Андрэй Лазар

Таварыства кнігалюбаў

© Лазар А., 2016

© ТАА «Выдавецтва «Регистр», 2016

Прадмова ўкладальнікаў да шаноўных чытачоў

Само па сабе выданне, якое вы бачыце перад сабою, уяўляе збор асобных тэкставых дакументаў, якія змяшчаліся ў адной тэчцы пад назвай «Таварыства кнігалюбаў». Дадзеная тэчка была знойдзена ў сакрэтным аддзеле адной старажытнай спецыяльнай установы, якая захоўвала разнастайныя матэрыялы для наступных пакаленняў з надзеяй, што прыйдзе час, калі падобныя рэчы дазволяць чытаць шырокай аўдыторыі.

Адназначна сказаць складана, што за гістарычныя помнікі перад намі. З першага погляду, гэта шараговыя дакументы, магчыма, пратаколы ці занатоўкі, з іншага – нечыя літаратурныя практыкаванні. Таксама названую тэчку можна расцаніць як працяг летапіснай традыцыі, карані якой варта бачыць ужо ў антычнасці. Нельга дакладна высветліць, у якія часы пісаліся прыведзеныя ніжэй тэксты, як іх ацаніць і колькі чалавек прыклалася да іх стварэння. Усё гэта патрабуе пільнага і грунтоўнага вывучэння. Відавочна адно: перад намі культурна-гістарычны помнік, які патрабуе шматбаковага даследавання, таму Міністэрства лічбавай інфармацыі палічыла магчымым апублікаваць знойдзеныя тэксты ў сусветнай інфармацыйнай прасторы.

Тэчка «Таварыства кнігалюбаў» складаецца з двух раздзелаў: уласна тэксту «Таварыства-кнігалюбаў.бел» і дадатку з меншымі па аб’ёме матэрыяламі. Выданне разлічана ў першую чаргу на спецыялістаў у галіне гісторыі і літаратуры, аднак павінна быць цікавым і звычайнаму чытачу, які не абыякавы да мінуўшчыны як сваёй планеты, так і Сусвету.

Усе заўвагі, пажаданні, каментары, аналізы і інш. дасылаць на сайт Міністэрства лічбавай інфармацыі:

www.таварыства-кнігалюбаў.белwww.таварыства-кнігалюбаў.бел

www.knigalub.bywww.knigalub.by

Перадрукоўка без дазволу і спасылак на першакрыніцу недапушчальная.

Усе правы абароненыя.

Таварыства-кнігалюбаў.бел

Глава першая

Дзіўныя весці, або Галоўная навіна

Перад бібліятэкай стаяла шмат народу. Я не скажу, што звычайна там бывае пуста, але столькі людзей у гэтым храме ведаў мне ніколі не даводзілася бачыць. Усё ж такі дзве тысячы сто нейкі там год на вуліцы. Можа падацца, што я перабольшваю, але не. Паверце, я ведаю, аб чым гавару, бо амаль штодня, нібы пад прымусам, хаджу ў самую аўтарытэтную бібліятэку горада… Чаму я туды цягаюся? Гэта іншае пытанне, ды і на яго ёсць адказ: мушу пісаць дысертацыю… Сказаць, што гэта мне не падабаецца, я не магу, але ў душы звіняць ціхія ноткі расчаравання ў сваіх марах: фінансаванне маёй сферы зніжаецца, а жорсткія тэрміны робяць працу прымусовай, што таксама не лепшы варыянт. У стагоддзе высокіх тэхналогій увесь час насіцца з папяровымі мастацкімі кніжкамі, напэўна, занадта рамантычна нават для мяне. Ды зараз пра іншае. Я зайшоў у будынак, падышоў да гардэроба і падаў верхняе адзенне. Са здзіўленнем заўважыў, што за мной вокамгненна ўзнікла чарга з дзесяці чалавек, а ўваходныя дзверы працягвалі ляпаць. «Дзівы-дзівосы!» – стрэліла ў галаве. За пятнаццаць год навуковай і літаратурнай працы падобнага і блізка не было.

– Нешта сёння шматлюдна, – захацелася па старой звычцы завесці размову са спадарыняй Ангелінай, менеджарам па верхнім адзенні карыстальнікаў. Гэтая спадарыня звычайна не была моцна занятая і любіла паразважаць са мной на высокія тэмы.

– І не кажыце, – па-простаму і душэўна адказала яна. – Я ўжо запыхалася тут палітоны цягаць, хутка гаплікі скончацца, а толькі самая раніца.

– Не затрымлівайце, калі ласка! – даляцеў гучны голас з чаргі.

– І сапраўды, – нясмела падтрымалі астатнія галасоў дваццаць адтуль жа.

– І сапраўды, – замітусілася спадарыня Ангеліна, чым дала мне зразумець, што сёння я буду размаўляць хіба што сам з сабою.

– І сапраўды, – згадзіўся я.

Мяне чакала чытальная зала для навукоўцаў. Там я заўсёды адчуваў сябе ўтульна: цішыня, спакой, можна няспешна працаваць або з разумным выглядам чытаць цікавую кнігу. Некалькі драўляных сталоў, як у ХХ стагоддзі, і безліч сучаснай бібліятэчнай тэхнікі стваралі тую гармонію, якая неабходна сапраўднаму навукоўцу. Гэтае месца часам непераадольна прыцягвала, там мае рукі самі бралі папяровыя слоўнікі, часопісы, карацей, усё, што стаяла ў памяшканні ў вольным доступе. Калі надакучвала перагортваць старонкі пальцамі, можна было проста ўключыць камп’ютар, а далей – інтэрнэт у дапамогу. Дома ў мяне не атрымлівалася працаваць так заўзята. Відаць, не на пустым месцы з’явіліся размовы пра «атмасферу гістарычных месцаў». Да таго ж не ўсе кнігі і сёння знаходзяцца ў вольным доступе, часам трэба добра паварушыць сховішчы, каб нешта знайсці. І вось ногі ўжо самі павярнулі ў навуковую залу, калі мне раптам закарцела праверыць, што адбываецца ў звычайнай. Нездарма ж столькі народу набегла ў бібліятэку, тут павінна было адбыцца нешта неверагоднае. Паколькі зараз асабліва спяшацца да навуковай дзейнасці не хацелася, я вырашыў пагадзіцца са сваёй цікаўнасцю. І пагадзіўся.

Велічная, манументальная карціна намалявалася перад маімі вачыма: людзі стаялі каля кніжных паліц і хутка гарталі старонкі кніг. Дакладней, абсалютная большасць гартала хутка, нібы нешта шукала, а некаторыя гарталі павольна і ўчытваліся. Кінулася ў вочы, што выданні выбіралі розныя: і папулярную літаратуру, і дзіцячую, і нон-фікшн, і нават даўно запыленыя напаўнавуковыя трактаты-сачыненні. Ад навуковай звычайная чытальная зала (яна ж выконвала ролю абанементу) адрознівалася тым, што ў ёй шэрагамі на паліцах стаяла мноства папяровых кніг. Раз на тры дні кнігі замянялі, і такім чынам чытачы атрымлівалі яшчэ большы выбар выданняў. Калі папяровага асобніка не было, яго запампоўвалі на электронную «чыталку». Праз два тыдні копія файла самаадвольна выдалялася. Але гэтымі дабротамі жыцця карысталіся мала, і бібліятэкары звычайна не былі моцна абцяжараныя натоўпам кліентаў. Па праўдзе, найбольшы попыт на абанеменце адзначаўся на фільмы і музыку. «Адкуль жа менавіта сёння ў столькіх людзей узялася такая прага да кніжнай навукі?» Гэта сапраўды было пытаннем на мільярд умоўных адзінак самых каштоўных грошай у свеце. Нехта выкрыкнуў: «Ёсць!» Але праз імгненне расчаравана выдыхнуў: «Усяго адна…»

Падзівіўшыся на ўсё гэта, я вырашыў пайсці на сваё месца ў навуковай чытальнай зале, пакуль яго яшчэ не занялі. «Можа, гэта які перфоманс, ці акцыя, ці эксперымент, ці проста спецзаданне…» – мільгалі бесперапынку думкі. Трэба праверыць у інтэрнэце. Сёння я чамусьці яшчэ ніводнага разу не наведаў сусветную сетку, нават тэлевізар не глядзеў. Такое выпадае рэдка, але бывае: тэлевізійныя навіны праспаў, мабільнае прыстасаванне нечакана разрадзілася.

Месца, канешне, занялі: аднекуль узніклі «руплівыя» навукоўцы са спецыяльнымі пасведчаннямі. Прыйшлося выбіраць з таго, што засталося: або самае рыпучае крэсла, або пяць разоў рамантаванае. Выбраў чамусьці рыпучае. Сеў. Дастаў мабільнае прыстасаванне. Падключыў зарадку. Пачакаў, пакуль прыстасаванне «ажыло» і загрузілася. Адкрыў старонку папулярнага інтэрнэт-партала. І… У топе навін шыкоўна вісеў наступны загаловак: «Вядомы мільярдэр схаваў у кнізе чэк на мільярд… і не толькі». Маё крэсла актыўна зарыпела. Я перайшоў па спасылцы. Калі коратка, дык у артыкуле апавядалася прыблізна наступнае: на сваёй старонцы ў сацыяльнай сетцы вядомы мільярдэр і вялікі жартаўнік па сумяшчальніцтве размясціў аб’яву наступнага зместу: «Я схаваў у кнізе ў адной з бібліятэк краіны чэк на мільярд умоўных адзінак. Чэк на прад’яўляльніка. А каб было цікавей, пахаваў грошы меншымі купюрамі на тую ж суму ў розных кнігах самых розных бібліятэк. Шукайце і чытайце! Дакладней, чытайце і шукайце! І хай дапаможа вам шыфр. Можна не дзякаваць!»

«Жартаўнік!» – адразу падумаў я. «Але ж сёння не дзень смеху», – дагнала супрацьлеглае меркаванне і не затрымалася ў галаве. Я папрасіў славутую дзіцячую кнігу «П.Р.», пра хлопцаў, якія шукалі прыгод і заблукалі ў балотах. Мая дысертацыя прысвечана дзіцячай літаратуры, таму трэба было папрацаваць з гэтым старым, зацертым, ды ўнікальным выданнем. На факультэце настойвалі, каб я хутчэй абараніў дысертацыю на найвышэйшую навуковую ступень, бо ў іншым выпадку павышэнне па службовай лесвіцы мне не свеціць, а калі з’явіцца які-небудзь ахвотнік да кар’ернага росту, дык можа дайсці да таго, што прыйдзецца мяне пераводзіць на іншую, менш прэстыжную пасаду. Канкурэнцыя – і нічога асабістага, такія парадкі. Нават тэрмін абароны прызначылі. Але работа ў гэты дзень зусім не ішла: вакол натоўп і шум. Я скарыстаўся сваім становішчам і як адказны навуковец узяў патрэбную старую кнігу дадому. Адміністрацыя бібліятэкі ў сувязі з непрадбачанымі абставінамі прэтэнзій не выказала, тым больш я правераны чалавек. «Напэўна, заўтра ўсё супакоіцца», – хацелася верыць мне.

Я пашкандыбаў дахаты так павольна, што, напэўна, і смоўж абагнаў бы мяне. Нечаканыя падзеі затлумілі галаву, нічога не хацелася, таму настрою працаваць не было. Дома я паглядзеў фільм пад нумарам 100 са спісу найлепшых кінашэдэўраў ХХІ стагоддзя. Фільм быў настолькі цікавы, што я пад яго сумленна заснуў.

Назаўтра мяне з нейкага перапуду панесла праверыць, як справы ў храме ведаў. Чаго ж не зробіш, каб адкласці напісанне дысертацыі на заўтра.

Перад бібліятэкай мітусілася яшчэ большая, нават непраходная чарга. Над дзвярыма вісела вялізная аб’ява: «Уваход у бібліятэку – 10 умоўных адзінак за гадзіну». «Нічога сабе! Такога я не чакаў!» – эмоцыі ваявалі з розумам. Праз колькі хвілін на сваім мабільным прыстасаванні я прачытаў, што дырэктары бібліятэк «вымушаны ўвесці плату за карыстанне бібліятэкай у сувязі з наплывам наведвальнікаў і для паляпшэння іх абслугоўвання». Людзі ўпарта не разыходзіліся. Я зразумеў, што сёння папрацаваць у чытальнай зале не давядзецца. Праз Валянціну, знаёмага менеджара па прыбіранні пакояў, бо да астатніх супрацоўнікаў не мажліва было дабіцца, я даволі хутка зайшоў у бібліятэку праз службовы ўваход, дамовіўся аб падоўжаным тэрміне карыстання кнігай «П.Р.», а таксама ўзяў дадому такую-сякую літаратуру.

Пакуль мне неслі кнігі, я, як звычайна, пачаў у навуковай чытальнай зале гартаць слоўнік, які стаяў у вольным доступе. На адной старонцы я заўважыў купюру наміналам 100 умоўных адзінак… не паверыў сваім вачам і хутка загарнуў гэтае выданне. Прынеслі патрэбныя кнігі. Я паклаў «заможны» слоўнік на стол, адвярнуўся, выбраў неабходную літаратуру. Тут мне падумалася: «А можа, трэба было б тыя 100 адзінак узяць сабе, раз выпаў такі шанец?» Раптам падышоў чалавек, моцна паціснуў мне руку і выйшаў. Што гэта было, я зразумеў потым, калі ў слоўніку не знайшоў сваіх грошай.

Я прыйшоў дадому, сеў за стол, але праца не ішла. З галавы не вылазіў гэты чэк, гэтыя кнігі, гэтыя людзі… Крыху раззлаваны, я палез у інтэрнэт. Усе навіны былі забітыя «жартам мільярдэра». Чаго тут толькі не лупцавалі! Рэпартажы, версіі, аналітыка, чуткі… Пісалі, што мільярдэр проста робіць сабе рэкламу, таму адмаўляецца ад любых каментароў. Што бібліятэкары проста нахабна зарабляюць грошы на бедных людзях, бо ўночы, і гэта бачыла мноства людзей, яны перабралі фонды, знайшлі грошы, але вырашылі прытрымаць іх, каб людзі ішлі ў бібліятэкі. Што такая падзея павінна паўплываць на развіццё кніг. Што на чэк палююць розныя структуры і арганізацыі. Што людзі бяруць выхадныя, каб пайсці ў бібліятэку. Што з’явіліся неверагодныя чэргі, у якіх адбываюцца махінацыі. Што чэка няма… Вечарам апублікавалі вялізны артыкул пра эканамічны эфект ад «чэка ў бібліятэках». У сацыяльных сетках хваліліся, хто колькі грошай і ў якой бібліятэцы знайшоў. Некаторыя пісалі, што нават прачыталі тую шчаслівую кнігу, дзе іх чакаў грашовы прыз. Эканамісты падлічылі, што за два дні ў «кнігасховішчах» знайшлі каля мільярда. З гэтай нагоды сур’ёзныя аналітыкі сталі сцвярджаць, што бібліятэкары самі падкладваюць грошы, каб зацікавіць людзей. Паказвалі першыя падробкі ўсімі жаданага чэка… Карацей, інтэрнэт і разам з ім увесь свет шумелі, ды і тэлебачанне не адставала. Адметная навіна завітала ў кожны дом. Некаторыя эксперты нават прагназавалі нашэсце турыстаў з нагоды «чэкавай ліхаманкі». Пакуль я ўсё гэта перачытаў, надышла ноч. Мой графік работы над дысертацыяй падказваў, што я яго крыўджу і не выконваю. Таму праз «не хачу» на стол былі-такі выкладзены кнігі.

Я доўга глядзеў на «фаліянты» і змагаўся з жаданнем пайсці спаць. І тут мне кінулася ў вочы, што кніга «П.Р.» нядаўна была падклеена. Неверагодныя думкі ўлезлі ў маю ачмураную навінамі галаву. А раптам там чэк? Яго ж маглі схаваць не на старонках, а, як у старажытнасці, у пераплёт. Як той вандал, я разрэзаў стары пераплёт унікальнай кнігі. І знайшоў там… чэк. Стары чэк на прад’яўляльніка на суму адзін мільярд умоўных адзінак! Я ледзь не пасівеў.

Я хацеў адразу кінуцца ў банк, каму-небудзь патэлефанаваць, крычаць пра ўдачу на цэлы свет, але… Праз хвілін пятнаццаць эйфарыя прайшла і на мяне напалі высакародныя думкі. Я падумаў, што, калі зараз паведаміць каму-небудзь аб знаходцы, людзі зноў адвернуцца ад бібліятэк, ад кніг, ад таго, што дорага душы і сэрцу, таго, за што я ціха і без надзеі на перамогу змагаўся палову свайго жыцця. Вось гэтая ўзнёслая і нікому не патрэбная сентыментальнасць ці натхнёнасць прымусіла мяне не паказваць чэк нікому. Хаця б тры дні… А ўпартасці і сілы волі там, дзе яе выяўляць не абавязкова, мне заўсёды хапала.

…Праз тры дні я сядзеў дома і разважаў, што рабіць далей. Дысертацыя сумна паглядала на мяне і амаль што плакала. Думкамі апанаваў чэк, мроілася пра маю ролю ў свеце, наляталі развагі пра лёс, фантастычныя планы і шмат чаго яшчэ. І толькі цяпер мяне нешта насцярожыла ў чэку. Ён быў нейкі стараваты з выгляду, але астатнія акалічнасці не пакідалі сумненняў – дакумент сапраўдны. За тры дні пра эканамічныя варункі і не толькі можна даведацца вельмі шмат. Чым я, між іншым, таксама займаўся, калі крыху адключаў летуценне. Таму я не надаў належнай увагі цвярозым назіранням, а палічыў іх выбрыкамі свядомасці і ператамленнем ад эмоцый.

Тым часам па тэлебачанні казалі, што розныя арганізацыі шукаюць сляды чэка. Што невядомыя рабуюць дамы людзей, якія бралі «на рукі» якую-небудзь літаратуру з якіх-кольвек бібліятэк. Што натоўп людзей у бібліятэках стаў трохі меншым. Што некаторыя зарабілі на «дасціпнай акцыі мільярдэра». Што стала адраджацца хоць нейкая цікавасць да кніг. Выданні наперабой друкавалі рэйтынгі самых шчаслівых бібліятэк і кніг горада, дзе людзі знаходзілі якія-небудзь грошы, але як і кім гэтыя рэйтынгі складаліся, заставалася загадкай.

Я быў, так бы мовіць, на ростанях. Вакол маёй хаты швэндаліся падазроныя людзі, чаго раней не заўважалася. Час ішоў. І гэта магло скончыцца не вельмі добра. Трэба было нешта вырашаць, таму я палічыў, што мая павольнасць выканала сваю справу. Людзі зноў гавораць пра літаратуру, няхай і ў дзіўным святле. Але хай так… але гавораць. Час падумаць пра свой лёс. Я яшчэ раз паглядзеў на чэк, памацаў яго, злупіў нейкую чорную плямку, якая замінала воку: праз гэта нешта шчоўкнула на электроннай частцы дакумента, але я не звярнуў на гэта ўвагі.

Мяне ніхто не турбаваў. Патэлефанавала толькі калега. Яна вельмі добры спецыяліст у літаратуры, надзвычай захапляецца ёй. Праўда, калега калі-некалі мне тэлефанавала, пісала, часам нават спаміла, а яшчэ часта раілася са мной як з больш вопытным спецыялістам, бо я ажно на чатыры гады старэйшы і маю больш пераканаўчы стаж працы. Маладая дзяўчына спыталася, дзе я падзеўся, чаму не заходжу ва ўніверсітэт. Набівалася ў госці. Я амаль згадзіўся. Яе настойлівасць, ды і сама яна, заварожвалі. Гэта трэба прызнаць нават з навуковага боку. Але ж выпаў, як гаворыцца, не той момант. Я папрасіў яе зайсці пазней. Акурат па абедзе я выйшаў з хаты, каб рушыць у банк. Незнаёмец, які трэці дзень з васьмі раніцы да дзевяці вечара сядзеў разам з камп’ютарам пад маім акном, паглядзеў на мяне са здзіўленнем, устаў і нібыта пакрочыў па справах. А пераходзячы дарогу, я напаткаў яе, маю калегу. Яна ішла да мяне.

– Прывітанне, Усяслаў! – павіталася яна. – Як справы?

– Прывітанне! Справы добра! – бадзёра, на мой погляд, сказаў я. – А ў цябе?

– І ў мяне добра. Я хацела з табой пагаварыць. Але па тэлефоне нязручна было. Давай сядзем дзе-небудзь у парку.

– Давай!

Мы завярнулі ў парк, знайшлі вольную лаву, на якой ніхто не мог нас пачуць. У глыбіні душы я чакаў амаль інтымную размову, што было ўпершыню за час нашых стасункаў, ды справа пайшла крыху ў іншым кірунку. Не скажу, што гэтая калега мне зусім не падабалася. Нават цалкам наадварот, але годным яе я сябе ніколі не адчуваў, не расцэньваў і лічыў, што навука павінна быць на першым месцы. Я не дазваляў сабе пачуццяў, бо гэта бывае небяспечна.

– Ведаеш, – пачала яна, – ты мне заўсёды падабаўся. Я даўно хацела табе прызнацца, але неяк не выпадала. Але цягнуць няма куды. Нічога зараз не кажы, проста паслухай і вырашы для сябе ўсё. Учора да мяне прыходзілі невядомыя людзі і распытвалі пра цябе, твае заняткі, якімі бібліятэкамі ты карыстаешся. Я хацела цябе папярэдзіць. Калі што-небудзь зрабілася, скажы мне. Я гатовая для цябе на ўсё!

Гэтыя словы мяне здзівілі і ўзрадавалі, з аднаго боку, ды напужалі з іншага. Я вырашыў заняць нейтральную пазіцыю, нічога нікому не расказваць і не падганяць падзеі.

– Дзякуй за спагаду! Я да цябе таксама вельмі прыязна стаўлюся, – як мага спакайней адказаў я. – Але зараз у мяне ўсё выдатна. Працую над дысертацыяй дома, бо ў бібліятэках сама ведаеш, што творыцца. Калі мне трэба будзе твая дапамога, я абавязкова звярнуся.

– Добра, – сказала яна і нечакана абняла. – Я пабегла, бо ўжо спазняюся. Да сустрэчы на сходзе! Ён будзе заўтра. Прысутнасць абавязковая.

– Да сустрэчы! – сказаў я, а сам падумаў: «Што гэта робіцца?!»

Я рашуча накіраваўся ў банк, нягледзячы на тое, што мая душэўная раўнавага была добра атакаваная. Мне хацелася скончыць гэту неверагодную гісторыю простым паходам у патрэбны банк, адным махам вырашыць усе свае праблемы, сапраўдныя і ўяўныя. А там можна і ў асабістым жыцці на што якое рызыкнуць. З мільярдам нашмат прасцей усё будзе. І кніжку адну сярэднявечную купіць атрымаецца: яшчэ з дзяцінства хацеў набыць арыгінал «CdB», але ж ён каштуе не дзве ўмоўныя адзінкі…

Шчасце здавалася блізкім. Аднак, як часта здараецца, блізкасць была вельмі далёкай.

