. Babcia wkrótce umarła. Rok później, zgodnie z tamtejszym zwyczajem, rodzina odwiedziła szamana, który informuje, co się dzieje z duszą zmarłego. U babci, opowiadała Tereska, wszystko było dobrze, ale – w pewnym momencie szaman zmrużył z niedowierzania oczy

– tańczy z jakąś dziwną kolorową szmatą na ramionach. W ten sposób opisał nasz góralski design.

To co rzeczywistość powiedziała ci dzisiaj?

Dzisiaj może nic tak spektakularnego, ale niedawno proszę bardzo. Idę sobie przez Zalesie i widzę leżący na ziemi dziecięcy rowerek. Choć nie ma wiatru, kręci mu się kółko.

Mijam go, a kółko kręci się coraz szybciej. Myślę sobie: zaraz, zaraz, pewnie wiatr.

Zatrzymuję kółko, ale ono przyspiesza. Przestraszyłam się. Zorientowałam się, że to rozgrywa się obok domu, o którym słyszałam. Mówiła mi o nim znajoma – chciała go kupić, weszła wraz z właścicielem do piwnicy i poczuła coś okropnego. Wychodząc stamtąd, spotkała kogoś, kto się zdziwił, że ona chce to domiszcze. Stało się w nim coś okropnego z jakimś dzieckiem. Zrozumiałam, że to kółko od roweru mnie „straszyło”. Tam była przyłożona siła – jak ta, o której uczyłyśmy się na fizyce – ale niewidzialna.

A najważniejsza lekcja?

Nie wiem, czy najważniejsza, ale znacząca. Przyśnił mi się mistrz buddyjski.

W buddyzmie tybetańskim, kiedy przyśni ci się mistrz, to jest duża rzecz. A szukałam wtedy odpowiedzi na ważne pytanie: Panie premierze, jak żyć? Wtedy w roku 2017 PiS

szykował duże zmiany w sądownictwie i próbował uderzyć w prawa kobiet. Chodziłam na jedną manifestację za drugą. Byłam wkurzona, że po tylu latach upokorzeń, po doświadczeniu politycznego azylu nadal muszę – wraz z córką – bronić demokracji. Pół

lipca „przespacerowałam”, nogi mi weszły w tyłek. I wtedy we śnie mistrz powiedział: Nie wygrasz z Chińczykami. Długo się zastanawiałam, o co chodzi, aż wreszcie chyba zrozumiałam. Chińczycy to uosobienie przemocy. Totalitaryzm, komuna. Jak dziś w państwie PiS.

Mistrz we śnie powiedział ci, że z nimi nie wygrasz. Co więc radził?

Żeby się nie załamywać, tylko dalej robić swoje. Robić to, co potrafimy najlepiej. Wtedy pomyślałam, że może „spacerowanie” nie jest moją rolą, będę robić to, co umiem lepiej –

pisać. Częściej wrzucałam posty na FB.

Jak zwykle, budząc kontrowersje. Ale wróćmy do ezoteryki. W PRL-u zgłębiałaś wiedzę tajemną, choć dostęp do niej był ograniczony. A we Francji, do której wyemigrowałaś?

To była stolica ezoteryzmu! U nas jednej książki o zaświatach nie można było zdobyć, a tam całe księgarnie mistyki! Na tarocie nauczyłam się francuskiego.

Jak to?

Karty były nawet w obozie dla imigrantów, a przecież w jednym z nich mieszkałam. We Francji tarot jest bardzo popularny, można go znaleźć w gazecie obok horoskopu.

Studiowałam więc karty – każda z nich była podpisana – i książki o tarocie. Mój język ezoteryczny był bardzo bogaty. Gorzej ze słownictwem codziennym.

Nie miałaś na nic pieniędzy, a kupowałaś książki o tarocie?

Nie zawsze kupowałam. Na przykład książkę o hebrajskiej analizie pierwszego wersu Biblii ukradłam. Byłam bez grosza, a bardzo chciałam ją przeczytać.

Karma wróci.

Może nie. Po latach oddałam tę książkę. Wprawdzie do innej księgarni, ale jednak.

Tarot zafascynował cię na tyle, że chciałaś się z niego doktoryzować.

Skończyłam studia w École des Hautes Études en Sciences Sociales i chciałam dalej się uczyć. Magisterkę napisałam z Marii Magdaleny, doktorat chciałam z tarota. To miało być porównanie różnych systemów ezoterycznych. Nie dostałam jednak stypendium, więc zrobiłam sobie roczną przerwę, zaczęłam pisać książki i nie wróciłam już do wiedzy akademickiej.

Co cię tak pociąga w tarocie?

Tarot jest kontenerem informacji, energii ludzkiej, mediumizmu, jeśli ktoś ma zdolności.

Kiedy o coś pytasz, wchodzisz w pewien krąg energetyczny. Myślę, że to jest tak: dotykasz jakichś strun, one wygrywają melodyjkę. To rezonuje z przyszłością. Nie karta, a ty. Moim zdaniem psychologicznie to jest bliskie psychoanalizie – sam znasz odpowiedź, tylko musisz ją znaleźć. A przekładając na język fizyki… Mamy wolną wolę, ale świat jest deterministyczny. To kwestia podejścia do zagadnienia czasu. Jeśli jest on dla obserwatora (stwórcy) wymiarem, w którym panuje jednoczesność, czyli znany jest początek i koniec, wtedy nasze wolne wybory nie wykluczają ich przesądzenia, determinizmu.

Wiemy, co się wydarzy w przyszłości, tylko nie chcemy sobie tego uświadomić?

Albo nie potrafimy. Myślę, że jakoś znamy odpowiedź. Może rzeczywistość istnieje i znamy skutki wolnych wyborów. Albo po prostu przeczuwamy, co będzie, potrzebujemy tylko przyspieszacza. Wróżenie jest takim katalizatorem.

Przyspiesza nadejście przyszłości?

Przyszłość, czyli konsekwencje wyborów, istnieje, nie masz na nią wpływu, ale to przyspiesza odpowiedź. Wszystkie kultury używają wróżb. Oczywiście z naszego punktu widzenia to bujdy – mamy teraz technikę, możemy liczyć komputerami, a problemy zdrowotne załatwi medycyna. Tymczasem astrologia była wykładana na Uniwersytecie Jagiellońskim jeszcze w renesansie. Ludzie, którzy się nią zajmowali, nie byli idiotami.

Słynny astrolog Lully przewidział pożar Londynu. Śmiejemy się z szamanów.

A tymczasem gdyby szaman nie był skuteczny, plemię usunęłoby go z pracy, on pomagał

mu przetrwać. To nie był człowiek, który ubrał się w piórka, skórę i coś mamrotał, tylko spec wysokiej klasy. Jak chociażby ten z Kolumbii, który „widział” moją przemianę w żmiję.

Zatem to, że wyciągnęłaś mi dziś kartę Świat, na pewno przyspieszy nadejście szczęścia?

Na bank. Pytanie tylko, czym ono dla ciebie jest.

To skomplikowane… Skąd pochodzi twoja pierwsza talia kart tarota?

Kupiłam razem z książką we Francji, to był piękny Tarot Marsylski.

Do dziś chodzisz do księgarni ezoterycznych.

Niedawno w jednej spotkałam faceta zagubionego w nadmiarze magicznych sprzętów.

Nie wyglądał na newage’ystę, szukał książki o tarocie. Zaczepiłam go z ciekawości.

Rosyjski biznesmen rodem z Bułhakowa. Który polski biznesmen w garniturze i z teczką szlajałby się po ezoterycznych księgarniach ze swoim problemem finansowym? Na miejscu raz-dwa zrobiłam mu wróżbę. Zadowolony poprosił o namiary, chciał

kontynuować konsultacje biznesowe. Wziął mnie za profesjonalną wróżkę.

No, imię pasuje. Wróżka Manuela.

Nie przedstawiłam mu się.

Ponoć wróżysz też na spotkaniach autorskich.

Jak ktoś chce, wyjmuję karty i mówię, co w nich widzę. Właściwie w jednej, bo na spotkaniach to raczej zabawa i skrócona wersja, z jednej karty.

Jak to się odbywa? Przychodzi jedna z czytelniczek, pyta, czy mąż ją zdradza, a ty bierzesz tarota, wyciągasz kartę i wszystko jasne?

Nie, to po prostu fajna zabawa. Wyciągam jedną kartę. Interpretuję ją i wszyscy dobrze się bawią, bo to jak rozwiązywanie zagadek.

Twoje wróżby się sprawdzają?

Czasem tak, choć niekiedy wolałabym, żeby się nie sprawdzały. Kiedy byłam związana z Żuławskim, poprosił mnie, żebym zapytała tarota, czy producentowi, którego poznał, uda się wyprodukować jego nowy film, czy powinien mu zaufać. Artyści są przesądni, chodzą do wróżek, bo ich praca często zależy od farta, niewiadomego. Siedzę więc sama w domu, rozkładam karty i… nie ma gorszych w tarocie. Myślę, że coś jest nie tak, może źle potasowałam? Widzę tylko śmierć, szaleństwo, same złe rzeczy. Żuławski jest we Francji, mówi przez telefon: „To niemożliwe, weź się skup”. Rozkładam drugi raz – to samo.

Kotłowała się tak dziwna, smutna energia, że się przestraszyłam i wybiegłam z domu. Ten producent popełnił samobójstwo miesiąc później.

Niemożliwe.

Mnie też to przeraziło. Po tym doświadczeniu długo nie sięgałam po karty. Za to Żuławski absolutnie w nie uwierzył i sam zaczął stawiać tarota.

Karty zawsze mogą pokazać coś złego. Jeśli się tego obawiamy, to chyba lepiej do nich nie zaglądać.

Albo nie mówić komuś tego wprost. Znajoma poprosiła mnie, żebym zapytała tarota, czy dobrym pomysłem jest wyjazd do Francji. Postawiłam karty – wyszły bardzo złe.

Delikatnie zasugerowałam jej, że ten plan może się nie powieść, może lepiej go odsunąć, sprawdzić wóz. Zrobiła przegląd samochodu – był w fatalnym stanie, mogła zginąć na autostradzie.

Interesujesz się też astrologią. Masz w komputerze specjalny program pozwalający zajrzeć w przyszłość na podstawie daty i godziny urodzenia.

Ale nie jestem astrologiem. Jestem tylko amatorką oblataną w mitologii. Stawiam horoskopy znajomym. Wolę astrologię od tarota. Daje więcej możliwości wyobraźni i jest dokładniejsza.

A co powiesz o I Ching? Widziałam tu gdzieś tę księgę…

No tak, przecież ona jest chyba w każdym inteligenckim domu?

I Chingiem podobno pasjonował się sam Carl Gustav Jung, zasięgając porady w trudnych momentach życiowych. Twierdził, że ta wyrocznia nigdy się nie myli.

I Ching, w przeciwieństwie do tarota, jest bardzo precyzyjny. Tarot bywa złośliwy, przewrotny, bo karty mogą być przekręcone jak znaczenia. I Ching pokazuje możliwości, konsekwencje.

Po którą metodę sięgasz najczęściej?

Po astrologię.

Ale jesteś w niej najmniej biegła.

Tak, jednak ona jest najszersza. I działa mi na wyobraźnię. Czasem wpadam przy niej w trans. Przy tarocie po prostu wyciągam fiszki, „karty zdrowia”. Znakomity astrolog Wojciech Jóźwiak poprosił mnie wiele lat temu o wykorzystanie literackich kontaktów w dotarciu do godziny urodzin Sławomira Mrożka. I tak nawiązałam korespondencję z Mrożkiem. Nie znał dokładnej godziny, więc Jóźwiak musiał ją na podstawie życiorysu

„zrekonstruować”. Mrożek był zachwycony trafnością swojego horoskopu i tak nawiązaliśmy korespondencję astrologiczno-ziemską, a nawet przyziemną. Napisał, że po przeczytaniu mojego felietonu o „zaletach Polski” nie miał wątpliwości, że podjął dobrą decyzję o ponownej emigracji, do Nicei. W ten sposób stałam się autorką nie tylko tekstów emigracyjnych, ale i przedemigracyjnych :) Znając stan zdrowia mistrza – był świeżo po wylewie – przekazałam mu zakamuflowaną wiadomość o najnowszych odkryciach neurologicznych. Zakamuflowaną, ponieważ amfetamina nie jest legalna, a jest polecana przez amerykańskich lekarzy jako środek ratunkowy po udarze. Natychmiast podana pobudza krążenie w mózgu i zmniejsza straty w neuronach.

Ćwiczysz też tai-chi. Czy coś ci to daje „w neuronach”?

Może, nie wiem. W tai-chi bardziej chodzi o ciało, więc się rozciągam. Moim trenerem był Mariusz Sroczyński. Tai-chi jest dobre przy pisaniu, gdy musisz rozprostować kości.

Nie jestem w tym dobra, ćwiczę dla giętkości. Daje mi to, że się nie połamałam, a miałam kilka kraks kasujących kości. Gdyby nie tai-chi, nie umiałabym się odpowiednio złożyć do upadku, zamortyzować na marmurowej posadzce. Rozwaliłabym sobie podstawę czaszki, ślizgając się na deszczu, a jakoś tak fiknęłam, jakby w zwolnionym tempie, że skuliłam się i żyję.

A joga?

Praktykuję jogę tybetańską, Przed medytacjami. Ludzie uprawiają jogę, bo pomaga lepiej się poczuć. Mój mistrz mówi, że to jest urzeczywistnienie dupy.

Dupy?

Tak, ćwicząc jogę, możesz rozruszać ciało, wyrównać energię… Ale joga do tego nie służy. To pas startowy medytacji. Jakbyś grzała silnik wozu, dolewała paliwa i nie ruszała.

Jest coś, czego nie próbujesz albo nie ćwiczysz? Bo słuchając ciebie, zastanawiam się, czy oświeceniem nie rządzi prawo kumulacji.

Dlatego próbuję jednej drogi. Reszta to przydrożne rozrywki.

Która droga jest tą główną?

Buddyzm tybetański bon.

Jak domownicy reagują na twoje osobliwe zainteresowania? Chodzą z tobą po księgarniach ezoterycznych? Ćwiczycie razem jogę albo tai-chi?

U nas w domu nikt nikomu nie przeszkadza. Piotr jest taoistą, Pola sceptyczna, ale zainteresowana wiccą, ja jestem buddystką tybetańską. Uczymy się wzajemnie na swoich, jak to mówisz, dziwactwach. Bawimy się tym i nie narzucamy sobie niczego – no, chyba że ktoś położy kamienie na desce klozetowej, to ponoć hamuje przepływ energii. Wtedy dyskutujemy z przyczyn praktycznych, czy wszyscy się zgadzają.

A jeśli nie?

To wiadomo, że wcześniej czy później te kamienie znikną, gdy pomysłodawca o nich zapomni.

Chyba ostatnia tajemnicza rzecz, którą praktykujesz, to powa. Co to takiego?

Buddyjska praktyka skupiająca świadomość i dźwięk na czubku głowy. Przepychasz kanał centralny do tego właśnie punktu. To ćwiczenie umierania, żeby w czasie agonii dobrze pokierować świadomością opuszczającą ciało. Tybetański, bardzo stary i skuteczny rytuał. Pola, która nigdy nie medytowała, z powodzeniem przez tydzień praktykowała pod nadzorem lamy. Z niezłym skutkiem. Kiedy na drugi dzień zaczęła odczuwać efekt na czubku głowy, podśmiewałam się, że może to łupież, bo przez tydzień nie można myć włosów. Moje doświadczenie było bardziej bolesne, ale ja jestem starsza – moje kości też!

Zaawansowani w praktyce lamowie potrafią złamać sobie kość czaszki, wypychając ciemiączkiem energię. Po moim doświadczeniu sądzę, że jest to absolutnie możliwe.

Zrobiła mi się dziurka w głowie na półtora centymetra.

Czemu to służy?

To oznaka otwarcia kanału centralnego. W obrzędzie powa chodzi o to, żeby się przygotować do śmierci i nie panikować, kiedy przyjdzie jej czas.

Masz potrzebę przygotowania się do śmierci?

Tak. Uważam, że to bardzo ważny moment. Przecież na pewno umrę.

Wielu ludzi odsuwa tę myśl. Nie chce się z nią konfrontować.

Jeśli akceptujesz życie, to akceptujesz też śmierć. Mimo że się jej boisz. Nawet Chrystus się bał, pocił się krwawym potem podczas modlitwy w Ogrójcu; ktoś, kto wiedział, że zmartwychwstanie. Podobnie ojciec Pio – mający zdolność bilokacji i raczej pewność, że trafi do Nieba. Chrześcijaństwo, katolicyzm to religie, które polegają na tym, że przyjmujesz sakramenty, starasz się zasłużyć na zbawienie, nie grzesząc, i czekasz na łaskę. A są duchowości, które mówią, że trzeba postępować punkt po punkcie, aby dostąpić oświecenia. Mają wypracowane techniki. Jak mówisz to katolikom, słyszysz prychnięcie: nie wolno traktować religii instrumentalnie. A czy nie traktujesz instrumentalnie katolicyzmu, poszcząc, stosując dziesięć przykazań? To są właśnie przepisy, jak iść do Nieba, i ty według nich postępujesz. Wschodnie techniki są po prostu bardziej precyzyjne. Precyzyjne jak konstrukcja samochodu. Mówiąc serio, największą różnicą między chrześcijaństwem a buddyzmem nie jest to, jak starają się nam wmówić gazetki niedzielne, że w buddyzmie Boga nie ma. Jest. Jesteś nim. Katolicyzm mówi podobnie: masz w sercu Jezusa, jesteś synem Bożym. Ale odpowiedzialność leży po stronie opatrzności, miłosierdzia. W buddyzmie nie ma zmiłuj się, ty i tylko ty tworzysz swój los. Nie zrzucaj na nikogo odpowiedzialności. Ani na diabła, ani na bóstwo. Taka karma.

Powa robi się tylko raz?

Możesz robić, ile chcesz. W ceremonii, na której byłam rok temu w ośrodku Ligmincha w Wildze, brali udział ludzie, którzy nie znali powa, ale i tacy, którzy już to praktykowali.

Powtarzasz dla siebie w każdą pełnię księżyca, takie prywatne Moonlight Party.

Myślisz, że teraz, po tej praktyce, umiałabyś już sobie poradzić z umieraniem?

Nie, ale cieszę się, że przypadkowo moja córka nauczyła się powa. Jeśli stracę świadomość podczas agonii albo zdemencieję, będzie mogła mi pomóc.

Nie lepiej byłoby po prostu żyć wiecznie?

To zależy, w którym wcieleniu!

XIII.

TWÓRZ PARTIĘ ALBO EMIGRUJ

Budzisz się i myślisz: Zakładam partię?

Nie. Stałam wtedy przy kominku i patrzyłam w ogień. To było wieczorem.

Objawienie?

Mniej więcej. Kiedyś napisałam: „Strzelaj albo emigruj”, a teraz pomyślałam: Twórz partię albo emigruj. Wiele uświadomił mi mój pobyt na Zachodzie. Kiedy wróciłam do Polski i zobaczyłam tu tę bonanzę, ekonomiczną i obyczajową, zrozumiałam, że to cywilizacyjnie opóźniony kraj. I że trzeba pchnąć do przodu cały program prospołeczny, żeby powstał kraj nowoczesny. Wkurwiała mnie ta wąsata, patriarchalna Polska, gdzie kobiety to kabaret – można się pośmiać, podszczypać.

Co jeszcze cię wtedy denerwowało?

W 2006 roku polityka to były śmierdzące garnitury, huty, kopalnie… Nakręcało ją to, co się dało pokazać w telewizji. Przedszkole i żłobek nie były twarzowe, degradowały politykę. Autostrada, górnicy – owszem. Inwestycje bardziej długofalowe – nie. Gdyby politycy liberalnej opcji wzięli się wtedy za program pomocy społecznej, nie byłoby PiS-u w dzisiejszym wydaniu. Nie byłoby „pięćset plus”. Całą politykę socjalną, która była i jest potrzebna, jak w całej cywilizowanej zachodniej Europie, żeby kraj funkcjonował

normalnie, zostawili odłogiem, bo nikt się o nią nie upominał. Nie było tradycji, żeby na ulice wychodziły kobiety czy rodziny żyjące w biedzie. Takie, które mają dzieci i wkładają potworny wysiłek ekonomiczny w to, żeby je wychować – po to, żeby ci, którzy się w żaden sposób do tego nie przyłożyli, mieli emerytury. To jest absurd. Gdyby butelki z mlekiem miały siłę koktajli Mołotowa, protesty kobiet brano by równie poważnie co górników robiących zadymę.

Było coś, co przeważyło szalę?

Rządowe pomysły zaostrzenia ustawy aborcyjnej, między innymi donoszenia ciąży, nawet gdy zagraża zdrowiu czy życiu kobiety. Słuchałam rano radia i słyszałam choćby Romana Giertycha, wicepremiera i ministra edukacji, mówiącego, że kobieta ma umierać, ale rodzić, bo on tak chce. Mój felieton był moralnym sprzeciwem. Dzisiaj też potrafimy się zorganizować, gdy politycy chcą nam zabrać życie. Myślę o wspaniałych czarnych

marszach, piątkach, czyli protestach przeciwko zaostrzeniu ustawy antyaborcyjnej. Ale nie potrafimy się zorganizować, kiedy chcemy żyć. Nawet zwierzę w sytuacji zagrożenia potrafi się bronić. My nie jesteśmy zwierzętami. Dobiło mnie też wycięcie mojego felietonu ze stutysięcznego nakładu czasopisma. Ręcznie, kilka dni wycinano go nożyczkami. Właściciel biznesmen przestraszył się braci Kaczyńskich, bo to była moja polemika z nimi, z kancelarią prezydencką. Średniowieczna metoda – wycinania w zderzeniu z XXI wiekiem internetu. Oczywiście, że ten felieton miał więcej kliknięć niż nakład czasopisma. Poczułam się jak za komuny – nie prześladowana, ale znowu w sytuacji strachu przed władzą, bezrozumnego serwilizmu. A przecież mieliśmy demokrację i prawo. Pomyślałam, że tak nie może być. Nie można grozić kobietom, cenzurować prasy.

Co zrobiłaś?

Zamieściłam manifest w „Przekroju”. Osobisty, pisany w pierwszej osobie. Wezwałam czytelniczki do organizowania obrony. Nie było jeszcze Facebooka, podałam adres internetowy. Był odzew, tsunami listów i maili, w których kobiety pisały, że też tak myślą, tylko nie potrafiły tego sformułować. Okazało się, że jest nas – myślących podobnie – cała masa. Tak dużo, że możemy założyć partię.

Reakcje były tylko entuzjastyczne?

Oczywiście, że nie. Powiedzieć wtedy, że kobiety muszą się zorganizować, to jak by powiedzieć, że Ziemia kręci się wokół Słońca. Nie, kobiety nie mogą się organizować, bo nie są żadną wyróżnioną grupą społeczną – ani gnębioną, ani z innymi potrzebami. Można by założyć Partię Cukrzyków, Partię Piwa, ale Partię Kobiet? To są pierdoły, że stajesz w obronie siebie, swojego życia? Co za fanaberie. Cipcie zatruły się feminizmem. I ci faceci, dupki kompletne, którzy nie stanęli wtedy za kobietami, bo im się nie opłacało.

Stracić darmową służącą, zyskać konkurencję. Mental polski to jest mental pańszczyźniano-kościelny. Ci, którzy mówią normalnym głosem, są rewolucjonistami.

Najlepiej wziąć kobietę i zaorać nią pole. Ona ci wykona wszystkie prace domowe. Robot kuchenny z dostępem do cipy.

Jakie były wasze główne postulaty?

Mówiłyśmy przede wszystkim o tym, co łączy kobiety – bez względu na światopogląd.

O małych przedszkolach, które pozwoliłyby pójść matkom do pracy, o żłobkach. Mamy bezczynność zawodową jedną z największych w Europie – nie bezrobocie, ale bezczynność w grupie nadającej się do pracy. W 2010 roku Donald Tusk przeprowadził

kampanię samorządową pod hasłem: „Nie róbmy polityki, budujmy żłobki”, a w 2015 PiS

ruszył z programem „pięćset plus” dla dzieci. I dobrze, okazuje się, że można.

Zarzucano ci, że partia ma reklamować ciebie i twoje książki.