Успаміны гараджаніна

Сталася так, што я быў удзельнікам амаль легендарных для цяперашняга дня падзей. Пра іх я і хачу пакінуць памяць сваім дзецям і ўнукам, каб ведалі, як усё было насамрэч, і расказвалі сваім нашчадкам пра неверагодныя прыгоды свайго бацькі, дзеда, прадзеда і г. д. Пішу я свае ўспаміны яшчэ і дзеля навукі, якая заўсёды хаваецца за такімі падзеямі, а таксама з тае прычыны, што люблю свой горад, дзе нарадзіўся, вырас і ў якім, напэўна, застануся назаўсёды. Менавіта мой горад хавае столькі таямніц, гісторый і чутак, што яму пазайздросцяць нават самыя містычныя месцы свету. Аднак легенды і паданні – гэта адно, а вось схаваныя за імі рэчы часта аказваюцца яшчэ больш дзіўнымі і незвычайнымі. Але пра ўсё па парадку.

Я з’явіўся на свет якраз у той год, калі адбыўся Першы гарадскі сход. І як многія мае аднагодкі, займеў летапіснае імя. Кажуць, што падчас майго нараджэння адбывалася сонечнае зацменне, але пераправяраць падобныя байкі я не наважыўся, таму за што купіў – за тое прадаю. Калі хто-небудзь засумняваецца ў зацменні, можаце смела правесці даследаванні і вызначыць сапраўдныя гістарычныя факты. Толькі потым раскажыце мне ці ўпішыце ў мае ўспаміны. Мне ж сёння нашмат цікавей чалавечая памяць, вусная гісторыя, якая і памыляецца, і расказвае адначасова, як людзі запомнілі сваю эпоху.

Я рос у сям’і галоўнага банкіра горада, выдатна вучыўся: абавязковыя прадметы за курс школы былі здадзеныя на найвышэйшы бал. Усе на нашай вуліцы, а гэта былі ў асноўным паважаныя людзі горада, казалі бацькам, што з мяне выйдзе выдатны прадаўжальнік дынастыі. Але я не апраўдаў агульныя чаканні. Спачатку. Справа ў тым, што апроч энцыклапедый і падручнікаў я з маленства захапіўся мастацкай літаратурай. Ніхто на гэта не запярэчыў, наадварот заахвочвалі, бо чытанне лічылася вельмі карысным для разумовага развіцця дзяцей. Аднак ніхто не чакаў, што я зайду так далёка і вырашу прысвяціць сваё жыцце той самай мастацкай літаратуры.

Напачатку, зусім малым хлопчыкам, я любіў паездкі за горад. Я бясконца назіраў за тым, што яшчэ называлася прыродай. За рознымі там казюркамі, дрэўцамі, травінкамі. Гэта прыносіла сапраўдную асалоду, я лавіў кожную хвілінку негарадскога наваколля. Потым пачаў прыслухоўвацца і да з’яў, якія адбываліся каля маёй хаты, стараўся асэнсаваць іх, адчуць, апісаць. І я зразумеў, што пад маімі нагамі неверагодны свет, які немагчыма раз і назаўсёды адкрыць і вывучыць. Можна толькі паспрабаваць. І я спрабаваў і запісваў свае спробы. Затым мне захацелася пачытаць кнігі з бібліятэкі майго прадзеда. Той меў за хобі збіранне старажытнай літаратуры і за сваё жыццё сабраў агромністую бібліятэку. Мой шаноўны продак нават склаў спіс абавязковых кніг для членаў яго сям’і. Я ў тым спісе і захрас. Пасля такой літаратурнай адукацыі я напісаў некалькі вершаў і апавяданне. Мяне ўхвалілі, а апавяданне надрукавалі ў спецыяльнай дзіцячай газеце. Я быў на сёмым небе ад шчасця, няхай недзе глыбока ў душы і здагадваўся, што прозвішча бацькі ў гэтай справе вельмі дапамагло. Пасля першага трыумфу я вырашыў стаць літаратурным дзеячам. І рашэнне было бескампрамісным. Літаратурная праца захапіла мяне.

Я вельмі любіў сваіх бацькоў. Іх, канешне ж, непрыемна ўразіла маё жаданне пайсці вучыцца не на самую перспектыўную спецыяльнасць, таму тата і мама сказалі, што будуць сур’ёзна размаўляць са мною, калі я адумаюся. Праўда, забараняць паступаць на літаратара ва ўніверсітэт не наважыліся. Верагодна, тата вырашыў, што я хутка сам кіну недарэчную авантуру, перарасту. І тут яму трэба аддаць належнае і сказаць дзякуй.

Ва ўніверсітэт я паступіў даволі лёгка, бо экзамены былі здадзеныя на высокі бал. Пачалося студэнцкае жыццё, але пра гэта пазней. Зараз жа дазвольце крыху распавесці пра родны горад, занатаваць яго такім, якім ён адбіўся ў маёй памяці.

Горад майго дзяцінства і юнацтва быў сярэднім па памеры. У ім расло даволі шмат дрэў, у ім заўсёды было чыста і прыгожа. Старыя будынкі перапляталіся з новай архітэктурай. У тэхнічным плане горад М. амаль не адставаў ад сусветных тэндэнцый. Як і ўсе іншыя сусветныя гарады, М. меў самакіраванне, своеасаблівае Магдэбургскае права, як сказалі б у сярэднявеччы. Вельмі шмат было і цікавых мясцін, пра якія вы прачытаеце ў Вялікай энцыклапедыі. Мне ж найбольш падабалася бібліятэка: і сам будынак, і кнігі ў ім, і рэчка, і веладарожка для аматараў рарытэтных ровараў. Таксама я любіў блукаць па парках, мроіць каля фантанаў, рабіць аб’ёмныя фатаграфіі помнікаў, асабліва пісьменнікам Я. К., Я. К., М. Б., М. Г., В. Б. і многім іншым.

У горадзе заўсёды адчуваліся спакой і парадак, якія ўсталяваліся ў год майго нараджэння пасля Першага гарадскога сходу, калі ўсе зацікаўленыя колы горада раз і назаўсёды дамовіліся, падзялілі сферы ўплыву і замацавалі правілы «гульні». Атрымалася, што ніхто нікому не перашкаджаў, ніхто ні з кім не змагаўся і ўсё спакойна квітнела. Мэр, які выбіраўся раз на чатыры гады шляхам латарэі сярод дванаццаці галоўных кіраўнікоў горада, выдатна парадкаваў гарадскія справы.

Скажу некалькі слоў і пра гісторыю. Горад М. узгадваецца з летапісных часоў. Ён развіваўся, як і іншыя гарады, а ў ХХІ стагоддзі стаў пашырацца і актыўна ўбіраць у свой склад іншыя населеныя пункты. Так утварыўся сапраўдны горад-поліс, нават мегаполіс, са сваімі парадкамі і ладам жыцця. Але тое была сусветная тэндэнцыя, і пра гэта вы таксама пачытаеце ў энцыклапедыі ці падручніку…

* * *

Паводле аўтарытэтных даследаванняў згаданае зацменне не было бачнае ў нашым горадзе.

Навіна дня

Мільярд ад мільярдэра

(галоўны дэпартамент навін)

Горад М. стаіць на вушах, нібыта падчас залатой ліхаманкі. Але золата замяніў чэк, а рэкі і капальні – бібліятэкі. Што ж стала прычынай такіх акалічнасцей? Усё проста! Некалькі радкоў спадара N. у сваім блогу – і людзі гартаюць (і нават чытаюць) папяровыя кнігі: «Я схаваў у кнізе ў адной з бібліятэк краіны чэк на мільярд умоўных адзінак. Чэк на прад’яўляльніка. А каб было цікавей, пахаваў грошы меншымі купюрамі на тую ж суму ў розных кнігах самых розных бібліятэк. Шукайце і чытайце! Дакладней, чытайце і шукайце! І хай дапаможа вам шыфр! Можна не дзякаваць!»

Такіх чэргаў, як цяпер, бібліятэкі не ведалі нават у эпоху свайго росквіту. Аднак некаторыя спецыялісты лічаць, што чэка няма і гэта ўсяго толькі злосны жарт. Іншыя проста зарабляюць на абставінах. Самае смешнае, што ў кнігасховішчах па некаторых падліках ужо знайшлі каля мільярда ўмоўных адзінак. Адкуль там узяліся такія сумы, можна хіба што здагадвацца. Ці не руплівыя бібліятэкары пастараліся…

Дзівіць і тое, што паважаны N. адмаўляецца ад якіх-небудзь каментароў. Вось такія жарты мільярдэра, такія віртуальныя мільярды парушаюць парадак і спакой у горадзе М. Прадуктыўнасць працы падае, на вуліцах летуценна чытаюць. Хто спыніць гэта і верне ўсё, як было?

Хіба што ўладальнік сапраўднага чэка на мільярд? Сачыце за падзеямі разам з намі… 10 000 021 праглядаў 5 010 011 рэпостаў, 7 204 600 лайкаў.

Глава другая

Дзікае паляванне, або Зорка сеціва

Я зноў упэўніўся, што за мною нехта ідзе. Гэта было нескладана. Сцены банка зроблены са шкла, таму ў іх, як у люстэрку, я ўбачыў таго самага чалавека, які шоргаўся каля маёй хаты. Банк ветліва адчыніў перада мною свае аўтаматычныя дзверы – і я хутка нырнуў у бязмежны палац фінансавых аперацый.

Мяне адразу сустрэў ідэальна ветлівы адміністратар.

– Добры дзень! Мяне завуць Гермес. Чым магу Вам дапамагчы?

– Мне трэба атрымаць мільярд, – без папярэджанняў растлумачыў я.

Нават ідэальна выхаваны твар адміністратара змяніўся, але бачна было, што не ад здзіўлення. У вачах мільгануў злосны смех. Гермес (такое адчуванне, што імя яму выдалі на працы разам з карткай для пералічэння заробку) змераў мяне вачыма і асцярожна спытаў:

– Вы, напэўна, знайшлі чэк, пра які расказваюць у навінах?

– Так! А як вы здагадаліся? – крыху збянтэжыўся я.

– У мяне проста добрая інтуіцыя, – хітравата растлумачыў адміністратар. – Пачакайце, калі ласка, хвілінку. Мне трэба папярэдзіць кіраўніцтва.

Гермес рашучымі крокамі дайшоў да тэлефона, які стаяў на адмысловым стале, набраў нумар і, як мага цішэй, пачаў размаўляць. Людзей у холе было мала, таму гук разносіўся выдатна. Сумленны адміністратар гаварыў прыблізна наступнае: «Спадар дырэктар філіяла, тут зноў нейкі дзівак з чэкам. Ужо соты за сёння. Падкажыце, што з ім рабіць… На выгляд не вельмі… Чэк не паказваў… Выклікаць ахову… Добра». Пасля гэтага Гермес набраў іншы нумар і назваў нейкі код. Да мяне з розных бакоў пачалі набліжацца людзі ў форме аховы. І толькі цяпер я дацяміў, што мяне збіраюцца проста выгнаць з адзінага банку ў горадзе, які мае права выдаваць такія вялікія сумы, як на маім электронным чэку. Мне справядліва падалося, што іншага шанцу выкарыстаць чэк можа і не быць. Раніцай па тэлебачанні паказвалі сюжэт пра людзей, на якіх нападаюць праз тое, што ў іх усяго толькі падазраюць наяўнасць чэка, бо яны часта наведваюць чытальныя залы. Вось гэта мяне хутчэй за ўсё і чакала. Тым больш, грэх не праверыць кнігалюба, які невядома чаго пайшоў у такі прэстыжны банк.

Крытычны момант падкраўся нечакана: як ні круці, трэба было нешта зрабіць. І зрабіць гэта трэба было, як мінімум, хвіліну раней. Тут я заўважыў вялікі мікрафон на стале адміністратара. Нешта ўнутры прачнулася, і я амаль мімаволі кінуўся да заўважанага прыбора, нібы да апошняй надзеі. Такіх паводзін я не дазваляў сабе бадай з далёкага дзяцінства, калі экспромтам расказаў невялікі «завочны» вершык пра аднаго дзіўнага чалавека якраз гэтаму самаму чалавеку. Замест падзякі перапала бярозавай кашы. Мне растлумачылі, што трэба рабіць толькі прадуманыя ўчынкі, а яшчэ лепш – узгодненыя. Вельмі часта потым, калі мяне цягнула на авантуры, я ўзгадваў той вершык і прымушаў сябе спыніцца. Дык вось… гэты самы настрой, гэты самы заглушаны душэўны парыў да авантуры прачнуўся ўва мне і выйшаў вонкі. Я амаль не думаў, што ўчыняю, ды атрымлівалася ўдала. Адміністратарскі мікрафон быў моцна схоплены маімі рукамі, ногі паставілі свайго гаспадара на стол, а голас сам паляцеў па памяшканні. Карацей, я спаліў усе масты, дарогі назад да прыстойнай, выхаванай, стрыманай асобы:

– Шаноўныя грамадзяне! Павіншуйце мяне, я знайшоў чэк на мільярд! Які добры знак для нашага горада, што менавіта ў ім адбываюцца такія цудоўныя падзеі. Пра нас даведаюцца ўсе!

Пакуль я працягваў гаварыць, мой мозг счытваў інфармацыю з наваколля. Я бачыў, што ахова збянтэжылася і крыху прытармазіла. Людзі збегліся да мяне. Адны глядзелі з зайздрасцю, другія пасмейваліся з дзівака. Але ўсе здымалі відовішча на камеры і адразу выкладвалі ў сусветную павуціну. «Ну, усё! Я зорка інтэрнэта», – мільганула ў галаве. Такі сур’ёзны вучоны, які столькі гадоў наганяў на сябе важнасць, вокамгненна стаў вядомым дзіваком і камедыянтам. Ахова перастала тармазіць і пайшла проста на мяне. І я працягваў іграць сваю ролю, нібыта на сцэне, нібыта я сапраўдны шоўмен. Аднекуль з небыцця да мяне ішлі патрэбныя вобразы і словы. Я дазваляў сабе падобныя экспромты толькі аднойчы, калі праходзіў кастынг у школьны тэатр, а рэжысёр, нязвыклы да якіх-кольвек эксперыментаў, растлумачыў мне, як умеў, што з рознай эксперыментатарскай брыдотай мне не тое што тэатр, а нават дыскатэка не свеціць. А зараз я, ужо не студэнт, свядома наступаў на тыя ж самыя граблі, што і дваццаць пяць гадоў таму.

Было, праўда, адно адрозненне: я разумеў, што валодаю сітуацыяй. Я элегантна вырваўся з абдымкаў ахоўніка, падскочыў да адміністратара, заламаў яму руку і працягнуў сваю прамову, трымаючы навідавоку чэк:

– Але чамусьці адміністрацыя банка няправільна мяне зразумела і хоча, каб гэты гонар выпаў суседняму населенаму пункту, дзе мне, пэўна, не адмовяць выдаць грошы.

Счырванелы адміністратар засумняваўся ў сваіх учынках, але не ахоўнікі. Яны надзейна схапілі мяне. Тут ужо мая школьная секцыя па вольнай барацьбе не дапамагла. Людзі зашумелі: адны палічылі, што адбываецца несправядлівасць, другія казалі, што так мне і трэба. Магла пачацца, як мінімум, бойка, а як максімум – жорсткае абмеркаванне банка ў розных сацыяльных сетках. Адміністратар пачаў супакойваць людзей. І, напэўна, каб не стаць чалавекам, якога зробяць вінаватым, калі сітуацыя вырашыцца дрэнна, ён спыніў ахоўнікаў і выклікаў дырэктара філіяла. Той важны чалавек, насамрэч, усё ўжо ведаў, бо назіраў маё шоу на найноўшым маніторы ў сваім шыкоўным кабінеце.

Дырэктар спусціўся ў хол і па-майстэрску вырашыў сітуацыю. На тое ён і дырэктар.

– Прашу прабачэння ў шаноўных кліентаў. Мяне завуць Святаполк. Я дырэктар гэтага філіяла. Толькі што адбылася прыкрая памылка. Мы ўсе ведаем, як важна сачыць за бяспекай такіх устаноў, як наша. А гэты чалавек… прабачце, як Вас завуць?

– Меркурый, – буркнуў я першае, што прыйшло ў галаву.

– А Меркурый знешне аказаўся падобным да аднаго злодзея, таму мы былі вымушаны яго затрымаць. Аднак служба бяспекі высветліла, што мы памыліліся. Таму, каб неяк выправіць гэтую непрыемную сітуацыю, наш банк запрашае спадара Меркурыя ў асабісты кабінет дырэктара, дзе мы абмяркуем яго чэк. Калі гэта сапраўды той самы чэк, наш горад будзе мець тытул самага шчаслівага, пра што і хацеў нам сказаць шаноўны Меркурый… А ўсе тут прысутныя атрымліваюць спецыяльныя карткі на зніжку – ажно 0,1 працэнта ва ўсіх крамах нашай сеткі. Дзякую за ўвагу!

«Да такога аратарскага майстэрства мне трэба яшчэ падвучыцца», – падумаў я і павольна пайшоў услед за дырэктарам, праўда, у суправаджэнні аховы. Людзі з натоўпу хуценька пабеглі па абяцаныя карткі.

Мне палягчэла. Заставалася ўсяго некалькі крокаў да вырашэння маіх праблем. Мы зайшлі ў вялізны кабінет. Дырэктар, які выглядаў як звычайны дырэктар з вокладкі якога-небудзь часопіса, сеў за навамодны стол, паглядзеў на нешта ў ім і сказаў:

– Сядайце, спадар Усяслаў Вячаслававіч, калі ласка.

– Дзякуй! – адказаў я. – А адкуль Вы мяне ведаеце?

– Вас? На гэта ёсць дзве прычыны. Першая: служба аховы ўжо знайшла на Вас інфармацыю. Другая: я быў Вашым студэнтам, – ашаломіў мяне суразмоўца і дадаў: – Але прыйшлося перакваліфікавацца.

– Цікавая выходзіць справа… – з сумам сказаў я, калі зразумеў, як прэзентаваў сябе перад былым студэнтам.

– Ну, давайце свой чэк, – сказаў дырэктар філіяла.

Я працягнуў спадару Святаполку адпаведны дакумент. Ён уважліва яго разгледзеў. Нешта праверыў у камп’ютары, паглядзеў на мяне і сказаў прыблізна наступнае:

– Гэты чэк даволі стары. Але не падробка. Ён быў выпісаны спадаром Вітаўтам Крыніцкім каля 20 год назад. Але на адпаведным рахунку зараз знаходзіцца толькі 100 умоўных адзінак. Іх мы і можам Вам выдаць. Калі хочаце.

Сказаць, што я абурыўся? Я абурыўся! Я нават ашалеў ад такой несправядлівасці! Першы раз зрабіў нешта няправільна, рызыкнуў, каб атрымаць перамогу, а тут – 100 умоўных адзінак ды зорка інтэрнэту, а таксама хутчэй за ўсё беспрацоўны, які пасля такога не мае шанцаў абараніць дысертацыю. Я, наколькі магчыма ветліва, растлумачыў шаноўнаму Святаполку, што пра ўсё гэта думаю, і папрасіў яго пераправерыць звесткі. Ахова мяне хутка супакоіла. Уражаны Святаполк паглядзеў на мяне і сказаў:

– Я ад Вас такога не чакаў, спадар Усяслаў! Сапраўды, у ціхім балоце… Ну, ніколі б не падумаў, што наш прынцыповы выкладчык, у якога выдатнікі па тры разы пераздаюць, мае столькі непадробных эмоцый. Ваў! Ахова, выйдзіце, калі ласка!

Ахова здзівілася і выйшла. Я здзівіўся яшчэ больш.

– Прабачце, калі ласка! – пачаў я.

– Можаце не прасіць прабачэння! Я ўсё разумею. На Вашым месцы я, напэўна, учыніў бы што-небудзь яшчэ весялейшае. Калі пабаю аднакурснікам – не павераць. Раскажыце лепш, як у вас справы?

Я спачатку засумняваўся, ці трэба дзяліцца асабістым з былым студэнтам, а потым расказаў тое-сёе з жыцця. Пра працу, дысертацыю, крыху пра чэк.

– Зразумела! А ці ажаніліся вы? – невядома з якой нагоды перабіў мяне дырэктар банка.

– Ды не… А павінен быў? – іранічна перапытаў я.

– На чацвёртым курсе я з сяброўкай, маёй цяперашняй жонкай, паспрачаўся, што вы ніколі не ажэніцеся. Але яна запярэчыла. Сказала, што існуе нешта, што мужчыны звычайна не бачаць. Дык, значыцца, я пакуль што выйграю спрэчку.

– А як у Вас справы? – наважыўся я перавесці гаворку і паказаць сябе прыстойным.

– Ды добра! Бачыце, працую ў лепшым банку дырэктарам, жонка, дзеці.

– А што з першай адукацыяй? – чамусьці спытаў я.

– Праўда, прыйшлося закінуць розную там літаратурную працу. Бывае, калі-нікалі пачытваю штосьці… Не болей.

– Шкада, я ўспомніў Вас, вашыя пісьмовыя работы мне падабаліся, але адкрыта хваліць – не мая звычка, – з сумам сказаў я амаль праўду. Святаполк замаўчаў. Прайшло некалькі хвілін задуменнай цішыні.

– Добра! – нарэшце вымавіў ён. – Я па старой памяці хачу пайсці вам насустрач. Ёсць прапанова, якая задаволіць і вас, і нас. Мы даём Вам 10 000 умоўных адзінак і гаворым грамадскасці, што вы знайшлі сапраўдны чэк.

– Але ж гэта не сапраўдны чэк.

– Па нашай інфармацыі, сапраўднага чэка няма, – сказаў Святаполк. – Проста ўсім надакучыў ажыятаж. За дзень да нас прыходзіць па сто чалавек з чэкамі. Людзі думаюць не пра працу, а пра тое, каб выйграць латарэю ў жыцця. А шчаслівага білета няма. Яны менш глядзяць тэлеперадачы, менш лазяць па сусветным сеціве, менш ходзяць па магазінах. Але тыя ж людзі бягуць у бібліятэку ды гартаюць кнігі. Гэта адмоўна ўплывае на наш горад.

Спакуса была вялікай. Але я пераканаў сябе не рабіць паспешлівых крокаў. Тым больш інфармацыя Святаполка магла быць недакладнай. Або, яшчэ лепш, ён мог мяне падмануць. Такое здараецца і праз меншыя сумы. Таму я вырашыў пацягнуць час. І, скажам так, «праверыць першакрыніцы».

– Дзякуй за прапанову! Але я не магу так адразу згадзіцца, не па-навуковаму гэта. Дазвольце, калі ласка, усё ўзважыць. Колькі ў мяне ёсць часу?

Спадар дырэктар быў крыху збіты з панталыку такой маёй прапановай, аднак незадаволена сказаў:

– У Вас ёсць адзін дзень! Калі вы не прыйдзеце, мы знойдзем іншага «пераможцу», – і незадаволена кінуў: – Ды і што тут правяраць!