Jak kobieta coś robi pod prąd, to zawsze szukają na nią haka. Albo jest stara i nie wie, co ze sobą zrobić, albo młoda i chce wyjść za mąż, albo chce coś sprzedać. Bo kobieta to kurwa – sprzedaje się, robi karierę na czyimś nazwisku. Mężczyzna w polityce jest bohaterem, mesjaszem. Miałam się przejmować? Byłam na to w miarę odporna, przerabiałam hejt od czasów mojego debiutu: kurwa przespała się z Miłoszem, żeby dostać dobrą recenzję, a książki skądś przepisała, niezdolna, grafomanka, niech zniknie.

Mieszkałam kilka lat we Francji, nie widziałam ani razu, żeby ktoś takie rzeczy o kimś wygadywał. Gdybym tego wszystkiego posłuchała, nie napisałabym już żadnej książki.

Naprawdę nie było w tym sprzeczności – artystka idzie do polityki?

Ale to, że jestem artystką, nie znaczy, że nie mam kontaktu z rzeczywistością. Żyję w niej i o niej piszę. Widzę i kojarzę fakty. Wierzę w rozum, który w Polsce nie jest ceniony. Tutaj większość rzeczy działa na zasadach nieracjonalnych, ciągły cud nad Wisłą.

Poza tym założenie Partii Kobiet to był mój pomysł, wizja, a taka akurat jest rola artysty: mieć wizję, zaproponować inne widzenie świata. Natomiast prowadzenie partii chciałam powierzyć komuś bardziej kompetentnemu. Artysta ma żółte papiery, z reguły.

Odpowiedzialność za ideę tak, ale za tysiące ludzi… Nie moja bajka. I to też pewnie nietypowe. W polityce wyrzynasz konkurencję, a nie szukasz następcy.

A mówiono ci, że nie powinnaś działać w polityce, bo jesteś kobietą?

Oczywiście. Wiele razy pytano, co wiem o polityce zagranicznej, żeby mnie zdeprecjonować. Nieważne, że studiowałam za granicą, wychowałam dziecko, znam języki

– do polityki się nie nadaję. Faceci się nadają, bo nawet jak są głupcami, to się tam pchają i czują wybrańcami narodu. Prawda znana z badań, że kobiety przygotowane do pełnienia funkcji zawodowych czy społecznych często poniżają się we własnych oczach, twierdząc, że się do nich nie nadają, a faceci, którzy nie reprezentują sobą nic, będą przeć do przodu.

Nóż się w kieszeni otwiera!

Oni by chcieli, żeby nogi.

Ty nie miałaś takiego poczucia jak kobiety, o których mówisz.

Nie kalkulowałam, nie przejmowałam się cudzą opinią. To był zryw moralny. Nie zastanawiałam się nad sobą, tylko nad celem. Miałam gdzieś wizerunek – ładną sukienkę i czyste buciki. Nic bym wtedy nie zrobiła. Dla mnie ważniejsze było to, co robię, piszę, mówię. Nie interesowało mnie, jak postrzegają mnie ludzie. Ważna była moja pasja, a nie pasja do własnego pępka. Zresztą partia to był czas, kiedy zupełnie rozpuściło mi się ego.

Transowo zapomniałam o sobie. Liczyło się tylko to, żeby spotkać się z ludźmi, przekazać treść, namówić do czegoś.

Jak temu podołałaś?

Dzięki Piotrowi. Najpierw się podłamał. Przewidywał, czym jest wdepnięcie w politykę.

Taktycznie zawiesiliśmy wszystkie rozmowy między sobą. Aż do momentu, gdy na stacji chciałam nalać benzynę. Powiedział: „Ja to zrobię. Wsiadaj, od dzisiaj jestem twoim kierowcą, wszystkim się zajmę, Polunią też”. I tak było przez rok, chociaż wtedy nie pomyśleliśmy, że tę stację benzynową będziemy odwiedzać niemal codziennie, robiąc zakupy. Wracaliśmy tak późno, że sklepy były zamknięte. Harowaliśmy dwadzieścia cztery godziny na dobę. Pola była wtedy na etapie przedszkola, wszędzie jeździła z nami. Książek nie czytałam miesiącami, nie miałam czasu obejrzeć żadnego filmu. Wydałam na partię wszystkie oszczędności i w przeciwieństwie do Mateusza Kijowskiego nie zarobiłam ani grosza – legalnie ani nielegalnie. Cieszę się, że nie wzięłam kredytu na kampanię wyborczą, jak mi radzili, bo do dziś nie wygrzebałabym się z długów.

Wiele kontrowersji wzbudził plakat, na którym działaczki – wśród nich ty – pokazały się nago.

Nie miałyśmy pieniędzy na opłacenie choćby jednego billboardu, dlatego zastanawiałyśmy się, jak przyciągnąć uwagę mediów. Postanowiłyśmy wykorzystać nasze ciała, świadomie i godnie. Nie tańcząc na rurze, reklamując dyrdymały dupą obrobioną w Photoshopie, tylko występując w naszej wspólnej, słusznej sprawie. Stare i młode, prawdziwe kobiety pokazały, że nie mają nic do ukrycia. Pisano o nas na całym świecie.

Kim były działaczki Partii Kobiet?

Wykształcenie średnie lub wyższe. Nauczycielki, dyrektorki, lekarki, właścicielki małych firm, jedna dyrygentka, gospodynie domowe, studentki, bezrobotne… Chciały działać, bo po kilkunastu latach od transformacji nie czuły, że mają swoją reprezentację. Hasło

„Polska jest kobietą” oznaczało dla nich przebudzenie.

A dla mężczyzn?

Byli z nami ci, którzy nie mieli na kogo głosować. Chcieli pomóc kobietom. Stanowili tę światłą część społeczeństwa. Było ich kilkunastu.

Mimo waszych wysiłków Partia Kobiet nie weszła w 2007 roku do Sejmu. Czemu?

Przez brak pieniędzy. Nie mówię o wielkich pieniądzach, ale takich na godziwy lokal.

I nie dało się pracować miesiącami za darmo. Przecież nie robiłam tego wszystkiego sama, było kilka kobiet też poświęcających swój czas. Zgłaszały się różne biznesmenki, oferując wsparcie, a potem się wycofywały, mówiły, że im mąż nie pozwolił. Albo że nie mogą ryzykować, że podpadną władzy, bo mają firmę. Ze składek zebrało się na jeden billboard albo i nie. Miałyśmy nadzieję, że choć brakuje nam pieniędzy, uda się przekroczyć pięcioprocentowy próg poparcia i wejdziemy do Sejmu.

Co poszło nie tak?

Popełniłam błąd. Dałyśmy się złapać na koalicję z PO. Kiedy zawiązuje się koalicję, nie zbiera się już podpisów poparcia, żeby zarejestrować listy wyborcze. Nasza ordynacja wyborcza jest bardzo trudna dla początkujących partii. Żeby wejść do Sejmu, trzeba zarejestrować listy kandydatów w całym kraju, więc zebrać w dwudziestu jeden okręgach wyborczych po pięć tysięcy podpisów w krótkim czasie. Duże partie mają dostęp do bazy danych z poprzednich kampanii, mniejszym zdarza się fałszować te podpisy – Renata Beger z Samoobrony stanęła za to przed sądem. Wiedziałyśmy, że raczej nie zdążymy zebrać tych podpisów, więc propozycja koalicji z PO wydawała się fantastyczna. Kiedy się okazało, że żadnej koalicji nie będzie, było już po ptakach.

Czyli, jak zwykle, wina Tuska.

Donald Tusk zadzwonił do mnie i z powagą oznajmił, że na koalicję nie zgodziły się kobiety z PO. Nie wierzyłam mu. Słuchając tego, widziałam babuleńkę Pigwę, graną w kabarecie przez wąsatego Smolenia. Pyta go dziennikarz, czy coś jeszcze może. Smoleń-Pigwa, w stroju ludowym, odpowiada zawstydzony: „Pewnie, że mogę”. A Tusk, że nie może… Nie było konsultacji z żadnymi działaczkami PO, Tusk był za nie przebrany.

Tragifarsa na użytek polityczny. Nie mam żalu, że nas wykołowano. Polityka jest ostrą grą.

Naprawdę nie byłaś na niego zła?

Popłakałam się po tej rozmowie. Ale co innego emocje, a co innego polityczna rozgrywka. Z braku doświadczenia dałam się wykołować. Do polityki idzie się po władzę, ale i po doświadczenie. Bez niego nic się nie ugra. Tusk zrobił, co musiał, żeby jego partia wygrała. Samiec alfa. Nie możesz mieć pretensji, że kilogram waży kilogram. Najwyżej do siebie, że spuściłaś go sobie na stopę.

Dzisiaj nie myślisz: Po co mi to wszystko było?

Nie. To było bezcenne doświadczenie. Poznałam tylu ludzi, całe spektrum, od altruisty do psychopaty. Wielu próbowało nas wykiwać, wielu pracowało miesiącami z oddaniem i bez wynagrodzenia. Zobaczyłam Polskę, jakiej nie znałam, tę niby Polskę C, którą wielu pogardza, ale mądrzejszą, odważniejszą od wszystkich warszawskich kawiarnianych stolików razem wziętych.

Mówiłaś, że dziesięć lat temu kobiety nie potrafiły się zorganizować, stanąć w obronie swoich interesów. Do dziś chyba sporo się zmieniło. Kobiety wychodzą na ulice w obronie swoich praw. Sama wspominałaś o czarnych marszach.

Pozostaje pytanie o skuteczność tych działań. Nadal siedzimy w kościele, grzecznie skrobiąc w ławeczkę z zażenowania. Tak robi nawet klasa średnia. Potem opowiada po gazetach: Jestem nowoczesną rozwódką, znam wspaniałych księży, którzy powiedzieli mi mądre rzeczy. Kurna, co nowoczesnej rozwódce ma do powiedzenia facet, który żyje z jej pieniędzy, nigdy nie pracował, nie ma rodziny i jeszcze mówi, że życie poczęte, czyli niemający żadnej świadomości płód, jest ważniejsze od jej życia?! O czym my mówimy?

To przez Kościół kobiety nie są światłymi obywatelkami?

Stworzenie nowoczesnego społeczeństwa nigdy nie będzie w interesie Kościoła, najwyżej się z nim pogodzi, ale nie wesprze, tak jak przy rozwałce demokracji asystował

PiS-owi, a nie protestującym. Ludzie biedni są wierzący, a bogactwo, wiedza i wykształcenie nie idą w parze z wiarą. Matka Boska, niby najważniejsza kobieta w Kościele katolickim, a jaką spełnia tam rolę? Podwykonawcy. Świata nie stworzyła ani nie zbawiła. To jest role model kobiety dla Kościoła – cicha, skromna, zawsze na drugim planie, mediująca między potrzebującymi a wyższym autorytetem. Kobiety się nabierają na dyrdymały, które usłyszały od księdza, jakby były zakładniczkami. Jest tak: albo Bóg istnieje i ja nie mam rozumu, albo nie istnieje i jestem wyzwolona. Jakby nie było żadnego kompromisu typu: Bóg istnieje, a ja nie muszę być idiotą. Rozumiem to, sama zostałam wychowana w katolickiej rodzinie. Ludzie się boją, że jak cię ksiądz nie pochowa, pójdziesz do piekła. Nie mamy innej tradycji, tylko katolicką. A Kościół jest jak mafia –

szantażuje cię, nosisz tam swoje pieniądze i dzieci. Gdzie ma uciec Polak? Polityka – dno, Kościół – obciach, świecka tradycja – nieuczciwość. Jesteś wydymany na każdym polu.

A co mają robić ci, którzy potrzebują Boga?

Masz protestantyzm, jak potrzebujesz Boga. Tam nie ma księdza. Często pastor z żoną i dziećmi, albo pastorka. Kler jest problemem. Kościół zaczyna być postrzegany jako organizacja pedofilska i przestępcza. Nie płaci podatków, ma szarą strefę, a ty ją zasilasz.

Nieograniczona boska władza i korporacja to fatalna mieszanka. Fatalne zauroczenie dla wiernych.

Może przywiązanie do Kościoła wynika z potrzeby posiadania autorytetu? Ty jej nie masz?

Nie. Nawet święci mają swój zakres działań. Nie ma ludzi nieskazitelnych, autorytet w jednej dziedzinie w innej nim nie jest. Autorytety upadają, bo są ludźmi i kompromitują swoim upadkiem nie tylko wyznawców, ale i sprawę. Autorytet zamyka ci usta, zabrania myśleć, bo przecież nie masz racji, skoro Jan Paweł II albo Kaczyński powiedział. Trzeba przestrzegać procedur, a nie wielbić ludzi. Barany potrzebują pasterza, obywatele demokracji. Kościół i politycy to wykorzystują. I dalej ogłupiają nas za nasze pieniądze. To jest niemoralne.

A potrzeba wspólnoty? Jeśli nie kościelna, to może narodowa? Już trochę o tym rozmawiałyśmy, ale zapytam jeszcze raz: Czujesz się obywatelką, a Polką?

Nie czuję żadnego przywiązania do polskości, tak samo jak nie czułam do francuskości czy szwedzkości. Mówimy w Polsce wspólnym językiem, mamy wspólny budżet i wspólne pierogi, dogadujemy się. To jest moja polskość. A jaki mam związek z przestępcami, którzy zniszczyli polskie sądy? Z ludźmi, którzy zawłaszczyli mój kraj, jak wcześniej komuniści, i są superpatriotami, wszech-Polakami?

Na hasło „duma narodowa”…

Chce mi się śmiać. Albo płakać. Co to w ogóle jest duma narodowa? Mogę kontemplować piękne polskie krajobrazy i nie przesunę ich w inne miejsce Europy, bo się nie da. Rozumiem przeszłość Polski, współczuję poległym. Duma narodowa oznacza, że jesteś lepszy od innych, krok dalej jest już faszyzm – inni są gorsi ode mnie. Nie potrzebuję XX-wiecznych autorytetów ani XIX-wiecznej tożsamości, bo tym właśnie jest tożsamość narodowa. W XIX wieku tworzyły się wielkie narody. Papież dużo pisał

o tożsamości. Jaka tożsamość? Człowiek powinien być porządny, działać zgodnie z prawem, ale tak samo jak świat ciągle się rozwijać, a nie stanąć w jednej pozie i ją cyzelować. Polak, katolik, patriota. Nie wiadomo, kim będziesz za pięć lat, jaki masz potencjał. Nie ma tożsamości, jest rozwój. Nie można go ograniczać.

W Obywatelce jest zabawna scena, w której szukacie Polaka feministy. Piotr mówi, że jest ich czterech i każdy żonaty. Dziś jest ich chyba więcej.

Z pięciu może. Buracki mental pod tytułem „ja leżę, a żona przynosi mi piwo” chyba się zmienia. Ale według mnie to zmiany powierzchniowe. Gdyby było inaczej, sytuacja kobiet w Polsce nie wyglądałaby tak, jak wygląda.

Ciągle mówimy o tym, jak to kobiety mają źle i jacy mężczyźni są beznadziejni. Mam kolegę, który twierdzi, że to nieprawda, bo mężczyźni też nie mają dziś lekko. Nie ma dziś powrotu do tradycyjnych ról, a w tych nowych trudno im się odnaleźć. Co byś mu odpowiedziała?

Też jest im ciężko, padają ofiarami innych mężczyzn, którzy zarzucają im, że mają małego. Trump tak powiedział w kampanii wyborczej: jego kontrkandydat ma małe ręce, więc pewnie ma małego. Sam Trump ma duże ręce. I łapie nimi kobiety za cipy. Wracamy do punktu wyjścia – to jest mizoginistyczny świat. Patrzę na chłopców w wieku Poli, zachowują się przemocowo. Kiedy zapytałam dyrekcję jednej ze szkół, dlaczego toleruje poniżanie dziewcząt, usłyszałam: „To taki wiek, hormony, to chłopcom przejdzie”. Bo co?

Wylinieją, zęby im wypadną, takie jest prawo natury? To jest prawo kultury przekazywane następnym pokoleniom.

Twój kolega powiedział, że mężczyźni nie mają teraz lekko. O tym jest Hańba Coetzeego. Hańba męska o facecie niedającym już rady w żadnej z ról przypisywanych mężczyźnie. Nie wyrabia się ani jako obrońca swojego dziecka, ani jako partner. Świat się zmienia, a on tkwi w tym, co było – bezbronny, poniżony. No, niełatwo.

Kobietom też coś zarzucasz? Oprócz nabierania się na Kościół?

Oczywiście. Bywają narcystyczne, psychopatyczne, niekompetentne, rozpychające się łokciami. Dlaczego miałybyśmy być inne od mężczyzn?

Sama nie będziesz już działać politycznie?

Ograniczam się w tej kwestii do występów na FB. Wiem jedno: urodziłam się w grotesce, nie chcę w niej umierać.

XIV.

ŻELAZNY CZYTELNICZY ELEKTORAT

Jak to jest być sławną?

Nie wiem. Zajęłam niszę przeznaczoną dla Manueli Gretkowskiej, której nikt inny nie mógł zająć. Ale to nie kariera, tylko stanowisko.

Daj spokój, jesteś sławna.

Nie tak bardzo. Docenia mnie prywatnie mąż, co cieszy najbardziej. Mam sobie specjalny tronowy stołek postawić, że jestem sławna, albo w kiblu powiesić wycinki z gazety?

Marzyłaś o sławie?

Nie, bo nie zamierzałam zostać pisarką. Zawsze mnie drażniło, jak ktoś mówił: Chcę być pisarką, chcę być reżyserem. Bo to zaczynanie od dupy strony. Najpierw trzeba mieć coś do powiedzenia, oprócz chciejstwa bycia sławnym. Coś więc pisałam jako dwudziestokilkulatka, zebrało mi się to w książkę, Miłosz pochwalił, nawet nie rozumiałam do końca, co on do mnie napisał. Dopiero po latach dotarło, o co chodziło, jakby jego list przyszedł dwa razy, chociaż to niby listonosz dzwoni zawsze dwa razy.

Pisarz? Jesteś wart tyle, ile twoja ostatnia książka.

Nawet kiedy się publikuje – jak ty – dużo i regularnie?

Publikuję regularnie, bo z tego żyję, traktuję to jak zawód. Mam pomysł i szybko zaczynam pisać. Jak już ci mówiłam, po roku, później myślałabym inaczej, a książka musi być jednolita.

Zapłaciłaś jakąś cenę za to, że stałaś się osobą publiczną? Utrata anonimowości była dla ciebie ciężka?

W dzisiejszych czasach to, że ludzie czytają i poznają pisarza, działa chyba tylko na korzyść. To nie jest taka skala sławy, żeby dużo kosztowała. Nie jestem aktorką ani piłkarzem. Bycie pisarką przeszło dla mnie niezauważalnie. Debiutowałam w Paryżu. Kto mnie tam znał? Żeby mieć problem ze sławą, trzeba mieć dużą sławę.

Ty masz dużą.

No jak cholera. Chodzę w ciemnych okularach na ulicy!

Jesteś znana. Nie tylko z tego, że piszesz, ale i dlatego, że pyskujesz.

Nie, ja wyrażam swoje zdanie.

W cięty sposób.

A jak mam wyrażać? Mówiąc banały? To robią politycy. Nie jestem wcale taka znana.

Zapytaj tę panią, czy mnie zna.

Uważaj, bo to zrobię.

(„Czy pani zna tę panią?”, pytam kobietę siedzącą przy stoliku obok, bo tym razem rozmawiamy w kawiarni. „Pani Grochola?”, zgaduje tamta).

No widzisz!

Według mnie dobrze kombinowała. Literacko. Rodzina nie ma problemu z tym, co piszesz?

Pola tego nie czyta, postawiła mi szlaban na poruszanie pewnych tematów. Piotr z niektórymi rzeczami miał problem, ale on się zna na literaturze. To nie jest bulwarówka: wyszłaś i uprawiałaś seks pod krzakiem. To jest literatura. Ludzie czasem tego nie kumają.

Wyjaśnijmy więc, na czym polega różnica.

Na znalezieniu odpowiedniego, artystycznego języka dla swoich przeżyć. I na tym, żeby doświadczenie stało się w miarę uniwersalne i przyswajalne.

Nie masz problemu z tym, że piszesz tak dużo o sobie? Ludzie sporo o tobie wiedzą, a ty o nich nic.

Gram życiem osobistym. Ryzykownie ciekawe. Potrafię się posłużyć literaturą, żeby pokazać pewne rzeczy. Robię to w taki sposób, że czytelnik może w tym znaleźć coś dla siebie, coś zrozumieć, „poszerzyć pole walki” z samym sobą. Zaspokoić swoją ciekawość, ale nie plotkarską, bo nie jestem aktorką.

Zaspokajasz ciekawość plotkarską, pisząc o swoim kryzysie w związku, o ciąży. Albo udzielając osobistych wywiadów.

Nie ja jedna, literatura się tym żywi. Nie jestem Anais Nin, bo tworzę fikcję, ale pisanie bywa wiwisekcją.

Gretkowska jest narcystyczna, kręci ją sława – czytam tu i ówdzie.

Jakie są tego objawy?

Na przykład takie, że często jesteś w mediach.

Wiem, że to nie Francja i w debatach o sprawach obyczajowych biorą u nas udział

głównie politycy. Od rana do nocy rozmowy z politycznymi macherami. Bardzo żałuję, że nie wypowiadają się intelektualiści, pisarze. Nie ma publicznych dyskusji o egzystencji, o zmianach obyczajowych. Zamiast tego nawalanki z powodu polityki i tego typu

argumenty. Idę do tych mediów, gdzie wiem, że wypowiem się z sensem. To jest narcyzm?

Mówienie o bieżących sprawach, feminizmie, zacofaniu obyczajowym? Czy ja opowiadam o paznokciach, o tym, w co się ubrałam? Myślę, że sięgnęłam medialnego dna, gdy jeden z najważniejszych dziennikarzy rozmawiał ze mną pół godziny o polityce, a gdy chciałam porozmawiać o swojej nowej książce, powiedział: „Masz trzy minuty, żeby ją streścić”.

I to facet, który sam pisze i jest intelektualistą. Gdzie my żyjemy? Wieczne powstania i wojny?

Ale chyba lubisz występy medialne.

Jak ktoś krzyczy, że zaraz mnie uderzy za to, że publicznie bronię swoich poglądów –

tak, strasznie lubię! Terlikowski raz zareagował na mnie furią w programie u Lisa. To narcyzm narażać się na coś takiego? Medialny masochizm czy odwaga?

Skąd masz tę odwagę?

Mam myśli, więc je wypowiadam. Albo spisuję. Podobno tak robią ludzie intelektu, pisarki i pisarze. Mówię to, co nie zawsze jest popularne, ale w co wierzę. Taka byłam na studiach, przez co wylądowałam na azylu politycznym, i tak jest teraz. Nie zmieniłam się.

Innym objawem twojego dążenia do sławy mogłyby być prowokacje obyczajowe, erotyczne, z których słynęłaś.

To nie jest objaw dążenia do sławy, tylko dowód na hipokryzję tego kraju. Wydawałoby się, że każdy jest ciekawy seksu, bo on jest sferą człowieczeństwa. Nie kalkuluję, piszę o tym, co mnie interesuje. Nie jestem bezwstydna, to nie w tych kategoriach. Po prostu jestem gotowa mówić na wszystkie tematy, bez wstydu. Nic co ludzkie nie powinno humaniście być obce.

Z tym się zgadzam, ale mam wątpliwość co do tego, że w pisaniu niczego nie kalkulujesz. Wydaje mi się, że po debiucie każdy pisarz już trochę kalkuluje. Coraz lepiej zna odpowiednie chwyty i staje się częścią rynku literackiego.

Gdybym kalkulowała, pisałabym kryminały. Albo harlequiny.

Hejt cię boli?

Na przykład nazywanie mnie lewacką kurwą?

Na przykład.

Daj spokój. Jestem kobietą, która otwarcie pisze o tym, co jej się nie podoba, dlatego jestem kurwą. Obiektem ludzkiej fantazji. Otwieram paszczę, odzywam się, a to jest świat mało przyjazny dla tych, którzy mówią, co myślą, nie siedzą w konwenansach. Tacy dostają w łeb. Przekaz jest prosty: trzymaj się grzędy, zwłaszcza gdy jesteś kobietą.

Czujesz się…

Kurwą? Nie. Marks powiedział, że małżeństwo to zwieńczenie prostytucji, a ja do niedawna żyłam na kocią łapę.

Chciałam zapytać, czy czujesz się zraniona, kiedy cię atakują?

Gdybym była na to aż tak wrażliwa, nie pisałabym ani nie wypowiadała się publicznie.

Nie będę z każdym walczyć. Walczę z taką Polską, która ma mental i fantazję pryszczatego, ograniczonego nastolatka.

Jaki był najgorszy rodzaj hejtu, z którym się spotkałaś?