– Як што? – не вытрываў я. – А раптам Вы мяне падманулі. На чэку электронны подпіс, таму хто яго сапраўдны ўласнік, мне невядома. Чаму я павінен проста паверыць Вашым словам?

– Тады схадзіце і спытайце ў мільярдэра N., – напаўжартам сказаў Святаполк.

– І схаджу! – пачаў я зноў разыходзіцца.

– Гэта будзе нават цікава! Я б хацеў даведацца, што з таго атрымаецца, – хітра ўсміхнуўся дырэктар. – А каб Вы не перадумалі, я прапаноўваю паспрачацца на адэкватную паслугу, што такі крок для Усяслава Вячаслававіча немагчымы.

– Я згодны, – горача выпаліў я. Чаго толькі не бывае падчас эмацыйнага выбуху.

На гэтай высокай ноце наша размова фактычна скончылася. Спадар Святаполк выпусціў мяне праз чорны ход з банку, адвёў крыху далей ад камер і на развітанне вымавіў:

– Вы, нягледзячы на значныя недахопы, добры чалавек. Многаму мяне навучылі. Вось мая візітоўка, калі што – тэлефануйце, – а потым пакпіў: – І па выйгрыш таксама.

Стомлены, я нешта адказаў. Мае думкі паціху замыкаліся на недарэчнай, але прынцыповай сярод прыстойных людзей спрэчцы. Адмовіцца ад сваіх слоў – найвышэйшы сорам, таму адступаць не было куды. Мост ужо дагараў. Здаецца, маё самаадчуванне было навідавоку.

На вуліцы зусім сцямнела. Святаполк настойліва парэкамендаваў згадзіцца, каб мяне завезлі дадому. Бо ўсялякае бывае. Службовы аўтамабіль дырэктара філіяла літаральна за лічаныя хвіліны даімчаў да майго пад’езда. Аднак падзеі гэтага дня непакоілі. Усю дарогу ў галаве круцілася прозвішча Крыніцкі. Недзе я яго чуў. Дакладна, недзе чуў. Ды дзе?

У начных навінах паведамілі, што праз рабаўнікоў бібліятэкі пусцеюць. Пасля гэтага выйшаў сюжэт пад назвай «Горад, які прыносіць грошы», у якім гаварылася пра дзівака ў самым надзейным і шчодрым банку горада.

Перад сном я зачыніў дзверы на самы высокі ўзровень бяспекі. У свядомасці паўставаў план дзеянняў на заўтра. План, ад якога годнасць не дазваляла адмовіцца, няхай розум і настойваў: «Сядзі дома і не дуры нікому галавы!» І я рашуча заснуў, бо шчыра верыў, што заўтра ўсё будзе добра…

Успаміны гараджаніна

Універсітэцкі час – гэта самы цудоўны перыяд майго жыцця. Не. Напэўна, так гаварыць будзе няправільна. Праўдзівей сказаць, што ўніверсітэцкія гады былі найбольш насычанымі і запамінальнымі для мяне. Супернічаць з імі могуць хіба што падзеі, звязаныя з Другім гарадскім сходам. Але зараз я хачу падзяліцца ўспамінамі пра сваё студэнцтва. Як ужо гаварылася, я паступіў без праблем. З аднаго боку, вялікую ролю ў гэтым адыгралі мае веды і здольнасці, з іншага – конкурс быў не самы складаны, бо мая спецыяльнасць перажывала тады не найлепшыя гады. Тым не менш, мой універсітэт быў адным з трох самых прэстыжных устаноў горада і меў вельмі пераканаўчую гісторыю. Ён узнік у пачатку ХХ стагоддзя і за час свайго існавання заняў належнае месца ў свеце, што адлюстроўвалі шматлікія рэйтынгі, апытальнікі і агляды. Хтосьці можа ўзгадаць вышэйшыя навучальныя установы, гісторыя якіх пачынаецца яшчэ з сярэднявечча. З такім аргументам спрачацца цяжка, аднак для горада М. мой універсітэт быў і з’яўляецца бясспрэчным аўтарытэтам. Таму, калі надумаецеся куды-небудзь паступаць, не абмінайце такі варыянт.

Вучыцца мне было цікава і прыемна. Да чацвёртага курса я здаваў усе прадметы на выдатна. Мае бацькі нават пачалі хвалявацца, што летуценны выбар іх сына ў плане прафесіі можа стаць канчатковым. Таксама нядрэнна справы пайшлі і ў асабістым плане. Пасля шэрагу няўдалых амурных прыгодаў я рызыкнуў запрасіць на спатканне Міхаліну. Гэта была неверагодная дзяўчына, мая аднакурсніца, з якой можна было размаўляць на любыя тэмы. Яна шмат чаго ведала, разбіралася ў літаратуры, хутка рашала любыя задачы, бачыла на чатыры хады ўперад, ды і прыгажосці была адмысловай. Такіх закаханых, як я, у яе мелася нямала. Аднак сваімі ўпартасцю, розумам, настойлівасцю, вершамі, каштоўнымі прэзентамі я заваяваў яе сэрца. Асабліва радавала Міхаліну апошняе, і гэта зразумела, бо падарункі выбіраць мне заўсёды ўдавалася добра. Тая дзяўчына-аднакурсніца, канешне ж, стала маёй жонкай, з якой я жыву шмат шчаслівых гадоў. Міхаліна скончыла ўніверсітэт, але па спецыяльнасці не працавала. Не было патрэбы. Мая каханая і цяпер шчыра радуецца падарункам, часта падарожнічае, гадуе ўнукаў, бавіць час рознымі грамадскімі справамі, на якія ў яе ёсць адмысловыя грашовыя фонды.

Я ж універсітэт не скончыў. На тым самым чацвёртым курсе выкладчык Усяслаў Вячаслававіч, які вучыў нас практычна пісаць артыкулы на зададзеныя тэмы і з зададзенымі ўстаноўкамі, пачаў шчыра мяне завальваць. Спачатку ён паставіў самую нізкую адзнаку за першую пісьмовую работу – работу, на аснове якой палова курса зляпіла свае, пры гэтым з даволі добрым вынікам. Тая ж гісторыя была і з другой работай. Яе раскрытыкавалі ўшчэнт. Перакрэслена было восемдзясят працэнтаў тэксту. Гэта жах. Сорам. Я не мог зразумець, чым я не дагадзіў паважанаму выкладчыку, пра якога ходзіць сярод студэнтаў шмат чутак. Вядома, што з першага разу ў яго ніколі не здавалі. Але ж не так, не настолькі… З трэцяй работай выйшла яшчэ горш. Усяслаў Вячаслававіч знайшоў лагічныя, стылістычныя, фактычныя і іншыя памылкі. Я раззлаваўся, проста ашалеў. Першы раз мяне так абразілі, абазначылі маю нікчэмнасць. Я хацеў адказаць адпаведна. Спачатку я вырашыў паказаць некампетэнтнасць выкладчыка, але гэта зрабіць вельмі складана. Усяслаў Вячаслававіч дасць тут фору многім. Потым да мяне прыйшла яшчэ лепшая думка: «Калі такая песня, я са сваёй бліскучай адукацыяй магу сябе праявіць у любой сферы, хоць у банкаўскай. А пісаць розныя рэчы я буду ў вольны час. Няхай Усяславу будзе бясслаўе за тое, што не дагледзеў такога перспектыўнага студэнта».

Перапоўнены эмоцыямі, я пагаварыў з Міхалінай, якая на дзіва лёгка падтрымала маю ідэю. Мяне адгаворвалі ў дэканаце, калі я пісаў заяву на адлічэнне, Усяслаў Вячаслававіч прапанаваў напісаць яшчэ адну работу, але юнацкі максімалізм разам з падтрымкай каханай перамаглі. Праз тыдзень пасля адлічэння мой шчаслівы бацька аформіў мяне на спецыяльныя курсы банкаўскіх работнікаў па скарочанай праграме, якія адпавядалі вышэйшай адукацыі і давалі права займаць пасаду кіраўніка. Я тыя курсы бліскуча скончыў і вельмі хутка стаў дырэктарам філіяла.

З чацвёртага курса адлічылі і майго найлепшага сябра – Кастуся Прайдзісвета. Прайдзісвет – гэта яго прозвішча, толькі смех у тым, што гэтае прозвішча цалкам перадае стан яго душы. Усяслаў Вячаслававіч так і не ўбачыў яго другой пісьмовай работы, таму цалкам законна прапанаваў дэканату звярнуць увагу на такога недысцыплінаванага студэнта. Дэканат два тыдні шукаў Кастуся і не знайшоў. Гэта стала падставай для адлічэння. Майго сябра такое развіццё падзей зусім не засмуціла. Ён даўно мне гаварыў, што вучоба – гэта толькі афіцыйны занятак, каб было менш пытанняў. Насамрэч, Кастусь Прайдзісвет вырашаў іншыя задачы і вырашаў іх даволі паспяхова. Кастусь Прайдзісвет, як сапраўдны прайдзісвет, вельмі хутка пасля адлічэння займеў сапраўдны дыплом аднаго з самых уплывовых універсітэтаў свету. Калі ён там вучыўся (і ці вучыўся наогул) застаецца вялікай таямніцай.

З Кастусём заўжды было весела і цікава. Ён мог падбіць мяне на нечаканыя рэчы, накшталт паездкі на які-небудзь фестываль музыкі ХХ стагоддзя ці стварэння суполкі аматараў паэзіі. На першы погляд, мы былі з ім даволі рознымі, але нешта нас вельмі збліжала. Мы гатовыя былі дапамагчы адзін аднаму ва ўсім і без чакання нейкай за тое ўзнагароды. Мусіць, гэта і называюць сапраўдным сяброўствам. Пасля нашага бясслаўнага завяршэння вучобы Кастусь стаў адным з самых багатых людзей у горадзе, які не агучвае сваё імя. Многія яго баяліся, прыдумвалі розныя бязглуздзіцы, журналісты спрабавалі вывесці яго на чыстую ваду. Для мяне ж Кастусь Прайдзісвет застаўся тым самым хлопцам, з якім я пазнаёміўся ў студэнцкім інтэрнаце пры засяленні ў свой пакой і з якім зрабіў шмат цікавых рэчаў, а дзесьці настолькі цікавых, што і апісваць небяспечна.

Дарэчы, Кастусь, як сапраўдны сябра, вельмі карэктна пытаўся, ці сапраўды я хачу кінуць універсітэт. На прайдзісвецкую думку, Усяслаў Вячаслававіч убачыў у мяне вялікі патэнцыял, таму і ціснуў так заўзята, каб выйшаў толк. Я катэгарычна пацвердзіў сваё рашэнне. Ужо потым пачалі адольваць думкі, што Кастусь прамаўляў слушныя рэчы. І адкуль у яго такі розум? Загадка. Таксама сябра вельмі сур’ёзна распытваў мяне, ці кахаю я Міхаліну. Калі ж пачуў станоўчы адказ, настойліва вымусіў паабяцаць скласці шлюбную дамову, калі я вырашу-такі ажаніцца, бо гэтак робяць усе цывілізаваныя людзі. Я паслухаў сяброўскую параду, няхай і палічыў, што гэта ў нейкай ступені выказвае недавер да маёй каханай.

З таго, студэнцкага, перыяду мне запомніўся яшчэ адзін момант. Ужо не студэнтамі я, Кастусь і Міхаліна сядзелі на беразе ракі, якая працякае праз увесь наш горад, і пілі адпаведныя напоі. Я перажываў, што стану менш бачыць Міхаліну, пра што і паведаміў усім. Міхаліна ці то жартам, ці то сур’ёзна сказала, што ў мяне толькі адно выйсце – прапанаваць ёй выйсці за мяне замуж. Я адразу гэта і зрабіў. За сведку атрымаўся Кастусь, які ўвесь час падазрона пасміхаўся – так яго здзівілі мае рамантычныя адносіны з Міхалінай. Проста, на беразе рэчкі, мы адзначылі шчаслівую падзею, нагаварылі многа цікавага, паўспаміналі гады вучобы. Міхаліна расказала, што Усяслаў Вячаслававіч паступіў у аспірантуру толькі з чацвёртага разу, калі на гэтае месца ніхто не прэтэндаваў, а таксама тое, што на факультэце спрачаюцца, ці ажэніцца ён з Рагнедай, а калі і ажэніцца, то – калі?

Мяне заўсёды здзіўляла, адкуль Міхаліна ведае такія шпіёнскія падрабязнасці. Тут хаваецца яшчэ адна таямніца жанчын. Зразумела, што гэтымі размовамі мая будучая жонка проста хацела мяне падтрымаць. Таксама мы дамовіліся з Кастусём, што будзем ствараць у гэтым горадзе новае і добрае, наколькі гэта магчыма. Усё адбываецца не проста так, усё адбываецца да лепшага.

Неўзабаве мы ажаніліся. Скончыўшы навучанне банкаўскай справе, я пачаў працаваць. Займацца літаратурнай дзейнасцю не было калі, таму гэты занятак я паслядоўна адкладваў, адкладваў і адкладваў. Часам нават думалася, што я ніякага дачынення да мастацтва і не маю, што гэта нейкі дурны сон. Незадаволенасць такімі акалічнасцямі згасала, і мая падсвядомасць старалася запіхнуць яе куды далей. А вось у матэрыяльным і прафесійным плане сітуацыя выходзіла адваротна прапарцыянальная. Кар’ера развівалася, як у папулярных кніжках, тыпу «Як я сам зрабіў свой лёс».

Навіна дня

Дзівак з «чэкам» (галоўны дэпартамент навін)

Дзівацтва хапала ва ўсе часы. Аднак, здавалася б, у цяперашнім высокатэхналагічным і прагрэсіўным грамадстве не засталося месца непрыстойным паводзінам. Гэта павінна мінаць яшчэ ў дзяцінстве. Менавіта таму штораз дзівяць выбрыкі прыстойных з выгляду людзей. Паглядзіце на гэта відэа, якое выклаў у сетку добрасумленны сведка падзеі з горада М.: www.таварыства-кнігалюбаў.бел/dzivak_u_banku_1_bez_huku/www.таварыства-кнігалюбаў.бел/dzivak_u_banku_1_bez_huku/

Відавочна, што «не-юнак» у прыведзеным відэаматэрыяле з глузду з’ехаў ад чутак пра «чэк у бібліятэцы». Ён не можа думаць ні пра што іншае. Ён нават пераканаў сябе, што паперка ў яго руках і ёсць той міфічны банкаўскі дакумент. Ён прыйшоў у банкаўскую ўстанову і патрабуе мільярд. Уявіце, да вас у хату заходзіць чалавек з пустым аркушам і хоча за яго неверагодныя скарбы. Смех ды слёзы.

На шчасце, ахова хутка разабралася з гэтым прыкрым здарэннем. Але пра што яно нам гаворыць? А гаворыць пра тое, што многія няўстойлівыя элементы замест таго, каб сумленна выконваць свае службовыя абавязкі, звар’яцелі ад думкі, што могуць стаць мільярдэрамі. А ці карысна гэта для горада? Адказваць на дадзенае пытанне, я думаю, няма сэнсу, бо кожны цвярозы розум без ваганняў знойдзе правільны адказ: «Не».

Напэўна, толькі знойдзены чэк уратуе горад М. ад вэрхалу і падобных непрывабных рэчаў.

Вось так вось – як ёсць. 50 070 011 праглядаў 20 080 100 рэпостаў, 30 356 614 лайкаў

Глава трэцяя

Адна партыя, або Выйгрышная камбінацыя

Раніцай я прачнуўся са свежымі думкамі. Як раней я не здагадаўся праверыць усё, што мне ўчора сказалі, з дапамогай інтэрнэту?! Здаецца неверагодным, але па нейкіх цалкам невядомых прычынах часам відавочныя рэчы прыходзяць у галаву не адразу. Так было і зараз. З тых цудоўных часоў, калі быў прыдуманы інтэрнэт, усю інфармацыю так ці інакш можна было знайсці. Праўда, шукаць таксама трэба ўмець, бо зараз сусветная павуціна запоўнена разнастайнымі бязмежнымі дадзенымі. Часам гэтыя дадзеныя наўмысна памылковыя, каб звесці ў зман даверлівых людзей. А часам на адно і тое ж пытанне даюць два зусім супрацьлеглыя адказы. Выбірай, што падабаецца. Таму праверка інфармацыі праз інтэрнэт стала сапраўдным майстэрствам для выбраных. І мне як навукоўцу прыйшлося гэта майстэрства засвоіць. У мяне было некалькі сваіх надзейных крыніц. Праз іх я спачатку праверыў спадара Святаполка. Усё супала: і вучоба ў мяне на курсе, і перакваліфікацыя, і хуткі кар’ерны рост, і жонка. Яшчэ адна спасылка паведаміла, што філалогію Святаполк скончыў дыстанцыйна і зусім нядаўна, бо быў адлічаны з вышэйшай навучальнай установы па сваім жаданні, калі не здаў мой прадмет. Толькі тут я насамрэч успомніў таго хлопца, які тры разы здаваў мне іспыт. Таленавіты, але з характарам. На трэцяй пераздачы ён адрынуў мае заўвагі да сваёй пісьмовай работы і кінуў вучобу. А я проста хацеў падказаць яму кірунак развіцця, дапамагчы стаць адным з лепшых. Тады ў мяне быў прынцып – кожнаму не менш за тры пераздачы. Гэта зараз я працую інакш… Вось дык гісторыя выйшла. Як гаворыцца: не крыўдзі апошняга, бо ён можа стаць першым. Я яшчэ больш засумняваўся ў Святаполку, у яго намерах.

Потым я паглядзеў на свае ўчарашнія выбрыкі ў розных навінах. Так… Сапраўдная зорка папулярных відэахостынгаў. 50 мільёнаў праглядаў. Але навіны ў нас хутка ўзнікаюць і хутка забываюцца. Мне вельмі хацелася верыць у такія высновы сучасных вучоных. Таму дадзенае пытанне хвалявала ўжо не настолькі моцна. Песцілася небеспадстаўная надзея, што сур’ёзныя наступствы нечакана абмінуць.

Што сапраўды хвалявала, дык тое, дзе я чуў прозвішча Крыніцкі. Вось што з’яўлялася сапраўднай інтрыгай для мяне. Пошукавая сістэма выдала наступнае: «Спадар Вітаўт Крыніцкі жыў тады і тады, быў даволі вядомым грамадскім дзеячам і навукоўцам. Ёсць непацверджаныя звесткі, што займаўся сакрэтнымі філалагічнымі распрацоўкамі. Стварыў арганізацыю «Таварыства кнігалюбаў», якая мела на мэце папулярызацыю кніг і карыснага чытання ўвогуле. Трыццаць гадоў таму арганізацыя зачынілася. Двое дзяцей: Рагнеда і Брачыслаў. Тады якраз была мода на падобныя «гістарычныя» імёны». І вось тут я дапетрыў-такі, дзе чуў прозвішча Крыніцкі.

Бываюць вельмі ўражлівыя эмацыйныя дзеці. І калі іх увесь час караюць за шчырыя пачуцці, яны гэтыя самыя пачуцці хаваюць глыбока ў сабе. Хаваюць так, каб нават яны самі не маглі іх знайсці. Так было і са мной. Як толькі пачуцці падступалі блізка, падсвядомасць давала каманду «Стоп» і пачынала знішчаць усе сляды небяспечных эмоцый. А раптам за іх пакараюць? З аднаго боку, гэта смешна, а з іншага – падобнае здараецца не так і рэдка. Я выдатна ведаў імёны амаль усіх людзей, з якімі калі-небудзь сустракаўся, аднак імя і прозвішча адной маёй калегі ўвесь час выляталі з галавы. Я бачыў, што яна аказвае мне ўвагу, але нават не даходзіў да пытання: «Чаму?» Гэта была нейкая дзіўная самаабарона ад ворага, якога не існавала. З майго боку таксама прысутнічала ўвага, большая, чым да каго-небудзь іншага з маіх знаёмых. Але я не дапускаў нават думкі, што спадарыня Рагнеда Вітаўтаўна Крыніцкая мне шчыра падабаецца як чалавек і тым больш як жанчына. Гэтая статная дзяўчына з доўгімі русымі валасамі, сціплая, як і яе сукенкі, прыгажуня, магла лёгка стаць мадэллю ў любым прыстойным агенцтве. Замест гэтага яна часта апыналася побач са мной з розных нагод, працавала на адной кафедры і не абмінала выпадкаў абмеркаваць што-небудзь новенькае.

Але розумам я ўпарта верыў, што сяброўства мужчыны і жанчыны сапраўды магчыма: проста сяброўства, проста мужчыны і проста жанчыны, і нічога больш. Як ні дзіўна, учора менавіта Рагнеда знайшла мяне, не самага абаяльнага чалавека, і прапанавала дапамогу. Я вырашыў патэлефанаваць спадарыні Рагнедзе Крыніцкай. Раней я б дзесяць разоў падумаў над такой магчымасцю, дваццаць разоў ацаніў бы верагодныя наступствы, хто што падумае і як можна ўсё ўспрыняць, ды зараз сумненняў не ўзнікла. І гэта мяне чамусьці не насцярожыла. Нешта змянілася.

Рагнеда не адказала на званок. «Напэўна, на занятках ці на сходзе, пра які я, канешне, зусім забыўся», – падумаў я, бо гадзіннік строга адлічваў хвіліны штодзённых пар і частых паседжанняў. Але нічога не зробіш. Відаць, з характарыстыкай маёй асобы на падставе апошніх дзён доктарскую я абараню зусім не бліжэйшым часам.

Напрыканцы інтэрнэт-пошукаў я праверыў, дзе знайсці мільярдэра N., а таксама што пра яго прыдумляюць. «Павуцінне» расказала няшмат: «Мільярдэр N. стаў мільярдэрам у маладыя гады, чым займаўся – невядома. Ходзяць чуткі, што ён прафесійны махляр з выдатным веданнем юрыспрудэнцыі і літаратуры. Для паляпшэння свайго вобразу ў вачах грамадскасці ўдзельнічае ў розных акцыях, мерапрыемствах, займаецца мецэнацтвам. Жыве за горадам. Адрас такі і такі».

Я выклікаў знаёмага надзейнага таксіста. І стаў збірацца. Знянацку з адзення выпала візітоўка спадара Святаполка. Учора я нават не паглядзеў на яе. З аднаго яе боку ўсё было, як звычайна: імя, пасада, кантакты. З іншага ад рукі былі напісаны словы: «Калі Вас не пусцяць да спадара N., скажыце, што Вы ад мяне, і пакажыце візітоўку». «Ну і спрытны ж у мяне вучань, – падумалася мне. – Гэта ж трэба, наперад разабраўся з маімі цяжкасцямі».

Таксіст Піліп хутка завёз мяне ў патрэбнае месца і сказаў тэлефанаваць, калі што. Як і гаварыў Святаполк, мяне ў палац спадара N. не пусцілі. Тады я выкарыстаў візітоўку – гэта быў, бадай, мой універсальны пропуск.