Pamiętam, że kiedyś jakaś emerytka rodem z Chicago, tak wyglądała, zaczepiła mnie na ulicy. Zaczęła od słodkich słówek tylko po to, żeby mnie zbluzgać. Ze względu na jej wiek nie odpowiedziałam. Zaskoczyła mnie perfidia, bo z reguły albo od razu dostaję głask, albo z liścia. Dużo tego było, nie pamiętam.

Wchodzisz w polemikę?

Chciałabym, żeby oni wchodzili. Trzymam się takiego stanowiska, że jak masz argumenty, to ich użyj. Natomiast to, co najczęściej słyszę, to nie są argumenty, ale wyzwiska. Nie chcę, żeby mnie opluwano.

Jak sobie radzisz, kiedy jednak plują?

W takich sytuacjach myślę, że ta osoba nie wie, co mówi, to jest niesprawiedliwe, ale ja muszę wiedzieć, co robię.

Zawsze tak jest? Czy czasem palniesz coś głupiego?

Czasem czuję, że powiedziałam coś pochopnie. Mam wtedy pretensje do siebie.

I chcesz to odwołać?

To są moje myśli, mogę je zmienić, ale nie odwołać. Nie mogę odwołać siebie. Nie można do człowieka powiedzieć: Nie istniej, źle istniejesz.

Sama lubisz obrażać innych?

Czemu o to pytasz?

W swoich tekstach często jesteś bardzo krytyczna, nie oszczędzasz ludzi, o których piszesz. Bywasz okrutna.

Jeżeli tak, to z otwartą przyłbicą. Nie obrażam kogoś, pisząc o nim obrzydliwe rzeczy, tylko piszę, co moim zdaniem robi nie tak. Natomiast przysrywanie komuś zza węgła, zohydzanie to inna bajka, tego nie robię. W moich felietonach piszę po nazwisku,

„obrażam”, pokazując karykaturę i przegięcia, ale mówię prawdę. Na tym według mnie polega rola publicysty i pisarza. A nie na tym, żeby owijać w bawełnę.

Są jakieś zjawiska, obyczaje, które cię najbardziej drażnią we współczesnej Polsce?

Polska jest masakrycznym krajem, jeśli chodzi o wzory tandety. Widząc zachwyt Grażyny i Janusza badziewiem, drwię, ale i po papiesku lękam się, wyczuwając „trend”, który za kilka lat będzie normą. Identyczne plastiki, identyczna pustka w mózgu, nadmuchana do rozmiaru miseczek D..

Nie ma w tym pogardy? Napadanie na Polskę grillującą z pozycji tych, którzy lepiej wiedzą i lepiej żyją, zawsze wydawało mi się podejrzane.

Mam prawo mówić, że widzę kłamstwo, tandetę, obciach. Prozac, botoks, alkohol – na tym jedziemy przaśnym ferrari w wyścigu po nieszczęście. Zobacz europejskie rankingi, dotarliśmy na pierwsze miejsce z depresją dziewczyn. Niedawno w Międzyzdrojach widziałam dilera, który sprzedawał towar pseudogwiazdom pod hotelem na plaży. O ósmej rano w tej hotelowej restauracji siedziała kobieta – pełen makijaż, solarium, botoks, wypełniacze ssała na śniadanie z własnych warg, nieszczęście na twarzy, małe dziecko i mąż z brzuchem obok. Siedzieli tam, bo ona

Ale może to jest nie fair? Sama jesteś sławna i posiedziałabyś w tych Międzyzdrojach między gwiazdami. Ludzie też tak chcą. Też chcą być sławni.

Nie siedziałabym, to nie moja bajka. Molier i Czechow naśmiewali się z mód. Pisarz ma prawo opisywać mental bliźnich, Pina Bausch go zatańczyć. Rola kulturalnego szydercy –

widzieć, jak się zmieniamy, jak mówimy, jakie mamy ambicje.

Ale opowiem ci anegdotę. Byliśmy z Piotrem świeżo po kulinarnym objeździe Francji.

W Warszawie zaproszono nas na wesele w szykownej restauracji. Wystrojona: sukienka, torebka, buciki – szłam, znudzona, wzdłuż szwedzkiego stołu. Potrawy albo za tłuste, albo nie z tego, co lubię. Nic mi nie pasowało. Dopiero na końcu stołu znalazłam jedną, jedyną puszeczkę. Niepozorną, owiniętą pakowym papierem, jak to w przypadku dobrego jedzenia bywa. Napisy po holendersku, niezrozumiałe. Spróbowałam łyżeczką i…

olśnienie! Czegoś takiego jeszcze nie jadłam. Smak anchois połączony z czymś niespotykanie wyrafinowanym. Warto było poczekać. Odłożyłam przysmak, bo zbliżał się kelner. Podpalił tę puszeczkę zapałką i wstawił pod kocher. To była podpałka. Gdyby widział delektującą się nią wypindrzoną pańcię… Ta wpadka była nauczką: Trzymaj się tego, co znasz. Nie snobuj na bóg wi co.

Dobre. Ale wracając do kulturalnego szyderstwa – to nie wyższość?

Nie, to jest umiejętność odróżnienia gówna od parówki.

Akurat one chyba tak bardzo się nie różnią. Naprawdę nie ma w tym pogardy?

Niektórymi rzeczami gardzę. Gardzę kibolstwem. Gardzę disco polo – muzyką, która jest prymitywna. Nie przeszkadzałaby mi, gdyby to były tylko piosenki na weselu. Ale one się stały hymnem PiS-u, dla pogardzanego ludu sprawą kultu. Tyle lat nie wiedziałam o istnieniu disco polo, aż siostra do mnie zadzwoniła, czy słyszałam Sławomira, coś

o Zakopanem. Nie słyszałam! Moja siostra sądzi, że żyję na innej planecie. A na mojej planecie nikt tego nie słyszał.

Ja owszem.

Ale przypadkiem?

Żarty żartami, a ja się zastanawiam, czy jest szansa, żeby to wszystko się tak nie rozjeżdżało. Tak, że potem gazety o nas piszą „wrogie plemiona”.

Ma prawo się rozjeżdżać. Nie jesteśmy wszechmiazgą zbitą w jedność przez narodowców. Nie muszę się bawić ze wszystkimi. Mam prawo nie cenić niektórych obyczajów, zachowań, tak samo jak nie cenię ich u innych kultur. Nie uważam zarzynania baranów i kamienowania kobiet za kulturę równą mojej. I nie będę. Tak samo wielu zachowań, które są oparte na alkoholu, przemocy i prymitywizmie, choćby muzycznym, nie uznam za ciekawe. Jestem neurotykiem, mam prawo żyć w swoim świecie.

Nieszczęściem Polski jest elitarność zdrowego rozumu. Nieintegrowanie się z głupotą nie jest wywyższaniem się, za to hipokryzją jest „demokratyczne” szanowanie ewidentnego prostactwa. Jakby lud z definicji musiał być głupi, a podkładanie się idiotom było manifestem równości.

Kiedy piszesz felietony i atakujesz ludzi pod nazwiskiem, nie masz czasem poczucia, że kogoś uraziłaś, zawstydziłaś?

Biorę to na klatę. Taka jest rola felietonisty. W PRL-u za coś takiego groziło mi spotkanie ze smutnymi panami – teraz infamia, bo zajmuję się głupimi tematami. To nie są głupie tematy, tylko socjologiczne. Czasem używam mitologii do tłumaczenia pewnych zjawisk, ale bywa, że ludzie tego nie rozumieją. U nas mitologia kończy się na katechezie, szerzej – inne kultury, freudyzm – to oj, nieprzyzwoite.

Masz dużo do zarzucenia innym. A sobie?

Mnóstwo. Że tracę kupę czasu na bzdury, że mogłam pokierować inaczej swoim życiem, bardziej świadomie, być lepszą matką, mądrzejszą partnerką dla Piotra. Ale tego uczy dopiero czas. Chciałabym być mniej porywcza, bardziej komunikatywna i ironiczna.

Przecież jesteś ironiczna.

Nie, za często przebija moje dobre serce.

Z innej beczki – sławni ludzie często muszą się mierzyć z plotkami na swój temat.

Jedna z tych o tobie głosi, że kiedyś podczas imprezy rozkładałaś na stole zużyte podpaski.

Nic takiego nie pamiętam, ale być może była kiedyś impreza w Krakowie, na której powiało nudą, więc wpadłam na pomysł, żeby gdzieś położyć pomazaną farbą podpaskę…

Może ktoś miał bogatą wyobraźnię i połączył dwa zdarzenia i był na tej krakowskiej

imprezie, gdzie dawano same ciasteczka i wszyscy siedzieli grzecznie przy stole, a potem przypomniał sobie moją historię paryską. W Paryżu chciałam komuś udowodnić, że Francuzi są bardzo tolerancyjni, więc wzięłam podpaskę samoprzylepną, pomalowałam ją na czerwono, przykleiłam do czoła i szłam tak główną ulicą. Zero reakcji. Opisałam to w Transie.

Inna plotka głosi, że publicznie pokazywałaś krocze.

Nie publicznie i nie krocze. W liceum na lekcji było nudno, siedzieliśmy w ostatnich rzędach. Założyliśmy się, że się rozbierzemy, całkiem. Podjęłam wyzwanie.

Po co ci to było?

Bo się nudziliśmy i dla nas, nastolatków, to było ekscytujące. Coś jak niebezpieczny seks, chociaż byliśmy absolutnymi dziewicami. A nagość zakrywały dżinsowe ogrodniczki.

Potem zostałaś sławna i teraz chodzą za tobą takie plotki.

Plotki pokazują tylko, w którą stronę zmierza ludzka wyobraźnia.

„Nie dbam o to, co o mnie napisano, dopóki nie jest to prawdą”, takie stanowisko miała amerykańska pisarka Dorothy Parker. Podzielasz je?

Oddzielam siebie od tego, co mówią ludzie. Nie mam fabryki do zamykania plotek.

Inni czasem się procesują.

Jeśli przekracza to pewną granicę, owszem. Ale o bzdety?

A zarzut, że zamieniłaś karierę pisarską na półcelebrycką?

Półgłówki interesują się półcelebrytami, co mi do tego? To, że celebryci wydają książki, to nie powód, żeby pisarza nazywać celebrytą. Sławnym, proszę bardzo, ale celebryta po polsku to ktoś znany z nieznanego dorobku.

Czy ktoś zarzucił ci kiedyś, że promujesz męża? Kiedy się poznaliście, to ty byłaś „tą sławną”. Potem wydaliście razem książki, udzielaliście wspólnych wywiadów, występowaliście w mediach.

Piotr miał niespełnione marzenie pisarskie, a to, że piszę, było jedną z tych rzeczy, które mu się we mnie podobały. Ale nie wydałabym z nim książek, gdybym nie uważała, że są bardzo dobrze napisane. Poza tym nikt tego w Polsce nie robił, nie było powieści podzielonej na męski i kobiecy punkt widzenia dwojga autorów. Tak naprawdę powodem, dla którego to zrobiliśmy, było pisanie przez nas serialu, sześćdziesięciu odcinków Miasteczka. W trakcie tych kilku lat pracy spieraliśmy się o scenariusz i to mi się wydało ciekawe. Chodziło o punkty widzenia, tak różne, mimo naszej bliskości.

Zastanawiasz się czasem, czy coś ci przystoi jako pisarce? Na przykład udzielanie wywiadów w „Vivie”?

Nigdy nie uznawałam parnasu, skończyły się te czasy. Kiedy lata temu wystąpiłam po raz pierwszy w piśmie „Twój Styl”, poważni pisarze powiedzieli, że to nie wypada, bo to jest kultura niższa. A dziś sami się pchają do tych pism, na okładki. Czy to zresztą coś nagannego? Pobyt na Zachodzie uświadomił mi, że kultura dociera do ludzi nie tylko jak bułka przez bibułkę wysublimowanych tytułów dla elity intelektualnej. Nawet Miłosz występował w „Elle” i miał fajną sesję. Jego żona Carol go namówiła; nowoczesna, mądra kobieta.

No a ta „Viva”? Wywiad z partnerem w „Vivie”, żeby wypromować książkę, to nie jest dla pisarza jeden krok za daleko?

W tym piśmie występują politycy, twórcy, dlaczego nie pisarze? Przecież to nie pornol.

W telewizji popularnej prawie nie ma programów o książkach, na co się narzeka. A gdy w popularnym, kolorowym piśmie typu francuskiego „Paris Match” są wywiady z pisarzami, to dyshonor. Dla kogo? Dla literatury, że namawia się do czytania, czy dla czytelników, bo traktuje się ich z góry, jak kretynów? Czasopismo przesylabizuje, obrazki obejrzy, ale dużo druku bez zdjęć to już nie…

Jest jakaś granica, której pisarz nie powinien przekroczyć, jeśli chce być traktowany poważnie?

Nie powinien być idiotą. Trochę głupi może być, bo świat jest głupi i trzeba jakoś poczuć feeling, ale nie może być zupełnym idiotą.

Niektórzy pisarze mówią, że promocja książki to dla nich mordęga. A dla ciebie?

Wydaje mi się, że w książce napisało się wszystko na temat, napisy końcowe, żegnam, trzask zamykanej okładki. Ale często spotykam dziennikarzy, którzy widzą w niej coś, czego nie napisałam, i to zaczyna być intrygujące.

A spotkania autorskie? W Kosmitce przyznajesz, że zdarzają się takie naprawdę ciekawe.

I wzruszające. Ale dziś chodzenie na spotkanie autorskie ma mniejszy sens niż kiedyś, kiedy nie było telewizji, mediów społecznościowych. No, chyba że tak jak Piotr szukasz pisarza, żeby się z nim ożenić, to inna sprawa! Dobrze wtedy nawiązać osobisty kontakt.

Problem polega na tym, że dziś często ludzie nie czytali nawet książki, a na spotkanie autorskie przychodzą, żeby sobie zrobić zdjęcie ze sławną osobą.

Poszłabyś na spotkanie ze swoim ulubionym pisarzem?

Właśnie nie.

Czemu?

Bo nie chcę mu zawracać głowy, to raz. Tak jak mówiłam, moim zdaniem już napisał, co miał do powiedzenia. Czego nowego mogę się od niego dowiedzieć? Traktuję książkę jak książkę, a nie jak wizytówkę celebryty.

Ale mówi się, że nie istnieje książka bez autora.

Ktoś ją napisał. Ale nie każdy jest osobowością medialną i będzie ci opowiadał kawałki do śmiechu.

Ty akurat jesteś.

Ale nie prowadzę kabaretu.

To się rzeczywiście czasem przydaje. Współcześnie promocja książki przybiera coraz dziwniejsze formy. Pisarz w waszych czasach to był ktoś światły, poważny i poważany.

Dzisiaj to zostało zniszczone. Każdy może zostać poetą Instagrama, sam się wypromować w mediach społecznościowych. Dobry marketing potrafi wmówić czytelnikom, że mają do czynienia z genialnym, przełomowym dziełem, podczas gdy to tylko taśmowy gniot.

W moich czasach to wszystko też już się sypało. Wróciłam do Polski po upadku komuny.

Książki sprzedawano na bazarach, ludzie rzucali się na kryminały, nie na ambitną literaturę.

Nie masz wrażenia, że wtedy pisarze byli bardziej cenieni, traktowani poważniej?

Niby przez kogo? W moim pokoleniu byliśmy literaturą menstruacyjną, flupami z pizdy.

Nazywali nas niepoważnymi pisarzami – w przeciwieństwie do Herberta, Konwickiego.

Ale łatwiej było szokować. Dwie łechtaczki? Szok i niedowierzanie. Dzisiaj już pewnie ktoś sobie je wyhodował czy wszczepił. W internecie jest wszystko, trudno z tym konkurować.

Teraz jest łatwiej szokować ludzi, bo są bardziej ograniczeni umysłowo.

Czyli jednak jest gorzej.

Ciaśniej. Co rusz mam prokuraturę na głowie, bo powiedziałam coś, co obraża naród.

Świeżo po powrocie z emigracji tylko raz mi się trafiło wezwanie – gdy powiedziałam w telewizji, że każdy ksiądz powinien sobie wrzucić LSD, żeby wiedział, o czym mówi.

Naprawdę tak uważam, w ten sposób zrozumie, czym są przeżycia mistyczne.

W katolicyzmie nie ma technik, które do nich prowadzą, nie dojdziesz do nich samą siłą woli, dlatego weź sobie LSD, żebyś wiedział, o czym mówisz. Innym razem ciągali mnie na policję za zdefiniowanie Polaka jako zalkoholizowanego depresanta.

Kto jest w Polsce oryginałem?

Ten, kto ma 120 IQ.

Polak myślący to oksymoron?

Polskie motto powinno brzmieć: „Po co rozmyślać?”. Polak siedzi i przeżuwa, a myśli, że przeżywa.

Idzie za instynktem stadnym? Powtarza za kimś?

To jest kultura autorytarna, między innymi z powodu Kościoła. Jeśli ktoś krytykuje poglądy lub styl, który lubisz, odczuwasz to jako personalną zniewagę, bo od dzieciństwa jesteś kopany w mózg. Myślący krytycznie jest opluwany przez tych, którzy sami nie umieją myśleć racjonalnie. Ludzie nie chcą myśleć. A lukrem na tym bezmyślniu, jak bezrybiu, jest hipokryzja. W mojej okolicy jeżdżą szambiarki. Ohydne, brązowe śmierdzące cysterny. I jakiś geniusz na niektórych namalował pluskające delfiny. Komuś balaski gówna skojarzyły się z uśmiechniętymi delfinami. Hipokryzja działa podobnie –

przyjemnie opakowane gówno.

Zresztą po co myśleć? Najlepiej, kiedy można się pośmiać, jak na kabaretach, tylko że kabaret nie jest analizą. Głębsza analiza obraża Polskę.

Ty się nie boisz myśleć?

Nie umiem nie oddychać i nie myśleć. A w Polsce już sama zabawa słowami jest takim wyrafinowaniem, że jak się jej oddajesz, jesteś marginesem społecznym.

Manuela, jesteś kosmitką?

Jestem artystką.

A artysta musi być stuknięty?

Pokaż mi takiego, który nie jest.

FELIETONY

PIERDOLA LAND

To nie dowcip: Tim Murphy, żonaty kongresmen z Pensylwanii, od wielu lat budował

swoją karierę na ruchach pro-life. Gdy jego kochanka niedawno zaszła w ciążę, wysłał ją na aborcję. Alarm ciążowy trwał zaledwie dzień i okazał się fałszywy. Po wszystkim kochanka chciała wiedzieć, dlaczego on, znany z płomiennych przemówień w obronie komórek tworzących życie, zmuszał ją do skrobanki. Odpowiedział (również SMS-em): To nie ja zamieszczam posty pro-life, tylko mój personel. Sprawa trafiła do mediów. Parę dni temu facet zrezygnował z bycia kongresmenem.

W Polsce księża, a więc kadra męska w zasadzie nieodwoływalna, gdy sfinansują kochance aborcję i to się wyda, zmieniają parafię. To nie oni są przeciwko celibatowi i aborcji, to personel watykański. Może dlatego, że jest już fundusz kościelny na alimenty, ale nie ma jeszcze na skrobanki, bo te w Polsce są nielegalne? Odpuśćmy księżom. Polscy politycy fotografowani z nosem w kokainie, niepłacący alimentów, gwałcący ciężarne kobiety nie rezygnują z następnych kadencji.

Nie mogłam zrozumieć zachwytu La La Landem. Tytuł rozumiałam: gra słowna z LA (Los Angeles) i angielskim idiomem „be living in la la land” – bujać w obłokach.

Hollywood podobno uwielbia musicale, więc Oscary były gwarantowane. Ani muzyka, ani taniec czy naiwna fabuła nie wychodziły poza średniawkę. Chyba że dla „Ani z Polski”

kochającej Ryana Goslinga :) (jeśli ktoś nie widział, jest na YouTube w cudnym wykonaniu Ani Smołowik). Na kary, nie os-kary, zasługiwały sztuczność i fałsz historyjki.

Aktoreczka przebija się przez Hollywood do światowej kariery. Po drodze Paryż, ale żadnego zboka, dwuznacznych propozycji ani seksu za karierę. Tak, Hollywood może to kochać, miasto snów śniło o sobie samym, przeczystym snem bujającym w obłokach.

Z dala od roli za seks. Szokiem musiała być wieść sprzed kilku dni, że Weinstein, właściciel jednej z najlepszych wytwórni Hollywoodu, molestował kobiety przez ostatnie 30 lat. (Tym bardziej że kolejka napalonych dobrowolnie na karierę kandydatek u Weinsteina ciągnie się od Los Angeles do Moskwy). Jego usprawiedliwienie jest niedorzecznie proste: „Wychowałem się w latach 60.−70.”. No tak, wtedy gwałciło się dziewczynki w basenie. Finał afery z Weinsteinem wydaje się pozytywny: już się terapeutyzuje, już finansuje ruchy prokobiece. A nawet skłoni do hojności inne zamożne koncerny. Jak? Zaskarżył „New York Timesa”, który pierwszy opisał jego wyczyny.

Odszkodowanie ma być wpłacone na konto organizacji kobiecych. Prosta logika: jeśli idę na dno, a ty mnie wciągasz, zapłacimy oboje. Ale to Hollywood, Weinstein nie utonie.

Jeszcze zarobi na autobiograficznej epopei: nałogowy molester odkrywa w sobie feministę.

Zakład, że tak będzie? I Oscary dla nowego „Pierdola landu”.

Dlaczego opisuję dwóch amerykańskich patafianów, jakby naszych było mało? Różnica jest taka, że jednak USA to Stany Zjednoczone. Różnych Stanów, nowoczesnych i zachowawczych. Póki co media tam działają. A prawo jest niezależne, mimo pomyłek i niedoskonałości. Przy tym Polska to żadna Rzeczpospolita. Nie ma co się kłócić, Druga czy Trzecia. Rządzą nami Kościół i patriarchat, proponuję więc zmienić nazwę na Chujnia Niepospolita. Pierwsza i jedyna w Unii Europejskiej.

JAK MATEMATYK POBIŁ MOJĄ CÓRKĘ

Opisałam wyjątkową szkołę WLH Kuronia. Sądząc po komentarzach, ten azyl dla humanistów został odebrany jako policzek dla nauk ścisłych. Nie można czytać filozofów bezkarnie, na pewno się przez to głupieje i odrzuca szczepionki albo kulistość Ziemi.

Wiadomo, myślenie, literatura kosztem ułamków powodują zidiocenie. Nie spodziewam się więc, że tekst poniżej zostanie przyjęty przez „inżynierów” inaczej. Nie jest do nich.

Właściwie nie jest już do nikogo, bo dotyczy przeszłości. Pełnej świadków. Niczego nie wymyśliłam, chociaż myślałam, że napiszę po maturze mojej córki: Wybierasz dziecku szkołę, o której się marzyło: nie moloch i nie nowobogacką szklarnię.

Bezpretensjonalną szkółkę, gdzie trzeba zapisać już noworodka, bo później nie będzie miejsc w jednej kilkunastoosobowej klasie. Po siedmiu latach rozmowa kwalifikacyjna z rodzicami. Dowiadujesz się, jak będzie fajnie, prawie domowe nauczanie w rodzinnych warunkach. Ideał. Młodziutka, uśmiechnięta Wychowawczyni, dla pierwszoklasistów bogini. W klasie, z dala od dorosłych, upokarza dzieci.

– Kto ci wniósł tornister (ciężki) na trzecie piętro? Tatuś?! – Fru, zrzuca tornister po schodach na parter, każąc chłopcu wnieść jeszcze raz. Samodzielnie. Tatuś chłopczyka nie jest Polakiem, nie uważa chamstwa za pedagogikę ani nie uznaje wojskowej musztry dla rekrutów polskiej oświaty. Lekceważymy ten pierwszy sygnał: Ach, ci cudzoziemcy.

Później Wychowawczyni faworyzuje przemocowe dzieci. Zabieramy naszą siedmiolatkę, gdy w świetlicy „energiczna” koleżanka tłucze ją i pakuje skarpetkę w usta, żeby nie krzyczała. Rodzice „energicznej” nawet jej nie karcą. Dyrekcja uważa, że Wychowawczyni skoryguje swoje zachowania. Może, ale nie o zachowania chodzi, ale o typ osobowości wymagający długotrwałej terapii. Nasza córka w tym czasie potrzebuje normalnych warunków. Już nie chce się uczyć, bo „się boi”. Wychowawczyni szydziła z jej dysleksji.

Nie wiemy jeszcze, że agresja dzieci jest normą. Są kochane, ale przeszkadzają. Nerwica nowej polskiej klasy średniej, za nią szwadron śmierci, czyli kredytów i bezrobocia.

A trzeba mieć wszystko naraz: dziecko, SUV-a, dom, labradora.

Wybieramy szkołę ekskluzywną, koszty się nie liczą. Przecież tylko w tej szkole, o światowej renomie, dewizą jest brak przemocy i pedagogika łagodności. Do dnia, gdy przebierając Polę, pociągnęłam ją za rękę. „Oj, boli…”, syknęła. „Tak samo jak na matematyce”.

– Co, przepracowałaś rączkę? Tyle piszecie zadań?

– Nie, nie umiałam jednego rozwiązać i pan mi rękę wykręcił. Ale innym dzieciom to…

Po raz pierwszy widziałam Piotra zaciskającego pięści. Poszedł w furii do szkoły porachować się z matematykiem. Psycholem, jeżdżącym na szkolenia zagraniczne, żeby nauczać całą kadrę „nieagresji”. Na lekcjach rzucał dziećmi o ściany, wykręcał im ręce.

Dyrekcja po interwencji Piotra natychmiast wywaliła matematyka. Zabieramy dziecko ze szkoły nr 2, żegnamy najbogatszą gminę w Polsce, gdzie ulicami suną jaguary i maserati.

Tu biją za ciężkie pieniądze.

Pola idzie do normalnej, państwowej szkoły im. Jana Pawła na granicy Magdalenki i Leszna. Trafia na cudowną wychowawczynię, potem na normalnych nauczycieli.

Naukowo OK, ale matematycznie dramatycznie. Wyjeżdżamy do Stanów, na rok. Niczego dobrego po new school się nie spodziewam, w dodatku nowy język. Pierwsze półrocze i dostaję list ze szkoły. Wiadomo – kłopoty, wezwania. Tak było w Polsce, listy o zagrożeniu na półrocze z matmy. A tutaj… nagrody i pochwały. Powód jest prosty: nikt nie pędzi z materiałem. Póki cała klasa nie wyćwiczy, nie zrozumie, nie przechodzi się do następnych tematów. I najważniejsze – NIE POTRZEBA KORKÓW. Bo mamy XXI wiek, jest komputer. Do każdego zagadnienia sto zadań, zrobisz błąd, szkolny program pokazuje, gdzie się pomyliłeś, TŁUMACZY dlaczego i daje dodatkowe przykłady. Polskie programy komputerowo-matematyczne tak nie działają. Udowadniają ci, że nie umiesz – po to są, tak jak i źli nauczyciele.

Poli w USA znika dysleksja, nie robi błędów, z matematyki jest świetna. Szkolnie zahukane dziecko wykłóca się z nauczycielami o swoje, ku ich radości. Zostaje przywódczynią „gangu meksykańskich dziewczynek”, dzieci nielegalnych emigrantów, ponieważ też czuje się emigrantką. „Mamo, ja tak lubię chodzić do szkoły”, mówi pierwszy raz. I ostatni, bo wracamy do Polski. W kraju z jej szkolnym angielskim nie jest najlepiej, wiadomo, tu wszystko jest na wyższym, nieżyciowym poziomie.

Nowe miejsce – gimnazjum integracyjne. Problem, że nie wiemy, z kim się integrujemy.

Dyrektorka nie chce powiedzieć, na jakie schorzenie, oprócz narcyzmu, cierpi chłopiec rozwalający wszystkie lekcje, za które płacimy. Przeszkadzają mu też dziewczynki, zrozpaczone chcą się wypisać. Szkoła zbankrutuje. Dyrekcja izoluje chłopca, szkoła odżywa. Po miesiącu powrót narcystycznego potwora. Ale jest zmiana: bezradne, zastraszone dziewczynki dzielą się jak kobiety w Polsce – na te, które seksualizują, uwodząc agresora, i na te wysłane na terapię, żeby… się do niego przystosowały. Serio.

Męski totem, wokół którego dziewczynki i kobiety tańczą tradycyjne role. O nauce w takich warunkach trudno mówić, więc następna szkoła. Tu już będzie super. Pola nadrobi zaległości z matmy – klasy są trzyosobowe. Niestety, nauczyciel poświęca czas olimpijczykom, będą z tego zaszczyty. Pola zostaje na świadectwie oceniona wysoko, proporcjonalnie do czesnego.

Nowa szkoła. Tego szukaliśmy, ktoś tu zrozumie lęki naszego dziecka. Matematyk zwołuje specjalne zebranie, by uspokoić rodziców: „Doskonale rozumiem, czym dla straumatyzowanych uczniów jest matematyka. Obiecuję doprowadzić wszystkich do

zdanej matury. Dzięki mnie zdała (tu pada nazwisko znanej pisarki), nieumiejąca nawet dodać dwa do dwóch. I baletnica. Mam specjalny system nauczania”.

Specjalny system polegał na kiblowaniu dzieci. Uciekały z jego lekcji do toalety, ze strachu. Facet wynalazł własną metodę matematyczną, zrozumiałą tylko dla niego. Był

mizoginem przemocowcem, normalka. Trzeba czymś okupić dar nauki.

Pola radzi sobie na korkach z matmy, z idiotycznym programem. Przed pustą kartką na lekcji głupieje. NIK ocenił nauczanie matematyki w Polsce za tak wadliwe, że do czasu zmiany programu (nowy według nauczycieli wygląda tak, jakby ze starego wyrwano co którąś kartkę) należałoby zawiesić matury z matmy. Ale niby dlaczego? Co z tego, że w Finlandii, najlepszej w wynikach z nauk ścisłych, matma nie jest obowiązkowa na maturze? My musimy oblać co szóste dziecko, zniweczyć jego plany, ambicje. Reszta przecież zdaje, część z nich nieważne jakim kosztem – korki, leki uspokajające. Jeśli zrobimy z tym porządek, spadniemy w rankingach depresji i samobójstw naszych nastolatków. Chcemy zrezygnować z naszej Księgi Rekordów Guinnessa w byciu ćwokami Europy? A te głosy: bez matematyki nie ma logicznego myślenia; królowa nauk – jakby matematyka była sprawdzianem inteligencji. Ilu savantów nie umie nic oprócz liczenia?

Nie poddałam się od razu. Walczyłam, chodziłam do ministerstwa edukacji za poprzednich rządów. Prosiłam o zmianę programu, przekonywałam. Dla mojej córki, Polki, i innych Polek, Polaków, po to kiedyś zakładałam partię. Żeby ucywilizować mój kraj. Nie potrafię patrzeć obojętnie na szkolne rzeźnie umysłów, sumień, praw – zwłaszcza wobec kobiet. Co mogę ja, z moim szkolnym doświadczeniem, jeśli opinia NIK-u, poparta dogłębnym badaniem systemu nauczania, została zlekceważona.

Pola po załamaniu wróciła do amerykańskiego systemu, w którym nie dostaje ataków paniki, nie ma dysleksji, nie jest zapóźniona i nie potrzebuje korków. Przypomina mi to własną ucieczkę z Polski Ludowej, gdzie nie dawałam rady żyć. Ucieczkę do normalności, po azyl. Od początku edukacji Poli chcieliśmy jak najlepiej, najlepiej było nie wracać ze Szwecji. Proszę nie pisać, że edukacja tam jest kiepska, mamy tam dzieci i mózg umiejący porównywać. Stres, przemoc, głupotę. Zdarzają się podobno szkoły w Polsce, gdzie nauczyciele drą nieudane kartkówki z matmy i mówią: Niczego was nie nauczyliśmy, nasza wina. Bierzemy temat od początku. Ale statystyczna Polska jest inna. Składamy dzieci na ołtarzu własnej głupoty i nieporadności, pchamy księżom pedofilom, żeby zostały zbawione, a w szkołach okaleczone z ciekawości, radości życia. Nie wszystkie, ale te utalentowane bez wszechstronnych zdolności. Talent ma każde dziecko i prawie każda polska szkoła potrafi go zniszczyć.

Pożegnanie Zuzi

Zuzia Łapicka, a właściwie Łapicka Zuzanna Olbrychska, w imadle gwiazdorskich nazwisk, ojca i męża. Pomiędzy dwoma ekranowymi bożyszczami kobiet kobieta, która nie dała się zmiażdżyć cudzej sławie i męskiej próżności.

Kiedy pytano o Zuzię w telewizji, pół roku temu, powiedziałam: „Najlepsza polska felietonistka”. Bo felieton jest sztuką wymagającą słuchu na czas. Nie biegu, ale słuchu na biegnący czas. I ona go miała, oprócz (dla mnie niespodziewanego) talentu literackiego.

Przyjaźniła się z Osiecką, z Jandą – drukarnią myśli, z Umer, chodzącą poezją. Ale Zuzia pisarką? I nagle Dodaj do znajomych, felietony dla „Vogue’a”.

Na jej pogrzebie ksiądz, niewidoczny w tłumie żałobników, powiedział: „Książka Zuzanny, niby lekkie historie, ale pod spodem głębia…” – i zadzwonił mu telefon.

W kościele. Odebrał. Najwidoczniej dzwonili z raju w sprawie Zuzi.

Zdziwiła mnie literacka przenikliwość kapłana. Nad trumną mówi się banały. Ale to był

ksiądz Boniecki – dowiedziałam się na cmentarzu.

Zuzia dodała mnie do znajomych w ostatnim momencie. Wymieniałyśmy SMS-y o pisaniu. Poznałyśmy się latem tamtego roku, odwiozłam ją z przyjęcia. Wyglądała kwitnąco. Trzy miesiące później wpadłam do niej z książką. Bardzo schudła, ale jej siła życia unieważniała słabość ciała. Dopiero gdy powiedziała: „Jestem na morfinie” – tonem, jakim się mówi się „jestem na prozacu”, dotarło do mnie, że mimo wakacyjnych planów Zuzi, pisarskich i mnóstwa innych, widzimy się ostatni raz.

Przypadkiem, chociaż w takich momentach nie ma przypadków, przyszedł wtedy drugi gość (nie piszę kto, może sobie nie życzy), mędrzec, artysta w swoim fachu, tłumacz literatury buddyjskiej. On zrobił zdjęcie z tego spotkania.

Zaczęliśmy rozmawiać o sztuce umierania opisanej w Tybetańskiej Księdze Zmarłych.

Temat mógłby się wydawać nietaktem, ale Zuzia uznała, że musimy powtórzyć spotkanie w trójkę, było tak miło i ciekawie.

Spotkaliśmy się znowu na jej pogrzebie. Oboje zamówiliśmy buddyjskie pożegnanie, więc miała podwójną buddyjską ceremonię. Wczoraj minął 49. dzień od jej śmierci, według Tybetańczyków czas opuszczenia bardo przez duszę szukającą swojego nowego przeznaczenia. Wszyscy jesteśmy w bardo – tranzycie między różnymi stanami: jawy/snu, młodości/dorosłości, życia/śmierci.

Zuzanna umiała opowiadać anegdoty, tak by nie ranić, a słuchaczom spoza środowiska zarysować kilkoma słowami otchłań artystycznych charakterów. Chociażby jej historyjka

o świątecznym pogotowiu rozwodowym. W mroźny, wigilijny wieczór wezwano ją razem z Kmicicem (czyli mężem, Danielem Olbrychskim) do reżysera świeżo porzuconego przez żonę. Zastali na miejscu „obraz nędzy i rozpaczy” męskiej, tchnący alkoholem. Opatrzyli przyjacielowi ranne serce i już wychodzili, gdy Kmicic uświadomił sobie wyjątkowe okrucieństwo żony reżysera. „Nawet choinki watą nie obrzuciła”, powiedział, zapewne ze swoją charakterystyczną, kmicicową emfazą, za którą go kochamy.

Goła choinka i naganny brak waty zostały mi w pamięci. Nie ze względu na męską wrażliwość scenograficzno-miłosną. Co tam milion facetów niepłacących w Polsce alimentów przy takim waciku. Zapamiętałam ten tekst z powodu Zuzi. Widziała komizm i tragizm sceny, dlatego ją opisała. Również tragizm własnego małżeństwa. Ale nie ma w jej książce-wspomnieniu Dodaj do znajomych ani jednej skargi. Same muśnięcia anegdot. Kto chce, niech wyczyta z nich więcej. A każdy, zgodnie z tytułem zapisków, miałby ochotę dodać autorkę do znajomych, przyjaciół za emocjonalny takt, najczulszą inteligencję.

I taka była Zuzanna wśród ludzi i gwiazd. Skromna, uwielbiana przez każdego. Widząca przenikliwie wszystko. Obdarzona niezwykłym talentem emocjonalnym, biorącym się z jej mądrości. Mistrzyni matematyki uczuć: Mnożyć przyjaźnie, dzielić dobre słowo, odejmować innym trosk. Być może całe równanie życia polega na tym, by każdemu dać tyle, ile potrzebuje. Nie mniej ani więcej. Wyczuć czyjeś potrzeby, a resztę zachować dla siebie. Resztę bolesną, nieraz komuś niepotrzebną.

Zuzanna była i jest dla mnie niedościgłym wzorem savoir-vivre’u, sztuki i wiedzy, jak żyć. Ten francuski zwrot ma w sobie całą kartezjańską wirtuozerię – savoir – znać, wiedzieć, umieć istnieć. Nie tylko żyć i ryczeć emocjami jak krowa na egzystencjalnym pastwisku. Epatując swoim niewydojonym ego.

Nie ma już Zuzanny z nami. Zostawiła wcielenie swoich myśli w książce, a ona sama, mam nadzieję, znalazła lepszy rozdział następnego życia.

#MIT TU

Adamowicz jest przeciwieństwem Kaczyńskiego i PiS-u. Piszę „jest”, bo po śmierci stał

się mitem – punktem odniesienia dla naszych symboli i realu.

Od młodości żył polityką, ale nie po to, by knuć, niszczyć, jak mówi o prezesie Wałęsa.

Adamowicz współpracował, nie rozkazywał z tylnego siedzenia. Otaczał się ludźmi, miał

przyjaciół, nie wyznawców. W przeciwieństwie do Kaczyńskiego nie wynajmował za ciężkie pieniądze ochroniarzy, spoza których nie było go widać. Ani nie mobilizował

policyjnej armii do ochrony swoich przemarszów. Nie był tchórzem ani nie miał paranoi.

Był wybrany przez społeczeństwo i się od niego nie odgradzał. Odwrotnie niż Kaczyński, nie obarczał uchodźców roznoszeniem chorób i pasożytów. Zapraszał ich do Gdańska. Nie nasiąkł w domu wiecznym konfliktem. Nauczył się w nim tolerancji, troski. Ktoś złośliwy może dorzucić: Adamowicz miał psa, Kaczyński kota. O piesku, Zeusie, mówiła na pogrzebie starsza córka zamordowanego prezydenta. Młodsza, jeszcze dziecko, bawiła się serduszkiem. Podgrzewa się je w mikrofali, a w razie potrzeby łamie, by wydzieliło ciepło.

Wzięła je ze sobą na pogrzeb, żeby ogrzać rączki, których już nigdy nie poda tacie. Albo widząc wszędzie serduszka Orkiestry, chciała mieć swoje. My widzieliśmy w tym symboliczne serce, jej ojca, wołanie o serce i powszechną dobroć.

PiS zagarnia wszystko, bo mu „się należy”. Adamowicz gromadził, by rozdawać innym.

Kaczyński stworzył mit PiS-u dzięki katastrofie smoleńskiej, przerabiając ją na zamach i spisek, by zyskać władzę. Ale to Adamowicz zginął, zamordowany na oczach wszystkich. Paradoksalnie, w symbolicznej symetrii, być może od jego śmierci zacznie się upadek Kaczyńskiego, tworzącego na śmierci swoje imperium wyższości moralnej.

Fałszywy mit wiecznej ofiary i pokrzywdzonego PiS-u nie wytrzymuje konkurencji z mitem Adamowicza. Człowieka dobrego, radosnego, mądrego i tolerancyjnego. Dlatego prezes, od dawna poza kręgiem normalności wyznaczanej przez naszą cywilizację i demokrację, nie pojawił się w sejmie ani w Gdańsku, mieście wolności – solidarności.

PŁYNIEMY

(tekst opublikowany kilka godzin przed zabójstwem Pawła Adamowicza) Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy jest czymś, czego jeszcze nie spieprzyliśmy, chociaż idealnie się wpisuje w charakter narodowy. Bo ludzie chcą dobrze i robią dobrze, porwani entuzjazmem. Takie zbieranie na tacę raz do roku plus natychmiastowe rozliczenie kasy. Proste, uczciwe, dobroczynne. Światełko idzie do Nieba i księgowych, nie do czyjejś kieszeni, choćby była to kieszeń w sutannie. Owsiak uratował wiele dzieci, a Kurski? O ile pamiętam, miał problem z uczciwym płaceniem na własne. Zarządzana przez niego TVP

pokazała filmik oczerniający Owsiaka. Był Człowiek z żelaza, Człowiek z marmuru –

człowiek z kłamstwa jest w stanie dopuścić animację, w której Owsiak, ugnieciony z plasteliny, zgarnia nasze pieniądze dla Gronkiewicz-Waltz?

Nakleiłam orkiestrowe serduszko na samochód, bo nie jestem dostawcą ryb ani nie zerwałam się z kotwicy. Gramy i Pomagamy, zamiast tylko „Pamiętamy”.

Wielka Orkiestra gra, gdy tonie nasz polski Titanic. Wymieramy, robiąc wszystko, by rozwalić demografię. Nawet in vitro potrafimy okaleczyć, tak żeby nie dawało większych sukcesów niż litania. Wzór chemiczny Polaka od wieków zawiera alkohol, ale prędzej się zadusimy, niż zdążymy wbudować sobie bohatersko w DNA truciznę smogowych cząstek PM2,5 czy PM10.

Walczyliśmy o dostęp do morza, żyjemy nad oceanem głupoty. Pojawił się w nim nawet ubiegłoroczny Trójkąt Bermudzki kobiet. Rosati, Żyła, Kulczyk.

Weronika Rosati myśli o kampanii społecznej ukazującej ciężką dolę samotnych matek.

Akcja słuszna, tylko jaki ma cel? Dołożyć 500 plus? Budżet pusty. Napiętnować społecznie facetów porzucających swoje dzieci? Groźby sądowe zmusiły milion Polaków, by wreszcie zapłacili alimenty. Więc niby czym ich zawstydzić? Naklejką karnego kutasa, jaką znakuje się źle zaparkowane samochody?

Nie sądzę, żeby kampania namówiła kogoś do trwania w związku. Kościół nie jest już w stanie do tego zmusić, a co dopiero karny kutas. Może pomogłaby terapia, ale raczej będzie ośmieszona telewizyjnym programem prowadzonym przez Justynę Żyłę. Jej jedyną kwalifikacją do godzenia ludzi jest przeżycie spektakularnego i bolesnego porzucenia. To jakby przejechany przez tira miał prowadzić program o motoryzacji.

Oczywiście mogę się mylić i być może pieniądze są w stanie wszystko załatwić.

Zwłaszcza pieniądze tego formatu co majątek Dominiki Kulczyk. Jak każdy inteligentny człowiek czuje obciach z powodu nadmiaru kasy. W średniowieczu wzorem dla zamożnych z wyrzutami sumienia był Święty Aleksy: rozdał, co miał, i zamieszkał pod schodami swojego domu. Dominika nie ma szans zamieszkać pod ruchomymi schodami galerii handlowej. Biedaczkę wyrzuciłaby ochrona. Póki co Kulczyk święta nie jest.

Zachowała ludzkie wady, między innymi narcyzm. Łącząc nadmiar kasy z ego, okleiła stolicę billboardami, na których pociesza egzotycznego malca.

Może więc dołożyłaby pieniędzy samotnym matkom Polkom z zapłakanymi dziećmi tęskniącymi za tatusiem. I wspomogła Justynę Żyłę – wysyłając ją na prawdziwą terapię.

Albo na studia psychologiczne, po których mogłaby pomóc Rosati czy innym kobietom wybrać odpowiedniego partnera, uratować związek? Wytłumaczyć, że #metoo nie jest wycieraczką do łez po świadomym, seryjnym wiązaniu się z popaprańcami lub krzywdzicielami. A może pójść w analizie głębiej i zwrócić uwagę na wybór imienia dziecka. Dlaczego nadawać je po aktorce molestowanej w dzieciństwie przez pół

Hollywoodu i pchanej w łapy wpływowych zboków przez mamusię? Klątwa czy przeznaczenie?

Wiele Polek próbuje bezkrytycznie naśladować słynne kobiety i je wspiera, inne robią sobie z tego stand-up. Kwestia poziomu inteligencji emocjonalnej? Największym przekleństwem tego świata jest to, że psychopatyczni skurwiele wykorzystują naiwność kobiet i bezbronność dzieci. Dzieci takie pozostaną, ale kobiety nie muszą być głupie.

UWAGA, NAPISY KOŃCOWE: Jest to tekst o dużej trudności. Jeżeli po jego przeczytaniu sądzisz, że kpię z Owsiaka, przeczytaj jeszcze raz, ze zrozumieniem lub w towarzystwie kogoś pełnoletniego intelektualnie.

Jeżeli uważasz, że ze znanej z pomocy charytatywnej i dobrego serca Dominiki Kulczyk (finansuje między innymi niebieską linię) nie można żartować, to się mylisz. No, chyba że jesteś jej prawnikiem.

Nie poniżam Justyny Żyły. Zamiast w sklepie, może zarabiać dużo lepiej w telewizji. Ale nie chciałabym, żeby sama się poniżała, robiąc z siebie pośmiewcze widowisko. Chociaż w Polsce to uchodzi, a nawet dostaje się za to nagrody i premie, kiedy jest się politykiem czy szefem banku.

Ponadto, w przeciwieństwie do Kmicica i Kmicicowej, nie mam chorych nóg, a gdybym nawet kiedyś miała, i tak nie będzie mnie stać na prywatne usługi ortopedyczne.

WYSTRZELAĆ DZIKI W KOSMOS

Zdjęcia profilowe podmieniamy na ryjki dzików. Już trzy lata temu przeszliśmy na dziką stronę. Co w piosence Lou Reeda Walk on the Wild Side oznacza dawanie dupy.

Dawaliśmy ją Kaczyńskiemu i powoli mówimy „dość”.

Dziki ryją ziemię, tę ziemię, jak nasi przodkowie. Są więc patriotami. W sytuacji zarazy

– wyklętymi. Wystrzelać patriotów wyklętych? Lepiej mierzyć wysoko i wystrzelać ich w kosmos. Nie stać nas na satelitę ani na teslę. A kawał zamrożonego mięsa polskiej dzikiej świni krążącej wokół Ziemi byłby spektakularną reklamą naszego kraju.

PiS słusznie chce oszczędzić przed wystrzeleniem lochy. Zlodowaciałe w niebie, mogłyby się komuś skojarzyć z propagowaniem in vitro. Jajeczka i embriony loch zostałyby otulone płynnym azotem kosmicznych temperatur na wieki. Lepiej z samicami nie zadzierać. Kobiety po porodzie mają też lochię – kilkutygodniowe krwawienie oczyszczające macicę. Dzikie świnie, feministki i gender są zarazą. Tak samo jak ludzie myślący. Niestety, nie da się ich pozbyć z Polski. Na co narzekał marszałek Kuchciński, że kraju „nie może odgrzybić, odszczurzyć jak domu, bo musi dbać o zdrowie obywateli”.

Wiadomo, zdrowe świnie i zdrowi obywatele świadczą o zdrowiu narodu.

DUDATOR

Od trzydziestu lat żaden rząd nie powiedział, jaka ma być Polska, tylko czyja – byle po kosztach i przy pełnych kieszeniach władzy. Kościoła, prawicy, pseudolewicy. Dlatego wdychamy własne odchody węglowe, zwane przez Dudę gwarancją niepodległości.

Zagazowujemy się patriotyzmem i jego wydzielinami, błogosławieni przez najmocniejszą u nas siłę polityczną – Kościół. Powinniśmy zmienić biało-czerwoną flagę na czarno-czarną, kościelno-węglową. Żałoba po rozumie.

Nie mamy klasy średniej mogącej wpłynąć na cokolwiek. Mamy Tuska, kiwającego w polityce jak najlepszy zawodnik. Może nie Ronaldo czy Messi, ale Franciszek Józef, bo przetrwa epokę, choć jej nie zmieni. Biedroń, nadzieja postępowców, umości się w Brukseli. Zostaniemy bez wizji, zresztą w smogu mało co widać. PiS-owcy nie mają żadnego programu oczyszczenia powietrza, przecież prezes czyści tylko kuwetę.

Zaraz na szczycie klimatycznym w Katowicach Duda spotka się ze Schwarzeneggerem.