Калі ахова пачула, што я ад спадара Святаполка, дык папрасіла пачакаць, з некім паразмаўляла, і я быў дапушчаны ў палац мільярдэра N. Дарэчы, гэтага чалавека па-іншаму і не клікалі, бо ён старанна ахоўваў сваё сапраўднае імя. Спецыяльная асоба правяла мяне праз своеасаблівы лабірынт да кабінета N. Шлях выйшаў таямнічым, доўгім і крыху непрыемным.

Я зайшоў у шыкоўны пакой і без запрашэння сеў на падрыхтаванае крэсла. Хітраватага выгляду чалавек, які, напэўна, і з’яўляўся спадаром N., нядоўга думаючы, спытаў:

– Чаго прыйшлі?

– Я знайшоў Ваш чэк, – пачаў я не самую ветлівую размову.

– Гэтага не можа быць! Я чэкаў не падпісваю, я працую толькі з наяўнымі, – рэзка выказаўся мільярдэр.

– Але ў Вашым блогу напісана, што Вы схавалі ў кнізе чэк на мільярд умоўных адзінак… – не адступаў я.

– Гэта пісаў не я. Не перавяліся яшчэ хакеры на белым свеце, – лёгка адбіўся ад маіх аргументаў N.

– Дык а чаму Вы не аспрэчылі інфармацыю? – паспрабаваў я зайсці з іншага боку, але для майго апанента пытанне выйшла нескладаным:

– Вы разумны чалавек і самі ведаеце чаму. Але, калі так хочацца, я агучу ўслых. Гэты чэк даў мне столькі станоўчай рэкламы, прычым амаль задарма, што адмаўляцца ад яе было б дзіўна. Я нават дзякуй павінен сказаць таму жэўжыку, што ўзламаў мой блог.

– Але ж вось чэк. На мільярд, – мае аргументы скончыліся.

– Пакажыце, калі ласка! – спадар N. прафесійна зірнуў на маю паперчыну з электроннымі кодамі і гучна выпаліў: – Гэта не маё. Я думаю, Святаполк гэта сказаў. І напэўна, прапанаваў яго прадаць.

Апошні сказ знішчыў усе мае рытарычныя нарыхтоўкі.

– Так, было такое, – пагадзіўся я.

– І колькі ён прапанаваў? Тысяч дзесяць, не болей? Гэта яго максімальная цана, – мільярдэр перамог мяне ў слоўнай дуэлі, і мне стала няёмка, я прамаўчаў. Відаць, N. заўважыў маю збянтэжанасць, таму працягнуў: – Але вы мяне зацікавілі. Гэты шматок электроннай паперы можна ўдала выкарыстаць. Таму я прапаноўваю Вам за яго мільён умоўных адзінак. Вы мне аддаяце чэк адразу. Аднак у мяне дзве ўмовы.

– Якія? – пакорліва спытаў я.

– Па-першае, вы не будзеце афіцыйным пераможцам для тэлебачання. Гэта значыць, вы адмаўляецеся ад любых магчымых прэтэнзій на гэты конт.

– Навошта гэта патрэбна? – пацікавіўся я.

– Проста аўдыторыі патрэбны звычайны чалавек, які выпадкова азалаціўся, а не вучоны, які кожны дзень калупаецца ў кнігах, дзе і знаходзіць сваё шчасце, – патлумачыў N.

– Вось як, – я не прыдумаў больш вартага адказу.

– Па-другое, інфармацыі, што дадзены чэк – уласнасць… – тут N. праверыў нешта ў сваім суперкамп’ютары, – уласнасць шаноўнага спадара Крыніцкага, нідзе не павінна быць.

Потым мільярдэр дадаў: – Інакш могуць адбыцца непрадказальныя ды непрыгожыя рэчы. А таму Вам лепш пераехаць у іншы горад, бо калі суседзі заўважаць, што вучоны-філолаг разбагацеў, бяды можна будзе чакаць адкуль заўгодна.

Пасля гэтых слоў, ці то пагроз, ці то парад, N. замаўчаў. Ён падаўся мне знаёмым.

– Прабачце, але мяне крыху насцярожвае, што вы даяце столькі грошай за такі, так бы мовіць, слабаваты чэк, – выказаў я апошнія сумненні.

– Ваша пытанне мае сэнс. Справа ў тым, што гэта апраўдана, і не толькі эканамічна. Пасля гэтага дурдому з бібліятэкамі мае фірмы сталі атрымліваць меншы прыбытак. Не хапала яшчэ, каб людзі пачалі масава чытаць кнігі замест таго, каб карыстацца дасягненнямі цывілізацыі, – шчыра абурыўся мільярдэр.

Такі адказ супакоіў мяне і маё сумленне на нейкі час. Яго хапіла, каб я канчаткова вырашыў, што трэці раз ад грошай адмаўляцца не выпадае. «Даюць – бяры, а б’юць – бяжы», – неяк так гаварыў мой дзядуля. Тым больш такая сума неверагодна радавала і цалкам не давала пралічваць наперад варыянты развіцця падзей.

– Ад Вашай прапановы нельга адмовіцца, – не вытрымаў я.

– Выдатна, – нават заўсміхаўся мільярдэр і дастаў спецыяльную торбу з грашыма. Насамрэч, гэта была не зусім торба, а цяжкі металічны кейс. – Я працую толькі з наяўнымі. Таму вось Вашыя грошы.

Мільярдэр N. адкрыў кейс, паказаў купюры і прапанаваў пералічыць. Я адмовіўся, бо падумаў, што тут мяне падманваць няма сэнсу. Гэта толькі пашкодзіць рэпутацыі шаноўнага N. Тады кейс быў зачынены са словамі:

– Пароль – прозвішча.

Я паспрабаваў сябе крыху падстрахаваць:

– А напішыце, калі ласка, чэк ці даведку на тое, што гэтыя грошы мае. А то праверыць хто-небудзь зверху – дык не паверыць. Ды і ў банку не возьмуць.

– Я з чэкамі не працую, – адрэзаў мільярдэр N. – А з даведкай? Ды што я туды напішу?

– Ну, напрыклад, аплата за філалагічныя паслугі, – падказаў я.

N. зарагатаў так, што ледзьве не зваліўся пад стол. Што яго ўзяло – і дагэтуль не адгадаю. Але спадар мільярдэр хутка супакоіўся і маю просьбу выканаў:

– Добра. Так і напішу: «Аплата за філалагічныя паслугі».

У маіх руках матэрыялізаваўся значны аб’ём грошай. Іх цяжар добра адчувалі мае цягліцы. Я аддаў чэк і ветліва развітаўся. З поўнай торбай умоўных адзінак я паехаў дадому з таксістам Піліпам, які, дарэчы, пільнаваў мяне каля самых дзвярэй палаца. Піліп быў добрым таксістам і прагматычным прадпрымальнікам. «Які кемлівы хлопец, – падумаў я. – Дачакаўся. І нават не даў сябе прагнаць ад варот такога палаца».

Усё выходзіла вельмі добра, каб стацца звычайнай праўдай. Шчаслівы, я ехаў дадому і вымалёўваў на сваім, так бы мовіць, цвёрдым дыску планы на бесклапотнае жыццё, нават марыў, уяўляў, які вырай чакае заўтра. Я перабіраў, што куплю, куды паеду, як вазьму з сабой, напрыклад, Рагнеду. Мары, думкі, летуценні… Як жа гэта прыемна, неверагодна і бяскрыўдна…

Я выйшаў з машыны пад самым домам, літаральна ступіў з транспарта на ганак, развітаўся з Піліпам і зайшоў у пакой. Яшчэ раз набраў нумар Рагнеды. «Лемантар» Морзэ тэлефона сказаў, што занята. Я паглядзеў у акно: пад ім зноў поўзаў той самы падазроны чалавек, што і ўчора. У руках у яго быў самы сучасны камп’ютар. «Можа, гэта новы сусед? – дапусціў я. – Хто яго ведае, але грошы трэба пакласці ў банк». І я вырашыў яшчэ раз глянуць на мільён. Па праўдзе, такое відовішча я павінен быў назіраць упершыню.

Узяў торбу-кейс, пачаў адчыняць, а ён як запішчыць: «Увядзіце пароль. У Вас трыццаць секунд». На торбе заміргала акенца з надпісам: «прозвішча» і з’явіўся знак запісу голасу.

– Пароль? – здзівіўся я. – Які пароль?

– «Які пароль?» – пароль няправільны, – сказаў голас з кейсу.

– Галасавы пароль! – абурыўся я.

– «Галасавы пароль» – пароль няправільны, – зноў бяздушна паведаміў кейс.

«Прозвішча! – падумаў я. – Трэба назваць прозвішча!» І доўга не думаючы, выпаліў сваё.

На гэты раз кейс загаварыў па-іншаму:

– Спроба нападу. Рэжым самазнішчэння. Актываваць. Пацвердзіць. Так.

На маіх вачах з торбы-кейса пайшлі іскры. Гэта быў бенгальскі агонь у павялічаным выглядзе. Пасля феерверку торба, як у казцы, адчынілася. Там было пуста, дакладней, на дне ляжала трошкі попелу, як быццам і не было стосаў з грашыма. Сам разумны кейс ператварыўся ў ламачча. На шчасце, у мяне засталася даведка ад мільярдэра N., якая магла б дапамагчы аднавіць мае грошы. Я вырашыў праверыць, ці ў парадку яна. Дастаў вельмі каштоўны дакумент з кішэні і ўбачыў, што электронны подпіс на ім заміргаў і загарэўся. Я ледзьве паспеў прыбраць рукі, каб не апячыся. Неверагодна! Мне далі скарб, далі ключ і не навучылі гэтым карыстацца. Катастрофа.

Толькі што я ўявіў сябе багатым чалавекам – і вось усё вярнулася назад. Я зноў ніхто. Проста вучоны. І чэка ў мяне няма. Я падумаў, што гэта прыкрая памылка, і паспрабаваў выклікаць таксі Піліпа, каб яшчэ раз з’ездзіць да спадара N. Прыгожы жаночы голас абвясціў, што набранага нумару не існуе. Больш Піліпа я ніколі не бачыў. Мяне падманулі, як малое дзіця! Я нават не мог напісаць заяву ўладам, бо ніхто б не паверыў, што нехта падобны да мяне можа мець столькі ўмоўных адзінак.

У мяне апусціліся рукі. Я сядзеў пасярод пакоя без думак, без эмоцый, быў гатовы зрабіць усё і нічога. Я бяздумна ўтаропіўся ў тэлевізар. Дарэчы, па ім паказвалі ток-шоу і аналітычныя агляды. На ўсе лады пераціралі «істэрыю з кнігамі». Круцілі відэа, дзе мільярдэр N. уручае грошы. Каму б вы думалі? Правільна, Піліпу. Вось ён – сапраўдны герой. Спадзяюся, яму перапала хаця б дзесяць тысяч. «Гісторыя поспеху звычайнага таксіста Піліпа ўвасобіла сапраўдную мару кожнага адданага гараджаніна: ён выйграў у своеасаблівую латарэю, ён вынайшаў выйгрышную камбінацыю, ён знайшоў чэк на мільён». Потым былі дыскусіі, якія даказвалі, што трэба кідаць састарэлыя формы перадачы інфармацыі, што ні папяровыя, ні электронныя кнігі не вартыя чалавечага часу, што тэлебачанне і спецыяльныя інтэрнэт-рэсурсы раскажуць усё патрэбнае сапраўднаму жыхару горада.

Усе надзеі на маю светлую будучыню былі знішчаны… Нездарма пра мільярдэра N. хадзілі розныя чуткі.

Аднак патэлефанавала Рагнеда… Толькі цяпер, калі я не мог ёй што-небудзь прапанаваць, я спадзяваўся на размову, якая мяне крыху супакоіць…

Успаміны гараджаніна

Было ў маім горадзе і таямнічае жыццё. Яшчэ да майго нараджэння дванаццаць чалавек прэтэндавалі на пасаду мэра. І ў гэтым не было б нічога незвычайнага, калі б іх спрэчка не паставіла горад у становішча, падобнае на перадваеннае. Кожны цягнуў коўдру на сябе: дзейсная ўлада, ваенныя, суполка мільярдэраў, банкіры, нават напаўафіцыйныя злодзеі – карацей, усе дванаццаць чалавек і арганізацый, якія за імі стаялі, хацелі адзінаўласна кіраваць горадам. Саступаць ніхто не жадаў. Ішла падрыхтоўка да самых горшых сцэнарыяў. Гараджане з жахам чакалі заўтрашняга дня і набывалі прадукты, каб не трэба было лішні раз выходзіць на вуліцу. Але ўсё нечакана вырашылася само сабою. Гэтыя дванаццаць прэтэндэнтаў – ад СМІ, ІТ, прамысловасці, сферы абслугоўвання, навукі і іншых – сабраліся ў вялікай бібліятэцы і правялі тое, што зараз называецца Першым гарадскім сходам. На гэтым сходзе пастанавілі спыніць сваркі, а мэра выбіраць шляхам спецыяльнай латарэі сярод гэтых дванаццаці прэтэндэнтаў або іх нашчадкаў ці пераемнікаў раз на чатыры гады. Усё усіх задаволіла, і ў горад прыйшлі цішыня, парадак і дабрабыт. Трыццаць гадоў горад М. квітнеў і ні пра што дрэннае нават не думаў.

Аднак новае пакаленне, якое пачало прыходзіць на змену старэйшаму, стала сумнявацца ў справядлівасці такога ладу жыцця. Асабліва ўлічваючы тое, што адны кіраўнікі былі мэрамі і па два, і па тры разы, а іншым зусім не выпадала такога шчасця. Пайшлі размовы пра падман і махінацыі. Моладзь, нашчадкі тых самых кіраўнікоў, пачынала зноў, як і іх папярэднікі, рыхтавацца да жорсткага змагання за свае нібыта парушаныя правы. Сярод людзей папаўзлі страшныя здагадкі. Асабліва жахлівай была чутка пра таямнічую кнігу, уладальнік якой атрымае ўладу над горадам. Гэтая кніга, як старажытныя артэфакты, патрэбна была ўсім. Яе сталі шукаць, на яе сталі паляваць. Многія хацелі валадарыць, а легенды, спецыяльна распушчаныя пра кнігу ў інтэрнэце, сталі шалёным рухавіком для гараджан. На горад зноў напаў неспакой. Гэтаму паспрыяла і гісторыя з «чэкам з бібліятэкі». Людзі думалі, што мільярдэр падкінуў у кніжку чэк на мільярд умоўных адзінак, таму кінуліся адчайна яго шукаць. Лічыцца, што тая кніга стала проста сімвалам яднання горада.

Але ўсе прыведзеныя факты даволі вядомыя і не з’яўляюцца таямніцай. Я ж пра кнігу ўлады ўпершыню пачуў яшчэ ў дзяцінстве, задоўга да падзей з чэкам. Дарослыя не заўважылі мяне, калі размаўлялі пра асаблівую кнігу, сіла якой сапраўды можа кіраваць людзьмі. І расказвалі тады не казку. Потым, калі я вырас і скончыў вучобу, бацька, які быў адным з дванаццаці ўдзельнікаў Першага гарадскога сходу, расказаў мне іншую гісторыю. Выявілася, што першы сход арганізаваў нейкі Вітаўт Крыніцкі, які вёў сакрэтныя распрацоўкі ў лабараторыі «Таварыства кнігалюбаў». Калі ўсе сабраліся на сход, гэты самы Вітаўт паказаў шаноўным дванаццаці гараджанам дзівосны артэфакт і прапанаваў той грамадскі прынцып жыцця ў горадзе, які выкарыстоўваецца і сёння. Яго словы былі настолькі пераканаўчыя, што ўсе аднагалосна згадзіліся. Аднак назаўтра шаноўныя людзі захацелі сабе той артэфакт, які быў вельмі падобны на кнігу. Крыніцкі не згадзіўся яго аддаць і некуды схаваў. За непаслушэнства яго лабараторыю і арганізацыю з нядрэнным спансіраваннем хуценька зачынілі. Крыніцкі з тае прычыны моцна перажываў, што падарвала яго здароўе, таму да новых хваляванняў у горадзе ён не дажыў. Звесткі пра чароўную кнігу сталі гарадской легендай, якая паціху забывалася, але не знікала з грамадскай памяці, пакуль новае жыццё ў яе не ўдыхнулі зацікаўленыя асобы. Шукалі шанец знайсці тую кнігу і раней, але пасля намаганняў узгаданых асоб яна стала патрэбнай усім дванаццаці маладым прэтэндэнтам на пасаду мэра, апроч мяне, бо я не хацеў абцяжарваць сябе лішнімі грамадскімі справамі.

Тым часам у горадзе станавілася трывожна.

Навіна дня

Перамога звычайнага чалавека (галоўны дэпартамент навін)

Адбылося! Чэк знойдзены! Яго шчаслівым уладальнікам стаў звычайны таксіст Піліп з горада М. Вось такі вось Піліп з канапель.

www.таварыства-кнігалюбаў.бел/peramozca_chek_na_miliard/www.таварыства-кнігалюбаў.бел/peramozca_chek_na_miliard/ Ён і сёння не можа паверыць у сваё шчасце і нават жартуе, што «чэк яму аддаў непасрэдна сам мільярдэр N.». Віншуем пераможцу і памятаем, што шанец стаць мільярдэрам ёсць у кожнага звычайнага гараджаніна. Трэба толькі ўпартасці і крыху ўдачы. Другая, канешне ж, можа закапрызіць, а першая залежыць толькі ад вас. Таму – да працы!

P.S

Вялікую цікавасць выклікаў у карыстальнікаў інтэрнэту і наступны запіс у блогу: «Павіншуйце мяне! Я знайшоў у бібліятэках пяць тысяч умоўных адзінак. Самым шчаслівым аказалася выданне «ДПКС». Дарэчы, вельмі цікавая кніга, як і «ЧЗА», і «ХПуГ», і «КпСТ», і «Ч». Рэкамендую да чытання!

Сачыце за навінамі ў блогу www.таварыства-кнігалюбаў.бел/blog280973/www.таварыства-кнігалюбаў.бел/blog280973/

Ну што ж – кожнаму сваё!

70 123 567 праглядаў 10 800 546 рэпостаў, 5 487 119 лайкаў

Глава чацвёртая

Пошукі ўчарашняга, або Другі шанец

– Адчыні дзверы, Усяслаў, калі ласка, – сказалі ў трубцы.

– Зараз, – адрэагаваў я, нібы робат.

Я хутка дабег да ўваходу ў хату, з нейкай юнацкай надзеяй разблакаваў замок і… На парозе стаяла Рагнеда… з тым самым злодзеем, які круціўся пад маімі вокнамі. Ён быў невысокі, хударлявы, насіў высокатэхналагічныя акуляры, у руках трымаў найноўшы камп’ютар і меў з выгляду гадоў за трыццаць, амаль мой аднагодак. Я накінуўся на гэтага надзвычай падазронага чалавека. Нават паваліў на падлогу і збіраўся надзейна скруціць, але Рагнеда спыніла мяне.

– Ты што робіш?! – закрычала яна.

– Цябе ратую, – аўтаматычна адказаў я.

– Не трэба, – узрушана запярэчыла Рагнеда, – гэта мой брат Брачыслаў.

– Як брат? – не зразумеў я і спыніўся.

– Вось так, самы родны брат, – ужо крыху ўзлавана патлумачыла мая калега-прыгажуня.

– Не можа быць! Ён жа за мною ходзіць ужо каторы дзень. Як шпіён які, – пачаў раздражняцца я.

– Гэта я яго прымусіла… Можна зайсці?

– Калі ласка, – няўпэўнена запрасіў я і падняўся на ногі.

Крыху разгубленыя, мы зайшлі ў маю кватэру. Заблакавалі ўсе замкі. Паселі вакол маленькага стала. Павісла цішыня. Гаварыць пасля такой «шчырай» сустрэчы атрымлівалася слаба. Я прапанаваў гарбаты. Цудоўны мясцовы напой, які я праз «не хачу» падаў неспадзяваным гасцям, дапамог выправіць сітуацыю. Першай загаварыла Рагнеда. Напэўна, яна адчувала сябе крыху вінаватай. Пачатак размовы нечым нагадаў мне папулярныя перадачы па псіхалогіі ці тэлесерыялы.

– Усяслаў, ты ўсё-ткі адшукаў чэк на мільён…

– Знайшоў, думаў, што выпадкова, – словы падбіраліся стрымана, – але яго ў мяне ўжо няма.

– Натуральна, мы глядзелі навіны, здагадаліся, – паспрабаваў улезці ў размову Брачыслаў.

– Ты, напэўна, ужо ўсё ведаеш, – працягнула Рагнеда.

– Можа, і ведаю, а можа, і не, а можа, ведаю не тое, што трэба… Дык гэта вашая работа? Чэк на мільён вы намалявалі? – на мяне рэзка наляцела злосць.

– І так, і не… Карацей, каб не цягнуць, я скажу, як была справа, але абяцай мяне даслухаць. Я рабіла гэта з найлепшымі намерамі, – Рагнеда старалася не выпаліць лішняга.

Прычыны адмовіць не было, і я згадзіўся паслухаць:

– Ну расказвай, з якой нагоды я ўлез у гэтую гісторыю?

– Можа, я раскажу? – перапыніў брат.

– Дзякуй! Я сама! – безапеляцыйна адмовіла Рагнеда.

І далей я пачуў захапляльную гісторыю:

– Ты, напэўна, ведаеш, што мой бацька быў Магістрам Бібліятэкі «Таварыства кнігалюбаў». Ён хацеў, каб кнігі жылі, каб яны цікавілі людзей, не знікалі, як гэта адбываецца зараз. Але яго арганізацыя не выканала сваё прызначэнне. Кнігі адышлі ў ценявыя завулкі жыцця, таварыства зачынілася без належнага фінансавання. У спадчыну бацька пакінуў два чэкі на мільярд умоўных адзінак кожны. Праўда, на адпаведным рахунку такіх грошай ужо тады не ляжала. Ён проста верыў, што прыйдзе час і добрыя людзі закінуць туды патрэбную суму для таварыства, адновяць яго, і тады ўсё пойдзе на лад.

Брачыслаў стаў знервавана хадзіць па пакоі.

– Адкуль чэкі – зразумела, а што за спектакль быў далей? – нецярпліва перапыніў я.

Рагнеда пакорліва апавядала:

– Далей… Тыдзень таму мы з Брачыславам вырашылі аднавіць таварыства. План быў добры. Мы прыдумалі акцыю «Знайдзі чэк у бібліятэцы» і лёгка арганізавалі яе на старонцы самага вядомага мясцовага мільярдэра. Брачыслаў – выдатны хакер, проста геній, якога яшчэ, на шчасце, не злавілі. Ён зламаў базу дадзеных банка і прапісаў там, што чэк нашага бацькі сапраўды каштуе мільярд умоўных адзінак. Адзін чэк мы схавалі ў тую самую кнігу, па якой ты пісаў дысертацыю. На ўсялякі выпадак унеслі ў чэк праграму самазнішчэння. Раптам ён трапіць не ў тыя рукі? Ты, як мы і спадзяваліся, знайшоў гэты чэк.