Dudator na podzespołach kościelno-kaczych z Terminatorem. Lepiej prezydentowi pasowałby Chuck Norris. Razem wygłosiliby orędzie, jak oczyścić polski syf i metan, podpalając je zapałką.

Z polskimi elektrowniami, starymi czy tymi właśnie budowanymi na nowe tysiąclecie, będziemy smrodem Europy. Żeby odizolować nasze zaczadzone łby i węglowe wyziewy, Unia zbuduje klosz. Szklaną kopułę, na której natychmiast postawimy krzyż. Albo kolejny pomnik czy świętą figurę. I to będzie ślad po nas, po kraju, gdzie w komorze gazowej patriotyzmu nikt nie przeżyje, chyba że mutanty – Polanty pod wodzą Dudatora.

NA SAMYM WIRSCYCKU MIZOGINII, CZYLI

W POLSKIEJ SILICON VALLEY

Zakopianka jest slalomem śmierci i nie dziwię się, jeśli trafiasz na ostrym zakręcie prosto w reklamę z gołą babą obmacywaną przez faceta przebranego za chirurga. Ten gigantyczny billboard ma działać jak poduszka powietrzna, bo jest dmuchany. Cenzura nie zakryła sutków dmuchanej lali. Cycki można pokazywać, ale nie sterczące sutki. Nikt publicznie nie może się obnosić z erekcją, męską ani kobiecą. Tak działa równouprawnienie w sferze publicznej.

Od Nowego Targu po Zakopane reklamy klinik, możesz sobie zoperować i hemoroidy, i otaczającą je dupę, żeby pasowała do nowych okoliczności. Silikon leje się na bogato, pozdrawiając turystów oraz miejscowych. Nie dziwię się, że wokół Zakopca wiszą te straszydła. Doktor Frankenstein i jego twór – kobieta góralskich marzeń. Zakopane jest przecież jedyną w Polsce gminą, gdzie zlikwidowano program przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Z braku niebieskiej karty możesz sobie kupić skipass i pojeździć po żonie.

Pikna ma być i milczeć. Co, do księdza pójdzie się poskarżyć? Ksiądz trzyma z magistratem, wdzięczności pełen i kasy za to, że sąsiednie Podkarpacie już zlikwidowało aborcję, nawet tę legalną. Baba ma blizny albo podbite oko? Klinika Podhale ją upiększy i wyklepie jak nową. Kogo w ogóle obchodzi babska krzywda? Juhasy rżną, górale piją, mężowie biją – taka tradycja, hej.

Podkarpacie jest farmą eksperymentalną rządu. Kobiety owcami do strzyżenia, dojenia i na rzeź patriarchatu. Jesteśmy, drogie panie, formatowane przez męskie fantazje.

W światowych rankingach rżnięcia sobie ciała i wypychania go silikonem zajmujemy czołowe miejsce. Może więc czas stuknąć się w czoło? Wstrzyknięty w nie botoks unieruchamia tylko mięśnie, nie mózg. Naprawdę wzorem mają być silikonowe, dmuchane przez szefów stacji dla lepszej oglądalności, telewizyjne lale? Zaorało nam rozum ciupagami czy co?

Wiem, nie jest łatwo. Nie ma zmiłuj się dla Polek. Historia naszego feminizmu to wiktymologia. Jesteśmy ofiarami patriarchatu, mizoginii, Kościoła, historii. Dla trzech czwartych z nas rodzina jest najważniejsza. Tylko gdzie znaleźć mężczyznę do jej założenia? Polacy są uzależnieni – jak dzieci od gier, jak zboki od porno i jak ich ojcowie od alkoholu, a wnuki wchodzą w dopalacze.

Głupota nie jest sprzeczna z konstytucją, nikt nie może jej zaskarżyć w TSUE. Jeśli wygra następne wybory do parlamentu, cepry staną się mentalnie góralami. Nie dajmy się podkarpacić ani zakopać żywcem.

TARG

Nic dziwnego, że Sawka ma Żółte papiery, a ja idiotyczną żółtą koronę. Wczoraj w Krakowie, na targach – mogę dodać: książki, ale w takich warunkach, że wstyd.

Nieludzki ścisk i w deszczu kolejka do wejścia. Heroizm czytelników, cynizm biznesu.

Jedna spryciula wyniosła walizkę towaru za siedem tysięcy, w tym i moje książki. Ale nie czuję się przez nią okradziona. Państwo polskie okrada artystów skuteczniej. PO

zlikwidowało ulgi podatkowe dla sztuki. Jasne, sztuka kojarzy się im ze sztuką bydła i biznesem. Artysta jest warsztatem napędzanym alkoholem, biedą, a talent jest przedsiębiorstwem.

Zagłosuję na PO, ale gdy wygrają, natychmiast będę w opozycji. Nie sądzę, żeby zaczęli od zmian w oświacie. Tej polskiej ciemnocie produkującej wysoce specjalizowane nerwice. Nasza szkoła jest przyrządem do tortur. Co z tego, że statystycznie wypadamy lepiej w testach. I te gadki: Och, w Szwecji, w USA jest niższy poziom. Czego? Szczęścia dzieci? Wiemy o nauczaniu, o mózgu tyle, że powinniśmy mieć XXI-wieczne metody, a stosujemy średniowieczne. Polska zaczyna się od szkoły i na niej najczęściej kończy się nasz rozwój intelektualny, moralny. Hołota ma klepać paciorki, zamiast myśleć, ma klepać po plecach wybitnych idiotów rządzących krajem. Nasza szkoła – taśmociąg udręki zwieńczony maturą i pojebstwem. Przejść szkołę, jak ścieżkę zdrowia, i skończyć z powybijanymi na całe życie zębami. Nauczyciele niewiele mogą. Wybitnie zdolne dzieciaki się uchowają, reszta na przemiał. Jesteśmy bydłem karmionym sieczką wiedzy, rażonym prądem w klasach.

Zamiast pomnika małego powstańca – pomnik polskiego ucznia idącego na rzeź oświaty.

A pisarze i czytelnicy zagonieni do zwierzęcych boksów, tyle jesteśmy warci, gdy nauczymy się czytać i pisać. Podziw budzą tłumy szturmujące targi książki. Skąd się biorą? Dzięki niesamowitym ludziom z bibliotek? Wybitnym nauczycielkom i nauczycielom? Pasji, ktòrej żaden program oświatowo-polityczny nie zdepcze? To daje nadzieję, jeszcze Polska nie zginęła, póki my myślimy o czymś więcej niż żłób, o kimś więcej niż my sami.

NA CAŁYCH BAŁTYKACH MY

To ważny dla mnie dzień, właściwie koniec roku i finał. Bo minął dokładnie rok, od kiedy usiadłam do pisania książki. A dzisiaj jej premiera! Nie dałam w tym poście okładki, tylko nasze zdjęcie Poetki i księcia. Miłość jest poezją, a ci, którzy ją tworzą, to Księżniczka i Książę własnego świata. Jedyni, zesłani przez los. Dlatego chcę podziękować za poezję i prozę mojemu Księciu Pietuszkinowi. Trwa przy mnie, broni i rozśmiesza już ćwierć wieku. Moje wsparcie, mój ukochany przeciwnik, moje przeznaczenie.

Osiecką i Giedroycia, o których jest Poetka i książę, tyle łączyło, co dzieliło. Rozłączyły granice nie do przejścia, nieludzki system. Nas też dzieliły – morze, kraje, ale sprzyjał

czas.

Teraz znowu czasy parszywieją. Dlatego tak ważna jest bliskość, chronienie własnego, intymnego księstwa bez suwerena, za to z szacunkiem i wolnością. „Październik już zaciera zimne rączki”, powiedział mój Pietuszkin, dokładając do kominka. Może nie będzie tak zimno, może ogrzeją Was słowa z Poetki i księcia pisane z miłości, o miłości pięknych ludzi, smutnych, ale szczęśliwych sobą nawzajem, na przekór Historii, bo tworzyli własną.

RADWAN

– Ludzie! Ludzie! – zawołałby w Piwnicy pod Baranami, potrząsając dzwonkiem, Piotr Skrzynecki. – Książka, jakiej nie było! Lepszej od dawna nie czytałem. Zachwyt!

Zachwyt!

Człowiek się śmieje i dziwi jak dziecko tym, co Radwan opowiada o swoim życiu i ludziach. A jak nie może opowiedzieć, to wzdycha wywiadującemu go Illgowi: „Ja ci to kiedyś zagram – smak mięsa niedźwiedzia marynowanego przez rosyjskich kucharzy”.

Bajkowe dzieciństwo na Podhalu w kochającej rodzinie, księża przydomowi –

Czartoryski czy kardynał Sapieha – wplątani w rodzinne dzieje Radwanów. Okazuje się, że Sapieha nie pozwolił pochować Piłsudskiego na Wawelu, bo naczelnik królem nie był.

Dobudowano za murami kaplicy specjalną kryptę. Cóż, Dziwisz tego charakteru nie miał… albo czegoś innego.

Na Wawelu zamieszkał po przeprowadzce do Krakowa nastoletni Staszek Radwan –

adres Wawel 2. Lepiej niż Wyspiański, (u stóp) którego Wesele zilustrował po latach muzyką w filmie Wajdy.

Uczył się u Pendereckiego. Jedna z anegdot tej książki: Młody Penderecki zabiera w podróż krakowskiego profesora oryginała. Pcha wśród ryczących ze śmiechu gapiów jego bagaże załadowane na dziecięcy wózek: stosy książek, koszul oraz zwieńczenie piramidy – nocnik.

I taka jest to książka, rzeczy wzniosłe, dogłębne i komiczne zarazem. Krakówek, o którym Pilch mówi, że po Plantach chodzą żołnierze WOP-u, czyli pogranicza, jest częścią tej opowieści. Poza tym cały kosmos artysty i cudnego człowieka, podróże, światowa awangarda, miejscowe objawienia. Wybrańca losu, bo umiał dobrze wybierać.

Nie lubię wieczorów autorskich. Swoich nie organizuję, na cudze nie chodzę. Wczoraj postanowiłam jednak pójść zobaczyć prawdziwego Radwana, w małej salce przy Teatrze Narodowym. Urok spotkania miał coś z Piwnicy pod Baranami, filmów Wajdy, przedstawień Grzegorzewskiego. Basia Hanicka, scenografka, opowiedziała historię z czasów, gdy tworzyli razem w warszawskim Studio: Przyjechała z Krakowa i reżyser pyta, co słychać u Staszka. Powiedziała prawdę, że kiepsko.

– A co się stało? – pytał dalej Grzegorzewski.

– Źle się czuje.

– A to czemu?

– Stracił męskość.

– Nie rozumiem.

– No, męskie atrybuty – powiedziała smutno.

– Jak?!

– Poszłam z nim do weterynarza i ciach.

Po minie Grzegorzewskiego zorientowała się, że pytał o Staszka Radwana, nie o Stanisława Wyspiańskiego, jej kota.

Książka wyjątkowa. Nie tylko z powodu bajecznie zabawnych historyjek. Opowiada je genialny muzyk, człowiek o słuchu absolutnym, również na czasy, w których żyje. Opis Rosji bez strasznych obrazów, samym doborem tonu mówi więcej niż niejedno rzetelne opracowanie. Wszyscy znający Radwana go kochają. Ja też się zakochałam – i w słowie, i w człowieku, i w ciszy między słowami, żeby wybrzmiało to, czego powiedzieć się nie da. A co nadaje życiu sens, który w wykonaniu Radwana istnieje. Dlatego to tak niezwykły życiorys.

Podmieniłam zdjęcie z okładki. Zrobione bez specjalnego oświetlenia, od ręki, przez Anię Włoch, najlepiej oddaje osobowość Stanisława, Staszka, Stasia, jak czule mówi o nim żona, życiowa drużka, wspaniała Dorota Segda.

Radwan – wódz. Ironia mądrości, boski wdzięk, diabelska przenikliwość, upór, słuch na ludzi, kilka skalpów w zanadrzu i odwaga wojownika sztuki.

Ludzie, ludzie, czytajcie tę książkę, jeśli macie jeszcze inteligencję w tym kraju!

W CZARNEJ GRZYWCE CZARNA MOC

„Tyle w Kościele pedofilii, ile tam przenikło skutków rewolucji seksualnej przeprowadzonej przez lewicę”, powiedziała Kaja Godek, czarnogrzywa jak wybłyszczona cnotą sutanna. Widać, że nie ma takiego bullshitu, jakiego by polski umysł nie wymyślił.

Zwłaszcza gdy chodzi o styk moralności z obyczajowością1.

Wiadomo, kiedy zatriumfuje Kościół, zniknie pedofilia, Pensylwanio. Natomiast rewolucja seksualna polega na gwałceniu dzieci lub ich zabijaniu, bo lewica jest za aborcją. I już jesteśmy w domu, wariatów o naturalnych granicach między Odrą a Bóg-iem.

Kościół nie jest winien przenikania do niego świństw. Na tej samej zasadzie co człowiek, nie jeżdżąc autobusami, nie bierze udziału w produkcji smogu – jednak wdychać go musi.

To Kościół powinien przenikać, by uchronić świat przed pedofilią. Najlepiej do przedszkoli, bracia mniejsi dla mniejszych dzieci, żeby rozmiar się zgadzał.

1 Ten post jest następnym po śmierci Kory, molestowanej w dzieciństwie przez kler. Korwin-Mikke udowadniał, że wyszło to jej na dobre, jak i twórczości innych artystów. Molestowanie, bicie, poniżanie.

Najwidoczniej nie zaszkodziłoby występowanie z oprawcą w duecie, a pisarzom przed wręczeniem Nobla powinni wyciągać arcybiskupa z dupy.

KORA

Kora wykrzyczała sobie wolność. Darła się ze scen studenckich klubów, scen wolnościowych festiwali. Drapieżna, rebeliancka, bez opolskiego kiczu. Strukturalna –

punkowo nowoczesna. Nasza, jedyna prawdziwa. Miała gdzieś władzę i układy. Stawiała się, płaciła za to.

Okładka „Newsweeka” sprzed kilku lat, jej zdjęcie z cytatem: „PiS niszczy moje szczęście na finiszu życia”. Umarła niemal dzień po dorżnięciu przez PiS demokracji.

W zaćmienie umysłów i sumień, nie tylko wczorajszego Księżyca. Symbolu tego, co mądre, kobiece.

Drzewo życia odarte z Kory szumi zielenią nadziei. Dziękuję – za młodzieńczy bunt i dojrzały sprzeciw. Robi się ciszej, coraz ciszej, bez Ciebie.

GDYBY POLSKA BYŁA KOBIETĄ

(przemówienie na Kongresie Kobiet)

Za poprzednich rządów PiS-u uświadomiłam sobie, że Polska jest Kobietą. Że bez równości i wolności dla Polek nasz kraj nie będzie demokracją. Podróżując z tym pomysłem po Polsce, zobaczyłam, że z nami, kobietami, jest OK. Problemem, by coś zmienić, są mężczyźni. Dlatego zmieniłam zdanie: Polska nie jest kobietą. Jest zapijaczonym, nieudolnym facetem w depresji.

I zaczęła mnie gonić prokuratura. Pomyślałam: Dobry znak. Nawet prokuratura wreszcie uznała Polskę za kobietę. Myliłam się. Po prostu doniosły na mnie, jak zwykle urażone, patriarchalne dziady. Bo Polska jest patriarchalną monarchią pod kościelnymi rządami Matki Boskiej stawianej nam za wzór, role model. Czego my, kobiety, żądamy, skoro Jezusek nie chodził do żłobka czy przedszkola. Równość płac? Matka Boska nie stworzyła świata ani go nie zbawiła, była tylko podwykonawcą, a takim zawsze należy się mniej.

Niestety, dla polityków kobiety w Polsce są takimi podwykonawcami demokracji, podobywatelkami. I dlatego przegrywają. Gdyby w wolnej Polsce nie traktowano kobiet jak podludzi pozbawionych wolności i praw, PiS nie mógłby podobnie traktować opozycji.

To byłoby mentalnie nie do przyjęcia.

W tej polityce była kiedyś Magda Środa. Wyrzucono ją z rządu, gdy powiedziała za granicą: „Korzenie przemocy wobec kobiet tkwią w silnym wpływie Kościoła katolickiego na życie publiczne w Polsce”.

Oczywiście Kościół się zmienia, idzie z duchem czasu i ze względu na ekologię przestał

palić kobiety. Stosy podnosiły poziom CO2 w powietrzu, siarki, innych świństw zawartych w kobietach. Zmiany w Kościele? Ściema. To my dokonaliśmy rewolucji parę miesięcy temu, idąc w Czarnym Proteście pod kurie. Nigdy w Polsce nie protestowano przeciwko Kościołowi z braku oświecenia i rewolucji, niczego mu nie zabrano. My odebrałyśmy Kościołowi obłudną niewinność, wskazując palcem winowajcę. Od dwóch tysięcy lat Kościół uważa się za ofiarę i jak ognia piekielnego boi się prawdy – że przestał nią być, stając się prześladowcą kobiet.

Tak działa władza kościelna. A PiS-owska jak w tym dowcipie o Kowalskim, który przyszedł do Nowaka z propozycją:

– Obesram panu wycieraczkę.

– No co pan?! – zdenerwował się Nowak. – Wynocha!

Rano otwiera drzwi, a na wycieraczce nasrane. Idzie więc z awanturą do Kowalskiego.

– Jak pan śmiał gówno mi zostawić?!

– No co, konsultacje były? Były.

Gdyby Polska była kobietą i włożyła szpilki, jak z Seksu w wielkim mieście na czerwonych podeszwach, to miałaby je gównianobrązowe, tak wdepnęłyśmy. Namieszali ludziom w głowach propagandą, powstaniami, że niedługo „patriota”, widząc, jak mu staje i cała krew spływa do penisa, pomyśli, że zaraz się wykrwawi i potrzebna mu na gwałt sanitariuszka. Zamiast seksu – bohaterstwo po dobrej zmianie.

Przed chwilą profesorka Płatek powiedziała: „Politycy przed wyborami wszystko obiecają, byle wygrać”. Zwłaszcza nam, kobietom, wejdą w dupę. Niestety, po wyborach tam zostają, razem ze swoją wizją aborcji.

Polska jest kobietą, a Łódź jest miastem kobiet. Tylko tutaj za PRL-u kobiety pracowały na trzy zmiany i zarabiały najmniej w Polsce. To skrzywdzenie ciągnie się za Łodzią.

Wydobywa ją z tego, nie tylko wizerunkowo, prezydent Zdanowska. Mam nadzieję, że nie przeszkodzą jej w tym patriarchalne dziady. Zdanowska jest moją prezydentką. Od pokoleń jestem łodzianką.

Jeśli pamiętacie ostatnią scenę Ziemi obiecanej Wajdy: Olbrychski z dzieckiem na ręku –

dziedzicem fabryki, a przez okno, tłukąc szybę, wpada kamień. Rzucili go moi dziadkowie.

Nie mieliśmy fabryk, sklepów ani niczego, bida z nędzą. Ale mieliśmy szubienicę – na niej powieszono brata mojego dziadka w 1905 roku. Jestem więc z rodziny szubieniczników.

Wiem, że na cmentarzu postawiono pomnik straconym rewolucjonistom. Wspaniale, ale to tylko pomnik. Historia lewicy i kobiet w Polsce nie ma ciągłości. Za każdym zrywem zaczynamy od nowa.

X Kongres Kobiet w 100-lecie niepodległości Polski i nadania Polkom praw wyborczych. Paradoksalnie zamiast na pochodach, władza wolałaby widzieć nas na procesji dziękczynnej za to, że jeszcze nam prawa głosu nie odebrano. Dlatego ważne, że jesteśmy na Kongresie, ważne jest to, co zrobimy, nie pomniki, wspominki i historia.

Musimy wygrać wybory samorządowe i parlamentarne. Jeżeli my nie stworzymy historii Polski, historia nas zaora.

BOURDAIN

Nie będzie o polityce. To, co się dzieje między PiS-em a PO, blaknie przy tym, co naprawdę ważne między życiem a śmiercią. Rozmawiamy o sensie bez kościelnych pouczanek dopiero przy spektakularnych tragediach (śmierć polskich himalaistów) albo gdy odejdzie ktoś sławny. Anthony Bourdain był królem życia, został królem śmierci.

Wielu sprzedało duszę diabłu, żeby osiągnąć choć cień jego powodzenia. A on to wszystko olał. Udowodnił, że ani celebryckość, ani kasa nie są wystarczającym pretekstem, by żyć. My zarzynamy się dla kredytu, on nie musiał go zaciągać. Zaciągnął

sobie za to na szyi pasek od szlafroka. Swoją śmiercią zakwestionował nasze idiotyczne marzenia o luksusie sławy.

Smakoszowi życia przestało smakować samo życie. Za darmo zwiedzał świat. Znał

wszystkich, był lubiany. Miał małe dziecko, nową miłość. I to nic niewarte? O co więc chodzi? Kogo naśladować, jeśli nie celebrytów instruujących, co jeść, z kim spać? Można się w tym pogubić, bo dla jednych na przykład małżeństwo Majdan−Rozenek jest mistrzostwem świata. Dla innych narcystyczną patologią. Samobójstwo Bourdaina to wstrząs straty, ale i poczucie zawodu. Dojrzały facet z impulsywnym zachowaniem nastolatka. Jego targnięcie się na życie nie wyglądało na zaplanowane. Nie szlifował

miesiącami srebrnej gałki od cukiernicy w kulę pistoletu jak Potocki. Nie twierdzę, że nie myślał wcześniej o śmierci. Złe obchodzenie się z depresją jest powolnym samobójstwem.

Pociągnięcie za cyngiel (Kurt Cobain), zaciśnięcie pętli to końcówka. Do tego uzależnienia. Alkohol i narkotyki najpierw dają ulgę. Potem niszczą więzi z innymi i z samym sobą. Bourdain prawdopodobnie odstawił herę, kokę, alkohol. Ale uzależnionym zostaje się do końca życia i trzeba iść w cieniu własnej depresji. Tego współczesnego fatum domagającego się ofiar. Nie każdego, nawet najbogatszego, najsławniejszego, stać na walkę z samym sobą. Brat Bourdaina też popełnił samobójstwo. Depresja bywa rodzinnym smutkiem przekazywanym pokoleniami, póki ktoś nie przerwie klątwy leczeniem.

Zostajemy my, widzowie tragedii i jego programów telewizyjnych w CNN. Cieszymy się, że mimo niedostatków żyjemy. Zastanawiamy się, dlaczego sukces nie daje szczęścia.

Nowoczesna przypowieść o sensie życia. Na chwilę, póki nie zagapimy się na inny program i reklamę tego, co trzeba mieć, by poczuć się szczęśliwszym.

Wiem, czym jest żałoba po samobójczej śmierci kogoś bliskiego. Opisałam to w Kosmitce. Nie kpię z Bourdaina, nie szydzę z samobójstwa. Czytając komentarze,

zastanawiam się czasem, czy przy tekstach nie powinno się stawiać gwiazdek trudności, jak przy przepisach kulinarnych. Albo ostrzegać: Myślenie szkodzi.

Mam wrażenie, że naród, którego jednym z niewielu oryginalnych wkładów w kulturę europejską były portrety trumienne, umiera intelektualnie w sarmackim bełkocie. Zdanie z komentarzy pod moim tekstem o ślubie książęcym powinno się znaleźć w preambule naszej konstytucji. „Po co rozmyślać?” – napisał jakiś szczery idiota. No właśnie, po co, skoro można powiedzieć: „Alleluja!”, i iść dalej. Albo „Amen”.

KSIĘŻNA WALII PRZYTULONA DO TRADYCJI

Z dobrej zmiany został (sobie) dobry pasterz. Strzyże głupie barany, obiecując im futro.

Dynastii nie założy, nawet nogi na nogę, przez kolanko nie jest w stanie założyć. A u Windsorów ślub na dwa miliardy widzów. Królowa Elżbieta rządzi globalną wioską Netflixa, więc ma zasięg i poddanych wszędzie. Sąsiedzi z mojej wioski wybrali się obejrzeć książęce zaślubiny. Pomachać imperialnymi chorągiewkami. Elegancko, nie jak pod narciarską skocznią, gdzie kłębią się flagi obsrane nazwami polskich dziur. Kogo obchodzi, że przywiozłeś swoje ego spod Swarzędza i pomazałeś nim biało-czerwoną?

Chyba że to ironiczne nawiązanie do papieskiego Totus Tuus (Cały Twój). „To tuu, tuu jestem Cały Ja”, wyjebany wielkimi literami na świat. Albo przynajmniej od Bałtyku po Tatry, od Stoczni Gdańskiej po zakopiańską skocznię.

Nie wiem, jakie ego ma książę Harry, ale bycie księciem zapasowym musi dawać po psyche. Tym bardziej gdy cały świat wie, że dla ojca twoja matka była zaledwie kurą nioską. Nie kurą domową, tylko dworską, ale co za różnica. A potem idziesz za jej trumną i obserwuje cię kilka miliardów ludzi. Co z tego, że współczująco. Jesteś już trzynastolatkiem, nie trzylatkiem jak Kennedy salutujący przy trumnie ojca. Wszystko boleśnie rozumiesz. Matka nie zginęła w zamachu. Umarła przez idiotyczny wypadek, uciekając od nieudanego małżeństwa. Od twojego ojca, jego rodziny, swoich problemów i pani w pięknym kapeluszu, teraz macochy siedzącej na twoim ślubie w pierwszej ławce.

Może i lepiej, że państwo młodzi przy ołtarzu są odwróceni tyłem do najbliższych. Nie patrzą w przeszłość ciągnącą się za nimi jak czarny tren, a nie jak biały welon. Książę Karol podczas wymiany obrączek, sakramentalnego „tak”, nie patrzył na syna, zajęty ważniejszą rozmową. Płakali widzowie, dla nich był ten spektakl.

Podobno rewolucyjny. Rzeczywiście, muzyka etno na standardy królewskie.

Afroamerykański kaznodzieja nie wstydził się stand-upu. To przyszłość Kościoła – dobra muza okraszona religijnym kabaretem. Facet mówił o żarze płomiennej miłości podczas ślubu chłopaka wychowanego w dworskiej lodówce. Meghan była megawyluzowana, potargana, bez tapety zakrywającej twarz. Urocza kalifornijska dziewczyna, wykształcona lepiej od wszystkich księżniczek. Nie w sukience bezie, poobszywanej klejnotami i koronką. Jej prosta kiecka kosztowała rodzinę królewską rewolucyjnie mało – dwa miliony złotych. Ale to ona za nią zapłaci. Za wdepnięcie w tradycję. Rewolucja naprawdę rozwalająca przeszłość nadejdzie, gdy jeden z paziów, może George – następca tronu,

weźmie kiedyś równie pompatyczny ślub z ukochanym. Mam nadzieję, że im się uda, chłopak wygląda na wyluzowanego.

Nowoczesność nadchodzi, aż skrzypi. Już nie usuwa się niechcianych żon za pomocą siekiery. Para młoda szła w kaplicy po trupie Henryka VIII, jego nagrobnej tablicy.

Współcześnie istnieją rozwody. Albo jeszcze lepiej – terapia małżeńska. Harry i Meghan powinni dostać abonament na terapię par w prezencie ślubnym. Oboje mają za sobą trudne dzieciństwo i hardcorowe rodzinki. Przeszłości nie przekupią pieniądze, nie zaślepi sława ani tytuły. Ani seks, chociażby książęco tytułowany Sussexem.

W każdym razie Boże, chroń królową, a rodzinę królewską przed nią samą. Jest jak każda inna, tyle że w większym formacie.

PIS PLUS DODA

Kariera Dody przypomina karierę Polski. Królowa jest tylko jedna, sama się mianowała.

A królem Polski mianowano niedawno Jezusa Chrystusa.

Narodowa stylówa z początku XXI wieku przypominała przyjęcie komunijne w burdelu.

Od góry wianuszek wzniosłych wartości, od spodu sodoma i gomora plus białe kozaczki.

Doda wygrała wtedy z kolesiem rapującym o niej „blachara”. Polska też wygrała ten proces przepoczwarzenia, a ostatnio zastrzegła sobie ustawą IPN-u zakaz obrażania.

Rabczewska miała krótki romans z antyklerykalizmem. Coś niby Palikot w polskiej biografii, gdy mówiła o naprutych autorach Biblii. Biało-czerwona stała się różowo-czarna.

Trochę przeróżowionej Dody, trochę satanistycznego Nergala w miłosnym związku. Było liberalniej i prawie europejsko.

Niestety, znowu nadeszły ciężkie czasy. Doda porysowała samochód swojemu byłemu.

Za karę, bo przestał ją kochać i umawiał się z inną. Zagrała niby dziewczyna gangstera.

O świcie wywieziono ją do prokuratury. Oskarżono o groźby karalne. Prokuratura podobno ma sprawę umorzyć.

Doda, czołowa polska trendsetterka, co tydzień po mszy strzela sobie fotkę pod kościołem. Na dowód niewinności? I nawrócenia? Polska też się nawróciła. Kadzi sobie samej smogiem. Uświęciła swoje barbarzyństwo i przemoc rządami PiS-u. Najpierw plastikowa, pseudonowoczesna, teraz obłudnie pseudochrześcijańska. Zawsze udająca bardziej cywilizowaną, niż jest, niedoceniona gwiazda Europy. Napompowana jadem kiełbasianym botoksu, sączy jad i żre kiełbasę wyborczą. Polska – mocarstwo zabiegów medycyny estetycznej, nie jest ani estetyczna, ani zdrowa. Co kadencję brał ją ktoś inny.

PO sądziło, że poślubia Polskę na wieki. Tusk, jak Majdan, kopał piłkę, a jednak Doda się z Radziem rozwiodła. Ostatnio znowu wyszła za mąż. Wygląda, że na zawsze. PiS też rozwodu z Polską nie przewiduje…

IDIOCI MOGĄ PRZEGRAĆ TYLKO ZE SOBĄ

Polską rządzą idioci, co źle świadczy o Polsce. Gorzej, tak zidiocieliśmy, że ci idioci mogą przegrać tylko ze sobą. Już pokazali kierunek swojej polityki pomnikiem smoleńskim: Czarne Schody do nieba. Nie po drabince, nie drepcząc w miesięcznicach, ale godnie, schodami, Kaczyński wniebowstąpi do Prawdy. Te schody to pas startowy paranoi, nikt nie ma przecież nad Kaczyńskim władzy, nawet rozum. Odcięty od rzeczywistości zarządza nią samodzielnie. W święta skonsultował się jednak „ze zwykłym człowiekiem”.

Zupełnie jak w carskiej Rosji, gdzie car batiuszka, spotykając dobrego chłopa, czyli duszę narodu, dowiadywał się prawdy i karał swoich skorumpowanych doradców. Więc Kaczyński wreszcie spotkał człowieka, nie szarego, bo ten nie doczekał, płonąc w proteście. Spotkał zwykłego człowieka myślącego o konkretach, czyli „piniądzach”

zarabianych przez posłów i samorządowców. Po tej konsultacji car bez rodziny, karty bankowej, na utrzymaniu partii i dokarmiany przez panią Basię zabrał po 20% pensji darmozjadom. W następnym wystąpieniu sejmowym może zredukować o 20% liczbę posłów PO. Jedną decyzją osiągnie konstytucyjną większość, bez czekania na wybory.

Ktoś mu to podpowie w publicznym kiblu. O ile za prezesem ochrona i policja nie noszą prywatnego toi toia albo nie wożą go na sygnale z potrzebą. Nigdzie indziej nie miewa chyba intymnych, przypadkowych kontaktów ze zwykłym człowiekiem.

W Rosji nie było wyborów, u nas nie będzie demokratycznych. Cara obaliła rewolucja.

Ta polska zaczyna się powoli. Nigdy dotąd w naszej historii nie manifestowano przeciw Kościołowi. Wieszano księży zdrajców po targowicy, ale instytucja była święta. Nie przeszkadza, że pełna ubóstwionych pedofilów i błogosławionych cwaniaków. Co się zmieniło? Kościół za głęboko sięgnął w majtki Polek i w portfele Polaków. Dwanaście miliardów rocznie z państwowej kasy na święte cele to połowa tego, co na pięćset plus.

A księża tyle dzieci nie mają, chociaż nazywają się ojcami.

Czarną władzę zaatakowano w Czarny Piątek. Kościół, od dwóch tysięcy lat ofiara prześladowań, niczego się nie boi tak jak oskarżeń o bycie prześladowcą. Cała jego hipokryzja jest ufundowana na cierpieniu, własnym.

Pod siedzibę biskupów pierwsi poszli warszawscy studenci, sądzę, z nudów. No bo co można robić w dzień wagarowicza na Krakowskim Przedmieściu z transparentami popierającymi aborcję. Do Sejmu za daleko, a Miodowa za rogiem. Po tej garstce rozgarniętych dzieciaków w Czarny Piątek na siedzibę biskupów ruszyły kobiety.

W Poznaniu na pałac, siedzibę Paetza, słynnego molestanta i wielbiciela marmurów

z Carrary, sprowadzanych na ozdobienie siedziby biskupów. Cóż, dobry gust bywa bezwstydny. Za to gniew ofiar – bezwzględny. Następne manifestacje będą chodzić nie pod Sejm, ale pod Kościół. I nie będzie już miał kto go rozgrzeszyć za lata obłudy, chciwości i deprawacji. Ksiądz z Krakowa modlący się o śmierć dla papieża nie jest chrześcijaninem.

Tylko w obrzędach czarnej magii prosi się o czyjąś śmierć. Tylko na czarnych mszach składa się ludzi w ofierze, tak jak polski Kościół chciałby złożyć życie Polek na ołtarzu swojej wiary.

Kościół wspierał junty i przegrywał razem z nimi. Polityczni idioci załatwią się u nas sami, Kościół zniszczą kobiety. Chociaż paradoksalnie istnieje on w Polsce dzięki nim.

Nauczanym, by ogłupić, a potem wykorzystać. Kobiety, wstańcie wreszcie z kolan księży, przestańcie im robić biskupią laskę. Nie pójdziecie za to z nimi do nieba. Oni po schodach z białego kararyjskiego marmuru albo z czarnego kamienia idą prosto do piekła.

TANIEC Z GWIAZDAMI

Taniec z gwiazdami i trzech polskich gwiazdorów. Pierwszy z nich – Popek, porżnięty kloc w zaślepkach. Serce, jak sam twierdzi, przemieszcza mu się między gardłem a dupą, więc nie może utrzymać rytmu, chociaż jest gwiazdą muzyki.

Drugi gwiazdor: doktor Gojdź, słynny poprawiacz urody. Za skorygowanymi twarzami pań reklamujących kosmetyki stoi on – skalpel. Operowanie nim wymaga skupienia i taki jest wyraz twarzy doktora Gojdzia podczas występu. Maksymalne skupienie – na sobie, nie na tańcu.

Trzeci gwiazdor – Kret, podskakujący zawsze z wdziękiem przy mapie pogody. Ale w Tańcu z gwiazdami nie ma ochoty, więc nie tańczy. Wokół niego wije się tancerka, zasłaniając swoim boskim ciałem taneczną impotencję partnera, jak w pornosie. Kret, już po wszystkim, ją komplementuje: „Moja lekarka, pielęgniarka”. Wiadomo, rolą kobiety jest pielęgnacja bohaterskiego inwalidy. Tancerce przydzielonej Kretowi za to płacą. Żony bohaterów tyrają darmo. Są nawet dumne ze swojego poświęcenia Pysiaczkowi albo Misiaczkowi. Sądzą, że przyssana męska pijawka robi im minetę, a nie pranie mózgu. Taki związek połączony krwiobiegiem współuzależnienia trwa. Chyba że Pysiaczek odpadnie.

Znajdzie bardziej wydajną dawczynię serca, waginy, portfela.

Trzech gwiazdorów pokazało, czym jest partnerstwo. Porażką. Jeśli on, pozbawiony słuchu, wyczucia rytmu kloc, chce prowadzić według własnych reguł, katastrofa gwarantowana. Co z tego, gwiazdorom i tak należą się oklaski. Wystarczy być w Polsce mężczyzną.

Może dlatego tak trudno polskim dziewczynkom? Wiedzą, że czeka je taniec z głuchym na wszystko gwiazdorem ich życia? Nie taniec z facetem, ale wokół faceta.

Polskie piętnastolatki mają w Europie najniższą samoocenę. Chłopcom też nie jest łatwo.

Od naszych dzieci wymaga się zbyt wiele, dając zbyt mało nadziei. Dziewczynki dźwigają dodatkowy ciężar – urodę. Nie dziwi więc występ chirurga plastycznego jako gwiazdora.

Zabiegi estetyczne stały się u nas usługą pierwszej potrzeby, chirurg plastyczny – lekarzem pierwszego kontaktu. Mężczyźni poprawiają sobie facjatę rzadziej. Oni wolą piwo.

Reklamy browaru przelewają się wieczorem przez ekran telewizora. Pokazują męskość obkurczoną do pojemności kufla i sztamy z pijakami. Najlepiej w przyrodzie, ale bez samic. Obraz idealny Janusza i Grażyny: ona pięknie skorygowana, on zdrowo narąbany, z harnasiem na tle żubra. Podkładem dźwiękowym jest PiS-k radości z normalności.

Piętnastolatki między dziecięcym lękiem a kobiecym strachem. Córki chorych na depresję ojców i zakłamanych matek. (Jedna trzecia Polek miała aborcję, ale tylko jedna czwarta z nich uważa, że powinna być legalna. Co czwarty Polak ma zaburzenia psychiczne). Młodsze dziewczynki już szykują się do zajęcia pierwszego miejsca dla najbardziej poniżonych, nie tylko w Europie. Widać to na słynnym zdjęciu: prezydent, biskup, wiceminister kultury i reszta obleśnych bonzów oglądają podstawione im pod nos majtki malutkich gimnastyczek. Typowe dla wschodnich satrapii i Korei Północnej przymuszanie młodzieńczych ciał do popisów przed oficjelami. To oni – gwiazdorzy naszego życia publicznego – decydują o polskich waginach. Powinnyśmy więc przyjąć postawę erotyczno-patriotyczną: przestraszona Polka z głową w piasku jak struś. Bez prawa głosu i z dupą zadartą do Nieba.

DO SIÓSTR HIPOKRYTEK

(największy zakon w Polsce)

Macie zwatykaniony umysł, tak jak Miłosz uważał, że kolaborujący z komuchami mieli umysł zniewolony. Jesteście przemocowe jak patriarchat. Przemocą jest zakaz przerywania ciąży i wy mu przytakujecie, narażając na powikłania, śmierć, traumę kobiety o innych poglądach niż wasze. Nie traumę poaborcyjną, bo skoro wybrały aborcję, to są na tyle kumate, że wolą mniejszą traumę od niechcianej ciąży. Nie one, to wy jesteście morderczyniami, obłudnymi hipokrytkami. Jeżeli dla was aborcja jest złem, bo zabija dziecko, nie powinnyście używać żadnej mechanicznej ani farmakologicznej antykoncepcji. Ona nie dopuszcza ingerencji Ducha Świętego. Nie wierzycie w niego?

A wierzycie, że płód ma duszę i zdaje sobie sprawę z bólu, nie mając świadomości w dwunastym tygodniu? To nie są naukowe poglądy, to kościelna nauka. Nauką nigdy nie była, tylko nauczaniem. Jesteście w nim prymuskami. Macie takie poczucie winy i wstydu wchłonięte z katolickim mentalem, że nie potraficie powiedzieć: Aborcja nie dla mnie, ale dla innych OK.

Syndrom sztokholmski polega na współuzależnieniu od oprawcy. Ofiara się z nim identyfikuje, przejmując jego poglądy. Stałyście się ofiarami syndromu watykańskiego.

Największym cierpieniem jest cierpienie biskupa, dyktującego wam moralność i opinie.

Nie przyznajecie się do tego, nie jesteście ofiarami, wyzwolone, ale do pewnego stopnia.

Do granic rozsądku: Czarny Protest nie jest za aborcją, tylko troszeczkę, za utrzymaniem tej dozwolonej. Jesteście normalne, do granicy na Odrze. Za nią aborcja dla ponad stu milionów Europejek jest zabiegiem medycznym. Dla was – okazją do roztoczenia pawiego ogona niuansów feminizmu. O katoliczkach nie mówię, z góry i z dołu (piekła) są skazane na obłudę. Perwersja wszechobecnej hipokryzji polega na tym, że nienawiść mizogina uświęcona jest do rangi chrześcijańskiego miłosierdzia. Tym miłosierdziem ratuje się kobiety przed „grzechem”, a „dzieci” przed śmiercią.

Nie rozumiecie, że nie ma dialogu z oprawcą? Że nie ma dialogu w takim

„kompromisie”? Żadna okładka, manifestacja nie spowoduje większych prześladowań.

Wasza odwaga obudzi niedźwiedzia i was zje? Już was pożarł i wydala, do tego stopnia wasze opinie nie mają znaczenia. Prezes, prezydent, biskup w jeden dzień złamią dotychczasowe prawo, wprowadzając całkowity zakaz aborcji. Prezydent to obiecał.

Prezes zaoferował dodatek pogrzebowy dla kobiet, które urodzą nieuleczalnie chore dziecko. A wy się boicie o róż okładki, malując sobie usta krwią innych kobiet.

WALENTYNKI SADO-MASO, SZARY „VOGUE”

I CZARNA „VOUGA”

To nie okładka, to plakat Polski. Fotografowanej na tle ruskiego pałacu przez niemieckiego fotografa. Mapa położenia kraju. U góry smog, trucizna z kościelnego nieba.

W dole horror paranoi politycznych spisków. (Czarną wołgą mieli dzieci porywać sataniści, Żydzi, wampiry, zakonnice). Pośrodku pozują smutne kobiety, w kraju nieszczęśliwych kobiet.

Kokieteria kolorem, nachalnym seksem2 byłaby żenująca. Klasa jest zawsze adekwatna do sytuacji, więc „Vogue” w stylu szarego samizdatu i czarna „vouga” horroru. Bo wolność nam porwano i swobody coraz mniej. Wolne kobiety są nielegalne, demokracja zniszczona. Dzisiaj, gdy rozkładano pierwsze egzemplarze polskiego „Vogue’a”, o szóstej rano wyprowadzono z domu skutego kajdankami Frasyniuka. Za stawianie oporu obywatelskiego. Wypuszczono go dwie godziny później. Walentynkowa randka sado-maso zorganizowana przez prokuraturę. Okładka „Vogue’a” – odtrutka na bezguście silikonu, Dupaju, tandetę przepychu. Wiadomo, kto za tym stoi, przecież widać: Stalin, patron Pałacu Kultury. Mądra lewaczka Rubik edukuje, a głupi rząd rujnuje oświatę. Zmiana ról, więc chciałabym zobaczyć minister edukacji narodowej Zalewską w bieliźnie na rozkładówce. W narodowych stringach.

2 A poza tym PKiN tak ładnie szczytuje w punkcie (litery) G :)

NANGA PARBAT, CZYLI HIMALAJE BEZ CYTATÓW

Z JANA PAWŁA

Nie mam zdania, czy himalaiści to samobójcy. Wiem, że każdy Polak to potencjalny bohater, tak wynika z wpisów internetowych. Tragedia w Himalajach poruszyła bliskie nam struny: bohaterstwa, śmierci, poświęcenia. Kobiety raczej współczują, troszczą się o rodzinę, mężczyźni szukają usprawiedliwienia pasji w instynkcie pchającym ludzkość do przodu: Gagarin, pierwsi ludzie na Księżycu, na górze. Nie rozumiem, co zdobycie himalajskiej Gubałówki, jakim się stał na przykład Mount Everest, zdeptany przez setki wspinaczy, przyniesie światu, oprócz śmieci, ale OK. Jest taki mit i ktoś napisał, że Mackiewicz wszedł na szczyt dla swoich dzieci. Mam dziecko, sądzę, że wolałoby pójść ze mną do kina, ale szanuję cudzy punkt widzenia. Pewnie im wyżej, tym szerszy, a ja nie wlazłam na więcej niż trzy tysiące metrów n.p.m., więc nie komentuję.

W zacietrzewieniu własnych racji nie zauważyliśmy, w co się zamieniła ta ogólnopolska dyskusja. W coś, na co nie było nas nigdy stać: kłótnię – nie o haki, sumienie i kasę, ale o egzystencję. Wreszcie Polki i Polacy zadają sobie publicznie pytania egzystencjalne: Co jest w życiu najważniejsze? Po co jest człowiek? Dla rodziny, pasji, bohaterstwa? Potrzeba było do tego oddalenia od ojczyzny i wysokości powyżej Mont Blanc, gdzie Kordian monologował o kraju. Bo dotychczas nawet tam zaciągnęliśmy narodowe nieszczęście.

Ośmiotysięcznik, odizolowany od świata, to niemal laboratoryjne warunki, jakie można wymyślić dla seminarium filozoficznego. Kościół z sakramentem tu nie dociera ani rady z ziemi „pull up”.Żona jakiegoś alpinisty dziwi się żonie Mackiewicza, że ta nie leży z rozpaczy w zimnym dole i nie płacze, tylko udziela wywiadów TV. Na miejscu żony alpinisty leżałabym w zimnym dole zawsze, gdy mąż idzie zdobyć szczyt, na którym poległo kilkadziesiąt osób. Nie napiszę jej tego w komentarzu. Jest dorosła, więc wie, co czuje i mówi. Ktoś stwierdził: „Co o wspinaczce mogą wiedzieć ludzie, którzy nie zaznali nawet pięciu minut chwały w swoim życiu”. Jasne, on zaznaje. Dla kogoś innego bohaterstwem jest zwykłe życie i chwała mu za to. Jeden z doświadczonych himalaistów wygłosił sentencję: „Na pierwszym miejscu jest rodzina, na ostatnim pasja”. Jego zdanie, ma prawo.

Burzliwa dyskusja narodowa, niezabrudzona polityką ani religią. Na razie nikt nie pyta, czy to było samobójstwo, co na to Kościół i górskie demony, o których wspominał

Mackiewicz. Jest szansa na następny etap: przyznanie, że każdy ma prawo myśleć, co

chce, i nie trzeba go hejtować. Dyskutować tak. Nie lubimy odstających od nas, bo kolaboranci, zdrajcy, taką mamy historię. Kupą, mości panowie, i na kupie zazwyczaj lądujemy. A czasem trzeba się wspiąć nie na szczyt, ale na paluszki człowieczeństwa, by zdobyć tolerancję. Jesteśmy w trakcie takiego podejścia. Szkoda, że pretekstem stała się tragiczna śmierć. Ale tak już mamy w naszej nekrofilskiej historii, że śmierć, a nie życie, pobudza nas do refleksji, zwłaszcza o życiu.

PLEMIĘ

„Koniec wyniszczającego starcia wrogich plemion!”, krzyczy w orędziu plemienny prezydent.

Przestań mówić o nas „plemię”. Plemię jest, zanim powstanie naród. Nie szanuje umów społecznych, tylko siłę. Mów do swoich. Plemię odpowie ci wyciem i pochodniami, zadeptując demokrację.

My jesteśmy narodem, ale nie wycieramy sobie tym gęby. Chyba że mówimy: „my, Naród Polski” w preambule konstytucji. Zrobiłeś sobie z niej wycieraczkę pałacu prezydenckiego.

Wbrew temu, co dziecko napisało rok temu w szkolnym kiblu: „Andrzej Dupa”, mogłeś zmienić jedną literę, literę prawa, i zostać Dumą Narodu.

BLONDYNKI SĄ NAJGROŹNIEJSZE, CZYLI

EROTYCZNY GUŁAG WILDSTEINA

Nad Europą krąży widmo świadomego seksu. Spuszcza się powoli nad Polską.

A właściwie już idzie na nogach top modelki. Dlatego Wildstein broni nas przed bolszewią i Anią Rubik. Nieważne, co dziewczyna ma do powiedzenia, ważne, jak wygląda: „Pani Rubik to z pewnością atrakcyjna kobieta, a więc może posiadać spore doświadczenia seksualne”. Może ją gdzieś Wildstein wciągnie? Na swoją… listę?

Atrakcyjna i jak dodaje, „z ironią odnoszącą się do życia w rodzinie”. Wniosek: pewno się dużo pieprzy, więcej, niż wydoliłby monogamiczny, uświęcony mąż. Uprawianie seksu, uroda to nie zarzut, to przecież w ustach atrakcyjnego Bronka (za poprzednich rządów PiSu uznanego przez Polki za najpiękniejszego) oralny komplement. Wykluczający z dyskusji o edukacji seksualnej. O tej mogą mówić tylko nieuprawiający (oficjalnie) seksu księża. U

nas zachwycony sobą mizogin jest miarą zdrowej obyczajowości, jak metr w Sèvres.

Dlatego polski katolicyzm jest bliżej islamu niż Europy, razem z pedofilami w sutannach, nauczającymi miłości. Oni na pewno nie zdemoralizują chłopców, groźne są dla nich blondynki. O molestowanych dziewczynkach nie ma co wspominać, nie liczą się.