– А чаму вы самі не прыйшлі з чэкам у банк? – зноў перабіў я.

– Гэта было б вельмі падазрона. Дзеці праз столькі гадоў прыйшлі з чэкам на мільярд. Усё б хутка праверылі і нас бы арыштавалі, а калі б аб’явіўся хтосьці іншы – праблемы не было б: пры самым дрэнным раскладзе з таго чалавека проста пасмяяліся б ці сказалі, што выйшла памылка, – давяла Рагнеда.

– Дык мільярда на рахунку ўсё роўна не было. З мяне і пасмяяліся. Там засталося толькі 100 умоўных адзінак, – роспачна сарвалася з маіх вуснаў.

– Пакуль ты вагаўся з гэтым чэкам, сістэма бяспекі банка аднавіла старую базу і выправіла памылкі. І ўсё пайшло не так, як планавалася. Ты павінен быў атрымаць мільярд, павінна было «усплыць» «Таварыства кнігалюбаў». Былі б вырашаны твае фінансавыя праблемы. Можна было б аднавіць тую арганізацыю, можна было б проста папулярызаваць кніжную навуку. Гэта было маёй марай. Але мы позна выявілі, што нашае нападзенне на банк адбілі, і не паспелі зрабіць што-небудзь яшчэ. Вось тады ты і не змог нам датэлефанавацца, мы хацелі зноў падправіць базу, таму адключылі сродкі сувязі. Аднак двойчы зайсці ў адну раку не ўдалося. А што гэта за паламаны кейс ляжыць пасярод хаты?

– Гэта быў мільён ад мільярдэра N. Пароль быў уведзены няправільна, таму… я застаўся зноў з пустымі кішэнямі, – сказаў я, нібыта мне было ўсё роўна, а мне ў той момант і сапраўды станавілася ўсё адно.

– Тое, што мільярдэр N. можа выкшталцона падмануць, зусім не сакрэт для кожнага гараджаніна, – паспачувала Рагнеда, але ў выразе прагучаў папрок.

– Добра. Незразумела толькі, чаму я павінен быў усё гэта знайсці? Вы проста выкарысталі мяне! Чаму ты не папярэдзіла мяне адразу? – абурыўся я.

– Я не ведала, як ты адрэагуеш… Прабач… Я проста чакала моманту, калі ты забярэш грошы, каб усё табе растлумачыць, іначай ты паводзіў бы сябе ненатуральна, – праз сілу вымавіла спадарыня Рагнеда і пачырванела. Брачыслаў не вытрымаў.

– Сляпы і той лепей бачыць. Гэта ж для цябе! – выпаліў ён і нечакана задаў пытанне: – Дзе тут можна падключыцца да інтэрнэту?

– У суседнім пакоі, – падказаў я.

Брачыслаў хутка выйшаў. Пасля няёмкай паўзы Рагнеда, вагаючыся, працягнула:

– Што да пытання… Чаму ты? На гэта былі тры прычыны. Па-першае, ты чалавек навукі, маеш справу з кнігамі, чытаеш, таму было б справядліва і павучальна, каб менавіта такая асоба знайшла ў кнізе мільярд. Па-другое, мне захацелася цябе разварушыць, бо ты надта актыўна хаваеш свой унутраны свет ад іншых.

– Гэта ў цябе добра атрымалася, – з іроніяй згадзіўся я.

– І па-трэцяе…

Рагнеда не дагаварыла, а проста раптоўна мяне пацалавала. Пацалунак быў спачатку нясмелы, але з кожным імгненнем ён станавіўся больш настойлівым і гарачым. Сэрца застукала аж у галаву. Я адчуў сябе маладым студэнтам, шчырым юнаком, які хацеў любіць увесь свет, але старанна тоіў сваё жаданне ад іншых. Як можна столькі часу ўцякаць ад сябе?! Як можна надзейна трымаць пад сваімі нагамі ўсё найлепшае, усё сапраўднае, каб толькі ніхто не змог цябе наўмысна ці выпадкова пакрыўдзіць, зняславіць?! Мае пачуцці вярнуліся з бестэрміновага адпачынку. Тое, што даўно хавалася ў маёй душы, не вытрымала і прарасло, нібыта травінка праз асфальт, у самы нечаканы момант. А можа, і не такі нечаканы. Я дазволіў сабе быць чалавекам, я дазволіў сабе кахаць…

Брачыслаў сядзеў у абдымках з камп’ютарам у суседнім пакоі. Мы ж з Рагнедай былі шчаслівымі, аднымі на ўсім свеце, як пішуць у розных кніжках, і ніякія праблемы нас больш не турбавалі. Ажно да раніцы…

Вітаўт, Брачыслаў і Рагнеда

Вітаўт вельмі любіў сваіх дзяцей: і рамантычную прыгажуню Рагнеду, якая начыталася старых кніжак і марыла пра сапраўднае высакароднае каханне; і Брачыслава, вельмі адоранага, як кажуць, «на сваёй хвалі» хлопца, які выдатна засвойваў і карыстаўся тым, з чым яму даводзілася сутыкацца. Прачытае літаратуру ХІХ стагоддзя – напіша апавяданне і надрукуе яго пад псеўданімам, нават віртуальных «фанатаў» прыдбае, якія будуць яму пісаць разгорнутыя каментары. Адужае падручнік па праграмаванні – і вось новыя праграмы, высокія тэхналогіі. Брачыслаў, напэўна, мог бы паспяхова спаборнічаць і з Тэслам, і з Леанарда да Вінчы, і з іншымі знакамітасцямі, калі б мелася на тое патрэба. Аднак знешне ён зусім не выглядаў як «зорка» ці проста вельмі разумны чалавек. Яго засяроджанасць на сваіх ідэях перашкаджала здавацца ў вачах грамадства звычайным паспяховым грамадзянінам. Брачыслава лічылі дзіваком – і людзей за такі погляд цяжка папракнуць. У гэтым несумненна ёсць і мая віна.

Я часта назірала за мужам і дзецьмі падчас іх гульняў і размоў. Мой любы не ведаў пра гэта, лічыў мяне зусім няздатнай да камп’ютарных тэхналогій. Я не стала яго пераконваць у адваротным, а проста падключыла некаторыя камеры да майго планшэта. Проста так у сакрэтныя лабараторыі не бяруць. Калі мой Вітаўт пайшоў з жыцця, вырашыла тое-сёе запісаць. Для сябе. Каб потым можна было зірнуць і ўспомніць. Вітаўт вельмі перажываў, што адмовіўся ад фінансавання і не прадаў «кнігу» – тую найноўшую зброю. Ён выкарыстаў яе толькі аднойчы і калі ўбачыў, што яна можа, спужаўся. Вітаўт слушна палічыў, што гараджане зусім не гатовыя да такіх рэчаў. І тут ён зрабіў вельмі высакародна і прадбачліва – сапраўдны чалавек. Але зверху яго зразумелі інакш і пакінулі амаль ні з чым. Ён стаў працаваць у сферы адукацыі і хутка страціў усе магчымасці заможнага чалавека. Ён злаваў на сябе за тое, што не змог забяспечыць сваіх дзяцей усім найлепшым, і таму спрабаваў гэта неяк кампенсаваць. Спробы былі выдатныя: дзеці вельмі любілі яго гульні, заняткі, эксперыменты. Яшчэ ў падлеткавым узросце Брачыслаў і Рагнеда засвоілі ўніверсітэцкія праграмы па гуманітарных дысцыплінах. Вітаўт умеў растлумачыць складанае простымі словамі, ён валодаў найвыдатнейшымі адукацыйнымі тэхналогіямі. Ды што я кажу. Навучанне было адной з яго прафесій – Вітаўт сцвярджаў, што гэта будучыня, і прапаноўваў уводзіць у шырокі ўжытак свае падручнікі, праграмы, метады і іншае. Вынікі эксперыментаў былі шыкоўныя. Аднак ідэі і распрацоўкі Вітаўта так і засталіся ідэямі і распрацоўкамі. Камісіі адхілялі яго прапановы, спасылаючыся на часам недарэчныя і надуманыя прычыны, якія самі ж і зацвердзілі ў якасці крытэрыяў ацэнкі. Відаць, нехта зусім не хацеў, каб інавацыі сталі агульнадаступнымі. Але сваіх дзяцей Вітаўт адукаваў, як і марыў.

Каб мае хлопчык і дзяўчынка былі гарманічнымі людзьмі ў сучасным грамадстве, Вітаўт паказаў ім праграмаванне і высокія тэхналогіі. Брачыслаў захапіўся гэтым, пачаў займацца самастойна і стаў спецыялістам найвышэйшага класу. Яго ачмурыла ідэя, што будучыня – у спалучэнні гуманітарных і ІТ-тэхналогій, у іх яднанні. Дасведчанасць і кругагляд дазвалялі Брачыславу ўладкоўвацца час ад часу на добрую працу, адкуль ён неўзабаве хутка сыходзіў, бо не мог ужыцца з іншымі супрацоўнікамі. Засталася ў Брачыслава і адна крыўда, якую ён, нягледзячы на асветніцкую працу бацькоў, не пераадолеў. Хлопец не згадзіўся з тым, што такі разумны чалавек, як яго бацька, не хоча атрымаць за свае адкрыцці адпаведную плату. Гэта было б справядліва, і ў Брачыслава з’явілася б усё, што ён хацеў, але не набыў. Таму ад думкі хуткага абагачэння Брачыслаў, сын Вітаўта, ніколі не адмаўляўся. Ды і грамадства ўхваляла паспяховых заможных людзей, а не разумных беднякоў. Рагнеда ж палюбіла літаратурную работу, таму вырашыла вывучыцца менавіта на гэту спецыяльнасць, каб быць, як бацька. Кемлівасць дзяўчыны заўважылі, таму яна без праблем затрымалася на кафедры. Там яна і сустрэла чалавека, які падыходзіў пад яе вобраз рамантычнага кахання, і праз некаторы час знайшла да яго падыход. Рамантыка. Што зробіш…

Калі я доўга не магу заснуць, пачынаю думаць пра мінулае. І штораз дакараю сябе, што не стала навучаць і выхоўваць сваіх дзяцей, як усе. Без гэтага наватарства. Ім было б нашмат прасцей, іх бы не цураліся аднагодкі, яны былі б звычайнымі гараджанамі, не шукалі б нязбытнага, не стараліся б змяніць грамадства, а проста жылі, радаваліся жыццю, глядзелі на спакойнае неба і дзякавалі за шыкоўны парадак вакол. Але я паверыла мужу – у яго была свая праўда, такая ж пераканаўчая, як і мая. Машыны часу яшчэ не прыдумалі, таму змяніць нічога ўжо нельга, ды і дзеці з іх цяперашнімі ведамі мяне не зразумеюць. Шкада. Але, можа, так і трэба. Некаму ж на долю павінны выпасці і пакуты, без іх шчасця не ацэняць…

Я любіла слухаць размовы Вітаўта з малымі. Пра вецер, пра расліны, пра Космас, пра навуку, пра словы, пра ўсё на свеце і, канешне ж, пра кнігі. Вось, напрыклад, як цяпер памятаю, Брачыслаў пачаў дапытвацца ў Вітаўта:

– Тата, сёння ў школе настаўніца сказала, што мастацкія кнігі – самая бяскрыўдная рэч, якая, аднак, займае замнога часу. Я пачаў спрачацца і быў за гэта пакараны. Няўжо я памыліўся, тата?

– Ды не, сынок, не памыліўся. Мастацкая літаратура не такая ўжо і бяскрыўдная. Кнігі вучаць думаць – гэта раз, кнігі могуць кіраваць людзьмі, падштурхоўваць іх да дзеянняў, зменаў – гэта два. Чалавека, які ўдумліва чытае, не так лёгка падмануць і прымусіць зрабіць тое, што некаму трэба, – гэта тры. А на сон таксама перападае многа гадзін.

– А як кніга можа кіраваць чалавекам? – пацікавіўся Брачыслаў.

– Ці чуў ты калі-небудзь пра кнігі, пасля якіх дзіця засынае? – прывёў прыклад Вітаўт.

– Чуў, – пагадзіўся малы. – А яшчэ?

– Яшчэ? Прывяду прыклад са старажытных часоў. Быў такі пісьменнік і паэт Гётэ. Ён стварыў кнігу «Пакуты маладога Вертэра», якая, быццам вірус, справакавала вялікую колькасць самагубстваў. Гэтую створаную розумам аўтара хваробу ледзь адужалі. Прыйшлося тлумачыць, што пасля чытання трэба заставацца жывым, нягледзячы на пакуты кахання. Нават забаранілі такі небяспечны тэкст.

– Нічога сабе! – уразіўся Брачыслаў.

– Вядома, што аўтары паказвалі ў творах мадэлі грамадства, свайго роду ўтопіі ці антыўтопіі, ці проста выдумлялі несапраўдны свет, і чытачы пачыналі ўсё гэта паўтараць, яны цалкам верылі ў тое, што напісана. У адных выпадках усё пераўтваралася ў гульню, якая збоку можа падацца псіхічнымі адхіленнямі, у іншых – у грамадстве пачыналіся хваляванні. А фантасты! Колькі яны ўсяго прадказалі ці падказалі будучым пакаленням!! І не пералічыш!!!

– Ніколі б не падумаў, што ўсё так сур’ёзна, што кніга – гэта вірус, надбіялагічная зброя нейкая. Тата, а ты менавіта гэтым займаўся ў сваёй лабараторыі? Ствараў кніжную зброю?

– Нечым падобным, – суха паведаміў Вітаўт.

– Раскажы, раскажы! – з захапленнем пачаў выпрошваць Брачыслаў. Рагнеда, якая ўжо даўно навастрыла вушы, таксама была гатовая слухаць працяг цікавай гутаркі.

– Яшчэ не надышоў час, – стрымана сказаў Вітаўт. – Як толькі ён настане, я раскажу вам пра сваю справу, вы даведаецеся пра мае філалагічныя даследаванні, наколькі гэта будзе мэтазгодна.

– Ну, тата, – паспрабаваў скуголіць Брачыслаў, бо часам гэты спосаб дапамагаў угаварыць бацьку на што-небудзь нечаканае.

– Не, не і не, – катэгарычна адмовіў Вітаўт. – Яшчэ не надышоў час.

Ішлі гады, і калі Вітаўт адчуў, што яго жыццё імкнецца да лагічнага завяршэння, ён зразумеў, што наблізіўся час раскрыць таямніцу. Вітаўт паклікаў Рагнеду і Брачыслава, каб сказаць наступнае:

– Найперш вы паабяцаеце мне, што ніколі не выкарыстаеце тое, што я вам пакажу, дзеля асабістай карысці, дзеля шкоды, узбагачэння, улады, а таксама ніколі нікому не прадасцё маю таямніцу.

– Клянёмся, – сказалі Рагнеда і Брачыслаў у адзін голас.

– Я вам веру, бо клятва высакародных людзей мацнейшая за закон. А цяпер слухайце мяне і не спыняйце.

Усе ўладкаваліся пад дрэвамі за нашым старым лецішчам, якое раней было вясковай хатай, ды і цяпер змяшчалася на самым краі вёскі, што ўвайшла ў горад. Вітаўт лічыў, што там, на прыродзе, за ім ніхто не сочыць, і гэта было амаль справядліва: лішнімі вушамі была толькі я. Вітаўт пачаў свой аповед:

– Я быў заснавальнікам, аўтарам ідэі і галоўным чалавекам у праекце «Таварыства кнігалюбаў». Маёй галоўнай мэтай з’яўлялася пашырэнне чытання, рэклама кніг, мастацкай літаратуры. Але на падобныя сацыяльныя праекты знайсці прыстойнае фінансаванне амаль немагчыма – не зможаш абгрунтаваць ні значнасць, ні магчымую фінансавую аддачу, ні… Ды што я тлумачу. Вы і самі ўсё разумееце. Таямніцы тут ніякай няма. А вось на распрацоўку зброі спонсара знайсці нашмат прасцей. І я пайшоў на гэты крок, хоць і разумеў, што магу не ўтрымацца. Але надзея і вера ў сваю справу пераканалі мяне ў слушнасці майго рашэння. Дарэчы, з вашай мамай я пазнаёміўся якраз у лабараторыі. Яе мне настойліва рэкамендавалі ў якасці лабаранта, які проста абавязаны вырасці ў прыстойнага вучонага. А вырасла каханне… Такім чынам, афіцыйна я займаўся грамадскім праектам, накіраваным на пашырэнне мастацкай і не толькі літаратуры, дзе была задзейнічана пэўная колькасць зацікаўленага народу.

Справа пайшла добра, мы адкрывалі філіі, знаходзілі непасвячоных, рабілі, і даволі паспяхова, усё магчымае для аднаўлення цікавасці да кніг. Але спонсараў хвалявала іншае: праект зброі «Кніга свядомасці» – зброі, якая б магла прымусіць людзей выконваць тое, што трэба яе ўладальніку. Гэтым займаўся я асабіста. Пра існаванне праекта ведалі я, ваша маці і спонсары. Як перарабіць кнігу ў зброю, я прыдумаў яшчэ студэнтам, калі апантана вывучаў філалогію. Аднак выкарыстоўваць сваё адкрыццё зусім не збіраўся. Спачатку я рабіў выгляд, што працую над праектам. Хутка працадаўцы сталі патрабаваць некаторыя рэальныя вынікі. І я мусіў нешта паказаць, штосьці бяскрыўднае, тыпу кнігі, ад чытання якой любы літаральна засынае. Так я пратрымаўся год. Мяне прыціснулі – і я пачаў рабіць нешта падобнае да таго, што было заяўлена ў праекце, а менавіта «Кнігу свядомасці». Як Леанарда, у свае схемы і прататыпы я ўключаў наўмысныя памылкі, каб мае вынаходніцтвы не працавалі належным чынам. Так працягвалася даволі доўга. Паспеў нават ажаніцца.

Неяк вечарам я амаль выпадкова ці аўтаматычна сабраў-такі магутную зброю. Калі я зразумеў, што яна працуе, захацелася хуценька ўсё зламаць. Ды навуковая цікавасць перамагла: я разабраў прататып. Але не знішчыў… Вечна дурыць галаву спрактыкаваным людзям немагчыма. Расчараваныя спонсары сталі спыняць сваю фінансавую дапамогу. У навуцы так бывае: адмоўны вынік – таксама вынік. Але грошай на яго распрацоўку даюць значна менш. Дарэчы, тое-сёе яны, мае спонсары, усё ж зарабілі з маёй працы: па-першае, грамадскую прыхільнасць, а па-другое, мая «Кніга сну для дзяцей» стала надзвычай камерцыйна паспяховым таварам. Свайго роду тэфлонавае пакрыццё для мірнага выкарыстання. Аднак тое, дзеля чаго ўсё пачыналася, зроблена не было. І вось менавіта тады ў горадзе М. пачаліся хваляванні, з’явіліся перадумовы няхай маленькай, хуткай, «міжкланавай», але вайны… А ў мяне было тое, што магло гэтую вайну спыніць. Я не змог дазволіць выпадкова гінуць і пакутаваць бязвінным. Я арганізаваў прэзентацыю маёй кнігі, дзе былі ўсе зацікаўленыя асобы. І там з дапамогай неверагоднай зброі загрузіў у свядомасць запрошаных людзей усе тыя каштоўнасці і правілы, па якіх горад жыве сёння. А таксама тое, што кнігу немагчыма знайсці, што яе няма. Гэта спрацавала, аднак спонсары праз сваіх агентаў неяк даведаліся, што зброя-такі была даробленая. Я ім яе не аддаў, сказаў, што ўсё згарэла, страчана падчас выбуху ў лабараторыі і нельга нічога аднавіць. За гэта мяне пакаралі – забралі ўсе мае прыбыткі за праект «Таварыства кнігалюбаў». Дамовы былі складзеныя прафесійна: юрысты пакінулі сабе «дзіркі», праз якія з мяне можна было вытрасці амаль усе заробленыя грошы, калі не буду слухацца. І спонсары вырашылі дзеля навукі іншым паказаць, хто ёсць хто, калі зразумелі, што іх нядрэнна падманулі. Так у вас зніклі мільярды. Дзякуй, што хоць ваша маці мяне не кінула ў той сітуацыі, а засталася і ўсё жыццё мяне падтрымлівала. Зараз я дам вам два чэкі на грошы з рахунка «Таварыства». Але сапраўдных умоўных адзінак там няма. Будзем спадзявацца, што прыйдзе дзень, калі ўсё зменіцца. Вось Брачыслаў скончыць сваю вучобу, Рагнеда адвучыцца, і ўсё спарадкуецца.

– А што са зброяй? – спытаў нарэшце Брачыслаў.

– Зброя прыстойна схаваная. Я зараз пакажу вам, дзе знаходзяцца таемныя дзверы ў сховішча. Пакажу, як адкрыць, але заходзіць туды можна толькі ўтрох. І толькі тады, калі з’явіцца сапраўды вартая прычына. Дастаць зброю не могуць я і мае родзічы. Я запраграмаваў сховішча менавіта так. Прабачце, але так трэба. Калі мы захочам сваімі рукамі вынесці зброю, яна самазнішчыцца. Таму вы, Рагнеда і Брачыслаў, – своеасаблівыя захавальнікі таямніцы. Калі раптам «Кніга свядомасці» спатрэбіцца, яе зможа вынесці іншы чалавек, якому вы давяраеце, як сабе. Спачатку вы ўведзяце яго ў сховішча, але прайсці выпрабаванне ён павінен сам. Праўда, я шчыра спадзяюся, што гэтага ніколі не адбудзецца і мая страшная кніга застанецца сівой легендай, забабонамі. І яшчэ: не гаварыце нічога маці – яна і так праз гэта ўсё шмат нацярпелася…Што і дзе паказаў Вітаўт, я не ведаю. Мой муж быў разумным чалавекам, таму нават я не змагла даведацца пра яго хітрыкі ў час. Ведала толькі тое, што ён хацеў, каб я ведала. Я спрабавала знайсці сховішча самастойна, але безвынікова. Што ж, пэўна, такі лёс… А дзеці пайшлі ў яго – такія ж высакародныя, амаль… Наводзіць на іх бяду я ніколі не рызыкну: не вытрымае матчына сэрца, таму я звыклася з думкай, што зброя беззваротна знікла.

Ранішняя навіна

(сервіс хуткіх паведамленняў)

Вельмі цікавае здарэнне адбылося ўчора падчас латарэі «Тая самая гульня». Адзін заўзяты гулец, назавём яго У. В., ужо з першага тура прэтэндаваў на «Джэк-пот» памерам у мільярд умоўных адзінак. Падчас другога тура ён спадзяваўся на кватэру ў найбольш прэстыжным раёне горада М. У трэцім туры ён верыў у выйгрыш аднаго мільёна. Аднак лёс і ўдача – вельмі загадкавыя рэчы. Яны ўмеюць усміхацца, але насміхацца таксама не супраць. На апошнім ходзе У. В. займеў-такі 5 умоўных адзінак. Ён заплаціў 10 і выйграў цэлых 5. Нервовае напружанне адыграла сваю ролю, і родзічы У. В. былі вымушаны выклікаць доктара, пра што потым паведамілі на нашай старонцы. Будзем спадзявацца, лячэнне У. В. не зацягнецца і ён абавязкова выйграе наступным разам. За адданасць гульні камітэт конкурса прыняў рашэнне адзначыць У. В. спецыяльным прызам, які можна забраць у студыі, і запрашэннем на здымкі наступнай перадачы.