Wildstein zadaje pytanie, po co w ogóle nauka o seksie w szkole. Jest facetem, ma syna, nie wiem, czy ma też córkę. Ignorancja na temat seksu opłaca się mężczyznom. Im głupsza w tej sferze kobieta, tym prościej. Faceci lepiej sobie radzą bez edukacji seksualnej.

Wystarczy rozpiąć spodnie i byle dureń może być zadowolony, w dodatku bez konsekwencji w postaci niechcianej ciąży. Po co nam w szkole propagowanie, jak uniknąć wpadki? I na chuj prawdziwemu mężczyźnie wiedza o pigułce?

Łatwiej szczuć na „lewackie kurwy” (słownictwo narodowców), podchodzące jak Ania

„ironicznie do wartości rodzinnych”. Czy Wildstein zdaje sobie sprawę, że przyczynia się do tworzenia Frankensteina? Pozszywanego z bzdur i sprzeczności narodowca? Wildstein, Ziemkiewicz i prawicowi publicyści – „prawicowi intelektualiści” – nie robią nic, by tego faszystowskiego potwora zatrzymać. Przerażają ich tęczowe flagi, a Bronka bardziej boli atrakcyjna modelka. Szydzi z niej, zamiast drzeć łacha z nazioli. Spokojnie, Bronku, lewica nie napadnie cię uzbrojona w dildo do edukacji seksualnej. Europejskie lewackie kurwy nie wsadzą do seksualnego gułagu za pochodzenie. Prędzej dostaniesz od chłopców narodowców, przypadkiem na ulicy. Genetyczni patrioci są zbyt tępi, by rozpoznać

swojego guru. Już palą kukły i stawiają szubienice. Skopią każdą elitarną swołocz, która się puszy.

GOŃ SIĘ, KRÓLIKU

Warszawą idą narodowcy, chłopcy zarodowcy. Króliczy spot Ministerstwa Zdrowia reklamujący rozmnażanie jest na ich poziomie. „Idioci idiotom”, chciałoby się wmurować tablicę pamiątkową, najlepiej na placu Piłsudskiego. Reklama kopulujących królików wydaje się jednak szerszym i bardziej aroganckim przesłaniem elit władzy: „Pierdol się, narodzie!”. A my stworzymy ci Instytut Sprawiedliwości i Odwagi, albo Męstwa. Pomysł

świeży, prosto z Sejmu, więc nazwa nie do końca gotowa. Zależy, czym naród się wykaże.

Jego prezydent jakoś nie bardzo się wykazuje…

Duda prezydent – piszę w tej kolejności, wątpiąc, czy on sam wie, kim jest. Przede wszystkim katolikiem, marzącym o całkowitym zakazie aborcji. Polakiem, prezydentem, mężczyzną?

Episkopat też nie wie, w jakiej roli występuje. Personelu chrystusowego? Dlaczego więc tylko kilku księży postąpiło po chrześcijańsku wobec śmierci Piotra Szczęsnego?

Episkopat opędził się od tragedii Szarego Człowieka klepaniem katechizmu. Według tej metody Jezus też był depresyjnym samobójcą. Zdaniem hierarchów dobrowolna ofiara z życia, niewinnego, moralnego nie zasługuje na poważny ludzki komentarz. To o czym dwa tysiące lat mówi Kościół? Od dojścia PiS-u do władzy baliśmy się pierwszej krwawej ofiary w zamieszkach. Mogłaby wywołać wojnę domową. Nikt nie pomyślał, że Szary Człowiek sam złoży z siebie ofiarę. Być może dzięki tragedii jego samopoświęcenia nie dojdzie do rozlewu krwi. Pewne sprawy, poza bolesnym wymiarem tu i teraz, dzieją się na poziomie symbolicznym. I kto jak kto, ale kościelne, ubogacone złotem renety powinny o tym wiedzieć, zamiast się zastanawiać, czy szara reneta to też jabłko. Mogą tak jeszcze długo się ozłacać, póki ludzie im opłacają ukrywanie pedofilii, prześladowanie kobiet, pychę, hipokryzję.

Prawdziwy Polak dorobił się mordy zapijaczonego kibola, a Szary Człowiek z bezradności zapala sobie stos. „Wsiadaj, kurwo, do suki”, mówili dzisiaj policjanci do kobiet stających na drodze narodowcom. Przemoc ma mordę króla wszechświata.

Bankstera albo gwałciciela otwierającego młodym aktorkom wrota do sławy. Mordę bogobojnego kardynała, który powinien gnić w więzieniu za wykorzystywanie słabszych, a rozgrzesza. Mordę cwaniaka o mentalu blokersa, który jest wiceministrem sprawiedliwości. Mordę intelektualisty, który pod seksistowskimi dowcipami ukrywa mizoginię. Ta przemoc stoi na scenie, trybunie, ambonie, na drabince. Jej twarz jest

nienaruszalna, ale dla nas stroi grymasy. Czasem jej potakujemy. Kiedy przychodzi się z nią zmierzyć… nawet sztandarowa feministka zamienia się w ogłupiałą snobkę.

KOCHAJMY CIPKI, TAK WOLNO DOCHODZĄ

PiS-owska posłanka, zamiast zawiadomić swojego ginekologa, że odkryła coś między nogami, zawiadomiła prokuraturę. Wielka księga cipek, książka dla dzieci, obraziła jej uczucia religijne. Właśnie wydane Radości z kobiecości też pewnie komuś urażą okolice intymne sumienia i pobiegnie naskarżyć. Czytajcie więc, zanim odeślą księgę piekielną tam, gdzie powstała – do duńskiego królestwa pornografii. Do Kopenhagi, gdzie jest muzeum erotyzmu. Moglibyśmy wystawić u nich ekspozycję polityczno-seksualną, nie czasową, ale wieczną: „Pierdolenie polskie”. Książka jest radością czytania, jak obiecuje tytuł i pokuśna wagina na okładce. Dla dziewczynek, kobiet, kompendium wszystkiego, o czym Wisłocka napisać nie mogła, żyjąc pół wieku temu, a o czym w swojej akcji mówi Anja Rubik. Póki nie przymkną jej za morderstwo – wiadomo, antykoncepcja zabija dzieci jeszcze niepoczęte. Co za kraj, gdzie modelki są mądrzejsze od ministrów?

Dostałam Radości… na smutnych targach książki w Krakowie. Z jednej strony, kościelne stoiska ubogacone państwową kasą. Z drugiej – tłumy szturmujące celebrytów. Czym to się różni od polskich telewizji? Jedni zasilają się hostią, inni pompują oglądalność botoksem. Podobnie było na krakowskim kiermaszu. Za to przy poezji pusto, do debiutantki roku nikogo. Wiecie dlaczego? Bo nam z głów śmierdzi. Jedna książka rocznie na łeb. Jak kiedyś kostka mydła na obywatela, gdy narzekano, że naród niedomyty i jedzie mu spod pach, cuchną brudne nogi. W sąsiednich Czechach każdy pepiczek czyta siedem książek rocznie. My czasu nie mamy. Bohatersko wyłazimy z gnoju historii prosto w jej szambo, pod przewodnictwem PiS-u. Opisał to Witkacy w Szewcach. W dramacie o niszczeniu państwa prokurator Scurvy to Ziobro. Gnębon Puczymorda – postać zarządzająca z drugiej ławki – Kaczyński. Formacja Dziarskich Chłopców – kibolskie bojówki.

Dorota Wellman, przerażona stanem państwa, oprotestowała internetowy zalew pośladków rzeźbionych na siłowniach pod dyktando rodzimych celebrytek. Wolałaby oglądać twarze. Droga Doroto, co chciałabyś zobaczyć w oczach Słowianek? Cień myśli zamiast tuszu do rzęs? W narodowym przeboju o przewagach słowiańszczyzny śpiewają:

„Wiemy, jak poruszać tym, co mama w genach dała”. Ubić masło własną piersią i twerkować twarzą. Widocznie nasze dziedzictwo dla świata to selfie dupą. Eksponowane z dumą polskie tyłki pokazują, że już dawno jesteśmy dużo głębiej. W komercjalnej dupie, na tle kościelnej tapety.

FLAGA BIAŁO-CZERWONO-SZARA

Wróciłam przed chwilą z miejsca, gdzie płonął Piotr Szczęsny. Znicze, muzyka, pożegnanie.

Nie rozumiem samospalenia Piotra. Precyzja, z jaką zanalizował naszą rzeczywistość, nie pasuje do czynu wychodzącego poza logikę. Dlatego nie rozumiem. Wiem, że był

zaprzeczeniem tchórza kryjącego się co miesięcznicę za kordonem setek policjantów.

Kaczyński jest niski – nie wzrostem, tylko tym, że wyzwala w ludziach niskie instynkty.

Piotr samospaleniem pokazał nam wielkość, straszną wielkość konsekwencji i odwagi. Nie zrobił tego, by zostać męczennikiem. Za bardzo był świadom, czym jest demokracja. Ona nie potrzebuje świętych ani ofiar. Chciał, by przywrócono jej procedury, nie obrzędy.

Biało-czerwona powinna mieć żałobny pasek po śmierci Piotra i polskiej demokracji. Nie czarny, ale właśnie szary margines wolności. Szarego człowieka, jak napisał o sobie. Pisał

jeszcze, że ta decyzja nie przyszła mu łatwo. Ale gdy brakuje nadziei, mija lęk, bo nie ma już nic do stracenia. My ciągle mamy nadzieję, albo chociaż lęk. Mnisi buddyjscy, płonąc, wierzyli w świat nadprzyrodzony. Piotr był ateistą. Spłonął. Czerń i nic. Zostaliśmy my.

OPIUM DLA RZĄDU

Zupełnie niezależny w rządzie wydaje się Macierewicz. Każdy inny minister wyleciałby po równie mocnych zarzutach o szpiegostwo. Wydatki ma olbrzymie, osiągi małe. Gdy kasa idzie nie na kobiety (Misiewicz nie kosztował tyle co śmigłowce), nie na hazard, pada podejrzenie, że na wódę lub ćpanie. Alkohol bywa w Polsce tańszy od mleka. Narkotyki?

Macierewicz aplikuje rządowi hipnotyzujący narkotyk? Dlatego najważniejsi PiS-owcy stają się zombi, ale pozornie nadal są samodzielni? Wyjaśniałoby to obłęd w oczach prezesa, bezsensowne wypowiedzi ministrów, udręczoną jak w narkotykowym głodzie premier. Nie ma substancji o równie czarodziejskim działaniu? Jest. CIA używała jej lata temu do produkcji serum prawdy. I nie jest to kolejna teoria spiskowa godna pancernego ministra. Wyjdźmy poza literacką fikcję. Fakty są takie:

1. Skopolamina, narkotyk zwany Oddechem diabła. Indiański specyfik z rosnącego w Kolumbii drzewa o trujących kwiatach. Można go zażyć nieświadomie, pijąc lub wdychając podsuniętą kartkę, na której jest rozsypany.

2. Paraliżuje wolę, ale nie ciało, nie umysł. Używany do napadów przez gangi. Ofiary dobrowolnie pomagają załadować złodziejom swój dobytek i pytają, co jeszcze mogą zrobić. Po otrzeźwieniu napadnięty niczego nie pamięta, jeśli przeżyje. Większa dawka zabija.

3. Prezes Kaczyński lubi herbatę. W 2016 roku w Czechach wybuchła afera: eksportowana do nich z Polski herbata zawierała skopolaminę. Komuś się pomyliły transporty i dawka przeznaczona na Nowogrodzką trafiła za granicę?

4. Macierewicz zna język keczua, język Inków, których królestwo rozciągało się na kilka współczesnych państw Ameryki Południowej i częściowo na Kolumbię. Napisał pracę magisterską „Hierarchia władzy a struktura własności ziemskiej w Tawantinsuyu (Inków) w pierwszej połowie XVI wieku”. Zaczął nawet pisać z tego doktorat.

Po co dotować lekarzy, mając własnego prawie doktora Macierewicza od wszystkiego?

Z wraka smoleńskiego zrobił totem, wokół którego gromadzą się wyznawcy. Dla reszty hipnoza w przydomowych totemikach TVP. A dla rządu szaleństwo. Będą coś z tego pamiętać, gdy otrzeźwieją po przegranych wyborach?

SZATNIARZ I SPRZĄTACZKA, CZYLI ZRÓB SE-RAJ

Głupia, w poszukiwaniu sielanki wyprowadziłam się na wieś. Za żywopłotem w porannej mgle hasały konie. Jednak ziemię zaorano pod strzeżone osiedle. Pilnuje go ubrany w liberię munduru zalkoholizowany półanalfabeta ze szczerbatym uśmiechem.

Podnosi wjazdowy szlaban, bełkocząc usłużnie. Gdyby mieszkańców takich strzeżonych osiedli było stać, wybudowaliby sobie zamiast szlabanu łuk triumfalny. Zwyciężyli, chociaż są skuci pańszczyzną kredytów. Póki co otoczyli osiedle czarną kratą. Dodatkowo poodgradzali się od siebie wzajemnie płotami, zza których prowadzą spory godne Kargula i Pawlaka. Nie o krowę i miedzę, subtelniej – o dźwięki i zapachy. Tak się kończą wyobrażenia naszej klasy średniej o lepszym życiu? Czym się różnią od wyśmiewanej sesji Majdanów w „Vivie”?

Nie mam nic do sympatycznego Radka Majdana ani do skrzypiącej seksownie i z chrypką Rozenek. Zapozowali do polskich marzeń, współcześnie medialnych oleodruków.

Jezus nie mógł na nich być już słodszy, tak jak Radek elegantszy. A Matka Boska, jak Małgosia, bardziej wystylizowana. Oleodruki odstawały od ścian, przez co wszyscy święci pochylali się nad domownikami, zaglądając im w życie. My pochylamy się nad życiem Majdanów w Dubaju. Biblijne palmy są, osiołka zastępują limuzyny. Gdyby pojawiło się Dzieciątko Jezus, upozowane w sianku, Trzej Królowie (a czemu by nie sześciu, ośmiu, na bogato?) wkładaliby mu za pampersa jak w pedofilskim klubie dolarowe banknoty. No taki haj lajf. Majdanowie pewnie są sympatyczni i storturowani tym celebryckim cyrkiem.

Zaharowanych, jak moich sąsiadów wyjeżdżających co rano do korporacji, nie stać już na ironię. Radek wyznał, że zdjęcia są takie, ponieważ dla Małgosi wszystko musi być idealnie. I jest. Tak idealnie wyobrażamy sobie przepych: disnejowski odjeb połączony z wygraną w totolotka. Styl arabskiego szejka plus mafijne bogactwo wyściełają sny biedaków. Putin i jego zaropiała złotem arystokracja pławią się w podobnym bizantyjsko-megalomańskim bezguściu. Nie mówiąc o Trumpie, który wytatuował sobie złotem penisa Trump Tower. W dekoracjach totalnego niesmaku nigdy nie widziałam Skandynawów.

Szwedzki milioner, twórca IKEI, zapewne sam składa sobie meble.

Polski seraj po transformacji z dostępem dla zwykłych ludzi – szatniarza i sprzątaczki.

Majdan skończył karierę piłkarską w klubowej szatni. Małgosia, kobieta po studiach, zajmuje się sprzątaniem na pokaz. W swoim programie wyciągania kobiet z zapaści egzystencjalnej za pomocą ścierania kurzu wykonuje słynny Test Białej Rękawiczki. Bywa zakurzona, nieczysta jak życie Polek w ocenie Kościoła. Nigdy nie jest zakrwawiona, co

mnie dziwi – oddajemy przecież pot i krew, by przeżyć. Nie mówiąc o dwustu tysiącach nielegalnych aborcji rocznie.

Polki zapatrzone we współczesne oleodruki biorą kredyty na botoks. Na gombrowiczowską mordę wypełnioną frazesami o lepszym świecie, „którego jesteśmy warte”. Facetom łatwiej. Oni mogą sobie zmienić osobowość za czterdzieści złotych od butelki, albo i taniej.

Powypychane portfele wymagają wypchanych botoksem twarzy. Przypominają zakonserwowane trofea. Jednak piękna nie da się wypchać. Na ich widok i marzenia chce mi się haftować. Tak naprawdę – nowoczesną makatkę. Zamiast bajkowego napisu „Żyli długo i szczęśliwie” coś bardziej praktycznego: „Żyli krótko i szczęśliwie”. Bo długo i szczęśliwie się nie da. Powie to wam każdy chirurg plastyczny, terapeuta i cieć w liberii.

SAMOBÓJSTWO GŁOWACKIEGO

Proszę o wybaczenie rodzinę Janusza, ale podejrzewam go o samobójstwo. Nie dlatego, że przyszło mu żyć w czasach januszów i grażyn. Głowacki bardziej niż śmierci bał się niesprawności i obarczania nią bliskich.

Wiem, co myślał przed końcem, w sytuacji ostatecznej. Gdy nie ma czasu na pozy, ironię i chojractwo. Wracaliśmy ze spotkań literackich w Madrycie. Wysyłano wtedy pisarzy alfabetycznie, padło na G: Głowacki, Gretkowska. Grochola miała czuja i nie poleciała ze swoim Nigdy w życiu. My traciliśmy własne w samolocie. Spuszczał paliwo nad Lasem Kabackim po kilku nieudanych podejściach do lądowania. Ostatnia próba przed katastrofą.

Otworzy się to cholerne podwozie czy nie? Modlitwy, cisza. Zgodnie z komendą złożyliśmy się wpół. Nie Janusz.

– Chcę od razu. Jeszcze by mnie odratowali i całe życie niedołężnie, paraliż, na wózku. –

Wystawał ponad siedzenia.

Nie miał kto go zmusić do pozycji awaryjnej. Stewardesy też trzymały głowy między kolanami.

– Janusz, no co ty – improwizowałam – linii lotniczych nie znasz? Specjalnie każą tak siedzieć, żeby nikt nie przeżył. Oszczędzą na odszkodowaniach. Zobacz, uderzenie idzie prosto w kręgosłup i łamiesz kark. – Pokazywałam na sobie, już zwiniętej w przepisowy kłębek.

Cynicznie przekonany, objął głowę rękoma, zaklinował się między siedzeniami.

To musiało być dwanaście, może trzynaście lat temu. Pola przechodziła wtedy stadium księżniczki. W disnejowskiej sukience Królewny Śnieżki spała na ławce lotniska. Włosy do ziemi, w łapce różdżka. Obudziliśmy ją, wychodząc z Okęcia. Przy kiosku, w ramionach Piotra, pokazała różdżką samolocik.

– Wies, mama, że one mają składane kółka? Śniło mi się, że lecisz, a ja caruję i on pokazał kółecka. Przyjechałaś jak autem.

Głowacki nie wiedział, że uratowała nas Królewna Śnieżka. W bajki nie wierzył. Był

rozsądnym człowiekiem. Nawet ironistą, więc zdawał sobie sprawę – ironią losu byłoby przeżycie w jego stanie egipskich wakacji. Sierpień, czterdzieści stopni za dnia, trzydzieści nocą. Pustynny żar, duchota i dyszenie w klimie. Dla schorowanego prawie osiemdziesięciolatka to wyrok. Głowacki znał Egipt, wiedział, na co się decyduje. Wiele lat temu ludzie, z którymi tam poleciał, zginęli. Nocą trafił się im niegroźny wypadek w drodze do Kairu. Ale medycy zastosowali klauzulę sumienia: nie dotknęli

chrześcijańskiej krwi. Umierali więc w świetle ambulansów, przy odmawiających modlitwy i pomocy. Janusz bardziej niż śmierci bał się niesprawności. Egipt był opcją.

Last minute życia.

Jeden z jego malowniczych momentów to pobyt u księstwa Wittgenstein. Wysłano nas do ich zamku, również z powodów alfabetycznych. Księżna uwielbiała wschodnią kulturę, zwłaszcza literaturę polską i rosyjską muzykę. Szostakowicz bębnił po korytarzach średniowiecznego zamku. Nocą, by ogrzać atmosferę, kładziono nam pod kołdry gumowe termofory.

Książę kochał polowania. W sieni stały jego buty do konnej jazdy, wisiał zielony płaszcz i kapelusz ozdobiony piórkiem. W oczekiwaniu na wieczór literacki wybraliśmy się z Januszem na spacer. Mżyło, założył więc ten kapelusz. I stało się coś dziwnego, jednak jak w bajkach. Okoliczni mieszkańcy, widujący nas już od kilku dni, nagle zaczęli się nam kłaniać. To znaczy Januszowi. Z wielkim szacunkiem, wpatrzeni w ten z pozoru zwykły, filcowy, ale jednak książęcy kapelusz.

Piszę o tej scenie, bo nadal, jak wszyscy, którzy znali Głowackiego, słyszę go i widzę.

W Niebie wziął pewnie z haka czyjąś aureolę, by kłaniać się nią archaniołom, a oni jemu –

arcyironiście. Zawinie rękawy swojej szaty w ulubionym białym kolorze. Rozerwie ją na piersi, by pokazać nie sexy owłosiony tors, ale dobre serce. I przespaceruje się tak całkiem Nowym Światem, Głowa nie janusz, dusza nie człowiek.

WON!

Były różne epoki: romantyzmu, pozytywizmu. Teraz nastała epoka debilizmu.

Za komuny pisałam na murze: „Strzelaj albo emigruj”. Nie mając wyjścia, emigrowałam.

Dostałam azyl polityczny. Piszę to, żeby nikt mi nie zarzucił, że stałam tam, gdzie ZOMO.

Dziesięć lat temu, za rządów Kaczyńskich, wycięto mój felieton. Nożyczkami, ze stutysięcznego nakładu, bo się naraziłam tekstem ówczesnej władzy. Łatwo atakować artystów, jeszcze łatwiej kobiety. Kancelaria prezydenta napisała wtedy, by wyrzucić mnie z pracy. Jakby nie wiedzieli, że już się nie da wyrzucić pisarza z pracy. Ani zakazać mu pisać. Ale od kilku dni da się go zadenuncjować do prokuratury wojskowej, jak Tomasza Piątka. Komuszy, gomułkowski mental jest nieśmiertelny.

Profesor Środa zaproponowała na swoim FB, żeby nie podawać ręki nikomu, kto popiera PiS. Gdy PiS padnie, ci ludzie powiedzą: Ups, pomyliliśmy się, nie wiedzieliśmy. A to nieprawda. Oni wiedzą, co się dzieje, i z tego korzystają. Z tego, że niszczą Polskę.

Zmienić w demokracji prawo to tak, jakby zmienić skład powietrza. Demokracji bez prawa nie ma. Zostaje władza mafii partyjnej na spółkę z korporacją Rydzyka pod logo krzyża.

Kto nas uratuje? UNESCO, razem z puszczą, bo jesteśmy dziedzictwem kulturalnym na wymarciu w kraju idiotów?

Dawniej zapraszano do TV na dyskusje normalnych i nawiedzoną prawicę. Błąd. Nie dało się przedrzeć przez oskarżenia: Mordercy dzieci! Lewacy! Do podobnych, liberalno-rozrywkowych programów w USA nie zaprasza się prawicowych oszołomów. Kpi się z nich i pokazuje absurd ich rozumowania. Nie ma miejsca dla rasistowskiego, mizoginicznego bełkotu, więc jest czas na poszerzanie poglądów. Dyskusja we własnym gronie też może być pouczająca. Co z tego, że nie podnosi oglądalności? Za to umacnia demokrację. Piszę o tym, ponieważ postanowiłam zmienić zasady mojego fanpage’a. Jest moją prywatną przestrzenią, nie musicie do niej zaglądać. Nie zamierzam po jej otwarciu brnąć przez szlam trollowskich wpisów słusznie, we własnym mniemaniu, oburzonych głupków. To jest strona dla elity, umiejącej czytać ze zrozumieniem. Nie dla was. Nie macie żadnych argumentów oprócz bluzgu. W sercach bije wam disco polo. Co biedny Baczyński powiedziałby o łysych kibolach, którzy nie przeczytali żadnego wiersza, a uważają się za spadkobierców powstania? Co powiedzieliby polegli bohaterowie o was?

Podkładacie kłamliwy dubbing pod ich historie, pod całą Polskę.

Won z mojej strony! Tak, to niedemokratyczne, wbrew wolności słowa, ale nikt mnie, nas, nie pytał, czy chcemy żyć w państwie bezprawia. Ten fanpage to mój własny dom,

salon ze zdjęciami rodziny. Nie chcę w nim bełkotliwych, pijanych sobą barbarzyńców.

Won z mojej strony, z mojego życia, póki należy do mnie.

WEGETACJA PIERWSZYCH DAM

To było przykre – rosyjski prezydent witany przez tłumy Polaków. Trump ma przecież większe poparcie procentowe w Rosji niż w USA. Rosjanie go kochają, tak jak my. I ten gwizd tłumu, gdy powiedział o Wałęsie. Postkomuniści nienawidzą naszego noblisty, rozwalił im ukochany ustrój. Gwizd lokomotywy dziejów, gwiżdżący przeciąg w pustych chocholich łbach, z których słoma wystaje.

Wyłączyłam telewizor. Nie interesuje mnie kupno samochodu. Trump to słodzący klientom dealer wśród szumu chorągiewek, jak na parkingach salonów sprzedaży używanych wozów. A oklaskujący go Adrian, zawsze chorobliwie uśmiechnięty, przypominał reklamowego ludzika Michelina napompowanego gazem rozweselającym.

Trump powtarzał kilka razy, że jest biznesmenem. U nas dealował opium dla ludu, ludu smoleńskiego.

Całe szczęście, że Melania nie przemówiła do serc Polaków. Gdyby chciała je zdobyć, wygłosiłaby bez problemu: „Witam was serdecznie”. Tłum by oszalał. Ale ona nie mówiła do nas, mówiła ze słowiańskim akcentem do kamer całego świata, by naprawić wizerunek swój i męża. Specjaliści kazali jej na koniec pocałować Trumpa. U nas zrobiła to kiedyś szeptem Szydło, pouczając Dudę: „A teraz pocałuj żonę”.

Ci ludzie ewidentnie się nie kochają, nawet nie lubią. Kwaśniewscy, Obamowie bez przymusu brali się za rękę, patrzyli sobie w oczy. Tego nie da się zagrać, prawdziwych uczuć. Dlatego Melania przy mężu ma pusty wzrok, Agata na swojego nigdy nie patrzy czule, po ludzku. One grają. Są niby zegarowe kukułki nakręcone przez system.

Punktualnie wychodzą na scenę, odkukają swoje i znikają. Obie pary prezydenckie przypominają w najlepszym razie pary speakerów prowadzących program (prezydencki).

Głównie patrzą na wprost, na widza. Niby się lubią, niby ze sobą rozmawiają, a tak naprawdę realizują scenariusz.

Dziwić się, że Agata nie przemawia w imieniu kobiet? Ona nawet nie przemawia w swoim. Melania, śliczna pani, tak ponaciągana, że emocji nie może już wyrazić twarzą.

Robi to więc rękoma. Ze wściekłością odtrąciła przy kamerach dłoń Trumpa. Tyle jej zostało, minigesty w obronie godności. Nie wiem, jaki jest deal prezydenckich par, dlaczego te kobiety to robią. Może chcą – albo po przeliczeniu kosztów muszą.

Trump nie wspomniał w Warszawie o wolności słowa ani o prawach kobiet. Chwalił

wartości rodzinne. Należy do nich cipa. Nagrano jego przechwałki o wsadzaniu łap w cipy mężatek, wiadomo, małżeństwo święta rzecz i wszystko, co do niego należy. Również

cycki. Nie opuściłby swojej żony po wypadku samochodowym – wyznał w wywiadzie radiowym – nawet gdyby zostało z niej warzywo. Pod warunkiem że z nienaruszonymi cyckami – skomplementował Melanię.

Nie znam takiej rośliny, chociaż on i wielu innych prywatnie, politycznie robią wszystko, by sprowadzić kobiety do obiektu seksualno-rozrodczego, do pierdolonej wegetacji. Na sam koniec wizyty, gdy już w drzwiach samolotu Trump odwrócił się do nas plecami, dotknął pleców żony. Nie czule (cycki ma z przodu), nie pogłaskał jej w podzięce za występ w latającym cyrku politycznym, po prostu pchnął niecierpliwie do zagrody.

ZADBAJMY O NASZE CÓRKI

Kobiety, dajmy spokój Ani Lewandowskiej. Może karmi dziecko, więc po co ma się denerwować? Winy matek nie przechodzą na córeczki. W dodatku Lewandowska nie jest niczemu winna. Ma własną firmę i chce sobie radzić, dla reklamy ludzie robią, co mogą.

Co z tego, że sfotografowała swój płaski brzuch miesiąc po porodzie? Polacy nie gęsi, Polki nie pingwiny, nie muszą naśladować ptasimi móżdżkami każdej mody. Dziewczyna jest żoną półboga – tak się u nas traktuje Lewandowskiego – i lekko odleciała, nie ona jedna. Wpasowała się w tło, na którym wszystkie żyjemy. Ciało kobiece jest traktowane jak sprzęt do amortyzacji, my jak towary. Taka jest zasada kapitalizmu i patriarchatu.

W skrócie mówi o tym dowcip: Facet ma trzy kochanki. Nie wiedząc, którą wybrać na żonę, każdej daje po sto tysięcy. Pierwsza inwestuje i zwraca zysk, druga wyprawia dla niego imprezy, trzecia po SPA i zabiegach, uperfumowana, oczekuje go na kanapie. Którą z nich facet wybierze? Tę z największymi cyckami.

Kolorowe gazety, plotkarskie portale polują na ciąże celebrytek (powielać się trzeba, do tego służy kobiecy sprzęt), by później ogłaszać triumfalnie: Już wygląda normalnie, w tydzień. Jakby dziecko było produktem ubocznym kobiecości. Rozsunąć suwak po dziewięciu miesiącach, zapiąć i na ściankę do rozstrzelania spojrzeniami. Chodakowska jest naśladowana przez milion Polek. Uczy je dbać o ciało i ćwiczyć, chwała jej za to.

A kto nauczy je myśleć? Magda Gessler – Violetta Villas polskiej kuchni – nauczy kultury? Ona, na najwyższym C, uczy głupków moresu, wrzeszczy niby ekonom na chłopów, by zaprowadzić porządek. Bo pan wyjechał do Paryża, razem z całą kulturą, i nie wróci, tak jak Starsi Panowie. Został babon. Z braku role model (kobiety wzoru, nie top modelki) panuje u nas kult babona. Jeśli jesteś bezczelna, krzykliwa i w miarę wulgarna, zyskujesz posłuch. Babon jak posłanka Pawłowicz, gdy brakuje argumentów, powie: Nie masz racji, bo jesteś brzydka. Babon może być ładny, zoperowany, obstrzykany urodą.

Doda uważa się za wzór do naśladowania nowoczesnej kobiecości. Nie przeszkadza to jej usprawiedliwiać własnego tatusia kosztem kobiety, z którą miał dziecko: „Sama sobie winna… rozkładała nogi przed nie swoim mężem”.

Malcolm X zachęcał młode Afroamerykanki do buntu przeciw niewolniczemu mentalowi, w którym wyrosły: „Nie jesteście córkami swoich ojców, jesteście matkami swoich córek”. My też wyrastamy z niewolniczego dla kobiet, mizoginicznego mentalu.

Zadbajmy o nasze córki i o córeczkę Ani Lewandowskiej. Nie chciała źle, żadna z nas nie

chce źle. Po prostu gubimy się w pokręconym świecie i błądzimy. Ja też popełniłam wiele błędów i to jeszcze nie koniec. Koniec tego wpisu :)

PŁYNY INTYMNE

Pierwsze pytanie ginekolożki na wczorajszej wizycie kontrolnej: czy używam płynów do higieny intymnej.

– Oczywiście. – Jak może wątpić w moją przeczystość?

– To proszę przestać, SZKODZĄ. Chyba że ktoś się nimi szoruje od środka.

Zawierają kwas mlekowy, potrzebny wewnątrz pochwy. Na zewnątrz kwas podrażnia delikatne wargi sromowe. Nikt nie ma tak rozdziawionej waginy, żeby jej podmywanie było irygacją, chyba że świeżo po porodzie. U młodych dziewczyn podrażnienie skóry takimi płynami jest w miarę niezauważalne, ale z biegiem czasu doprowadza do przesuszeń, mikropęknięć i w rezultacie bywa, że do raka sromu.

– Dlaczego więc, pani doktor, nikt nie mówi tego głośno?

– A kto zadrze z firmami? Gdyby sprzedawały zwykłe mydła, nie byłoby biznesu. Nie radziłabym nawet płynem do higieny intymnej myć twarzy, chyba że bardzo tłusta cera.

Nie, to nie jest miejska plotka. Autentyczna rozmowa, w której brałam udział.

Pomyślałam po niej i po sprawdzeniu faktów: Podmyj sobie, kobieto, rozum. Dałaś się zaszantażować reklamie, zacipkować.

Dla pieniędzy robią nas na szaro i kwaśno, nie tam, gdzie trzeba. Tam należy się nawilżać, nie kwasić. Kwas mlekowy jest dobry w lubrykantach i rękawiczkach ginekologów. Gdyby wprowadzono na rynek specjalny płyn do mycia tyłka, reklamowany:

„Zawiera probiotyki, konieczne w przewodzie pokarmowym”, uwierzylibyśmy?

Smarowanie odbytu kefirem nie szkodzi, chociaż sensowniej go pić i tak rozmnażać pożyteczne bakterie w jelitach.

Zwiedzione troską o swoje zdrowie i higienę, ufamy dobroczynności podmywaczy.

W ich opisie nie zwracamy uwagi na przeskok logiczny między tym, co potrzebne w środku (kwas), a tym, co szkodliwe na zewnątrz. Traktuje się nas tak, jakbyśmy ocipiały, to znaczy miały cipki wywrócone na drugą stronę, jak wnętrze torebki. Wystarczy przeczytać: „Twoja pochwa sama dba o siebie, ponieważ jej ściany cały czas produkują wydzieliny, aby zapewnić nawilżenie, samooczyszczenie i utrzymać odpowiednią kwasowość” – to z internetowej ulotki popularnego Lactacydu, ale dotyczy wszystkich innych podmywaczy. Skóra na zewnątrz nie potrzebuje kwasu, delikatna wymaga czegoś neutralnego. Przyzwyczajone jesteśmy dzielić nasze ciało na części niby podroby: inny krem pod oczy, inny do twarzy i stóp. Dlaczego by nie inne mydło, zwłaszcza w trosce o srom. Nie ma jeszcze mydeł do okolic ust. Nie przemywamy warg ksylitolem, bo zabija

bakterie próchnicy. Ksylitol co najwyżej zostawiłby słodycz ust. Kwas mlekowy żrącą powłokę. Minimalną, ale jak twierdzi ginekolożka, właścicielka dużej kliniki, czeka nas inwazja raka sromu.

Oczywiście dowiem się od firm farmaceutycznych, że płyny nawilżają, że jestem niedoinformowana, brudna, głupia i zła. Ale wierzę mojej doktor i własnemu rozsądkowi.

Przeczytajcie same:

„Znaczenie kwasu L-mlekowego: Pałeczki kwasu L-mlekowego rozkładają glikogen zawarty w śluzie pochwowym. Następnie produkowany jest kwas L-mlekowy i tworzy się środowisko kwaśne. To środowisko kwaśne wspomaga wzrost większej liczby pałeczek kwasu L-mlekowego, hamując obecność szkodliwych bakterii i zapobiegając infekcjom.

Twoja pochwa sama dba o siebie, ponieważ jej ściany cały czas produkują wydzieliny, aby zapewnić nawilżenie, samooczyszczenie i utrzymać odpowiednią kwasowość w celu zapobiegania infekcjom. Kwas L-mlekowy jest podstawą ochrony Twojej okolicy intymnej. Dzięki utrzymywaniu pH w pochwie na niskim poziomie utrzymuje kwaśną warstwę ochronną pochwy. (…) Warunki w kobiecej pochwie różnią się na różnych etapach życia (cykl menstruacyjny, ciąża, menopauza) i w czasie różnych czynności w ciągu dnia. Ze względu na fakt, że warunki ulegają zmianie, naturalna równowaga bakteryjna również ulega zmianie, co prowadzi do dyskomfortu, podrażnienia, a nawet infekcji”.

Nie piszę tego, żeby wykazać pazerność firm i naszą głupotę. Ludzkie szaleństwo jest chorobą każdego wieku. W XX najwięcej pieniędzy wydano na reklamę papierosów.

Wreszcie jej zabroniono. Pod reklamami słodyczy, a nawet wędlin i serów we francuskiej telewizji leci pasek z ostrzeżeniem: Nie jedz za dużo tego, co zdrowiu nie służy, ćwicz i chrup warzywa. W Polsce nie można obejrzeć wieczorem programu telewizyjnego bez reklam piwa. Pije się na imprezie, w lesie. Alkohol w kraju alkoholików cieknie przez telewizyjny ekran, by przypieczętować przyjaźń, męstwo górali i słodycz młodzieńczych pocałunków. Przyzwyczailiśmy się już do tego jak do witraży diabła – tak wyglądają kolorowe szklane butelki na stacjach benzynowych, a nawet w małych sklepach. Chleba i wódy u nas nie brak.

Od dawna prowadzę prywatną krucjatę herbacianą. Francuzi niedawno stwierdzili ogromny wzrost zachorowań na raka wśród dzieci rolników. Winne okazały się pestycydy.

Idąc tym tropem, francuska telewizja pokazała program o herbacie. Ta zwykła, sklepowa zawiera do dwudziestu rodzajów pestycydów. Lepsiejsza sprzedawana na wagę ma do siedmiu rodzajów chemikaliów. Jedynie organiczna jest czysta. Cytrusy wyszorujesz, listków herbaty nie. Pić z nich napar pestycydowy to dość chemiakalna przyjemność.

Nie da się uniknąć świata na sterydach, nawozach, pęczniejącego od zysku za truciznę.

Ale można być ostrożniejszym. Nie palić, nie wypalać sobie powoli raka kwasem.

Czystość intymna nie jest czystością moralną. Lepiej zgrzeszyć mydłem o neutralnym pH, unikając „peha” późniejszych komplikacji.

NIEJEBALNE

Jutro w „Newsweeku” (dałam głos) będzie tekst o hejcie na żonę Macrona, bo stara.

Wczoraj Dorota Wellman napisała, że zestarzała się, ale harowała jak wół, wychowała dziecko i należy się jej szacunek. Szacunek tak – i Dorocie, i Brigitte, pożądanie nie. A o to chodzi w pogardzie dla dojrzałych kobiet. Jesteśmy niejebalne. Dla polskiej prawicy i jeszcze dalej patriarchalnie na Wschód, w Rosji – ożenek Macrona wydaje się zboczeniem. „To gej”, podsuwa rozwiązanie problemu rosyjska prasa. Jasne, seks ze starszą od siebie kobietą, po menopauzie nie rokuje potomstwa. Dzieci są sensem związku małżeńskiego według Kościoła i Cerkwi. Więc w tym aspekcie zoofilia, homoseksualizm, menopauza prawie się nie różnią. Dla prawicy żona, której nie można pobić w imię boże, jest problematyczna. Żona partnerka – to wyzwanie, a dojrzała, mądrzejsza, znająca chłopięce gierki? Rozwód i nowsza, młodsza. To chyba tak boli polską prawicę. Kurski, Walendziak (najbardziej znane przykłady) głosili katolickie wartości, jednak rozwiedli się dla młodych kobiet. Po co pobożne pienia i robienie ludziom wody z mózgu, a z waginy kaplicy antyaborcyjnej, gdy samemu olewa się katolicyzm? „Nie pierdol”, chciałoby się im powiedzieć, zwłaszcza pozamałżeńsko.

Co do Macrona, sam zdecydował o swoim chrzcie jako dwunastolatek. I wytrwał

w przysiędze małżeńskiej, chociaż od katolicyzmu się oddalił. Zgroza boska, że inne wartości niż kościelne trzymają ludzi w pionie. Francja jest krajem, gdzie od ponad dwustu lat rozdzielono państwo od Kościoła. Francuscy pisarze, u nas znani jedynie ze zboczeń (de Sade), tam są klasyką literatury, lekturą szkolną. Francja to kraj, gdzie swoboda osobistego wyboru należy do ludzi, nie do instytucji. Dlatego wtrącanie się kto z kim to żenada.

Na okładce „Paris Match” Brigitte Macron po ogłoszeniu wyników wyborów prezydenckich całuje męża w rękę. Nie do końca. Nie jest to gest posłuszeństwa ani czci.

Tak naprawdę to złudzenie perspektywy. Ona wygrała wybory podwójnie. Wygrała jej mądrość i głos serca. Nie rozwiodła się wiele lat temu dla swojego ucznia, młodego, ślicznego dupka, który zawrócił belferce w głowie. Rozwiodła się dla prezydenta Francji, najlepszego z najlepszych. Zobaczyła w nim to, czego jeszcze nikt nie podejrzewał.

Wygrała jej inteligencja, miłość do kogoś, kto dorównywał jej zachłannością życia. Bo żeby pokazywać się ludziom i sobie przed lustrem bez wstydu, trzeba autentycznie żyć, a nie koniunkturalnie klepać katechizm. To tyle na niedzielę. Amen :)

ZDJĘCIA

Babcia z domu Dondziłło, przy niej bracia i siostry mojego taty, jeszcze w Ameryce, rok 1917. Dożyłaby, jak reszta rodziny, setki, gdyby nie wypadek.

Wesele moich rodziców, 1953.

Babcia z domu Jesionowska i córki. Łódzka prządka, zmarła, mając czterdzieści kilka lat, z przepracowania. Fotografia rok 1940. Na pierwszym planie moja mama, wieczna optymistka.

Mama – 19-letnia Tereska Topolska, dyplomowana pielęgniarka psychiatryczna.

Pierwszoklasistka.

Wiara, nadzieja, miłość do książek.

Na bałuckim podwórku.

Rejs wśród łódzkich lasów, koniec podstawówki.

Licealna kontestacja.

Studia, czyli twarzą w twarz z Heglem.

Na tyłach kościoła Piotra i Pawła, czyli zapleczu Instytutu Filozofii w Krakowie, 1985.

Tuż przed moim ślubem, tata zaraz wpadnie w rozpacz. Siostry, nigdy rywalki.

Emigracja – szlifuję paryski bruk, 1989.

Czas Kabaretu metafizycznego.

Hotel w Avili, piszę Światowidza.

Paryskie spotkania. Miłosz, Lebenstein i ja, czyli „bestia apokalipsy”. 1992 rok.

Pierwsze wspólne zdjęcie z Piotrem, pod Pałacem Kultury, 1994.

Na biurko dla tęskniącego Piotra.

Cały mój dobytek w przeprowadzce do Szwecji, 1997.

Moja męska Madonna i włochate dziecko, takie się urodziło. Kilkumiesięczna Polusia.

Córeczka tatusia.

BaPortret rodzinny we wnętrzu (lasu).

Przed naszym domem, Polunia zawsze marzyła o małej siostrzyczce.

Ślub po dwudziestu latach, w ogrodzie.

Nasza szwedzka rodzina, jak co roku w Midsommar.

Pola prawie dorosła.

Jesień nakrywa nam do stołu.

Spis treści

I. KRYSZTAŁOWE DZIECIŃSTWO

II. MŁODOŚĆ WNUCZKI KONTRKULTURY

III.SZWEDZKI STÓŁ EMIGRACJI

IV.W TERRORZE UCZUĆ – ŻUŁAWSKI

V.LIBERTYNKA, CZYLI WOLNOMYŚLICIELKA

VI.PSYCHODELIKATESY

VII.MIŁOŚĆ JEST NONKONFORMIZMEM – ŻYCIE Z PIOTREM

VIII.SEKS. JAKA KOPULACJA, TAKA POPULACJA

IX.POLKA MADE IN MANUELA

X.STAJENKA DLA ZABŁĄKANYCH DUSZ – DOM

XI.PSYCHOLOGIA BESTII

XII.BHP CZAROWNICY – JOGA, TAROT, GWIAZDY

XIII.TWÓRZ PARTIĘ ALBO EMIGRUJ

XIV.ŻELAZNY CZYTELNICZY ELEKTORAT

FELIETONY

PIERDOLA LAND

JAK MATEMATYK POBIŁ MOJĄ CÓRKĘ

Pożegnanie Zuzi

#MIT TU

PŁYNIEMY

WYSTRZELAĆ DZIKI W KOSMOS

DUDATOR

NA SAMYM WIRSCYCKU MIZOGINII, CZYLI W POLSKIEJ SILICON

VALLEY

TARG

NA CAŁYCH BAŁTYKACH MY

RADWAN

W CZARNEJ GRZYWCE CZARNA MOC

KORA

GDYBY POLSKA BYŁA KOBIETĄ

BOURDAIN

KSIĘŻNA WALII PRZYTULONA DO TRADYCJI

PIS PLUS DODA

IDIOCI MOGĄ PRZEGRAĆ TYLKO ZE SOBĄ

TANIEC Z GWIAZDAMI

DO SIÓSTR HIPOKRYTEK

WALENTYNKI SADO-MASO, SZARY „VOGUE” I CZARNA „VOUGA”

NANGA PARBAT, CZYLI HIMALAJE BEZ CYTATÓW Z JANA PAWŁA

PLEMIĘ

BLONDYNKI SĄ NAJGROŹNIEJSZE, CZYLI EROTYCZNY GUŁAG

WILDSTEINA

GOŃ SIĘ, KRÓLIKU

KOCHAJMY CIPKI, TAK WOLNO DOCHODZĄ

FLAGA BIAŁO-CZERWONO-SZARA

OPIUM DLA RZĄDU

SZATNIARZ I SPRZĄTACZKA, CZYLI ZRÓB SE-RAJ

SAMOBÓJSTWO GŁOWACKIEGO

WON!

WEGETACJA PIERWSZYCH DAM

ZADBAJMY O NASZE CÓRKI

PŁYNY INTYMNE

NIEJEBALNE

ZDJĘCIA

Document Outline

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

I. KRYSZTAŁOWE DZIECIŃSTWO

II. MŁODOŚĆ WNUCZKI KONTRKULTURY

III.SZWEDZKI STÓŁ EMIGRACJI

IV.W TERRORZE UCZUĆ – ŻUŁAWSKI

V.LIBERTYNKA, CZYLI WOLNOMYŚLICIELKA

VI.PSYCHODELIKATESY

VII.MIŁOŚĆ JEST NONKONFORMIZMEM – ŻYCIE Z PIOTREM

VIII.SEKS. JAKA KOPULACJA, TAKA POPULACJA

IX.POLKA MADE IN MANUELA

X.STAJENKA DLA ZABŁĄKANYCH DUSZ – DOM

XI.PSYCHOLOGIA BESTII

XII.BHP CZAROWNICY – JOGA, TAROT, GWIAZDY

XIII.TWÓRZ PARTIĘ ALBO EMIGRUJ

XIV.ŻELAZNY CZYTELNICZY ELEKTORAT

FELIETONY

PIERDOLA LAND

JAK MATEMATYK POBIŁ MOJĄ CÓRKĘ

Pożegnanie Zuzi

#MIT TU

PŁYNIEMY

WYSTRZELAĆ DZIKI W KOSMOS

DUDATOR

NA SAMYM WIRSCYCKU MIZOGINII, CZYLI W POLSKIEJ SILICON VALLEY

TARG

NA CAŁYCH BAŁTYKACH MY

RADWAN

W CZARNEJ GRZYWCE CZARNA MOC

KORA

GDYBY POLSKA BYŁA KOBIETĄ

BOURDAIN

KSIĘŻNA WALII PRZYTULONA DO TRADYCJI

PIS PLUS DODA

IDIOCI MOGĄ PRZEGRAĆ TYLKO ZE SOBĄ

TANIEC Z GWIAZDAMI

DO SIÓSTR HIPOKRYTEK

WALENTYNKI SADO-MASO, SZARY „VOGUE” I CZARNA „VOUGA”

NANGA PARBAT, CZYLI HIMALAJE BEZ CYTATÓW Z JANA PAWŁA

PLEMIĘ

BLONDYNKI SĄ NAJGROŹNIEJSZE, CZYLI EROTYCZNY GUŁAG WILDSTEINA

GOŃ SIĘ, KRÓLIKU

KOCHAJMY CIPKI, TAK WOLNO DOCHODZĄ

FLAGA BIAŁO-CZERWONO-SZARA

OPIUM DLA RZĄDU

SZATNIARZ I SPRZĄTACZKA, CZYLI ZRÓB SE-RAJ

SAMOBÓJSTWO GŁOWACKIEGO

WON!

WEGETACJA PIERWSZYCH DAM

ZADBAJMY O NASZE CÓRKI

PŁYNY INTYMNE

NIEJEBALNE

ZDJĘCIA

Content

Гретковская Мануэла, et al Trudno z miłości się podnieść. Manuela Gretkowska w rozmowie z Patrycją Pustkowiak