Звяртаем ўвагу на тое, што «Джэк-пот» перайшоў у наступны тур і складзе адзін мільярд дваццаць пяць тысяч умоўных адзінак. Гуляйце і выігрывайце! Гэта прасцей, хутчэй і надзейней, чым шукаць «чэк у бібліятэцы».

10 215 170 праглядаў 490 121 рэпостаў

Глава пятая

Лабірынты, або Кнігазнаўчы квэст

1

Па тэлевізары сёння абмяркоўвалі новую віртуальную гульню, а таксама выбіралі найлепшае месца для закупаў. Пра гэта нам расказаў Брачыслаў раніцай. Усю ноч у суседнім пакоі ён вывучаў інтэрнэт і нешта праграмаваў. Дзякуй яму за гэта! Шчаслівыя, Рагнеда і я гатавалі сняданак. Звонку ўсё было добра, я знайшоў тое, ад чаго так доўга хаваўся: Мужчына, Жанчына, Каханне. Я хацеў, каб сапраўдная казка не заканчвалася. Я прагнуў «простага шчасця людскога». З іншага боку, я як зорка інтэрнэту амаль згубіў працу, грашовы прыбытак, пахіснуў навуковы аўтарытэт. Я мог стаць непатрэбным чалавекам, свайго роду лузерам, з якіх прынята кпіць. Па праўдзе, усё магло і абысціся, шанец праскочыць існаваў, але трэба было, каб начальства прыхільна да мяне паставілася. Я ж з кіраўніцтвам сябраваў не вельмі, а дарма… Як гукнеш, так і адгукнецца.

Мяне не задавальняла магчымая будучыня. Такі мой стан мог пакрыўдзіць і расчараваць Рагнеду. Я не хацеў, каб мой жаўранак звінеў самотна, а май плакаў. Каханне цягнула наперад, да неверагодных учынкаў, як у самай рэйтынгавай перадачы ў суботу вечарам. Ну, можа, і не настолькі… Але я дакладна гатовы быў змагацца з любымі перашкодамі, сапраўднымі і ўяўнымі. Карацей, каханне і кашаль не схаваеш.

– Ведаеш, Рагнеда, я хачу дапамагчы здзейсніць тваю мару і вярнуць сваё становішча ў свеце, ты натхняеш мяне, і я не магу цябе падвесці, стаць суцэльным дзіваком і лузерам, – я парушыў ненадзейную ідылію раніцы.

– Не трэба ісці на шалёныя ўчынкі! – усклікнула яна. – Я кахаю цябе любога. Цябе, а не тваё становішча!

– Гэта ты зараз гаворыш, а пройдзе час – і тваё меркаванне можа змяніцца, – аб’ектыўна даказваў я. – Не адмаўляйся, я таксама цябе кахаю і хачу для цябе найлепшага. І не збірайся сцвярджаць, што цяжар у выглядзе «мяне-лузера» будзе цябе толькі радаваць.

– Мы што-небудзь прыдумаем! – пяшчотна сказала Рагнеда і абняла мяне.

На кухню зайшоў Брачыслаў:

– Выбачайце, але я чуў вашую размову. Думаць трэба тэрмінова. На выніковым атэстацыйным паседжанні табе выдадуць «воўчы білет» і шляху назад не будзе. Тым больш, што пра мінулую кафедру ты забыўся.

– Сапраўды, – пацвердзіў я.

– А на тэлебачанні і ў інтэрнэце новыя героі. Пра кнігі паціху забываюцца. І, дарэчы, спасылкі на старыя навіны, тыя, што пра «чэк», павыдалялі. Засталіся толькі дзве згадкі: «Мільярдэр N. правёў выдатную акцыю» і «Таксіст стаў мільярдэрам».

– Якая ж вялікая сіла – тэлевізар! – зазначыла Рагнеда.

– А якая вялікая сіла – інтэрнэт! – тэатральна прадэкламаваў Брачыслаў.

– Не паспрачаешся! – пагадіўся я.

Наша шчасце пачало хістацца амаль адразу пасля таго, як узнікла. Можна было здацца і аддаць сябе лёсу ды абставінам, спадзявацца на нечаканы шанец ці выпадковасць або ірвануць на другі канец свету. Але куды гэта завядзе – невядома. Таму ў душы я вырашыў змагацца. І трэба ж было менавіта падчас майго душэўнага ўздыму Брачыславу падкінуць ідэю:

– А давайце адновім, наперакор усім адновім «Таварыства кнігалюбаў».

– А што! Лёгка! – з мяне выскачыў сарказм.

– Наш план праваліўся, – сказала Рагнеда. – Нічога не атрымаецца. Давайце думаць пра больш прыземленае. Напрыклад, што рабіць з вашай працай.

– Пачакай! – запярэчыў Брачыслаў. – Варыянт ёсць.

– Прапаноўвай, – зацікавіўся я.

– Калі коратка, то нам патрэбна «Кніга свядомасці», – задаволена сказаў Брачыслаў.

– Не, не і не, – запярэчыла Рагнеда. – Прадаваць кнігу ці выкарыстоўваць яе ў сваіх мэтах нельга. Ты ж ведаеш.

– Ведаю. А яшчэ я ведаю, што ўсё кіраўніцтва з Першага гарадскога сходу змянілася і на вуліцах з’явіліся першыя прыкметы неспакою і беспарадкаў. І ты разумееш, што перадзел горада – гэта ўсяго толькі справа часу.

– Неабавязкова! – выпаліла Рагнеда і праз невялікую паўзу прашаптала: – Але ты маешь рацыю.

– А гэта ўжо сур’ёзная прычына, – грунтоўна падкрэсліў Брачыслаў.

Я стаяў і ашаломлена слухаў брата з сястрой, добра не разумеючы, што адбываецца. Было бачна, што Рагнеда пачала згаджацца на прапанову:

– Калі і так, хто дастане «Кнігу свядомасці»? Мы нават не ведаем, як яна выглядае.

– Як хто?! Усяслаў! Ён ідэальна падыходзіць для гэтай справы! Лепш за яго пра кнігі ў гэтым горадзе ведаем толькі мы з табой, а разгадваць загадкі – гэта хобі шаноўнага навукоўца, – я тады не зразумеў, як высока ацаніў мяне Брачыслаў.

– А небяспека? Ты ж не ведаеш усіх пастак, якія мог прыдумаць бацька, – засумнявалася Рагнеда. – Ды і што потым рабіць з тым «манускрыптам»?

– Ён будзе свайго роду «пудзілам», тым, чаго ўсе баяцца, але ніколі не выкарыстоўваюць, бо сабе даражэй, – аргументаваў Брачыслаў.

– Дык давай зробім макет, падманку, – лагічна прапанавала Рагнеда.

– Тут надзвычай важны натуралізм… – пачаў раскладваць па паліцах Брачыслаў і пытальна паглядзеў на мяне. Я не вытрываў і вырашыў сказаць сваё слова:

– Вы размаўляеце, нібыта мяне тут няма. Я сам вырашаю за сябе. І я думаю, што, калі ў ідэі Брачыслава ёсць шанец на поспех, трэба спрабаваць. Я гатовы. Рагнеда, я табе веру ўсім сэрцам. Скажы, гэтая кніга можа дапамагчы?..

– Так… – з неахвотай выціснула з сябе Рагнеда.

– Тады тлумачце, у чым справа, – папрасіў я.

І Брачыслаў растлумачыў мне тое, што палічыў патрэбным: расказаў, што існуе «Кніга свядомасці» і гэта не легенда, кінуў два словы пра Першы гарадскі сход, а таксама паведаміў пра маё выпрабаванне як чытача і навукоўца. Толькі самыя агульныя рэчы, без падрабязнасцей. І мы паехалі на балота.

2

Балота знаходзілася якраз за хатай Рагнеды і Брачыслава, але туды мы не заходзілі. Чамусьці спяшаліся, ды і сэнсу не было. Дарэчы, тая старая дрыгва ратавала мясцовасць ад забудовы: асушваць зямлю выходзіла дорага і складана, таму гэтая частка горада заставалася на доўгія часы нікому не патрэбнай. Брачыслаў упэўнена павёў нас да самай вады, потым у ваду. Мы спыніліся, калі мае чаравікі цалкам нырнулі ў яе. Брачыслаў нахіліўся, памацаў нешта на дне – і мы некуды праваліліся, нібы Алеся з Цудазем’я. Праз некалькі секунд пасля незразумелага перамяшчэння мы падняліся на ногі і ўбачылі чатыры сцяны, на адной з якіх былі незразумелыя стракатыя ўзоры. На падлозе быў надпіс: «Чытай між радкоў!» Брачыслаў стаў тое-сёе тлумачыць.

– Мы ў таемным сховішчы «Таварыства кнігалюбаў». Бацька пачаў будаваць яго з самага дзяцінства, калі малым выкапаў ля балота зямлянку, як у кніжках пра вайну. Ствараючы зямлянку для гульні, бацька выпадкова адкапаў уваход у закінутае і ўсімі забытае бамбасховішча. Гэта стала яго таемным месцам. Калі з’явіліся грошы і магчымасці, тата ўмацаваў там сцены, пашырыў плошчу, зрабіў сховішча проста выключным. Будаўнікі, што рамантавалі яго шмат год таму, не задалі ніводнага пытання і забыліся на ўсё тым самым днём, бо і плацілі ім неафіцыйна, і багатых дзівакоў, якія таемна ратаваліся ад канца свету ды рабілі сабе нешта падобнае на каўчэг, хапала з лішкам. Начыняў гэты цуд архітэктуры самаручна бацька. Што там – ні я, ні Рагнеда не ведаем. І нават зайсці туды не можам, бо спрацуе рэжым самазнішчэння.

– Нам дазволена толькі прывесці асобу для выпрабавання, – працягнула Рагнеда. – Калі ты, Усяслаў, не гатовы, адмаўляйся зараз.

– Ды гатовы я, заўсёды гатовы, – як мага больш упэўнена прамовіў я, няхай і адчуваў лёгкі мандраж.

– Добра, – нарэшце сказаў Брачыслаў. – Ты павінен выйсці з лабірынта разам з кнігай. Усе падказкі перад табою.

– Мы будзем чакаць цябе каля выхаду… – апошнія словы Рагнеды я ледзь пачуў, бо Брачыслаў павадзіў рукамі па сцяне і два мае праваднікі зніклі.

– Якія падказкі? – толькі і паспеў я запытацца. Адказваць ужо не было каму.

Знаходзіцца пад балотам у пакоі з чатырох голых сцен, які называюць лабірынтам, было страшнавата. Дзе лабірынт – там і мінатаўры, сапраўдныя і ўяўныя. Таму мой мозг уключыўся напоўніцу, як у старажытных продкаў перад вялізнай небяспекай. Я пачаў разважаць: «Падказкі, падказкі, дзе падказкі? Тут толькі голыя сцены. І надпіс. О! Надпіс! Можа, надпіс? «Чытай паміж радкоў». Які добры выраз з пераносным значэннем. Але ж чытаць няма чаго! Літар няма».

Я ўтаропіўся ў дзівосныя ўзоры на сцяне. Яны былі падобныя да аскепкаў ад літар. Я пачаў злаваць з нясмешных жартаў Вітаўта Крыніцкага, спрабаваў штосьці прыдумаць, рабіў розныя рухі, шукаў заканамернасці, але вынікаў не было. Тады я застыў пасярод пакоя. «А можа, там не пераноснае значэнне? Але ўсё роўна ніякіх літар тут няма. Гэта бессэнсоўна».

Я крыху стаміўся, таму нават разглядаў варыянты, як паклікаць Рагнеду. Я так засяродзіўся, ажно перастаў заўважаць, што я бачу. І тут сцяна паплыла. Аднекуль ўтварыўся аб’ёмны надпіс. Я адразу спужаўся, падхапіўся, нібы ад раптоўнага сну, – і ўсё знікла.

«Стэрэамалюнкі, – дайшло да мяне, – як я адразу не здагадаўся? Усё відавочна: чытай паміж радкоў – гэта значыць, глядзі праз сцяну ці перад сцяной і ўбачыш тое, што нябачна пры звычайным позірку».

У далёкім дзяцінстве мне паказалі такую кнігу і навучылі ёй карыстацца. Было весела глядзець аб’ёмныя стэрэамалюнкі. Мне палягчэла, я паспакайнеў і яшчэ раз паглядзеў скрозь сцяну, так сказаць, між радкоў. Са сцяны «выплыў» выраз: «Усё ў тваіх далонях». Паабапал выразу знаходзіліся далоні. Я зрабіў намаганне, каб стэрэамалюнак быў бачны не за сцяной, а перад ёй, і дакрануўся сваімі далонямі да «стэрэадалоней». Іншых ідэй у мяне не ўзнікла. І вось жа дзіва ды нечаканасць – сцяна знікла: першае выпрабаванне было пройдзена, і перада мною матэрыялізаваўся наступны пакой. Я ў яго зайшоў. Разам са мною туды заляцеў дзівосны шар, які вельмі нагадваў камеру для здымак на 360 градусаў. «Напэўна, нейкая сістэма самааховы. Не перашкаджае, ну і добра», – падумаў я і не надаў гэтаму факту належнай увагі.

Другі пакой таксама выглядаў аскетычна: дзве голыя сцяны, а на трэцяй змяшчаўся ўбудаваны планшэт, чацвёртая ж сцяна была ўваходам. Па планшэце пабеглі літары, таму я кінуўся да яго. Прылада паведаміла: «Старажытная гульня «Бліц-загадкі». Тры загадкі па дваццаць секунд на кожную. Пачынаем. Загадка першая: «Не куст, а з лісточкамі, не кашуля, а пашыта, не чалавек, а расказвае». Час пайшоў».

Мае думкі заскакалі: «Клавіятура. Не. Мікрасхема. Не! Мікрафон. Не!» На планшэце загарэліся словы «Ваш адказ», пасля чаго выплыў значок гуказапісу. Адразу ўспомніўся мой няшчасны кейс з грашыма, таму я цвёрда сказаў тое, што ў апошняе імгненне заляцела ў галаву: «Кніга». Планшэт падвіснуў і паведаміў, што адказ правільны. «Пытанне другое, – намаляваў ён. – «Расчыніцца ночка – глянуць з яе лісточкі, хто іх разглядае – той многа спазнае». Час пайшоў». – «Гэта манітор. Так, манітор. А можа, і інструкцыя да праграмнага забеспячэння. Не. Манітор. Але ж загадка старажытная… Які тут манітор! – пакуль я перабіраў варыянты, надышоў момант на нечым спыніцца. – Няўжо яшчэ раз?.. – прымроілася мне рашэнне, і я сказаў: – Кніга». Планшэт задаволена пацвердзіў, што адказ правільны. І прапанаваў трэцюю загадку: «У моры-алатары бярвенні не катаны, хто іх пакатае – той і адгадае». Час пайшоў». – «Якое мора, якія бярвенні…» – я быў у роспачы, бо цвярозых варыянтаў не знаходзілася, і я прапанаваў правераны: «Кніга». Без надзеі на выйгрыш. Як гаворыцца, не ведаеш, што адказаць, кажы: «Кніга». Але не можа быць тры разы аднолькава. Гэта нелагічна. Ніхто не паўтарае адгадкі. Карацей, я быў упэўнены, што адказ няправільны. «Другое выпрабаванне пройдзена. І памятайце: далей Вам дапаможа веданне гісторыі нашых вялікіх (хто яго сее – той і разумее). Сцяна з планшэтам адчынілася і прапусціла мяне разам з мячыкам, які лятае. «Што за бязглуздзіца? – падумаў я пра апошнія словы планшэта. – Няўжо зноў пра кнігу? Але ж чатыры аднолькавыя адказы запар – гэта ўжо нават не смешна. Тут самы ўпэўнены засумняваецца».

Трэці такі ж пусты пакой змяшчаў адно заданне, рашэнне якога было паролем да наступных дзвярэй. Пытанне складалася са знакаў і літар і выглядала так: «Назавіце прозвішча пісьменніка: і [фіта] ст. [слова напісанае вяззю] Мц [а з маленькім крыжыкам знізу] WM».

«Вось гэта шыфр… – засяродзіўся я. – Проста так не падступішся… Калі дапусціць, што «ст.» – гэта стагоддзе, тады выходзіць, што і [фіта] – лічба, а так лічбы запісвалі кірыліцай… «І» – гэта 10… [фіта]… ХІХ стагоддзе. Нездарма я ў юнацтве займаўся старажытнымі выданнямі. [а з маленькім крыжыкам знізу] WM – наўрад ці вылічальная машына. «А з крыжыкам» абазначала тысячу на славутым партрэце С. 1840. Цікава. Цікава. Мц – так пазначалі Евангелле паводле Мацвея. А можа, проста імя Мацвей. О! А гэтую вязь я таксама бачыў на партрэце С. Вось дзе ўжо хітрае пісьмо тая вязь: бывае, на адно і тое ж некалькі варыянтаў прыдумаеш. Паглядзім, што тут за літары перапляліся: Ф, Р, Н… Францыск, так, Францыск. Але ж некаторыя чыталі гэтую вязь як Георгій. Вясёлая сітуацыя… Не будзем мудрыць: даўно прызналі, што напісана там менавіта Францыск, а не Георгій. Без варыянтаў і розначытанняў. Атрымліваецца наступнае: ХІХ стагоддзе, Францыск, Мацвей, 1840, які з «гісторыі нашых вялікіх (хто яго сее – той і разумее)». Сюды падыходзіць адзін Францыск, у якога быў псеўданім Мацей Б., 1840 года нараджэння». І я напісаў прозвішча Б^1. «Трэцяе выпрабаванне пройдзена», – прагучала ў пакоі, і я сутыкнуўся яшчэ з аднымі дзвярыма, якія вялі мяне далей па лабірынце.

Чацвёртае выпрабаванне ўзяло мяне за жывое, але я перасіліў сябе і пачаў думаць. Як быццам нехта ведаў мае адносіны да загадак з прозвішчамі пасля выпадку з паролем на кейсе. Карацей, задача была такой: «Знайдзіце тры пары пісьменнікаў з аднолькавымі прозвішчамі». Прапаноўваўся такі спіс: «Ф. У. Р., Я. К., Я. К., Г. А., М. Б., М. К. Р. «С.», М. Г., К. К., А. М., Я. Б.»[2].

Адразу ўзгадалася, што ў нашай літаратуры вельмі папулярныя псеўданімы – проста нейкая дадатковая яе адзнака. Іх нашы пісьменнікі прыдумлялі даволі часта, па розных прычынах і мэтанакіравана. Некаторыя творцы шчыравалі на гэтай ніве надзвычай заўзята. Камусьці такое падасца модай ці своеасаблівай традыцыяй. Хто ведае, можа, і так. Але абазнанасць у псеўданімах мне сапраўды прыдалася. Карацей кажучы, асабіста мне дадзеная загадка насуперак чаканням асаблівых клапот не прынесла.

Над чацвёртым заданнем я разважаў наступным чынам: «Ф. У. Р., нясвіжская Мельпамена, і М. К. Р. «С», аўтар сапраўднага бестсэлера ХVІІ стагоддзя і не толькі пра падарожжа ў Святую зямлю, былі першай парай. Тут не пераблытаеш – прозвішча навідавоку. А. М., славуты паэт, і Я. К. (сапраўднае К. М. М.), абодва аўтары своеасаблівых «анталогій жыцця сваёй эпохі» таксама мелі аднолькавыя прозвішчы. Здаецца неверагодным, але факт, што К. К., які пісаў у тым ліку пра модных шляхцюкоў, і Г. А., вядомы як знакаміты французскі паэт, паходзілі з аднаго роду і мелі-такі агульнае прозвішча». А вось нашыя славутыя паэты Я. К. і М. Б., празаікі М. Г. і Я. Б. займелі самастойнае становішча ў дадзеным выпрабаванні. Я нарэшце выслухаў аўдыёпаведамленне, што запісаныя ў спецыяльную форму адказы правільныя, і перайшоў, так бы мовіць, на пяты ўзровень.

Пасярод пятага пакоя стаяў высокатэхналагічны куфар. Адчыніць яго можна было з дапамогай пароля. На куфары, як у дрэнным анекдоце, ляжаў аркуш, на якім пад словам «Пароль» змяшчаліся літары. Яны ўяўлялі сабой ініцыялы, як у старадрукаваных выданнях. Ад рукі было дапісана: «Дзве спробы». Відаць, Вітаўт Крыніцкі быў велікадушным чалавекам. Я, нядоўга думаючы, увёў у якасці пароля літары, якія бачыў, а чыталася там слова «Пісьмо». На літары «П» быў нібыта букет, на літары «І» – калона, на «С» – зубр, на «Ь» – мужчына і жанчына, якія цягнуліся да столі, на «М» – нібыта русалкі, на «О» – вазон з кветкамі. «Пароль няправільны, – паведаміў куфар. – Апошняя спроба». Мой шарык-спадарожнік абляцеў вакол куфара і схаваўся ў кут. «Аркуш тут невыпадкова, – разважаў я. – Ніякія мінакі сюды не заходзілі. Значыць, адгадка ў ім». Я пачаў углядацца ў ініцыялы. Малюнкі былі знаёмыя. Я іх дакладна некалі бачыў. Да таго ж, яшчэ ад аспірантуры я захапляўся дызайнам і неяк выкарыстаў буквіцы С. Стоп. Гэта і ёсць буквіцы С. Але нешта з імі не так. Канешне ж, якія могуць быць ініцыялы з мяккім знакам? Значыць, малюнкі тыя, а літары – не. Я стаў узгадваць аркуш з энцыклапедыі пра С., які ўрэзаўся некалі мне ў памяць. Падобнае часта бывае з шахматнымі кампазіцыямі. Бачыш іх нібы сапраўднымі, нават фігуры можаш перастаўляць. І вось што я ўспомніў. Букет размяшчаўся каля літары «Д», адна калона была ўпісана ў «О», зубр пасвіўся за літарай «К», мужчына і жанчына цягнуліся да столі пад літарай «Т», русалкі абвівалі літару «А», з вазонам жа стаяла літара «Р». Выходзіла слова «Доктар». Доктар вольных навук, доктар лекарскіх навук, проста доктар-ратаўнік ад якой-небудзь хваробы. Няважна. Пароль быў уведзены і ён быў правільным. Куфар адчыніўся, і я дастаў з яго два прадметы. Першым прадметам была непасрэдна кніга, з падранай вокладкай, дзе ад загалоўка засталося толькі «…кніг». Такія кнігі адзін час актыўна выпускалі для дзяцей: выданне начынялася простым механізмам і ператваралася ў кнігу-гульню. Малечы звычайна любяць такое чытанне. Другі прадмет, названы словам «Кнігі», з’яўляўся скрыняй з дыскамі, на якой ад рукі было напісана «12».

Я пералічыў дыскі – іх было 11, таксама са скрыні вываліўся стылізаваны пад дыск, празрысты «нібыта-дыск», які дазваляе астатнім дыскам захоўвацца шчыльна і не псавацца. На дне куфара ляжалі страшэнна старыя батарэйкі. Аўдыёголас паведаміў: «Выпрабаванне пройдзена. Выходзіць па ўказальніках».

Па ўказальніках я выходзіў недзе хвілін пяць і ўвесь час перабіраў у галаве: «Чаму 12, калі дыскаў 11? 12 чаго? Дзён? Подзвігаў Геракла? Апосталаў? Месяцаў? А можа, 12 элементаў?..» Нарэшце я выйшаў са сховішча і апынуўся на другім баку балота. Ужо сцямнела. Падарожжа па падбалоцці было грандыёзным. Шчаслівая Рагнеда пяшчотна абняла мяне і пацалавала.

– Ну як? – спытаў Брачыслаў.

– Усё добра, – задаволена сказаў я.

– Ведаю, – агаварыўся Брачыслаў. – У сэнсе, бачу. Паказвай кнігу.

Я аддаў брату Рагнеды ўсё, што вынес са сховішча.

– Толькі гэта нейкае ламачча, – прапанаваў я сваю версію. – Наўрад ці працуе там штосьці. Яшчэ напісана, што дыскаў 12, а іх 11 і нейкі «недадыск» – дапаможны матэрыял для пакавання дыскаў.

– Дарэчы, цікавая думка, – падхапіў мае словы Брачыслаў.

– Якая думка? – перапытаў я.

– Ну, гэта, пра дыскі… Добра, усё праверу. Паехалі да цябе на кватэру. Там будзе зручней.

Я зрабіў выгляд, што зразумеў Брачыслава. Але мяне насамрэч больш цікавілі абдымкі Рагнеды, якая справядліва спытала свайго брата:

– А што далей? Ты ж абяцаў шыкоўны план, калі мы дастанем кнігу. Толькі не кажы, што ты хочаш бясхітрасна, быццам злодзей з комікса, заваяваць увесь горад неверагоднай зброяй, я ў гэта не паверу.

– Навошта так прамалінейна… Трэба проста склікаць Другі ўсегарадскі сход і там вырашыць нашыя праблемы, – не адрываючыся ад «Кнігі свядомасці», адказаў Брачыслаў.

– Гэта нейкае глупства. Шаноўныя людзі не пойдуць на другі сход, нават калі мы іх ласкава запросім. Абкрадзі лепш банк з гэтай зброяй ці давай засунем яе назад у сховішча ад бяды, – з надзеяй сказала Рагнеда.

– Сапраўды, Брачыслаў, твой план слабаваты, – падтрымаў я каханую. – У галоўных гараджан зараз няма ніякай прычыны збірацца на сход.

– Гэта зараз, а што будзе праз пяць хвілін, ніхто з людзей ведаць не можа. Ці не так? – адбіў нашыя напады Брачыслаў і прапанаваў: – Паехалі лепш дадому, адпачнём, пераначуем – болей пачуем. Так, здаецца, гавораць у разумных старажытных казках?

І мы паехалі правяраць, ці бываюць выключэнні з агульнага правіла і ці такі на самой справе глыбокі фальклор.

3

Пасярод ночы мне пачулася, што нехта размаўляе ў маёй хаце. Лілася не то музыка, не то расказвалі гісторыю, не то міфічны мастак ствараў перад маімі вачыма неверагодную карціну. «Напэўна, здаецца», – падумалася мне. Калі сон слабаваты, так бывае. Але такі мой стан крыху зацягнуўся: я нібыта спаў і адначасова разумеў, што мой мозг прачнуўся і працуе напоўніцу. Я стаў думаць над тымі нашымі дзеяннямі па аднаўленні «Таварыства кнігалюбаў». Здавалася, што гэта адзіны спосаб назаўсёды злучыць нас з Рагнедай. Я пачаў успамінаць усё, што ведаў, шукаць адказы ў літаратурных і калялітаратурных сюжэтах, літаральна паўсюль. А хто шукае, той заўсёды знаходзіць, няхай і не абавязкова тое, чаго прагнуў. І падчас такога роздуму-экспромту нейкая ледзь прыкметная ідэя-прывід кранулася маіх успамінаў.

Аднойчы, яшчэ школьнікам, я арганізаваў грандыёзны падман. Я зрабіў па схемах і малюнках косткі дыназаўра з касцей свінні. І так удала распавёў, дзе і як іх знайшоў, так давёў перспектывы ад «знаходкі», што маёй настаўніцы ледзьве не далі медаль за найбуйнейшае археалагічнае адкрыццё ў горадзе. І толькі камісія пры Акадэміі засумнявалася ў заходцы і зрабіла яе аналіз. Што было пасля, узгадваць не хочацца. Скажу толькі адно: больш такіх спектакляў я не ўчыняў.

Я зразумеў, што патрэбна амаль бязвінная містыфікацыя, якая дапаможа сабраць шаноўных гараджан на сход. Так, на Другі сход. Як я адразу не дацяміў, якая гэта неверагодна геніяльная ідэя Брачыслава: сабраць Другі сход, на якім можна па душах, але з веданнем справы абмеркаваць важнасць, нават неабходнасць «Таварыства кнігалюбаў». Дзякуй Брачыславу за ідэю, гэтым хлопцам можна толькі ганарыцца.

Я ляжаў на ложку ў нейкім дзіўным шчасліва-закахана-спакойна-ўзрушаным стане, недзе паміж сном і явай. Упершыню, напэўна, за ўсё жыццё я ведаў, куды ісці, што шукаць, для чаго змагацца і дзеля каго старацца. Часам мне здаецца, што я нават не заснуў той ноччу, але раніцай быў бадзёры, нібы праспаў два дні запар. У галаве, як пчолы, раіліся тыя ж думкі-словы-вобразы: дыназаўры, спектакль, таварыства, кніга, літаратура, міфалогія, тэлевізар, інтэрнэт… Вялізнай сілай волі я адкінуў гэты шум, які, шчыра скажу, стаў мне падабацца. Праз нейкі час у мяне пачала выяўляцца сапраўдная п’еса на дзве дзеі. Дзея першая – падрыхтоўчая і дзея другая – кульмінацыйная. Карацей, я выкарыстаў усё: і што ведаў, і што не. І да таго ж не баяўся рызыкнуць. Можа, і дарма, але не баяўся.

Пад раніцу план дзеянняў быў гатовы. На маю думку, у нас з’явіўся не такі ўжо і прывідны другі шанец. Я ўявіў, што гуляю выдатную шахматную партыю. І ў гэтай партыі я – чэмпіён свету, і як чэмпіён пралічыў усе магчымыя варыянты, усе камбінацыі і нечаканасці. Але «чэмпіён» забываўся толькі на адно: з ім гуляе прэтэндэнт на званне, які лёгка пераўзышоў усіх магчымых супернікаў…

Навіна дня

Калякніжныя ноу-хау (галоўны партал спажыўцоў)

Наш партал прапаноўвае вам чарговы агляд найбольш цікавых новых прадуктаў. Не ўвесь жа час чапляцца за беззваротна састарэлае, як, напрыклад, папяровая кніга, якая захапіла нас апошнімі днямі. Рэтра – гэта добра, але варта падумаць і пра сённяшні дзень, а яшчэ лепш – пра светлае заўтра. Наша тэма, як вы маглі здагадацца, – калякніжныя ноу-хау.

Пятым па спісе ідзе мабільны дадатак, які на аснове традыцыйных сюжэтаў стварае па запыце бацькоў новую казку паводле вашых налад. Усім бацькам абавязковае для ўжывання: толькі правераныя сюжэты. Спасылка^3.

Чацвертае месца займае архіў найлепшых тэлепраграм пачатку ХХ стагоддзя. Неверагодныя факты, рэдкія кадры, эксклюзіўныя гісторыі. Спецыяльная цана толькі на суткі! www.таварыства-кнігалюбаў.бел/archive/www.таварыства-кнігалюбаў.бел/archive/

Працяг гульні пра Александрыйскую бібліятэку, якую зноў неабходна знішчыць, пакуль адтуль не павылазілі… А вось хто ці што павінна адтуль павылазіць, вы з задавальненнем даведаецеся самі. Праверана на сабе. І гэта трэцяе месца. www.таварыства-кнігалюбаў.бел/game/www.таварыства-кнігалюбаў.бел/game/

Пад другім нумарам хаваецца сервіс, які дазваляе скараціць любы фільм да патрэбнай вам колькасці часу. І зусім без страты сэнсу. Карыстайцеся. Час – гэта неаднаўляльны рэсурс: www.таварыства-кнігалюбаў.бел/film/www.таварыства-кнігалюбаў.бел/film/

Першае месца і залаты медаль нашага агляду атрымлівае прыстасаванне «Кароткі змест». Толькі не паказвайце настаўнікам, а проста карыстайцеся і эканомце свой дзень на першачарговыя справы: www.таварыства-кнігалюбаў.бел/zmest/

Дзякуем за ўвагу! Упэўненыя, што нашы агляды заўсёды карысныя для вас. Яшчэ больш матэрыялаў тут: www.таварыства-кнігалюбаў.бел Таксама прымаем заяўкі на тэмы аглядаў, якія вас цікавяць: www.таварыства-кнігалюбаў.бел

Да хуткай сустрэчы!

Чытайце пра новы гаджэт ад кампаніі «Регистр» www.таварыства-кнігалюбаў.белwww.таварыства-кнігалюбаў.бел, які літаральна за дзве гадзіны набылі 10 000 000 чалавек. 30 209 212 праглядаў 3 000 419 каментароў

Глава шостая

Стварэнне легенды, або Першая дзея плана

Некаторыя рэчы і кнігі з’яўляюцца з глыбіні вякоў у нечакана патрэбны час. Напрыклад, «Слова пра паход Ігаравы». Яго арыгінал раптоўна згарэў, і да сённяшняга дня ідзе спрэчка, ці з’яўляецца гэты твор узорам літаратуры ХІІ стагоддзя. Да таго ж, як бы ні развіваліся навука і адукацыя, людзі працягваюць шчыра верыць у старажытныя, часам дагістарычныя забабоны. Гэта, канешне, можна паспрабаваць растлумачыць у навуковых тэрмінах, а потым прыдумаць план выкаранення старога, але такія мерапрыемствы, здаецца, ужо былі ў гісторыі чалавецтва. Тым не менш, сёння, як і заўчора, да старых міфаў, легенд і паданняў увесь час дадаюцца новыя: пра жывыя машыны, пра іншапланецян, пра магутную даўнейшую зброю, пра сакрэтныя тэхналогіі і таму падобнае. Вось гэта я і вырашыў выкарыстаць у сваіх мэтах.

Той раніцай мы прачнуліся рана: я пастараўся. Спаць зусім не хацелася, я адчуваў наплыў сілы, упэўненасці. Папярэдняя ноч сапраўды была нейкім дзівам, містычным адкрыццём. Брачыслаў жа маё ўзрушэнне падтрымліваў праз намаганні. Было бачна, што ён толькі што прыснуў, а я няветліва перашкодзіў яго сустрэчы з Марфеем. Рагнеда была ў гуморы. Яна апранула вытанчаны халат, які прадбачліва прыхапіла ўчора з сабою, і рабіла выключную каву. Я вырашыў не цягнуць ката за хвост і расказаў пра свой начны план.

– Рызыкоўна! – засумнявалася Рагнеда.

– Вельмі рызыкоўна! – падтрымаў Брачыслаў.

– Надзвычай рызыкоўна! – згадзіўся я. – Але гэта шанец. Мы можам і выйграць.

– А можам і не… – працягнула мой сказ Рагнеда.

– Але паспрабаваць варта, – чамусьці задаволена выказаўся Брачыслаў. – Проста трэба мець запасны план. Напрыклад, паставіць дзяжурную машыну. Калі што не так – у машыну і выязджаем з горада. І хаваемся ў сховішчы.

– Ідэя нядрэнная, – пагадзіўся я. – Але лепш трымаць напагатове «Кнігу свядомасці». Яна нас і абароніць. Брачыслаў, ты, дарэчы, разабраўся з ёю?

– Не зусім, – бадзёра запярэчыў Брачыслаў. – Карацей, дадзеную частку я цалкам бяру на сябе. Усё, што датычыцца плана Б, пакідайце мне.

– Хіба што такім чынам, – неахвотна пагадзілася Рагнеда. – Давайце рызыкнём! А раптам выйдзе, як у людзей.

Рагнеда і Брачыслаў даволі легкадумна падтрымалі маю вельмі авантурную прапанову, а такая акалічнасць павінна была насцярожыць разумнага чалавека, але не закаханага.

Пасля размовы мы пачалі праводзіць у жыццё нашы планы. Якія планы? Я яшчэ не распавёў? Тады слухайце, што мы зрабілі на так званым падрыхтоўчым этапе.

Спачатку Брачыслаў абвясціў, што «размарозіў» свой «рахунак на чорны дзень» і купіў праз інтэрнэт добрую машыну. Яна была непрыкметная, стаяла ў патрэбным месцы і ў ёй можна было без перашкод даехаць да сховішча. Ды і шукаць уцекачоў пад балотам ніколі не здагадаюцца, як запэўніваў Брачыслаў. Рагнеда ўзяла кніжку «П. Р», у якой я знайшоў чэк, і змясціла на вокладцы назву «Будучыня нашчадкаў». Брачыслаў тым часам улез у базу бібліятэкі і адзначыў, што вышэйназванае выданне я здаў. У рэестр той жа бібліятэкі брат Рагнеды ўнёс звесткі пра старажытны рукапіс з прадказаннямі для нашага горада пад назвай, якую наклеіла Рагнеда. Потым хлопец адзначыў, што рукапіс беззваротна знік, хутчэй за ўсё падчас пажару. Дапісаў, што захаваўся толькі няпоўны спіс твора ды аблічбаваная старонка, якую мы разам з братам маёй каханай намалявалі недзе за гадзінку. Яшчэ мы стварылі спецыяльны артыкул пра гэтыя прадказанні, які нібыта напісаў адзін славуты мясцовы вучоны гадоў каля пяцідзесяці таму і апублікаваў у самай сапраўднай навуковай газеце, пазнаёміцца з якой зараз было немагчыма: перапрацавалі як макулатуру.

Далей мы хуценька звярсталі невялічкі сайт, прысвечаны ўжо славутаму зборніку прадказанняў «Будучыня нашчадкаў». Назва, канешне, не самая выбітная, але часу доўга выдумляць ды вычварацца не хапала. На сайце распавядалася пра кнігу, гісторыю яе знаходкі, вывучэння, прыводзіліся матэрыялы з аўтарытэтнай гарадской бібліятэкі, расказвалася пра даследчыка вядомага помніка гісторыі горада. Былі там і цікавыя факты, звязаныя і амаль не звязаныя з кнігай. І самае галоўнае – прыводзіўся тэкст захаваных прадказанняў. А таксама іх «экспертная», гэта значыць, патрэбная нам, расшыфроўка. Прадказанне, адмыслова зробленае вершаваным, каб наганяць яшчэ большую таямнічасць, выглядала так, як прыведзена далей. Выдумлялі мы яго не так доўга, як хацелася б, таму выйшла не настолькі ладна, за што і просім прабачэння. [не хапае папярэдняй старонкі]

Несправядлівы чэк палае, І толькі той, хто кнігу мае,

Уладу дзейсную трымае.

Вазьмі сапраўдны чэк і кнігу

Ды атрымай [тэкст пашкоджаны].

Пад фрагментам прадказання мы напісалі тлумачэнне.

[расшыфроўка]

Прадказанне гаворыць, што сапраўдны ўладар, ці кіраўнік горада, павінен мець пэўную старую кнігу, у якой быў схаваны чэк. Кніга і чэк павінны быць атрыманы справядліва, напрыклад, на нарадзе самых уплывовых людзей горада. Калі кніга ці чэк захоплены самавольна, чэк, паводле старажытнага тэксту, самастойна згарае і аднаўляецца ў кнізе.

Папярэдняя старонка невядомая. Пашкоджаны фрагмент, верагодна, змяшчаў словы «уладу мігам».

Такім чынам, сапраўдны ўладар горада павінен мець старую адпаведную кнігу, у якой схаваны чэк, інакш яго ўлада можа імгненна стаць несапраўднай.

Невялікія нататкі пра кнігу «Будучыня нашчадкаў» і спасылкі на спецыяльны сайт мы ў велізарнай колькасці распаўсюдзілі ў розныя сацыяльныя сеткі, не забыліся пра блогі ды сайты навін і, нарэшце, адправілі на тэлебачанне. Чытачы, гледачы ды слухачы з цікавасцю адгукнуліся на такую навіну. Як я і спадзяваўся! Пайшло актыўнае абмеркаванне ўнікалькай кнігі, выказваліся самыя розныя меркаванні. Праз некалькі гадзін кожны другі інтэрнэт-рэсурс хвалявала пытанне: «Хто кнігу мае?»

Па тэлевізары і ў інтэрнэце ўвесь вечар паказвалі сюжэты тыпу «"Будучыня нашчадкаў" – сімвал і пацверджанне ўлады», «Легенды ажываюць», «Прадказанні здзяйсняюцца», «Хто сапраўдны ўладар горада? Кніга пакажа!». Мы дасягнулі сваёй першапачатковай мэты: пра легенду ведалі ўсе. Містыфікацыя ўдалася!

Насамрэч я і цяпер, праз столькі год, дзіўляюся, з якой хуткасцю інфармацыя лётае па свеце, з якой настойлівасцю яна імгненна захоплівае розумы, з якой упэўненасцю сцвярджае, што яна самая-самая што ні на ёсць сапраўдная і правераная. Пры гэтым неаспрэчнай праўдай сёння можа быць адно, а заўтра зусім супрацьлеглае, што не выклікае ніякіх супярэчанняў. Проста шалёная плынь размытых звестак гэтаксама змывае ўчарашняе, як і прыносіць новае: без ваганняў, аператыўна і вельмі якасна. А запамінаць штораз нейкія звесткі няма сэнсу: не ўлезе ў галаву. Ды і якія праблемы – на гэта ёсць інтэрнэт.

Я разам з Рагнедай прайшоўся па цэнтральнай вуліцы: людзі абмяркоўвалі толькі зборнік прадказанняў. У топе тэм блогаў таксама вісела наша складзеная кніжка. Большасць жыхароў паверыла ў легенду, якая за непрацяглы час стала часткай жыцця, неабходнасцю. І гэту неабходнасць я трымау ў сваіх руках. Гэта быў мой джокер, мой шанец.

Першая частка плана прайшла даволі гладка. І пакуль тэлевізар ды інтэрнэт не перайшлі на новыя тэмы, варта працягваць пачатае. І працягваць як мага хутчэй, каб паспець да новай навіны дня. Трэба было хапаць запланаваную ўдачу за віртуальны хвост.

Я ўзяў візітоўку Святаполка, якая валялася на маім пісьмовым стале, і патэлефанаваў яму. Спадар Святаполк крыху здзівіўся, што я намаляваўся на небакраі, але сустрэцца са мной згадзіўся. Ён як-ніяк быў вінаваты: пройгрыш у спрэчцы даражэй за грошы. Мы пагаварылі ў парку. Я прапанаваў дапамагчы з «кнігай улады», якая падняла неверагоды шум у горадзе.

Святаполк зацікавіўся і адразу прапанаваў яе купіць. Я сказаў, што такія важныя кнігі прадаваць проста так нельга, і папрасіў арганізаваць сустрэчу з важнымі людзьмі, падобную на аўкцыён, нават таямнічую нараду, каб вырашыць, каму варта аддаць такі скарб. Я падкрэсліў, што патрэбны нашчадкі ці пераемнікі ўсіх, хто прысутнічаў на Першым гарадскім сходзе. Святаполк, здаецца, засумняваўся ў маёй прапанове, але згадзіўся выканаць просьбу. Што робяць з людзьмі даўгі! Добра, што я ўсё-ткі наведаў мільярдэра N. Такім чынам, сустрэча наконт прадказанняў з кнігі «Будучыня нашчадкаў» з самымі ўплывовымі людзьмі горада была запланавана ўжо на заўтра. Спрацаваў аўтарытэт Святаполка як аднаго з членаў дванаццаці самых уплывовых людзей горада – карацей, членаў своеасаблівай таемна-афіцыйнай рады.

Ноччу падступіў мандраж. Ахапілі сумненні. Не спалася. Але адмовіцца ад пачатай гульні я не мог, нібы нявопытны гулец, які імкнецца адыграць сваё. Рагнеда рабіла выгляд, што салодка глядзіць сны, але таксама, напэўна, перажывала. Здавалася, мяне абрабуюць, бо пад вокнамі пачалі хадзіць дзіўныя людзі. Але дзверы ніхто не ламаў, таму нават прымроілася, што незнаёмцы на вуліцы мяне ахоўваюць. Аж смешна стала. Гэты дурны смех перабіў маю паніку, я ўспомніў пра ўчарашнія адкрыцці і яшчэ раз упэўніўся, што ўсё раблю правільна і ў выніку мяне чакае толькі перамога. І ніяк інакш.

Брачыслаў быў надзвычай спакойны. «Вось жа найцішэйшае балота, – выскачыла з галавы думка, але нейкіх глыбокіх вывадаў з яе не атрымалася. – Брачыслаў жа мяне ўсім сэрцам падтрымлівае, дапамагае, чым можа, ён не дасць у крыўду каханага сваёй сястры. Ды і чым гэты звычайны, хай і надта разумны хлопец зможа мяне пакрыўдзіць?» І ў цэлым такое меркаванне было справядлівым. Раскадроўку заўтрашняга дня я трымаў у галаве.

Я заснуў пад тэлевізар. Начны эфір завяршала ток-шоу на тэму: «Каму трэба ўручыць кнігу ад горада?». Гаварылі таксама, што некаторыя энтузіясты зноў вярнуліся ў бібліятэкі, каб знайсці легендарнае выданне. Горад хваляваўся. Людзі чакалі, што адбудзецца нешта непрадбачанае. Безнадзейнае адчуванне страшнага і непапраўнага, пераможанае трыццаць гадоў таму, зноў спакойна сабе прарасло, як быццам нікуды і не знікала… Варта было толькі ўнесці ўгнаенне.

Першая дзея ўдалася, але гэта ўсяго толькі першая дзея…

Брачыслаў і Рагнеда

Я доўга нічога не занатоўвала, але сёння мне вельмі захацелася перанесці ўбачанае на паперу. Магчыма, маё сведчанне можа каму-небудзь спатрэбіцца. Да таго ж я такім чынам магу завочна пагаварыць з маімі дзецьмі. Рагнеда і Брачыслаў заўсёды занятыя, таму не маюць шмат часу. У гэтым я сама крыху вінаватая: трэба было больш часу аддаваць ім, а не сваім праблемам. Але ж і яны, безумоўна, павінны клапаціцца пра мяне. На справе выходзіць як выходзіць, вось і даводзіцца выкарыстоўваць хітрыя ратункі ад адзіноты. Тэлевізар і інтэрнэт у гэтым не памочнікі. А зараз пра ўбачанае…

Аднойчы… Пішу і лаўлю сябе на думцы, што пачынаю аповед, нібы казку. Так і хочацца дадаць: «У трыдзявятым царстве». Дык вось, аднойчы Рагнеда і Брачыслаў сустрэліся на тым жа месцы, дзе Вітаўт адкрываў ім таямніцу «Кнігі свядомасці». Яны пасядзелі на лаве, паўспаміналі дзяцінства, Рагнеда паўшчувала Брачыслава за тое, што ён зноў без працы. І вось тут Брачыслаў закрануў нечаканую, ці нават усё жыццё чаканую, тэму.

– Надакучылі мне гэтыя працы, – даверліва сказаў Брачыслаў. – Давай лепш адновім «Таварыства кнігалюбаў». Уяві, як бы ўзрадаваўся наш бацька ад такой справы.

– Кінь дурное, браце, – усміхнулася Рагнеда. – Гэта ўсё мары. Ды і бацька даў запавет – не чапаць і не ствараць моцнай зброі.

– Мы і не будзем, – пачаў даводзіць сваю пазіцыю Брачыслаў. – Мы нанова адкрыем «Таварыства кнігалюбаў» і будзем імкнуцца да пашырэння кніжнасці. Будзем рабіць тое, чым афіцыйна займалася таварыства Вітаўта Крыніцкага. Памятаеш, у сховішчы бацька сказаў: «Я буду ўдзячны, калі вы адновіце маю арганізацыю, толькі дзеля мірных мэтаў».

– Памятаю. Але ж бацька папярэджваў, што аднаўляць трэба толькі тады, калі будуць спрыяльныя ўмовы і адпаведныя магчымасці. А дзе яны? – слушна сказала мая дачка.

– За гэта не бядуй. Умовы і магчымасці можна стварыць. Нам проста патрэбныя грошы, якія можна зняць з чэка бацькі, – падводзіў да сваёй думкі Брачыслаў.

– Дык чэкі ж пустыя! – заўважыла Рагнеда.

– Для гэтага існуюць галава, рукі і інтэрнэт, – пажартаваў сын.

– Дапусцім, што ты ўзламаеш банк, але хто забярэ гэтыя грошы? Там жа забаронена, каб мы прадстаўлялі чэкі, – умова бацькі, – запярэчыла Рагнеда.

– Дык хай твой каханы Усяслаў прадставіць, – бестактоўна сказаў Брачыслаў.

– Усяслаў? – зачырванелася Рагнеда. – Ён тут пры чым?

– Рагнеда, можаш не чырванець, – супакоіў старэйшы брат, – табе ўжо не сямнаццаць гадоў, а тое, што ў вас, мякка кажучы, сімпатыя, ведаюць усе. У вас на факультэце нават стаўкі прымаюць: ажэніцеся вы ці не, а калі ажэніцеся, то калі.

– Кахаць – не мышку па стале цягаць, – успомніла Рагнеда старое народнае выслоўе.

– Можа, час вас злёгку падштурхнуць адзін да аднаго і паглядзець, што з таго выйдзе, а то будзеце ўсё жыццё кахацца ў лістах і думках, нібы героі сярэднявечных раманаў? – падсумаваў Брачыслаў.

– Можа, ты і правы, – усхвалявана сказала Рагнеда. – Але ж проста прыйсці і ўсё яму сказаць будзе зусім недарэчна.

– Цалкам згодны, таму ёсць стопрацэнтны план. Нават калі ён раптам не здзейсніцца, Усяслаў зможа дастаць кнігу са сховішча – адукацыя дазваляе. Ды і чалавек ён, нягледзячы на пэўныя недахопы, даволі прыстойны, – працягваў Брачыслаў.

– Яшчэ які прыстойны, – падхапіла думку Рагнеда, – але ж тата наказаў, каб зброю не даставалі і не выкарыстоўвалі.

– Так, не даставалі і не выкарыстоўвалі, калі на гэта не будзе аб’ектыўнай патрэбы. Прычыны ж у нас, як мінімум, дзве: аднаўленне таварыства, каб адрадзіць кнігі, і падрыхтоўка да хваляванняў у горадзе, а лепш папярэджанне іх, – Брачыслаў вельмі стараўся пераканаць Рагнеду.

– А чаму ты лічыш, што будуць хваляванні? – спытала Рагнеда.

– Таму што ўжо прыйшло новае пакаленне, не навучанае памылкамі папярэдняга, – нібыта мудрасць паведаміў Брачыслаў. – Усё паўторыцца. Але ты ў любым выпадку ў выйгрышы: таварыства будзе адноўлена і тваё вялікае каханне нарэшце будзе праверана па-сапраўднаму.

– Сапраўды, – згадзілася Рагнеда. – Ты ўмееш глядзець наперад. Але што мы будзем рабіць, калі адновім «Таварыства кнігалюбаў»?

– Пра гэта не турбуйся, – з палёгкай прамовіў Брачыслаў. – Я люблю і ўмею пісаць сцэнарыі, таму з нашым таварыствам усё будзе ў парадку: зброю мы, безумоўна, вырабляць не будзем, але ўплываць на грамадства і крыху зарабіць зможам. Самае простае – гэта створым цыкл перадач, кіно, шоу.

– Сцэнарыст ты, канешне, не прызнаны, але камбінатар яшчэ той, – пакпіла з брата Рагнеда. – Усё роўна губляць амаль няма чаго і хочацца якіх-кольвек перамен. Давай рызыкнём! Толькі лепш абысціся без «Кнігі свядомасці».

– Я з табою згодны… Добра. Тады заўтра ў нашым сакрэтным месце абмяркуем дэталі плана, – прапанаваў Брачыслаў, які, трэба прызнаць, меў уплыў на сваю сястру. – І пачнем рухацца наперад, да зор.

– А зараз паназіраем за хараством наваколля, як некалі ў дзяцінстве, – прапанавала Рагнеда.

І яны доўга глядзелі на прыроду, нібыта стараліся спасцігнуць яе простым позіркам. Медытацыя нейкая. Я зрабіла выгляд, што не чула гэтую размову. Зацікаўленыя асобы не павінны ведаць пра яе, ды і пра мяне яны, пэўна, даўно забыліся: столькі год мінула. Дзеці – гэта самае галоўнае, што засталося ў маім жыцці. Я вырашыла іх абараняць, вырашыла не перашкаджаць ім, няхай і вельмі хацелася ўлезці. Але што я магу: пільнаваць людзей праз камеры? Дык Брачыслаў даўно сабраў сабе такую ж цацку, нават лепшую. Я паабяцала сабе сачыць за справамі маіх Брачыслава і Рагнеды толькі праз СМІ. Што з людзьмі робяць каханне, любоў, узрост…

Навіна дня

Яшчэ адна кніга (галоўны партал горада М.)

Толькі мы перажылі «чэк» і «бібліятэкі», як на нас напала новае няшчасце. Усе магчымыя крыніцы наперабой паведамляюць пра кнігу «Будучыня нашчадкаў» – таямнічае выданне, якое паводле легенды павінна гарантаваць уладу яго ўладальніку. Такое адчуванне, што горад апанавала дзіўная «кніжная» хвароба. Але вернемся да тэмы нашай размовы. Што ўяўляе сабою новая сенсацыйная гісторыя з кнігаю насамрэч? Меркаванні экспертаў падзяліліся. Адны лічаць гэтую справу чарговым жартам, другія – правакацыяй, трэція – недарэчным паданнем, чацвёртыя – старажытным сімвалам улады, пятыя – выпрабаваннем і г. д.

Падрабязныя каментарыі глядзіце на нашым канале: www.таварыства-кнігалюбаў.бел/jashche_adna_kniha_analityki/www.таварыства-кнігалюбаў.бел/jashche_adna_kniha_analityki/

Можна доўга разважаць над сутнасцю кнігі «Будучыня нашчадкаў» разам з нашымі шаноўнымі спецыялістамі, аднак бясспрэчна тое, што падобныя звесткі выклікалі пэўнае непатрэбнае хваляванне ў грамадстве і негатыўна паўплывалі на прадукцыйнасць працы нашых прадпрыемстваў.

Мы, канешне, падтрымліваем плюралізм думак, але са свайго боку спадзяёмся, што кніга ў бліжэйшы час будзе знойдзена і сапраўдны ўладар горада проста замацуе сваё законнае становішча.

Вазьмі сапраўдны чэк і кнігу

Ды атрымай уладу мігам.

Трымайце руку на пульсе сітуацыі разам з намі. Спонсар артыкула – выдавецтва «Регистр»: www.таварыства-кнігалюбаў.бел/sponsar/www.таварыства-кнігалюбаў.бел/sponsar/ 82 520 007 праглядаў 38 114 823 каментароў

Глава сёмая

Авантура майго жыцця, або Непаўторнае шоу

Мы выйшлі на вуліцу. Дзе-нідзе людзі чыталі што б вы падумалі? Кнігі! Мяне гэта радавала, Рагнеду таксама. Інэрцыя ад гісторыі з чэкам у бібліятэцы дала такія-сякія вынікі для нашай будучай справы – «Таварыства кнігалюбаў». Брачыслаў жа засяродзіўся на дэвайсах.

Сустрэча з галоўнымі людзьмі горада павінна была прайсці ў канферэнц-зале галоўнай бібліятэкі, якую чамусьці называлі дыямантам ведаў. Туды мы, як вы ўжо здагадаліся, і ішлі. Побач з бібліятэкай мітусіліся чытачы. Успаміналіся дзяцінства, маладосць, захапленне літаратурай. Тады на чытанне яшчэ была нейкая мода, нібыта чарговая форма пратэсту супраць старэйшага пакалення, хітры спосаб паказаць сваё іншадумства. Але паціху ўсё згасала і імкнулася да нуля. Цяпер я пачаў здагадвацца, што ўсё здаралася не проста так, што ўсё было не выпадкова, што звычайна ва ўсім ёсць свае наступствы і вынікі. Аднак часам пра апошняе мы анічога не ведаем. Нават не верыцца, што ўсяго нейкіх сто—сто пяцьдзясят гадоў таму, а можа, і крыху больш, калі розныя электронныя прылады толькі прыдумвалі і людзі чыталі сапраўдныя папяровыя кніжкі. І так сапраўды было. І было нядрэнна. Ды ўжо каляровыя тэлевізары паказалі, што чытанне можа саступіць першынство іншым спосабам баўлення вольнага часу. А зараз раптоўна з’явіліся перадумовы для таго, каб кніга ўзяла маленькі рэванш. І я быў часткай гэтага. Я дакранаўся да гісторыі кнігі, злучаўся з ёю.

Ды размова не пра тое. Нешта гнала мяне наперад, і гэтым «нешта» я лічыў каханне. Я быў гатовы да ўсяго. Так мне здавалася. Наша невялікая каманда прыйшла на сустрэчу загадзя. Мы падрыхтавалі месца. У сярэдзіне імправізаванага кола паставілі крэслы для запрошаных гасцей: выйшла нешта накшталт сцэны. Там размясціўся я. Рагнеда прыстроілася каля выйсця, каб у выпадку форс-мажора выключыць святло для ўцёкаў у машыну, якая прадбачліва стаяла каля ўваходу. Для чаго патрэбна была тая машына, сённяшнім розумам я не разумею. Дабегчы да яе не ўдалося б аніяк. Напэўна, я замнога начытаўся і наглядзеўся розных дэтэктываў і баевікоў. Брачыслаў схаваўся недалёка ад Рагнеды ў цёмным закутку. «Першай нашай перамогай было тое, што ўсе, каго я запрасіў дзякуючы Святаполку, прыйшлі. Значыць, яны былі зацікаўлены ў тым, каб аб’явіць сябе адзінаўладнымі валадарамі горада, або нешта чулі пра «Кнігу свядомасці». Значыць, яны шукалі як мінімум адну з дзвюх кніг і не знайшлі ці не рызыкнулі знайсці яе. Малаверагодным здавалася тое, што шаноўныя ўдзельнікі нашага мерапрыемства ўсяго толькі высакародна выявілі павагу да гісторыі горада. Насцярожвала і адначасова радавала, што на нас ніхто яшчэ не напаў і не нападае. Магчыма, наша троіца уяўляла такую-сякую значнасць», – падобныя разважанні лезлі ў галаву перад адказнай справай.

Мэр, банкір, мільярдэр N. і іншыя важныя асобы занялі свае месцы. Усе запрошаныя госці незадаволена чакалі, нешта гаварылі сваім памагатым, карацей, рабілі выгляд, што іх адарвалі ад важнай працы. Падстаў адцягваць пачатак другой дзеі плана не існавала. І я ўзяў на сябе ролю шоўмена, як мне і прымроілася той неверагоднай ноччу, калі я адчуў сваю сувязь з Сусветам і атрымаў выдатны план, які мусіў цяпер выконваць. Хацелася абыграць свайго роду вячэрняе ток-шоу з нечаканай развязкай. Няхай, папраўдзе, я толькі прыблізна ведаў, што буду гаварыць і што буду рабіць, бо нешта большае за лекцыю я ніколі да таго моманту не праводзіў, але словы прамаўляліся ўпэўнена ды палымяна, а цела рухалася само па сабе:

– Шаноўнае спадарства! Рады бачыць вас на гэтай сустрэчы! Мы сабраліся тут з нагоды актыўнага абмеркавання грамадствам пэўнай кнігі, у якой змяшчаўся чэк. Я спадзяюся, што вы зацікаўлены ў набыцці гэтай кнігі, бо паводле старажытнай легенды толькі той, хто валодае названай кнігай і чэкам у ёй, з’яўляецца сапраўдным валадаром горада.

– Шаноўныя! – раптам дзёрзка перабіў мяне мільярдэр N. – Але ж чэк у мяне, таму я першы прэтэндэнт на кнігу.

Спадар N. дастаў з кішэні той, самы першы, прынесены мною чэк і паказаў усім. Чаго N. хацеў дасягнуць гэтым, я цалкам не зразумеў: ці то перахапіць ініцыятыву, ці то пажартаваць, ці то яшчэ што-небудзь… Але мы чакалі падобнага ходу. Дакладней, чакалі, што нехта ўставіць свае пяць умоўных адзінак. Як у добрага рэжысёра, у мяне напагатове былі нарыхтоўкі. І першая з іх пайшла ў ход. Брачыслаў націснуў кнопку на сваім камп’ютары – і праз секунду ў руках N. з’явіўся яркі агонь, які спаліў дашчэнту чэк, з якім мяне спадар N. прафесійна надурыў. Гэта ўразіла прысутных. Некаторыя, заўважалася па вачах, нават згаджаліся паверыць у рэальнасць легенды.

– Несправядлівы чэк палае, – шматзначна сказаў я. – Як бачыце, гэты чэк несапраўдны. Сапраўдны ў мяне, – і пасля гэтага, таксама падрыхтаванага выразу, дастаў чэк з кішэні. Больш правільна сказаць, дастаў кнігу з чэкам, тую самую, якую старанна рыхтавала Рагнеда.

Прысутныя зашумелі. Я працягваў:

– Я ведаю, што кожны хацеў бы атрымаць легендарную «Будучыню нашчадкаў». Мы можам правесці аўкцыён, але кожны захоча быць пераможцам, таму ў нейкі момант пачнецца бескантрольная сварка ці нават штосьці горшае. Мы можам правесці спаборніцтва сярод вас, але такія паважаныя людзі будуць не ў роўных умовах, што таксама вымусіць да жорсткіх супярэчнасцей. Мы можам адразу знішчыць адзін аднаго, і той, хто застанецца жывым, атрымае чэк з кнігай і сімвалічны ключ ад горада, але…

– Што за лухта! – выгукнуў нехта з прысутных і паказальна ўстаў. – Я чакаў, што мне пакажуць суперзброю, а тут нейкі клоўн.

А вось гэты ход не ўпісваўся ў мой ідэальны сцэнарый. Я быў перакананы, што ў нашым стагоддзі людзі пачуюць доказы розуму, а не сілы, і адразу згодзяцца на маю кампрамісную прапанову. Але накіраваць сцэнарый на грунтоўную дапрацоўку ўжо было нельга.

– Няхай працягвае, – настойваў зацікаўлены мільярдэр N., чым надзвычай мне дапамог. – Толькі хутчэй, без лішняй рыторыкі.

– Добра, – згадзіўся я і вярнуўся да свайго бязглузднага плана. – Але знішчэнне адзін аднаго – ненадзейная справа. Можна захапіцца і прайграць. А кнопкі «Згуляць яшчэ раз» у жыцці не прадугледжана. Таму ёсць іншы спосаб. Мы можам стварыць арганізацыю, якая аб’яднае нас усіх. Усе стануць валадарамі горада. І назавём гэтую арганізацыю, напрыклад, «Таварыства кнігалюбаў», – я заўважыў, што сімпатыі слухачоў могуць схіліцца на мой бок.

Аднак частка найбольш шаноўных гараджан катэгарычна засумнявалася і выказала незадаволенасць пэўнымі маімі словамі і рухамі.

– Нейкае абы-што, – канстатаваў мэр. – Час спыняць дурны спектакль. У горадзе і так парадак.

– Хай дагаворыць, – папрасіў банкір Святаполк, да якога прыслухаліся іншыя.

Я не чакаў яшчэ аднаго запрашэння, таму паспешліва працягваў, бо яшчэ не ўсё растлумачыў прысутным:

– Арганізацыя будзе афіцыйна папулярызаваць кнігі і кантраляваць іх, займацца ўсім, што звязана з кнігамі. Неафіцыйна ж яна будзе сімвалам улады. Усе кіраўнікі гэтага таварыства, усе вы, будзеце валадарамі горада. Адначасова. І гараджане будуць гэта ведаць і прызнаваць. Кожнаму з малых гадоў гэты прынцып праз кніжкі будзе паўтарацца і паўтарацца, пакуль не стане негалосным законам. На вашых касцюмах будзе выбіта эмблема таварыства, якая будзе выклікаць неверагодную павагу. Кніга, таварыства, чэк, эмблемы стануць сапраўднымі артэфактамі, як у старажытныя часы. Мы можам нават прыдумаць слоган. Напрыклад… – я шпарка перабіраў тое, што калісьці чуў ці дзесьці чытаў, бо такі экспромт не быў запраграмаваны. – Напрыклад, «Той, хто валадарыць… не… валодае кнігай, той будзе кіраваць тымі, хто глядзіць тэлевізар» або «Хто валадарыць кнігай, той валадарыць горадам».

Я пачаў гаварыць многа, што нельга лічыць выдатнай характарыстыкай: не на лекцыі ж. Напружанне ў зале пачало расці. Адзінага меркавання сярод прысутных не назіралася.

– Схапіць яго! – загадаў мэр, фармальна галоўны чалавек у горадзе на дадзены момант. – Гэта мой горад. І толькі я вырашаю, ці патрэбны тут бібліятэкі і таварыствы. Падобныя справы могуць пагражаць дабрабыту гараджан.

Такі імпэт мэра не спадабаўся іншым, таму маленькая пазіцыйная перавага зноў вярнулася да мяне. Астатнія госці амаль не падтрымалі галоўную асобу горада, бо ім карцела раздзяліць уладу, няхай і міфічную.

– Пачакайце, калі ласка, давайце пазнаёмімся з праграмай спадара Усяслава да канца, – заўважыў нехта з прысутных, і яго паслухалі. Мэру прапанова не спадабалася, але ён не рызыкнуў пайсці супраць усіх. Спрэчка магла мець вельмі непрыемныя вынікі.

– Працягвайце, паважаны Усяслаў Вячаслававіч, – папрасіў Святаполк, каб прадухіліць сярод радцаў развагі ні аб чым.

– Арганізаваць таварыства з матэрыяльнага боку вельмі проста. Што нам трэба для бібліятэкі? Вялікі, амаль непрыступны офіс. Для саліднасці. Там, у яго цэнтры, змесцім кнігу і чэк. Паставім суперсігналізацыю. Паўтаруся, афіцыйна будзем распаўсюджваць кнігі, кніжнае чытанне, збіраць рэдкія выданні et cetera. Неафіцыйна – і гэта будуць усе ведаць – уладарыць, дакладней, сімвалізаваць уладу. Тут ёсць і эканамічны эфект: начытаныя гараджане зробяць нашу вытворчасць звышвысокатэхналагічнай. Вялікі плюс. Таму надзвычай неабходна мода на веды, кнігі…

Адкуль я выкапаў такія словы? Хто мне падсунуў такія аргументы? Для мяне і цяпер загадка. Недзе начытаўся, мусіць.

– Я супраць, – больш мякка выказаўся мэр. – Гэта проста лішнія выдаткі.

Мой нібыта ідэальны план супершоу пачаў непазбежна развальвацца. Сам сябе ні за што загнаў у ганебнае становішча…

– Зразумела, – сказаў чалавек у ваеннай форме і спыніў маю «перадачу» проста пасярэдзіне, – але хацелася б давесці шаноўным спадарам, што гэту легенду Вы, спадар Усяслаў, прыдумалі самі і раскруцілі самі. І спрагназавалі таксама ўсё самі. Мае супрацоўнікі ўсё праверылі з вялікай пільнасцю. А дапамаглі Вам вось тая прыгожая дзяўчына і яе родны брат. І кніга Ваша насамрэч не такая і таямнічая. Гэта «П. Р.» – папулярнае шмат гадоў таму выданне для падлеткаў. Старэйшае пакаленне магло яшчэ чытаць яго ў дзяцінстве. Вывучалася некалі ў школе. І чэк падпісваў бацька вашай прыгажуні. Таму можна ў найбліжэйшых навінах паведаміць, што гэтая шумная «Будучыня нашчадкаў» – не больш, не менш, як арыгінальная містыфікацыя. І сцвердзіць, што кніга як з’ява беззваротна састарэла.

Я крыху разгубіўся. Усе мае фігуры трапілі ў пастку, усе камбінацыі былі разгаданыя. Калі шукаеш выйсце са складанай сітуацыі і знаходзіш прыгожы варыянт, часам абмінаем самыя простыя і бясспрэчныя рашэнні. Як я мог забыцца на такі відавочны момант: ваенныя, ці хто яшчэ, маглі ўсё пераправерыць, нават павінны былі ўсё пераправерыць, і яны выканалі сваю работу. Розум адразу адмовіўся прызнаць мой пройгрыш. Інстынкт падказваў, што трэба ратавацца ўцёкамі як мага хутчэй. Але я вырашыў вярнуцца да свайго сцэнарыя і прывесці апошнія доказы, бо Святаполк, як падалося, пачаў гаварыць разумныя рэчы, нездарма ж я яго вучыў:

– Але ж людзі вераць у навамодную легенду, таму даказаць, што яна падробка, будзе надзвычай складана, амаль немагчыма. Легенды памножацца. Усе аргументы «супраць» толькі ўмацуюць веру многіх цікаўных, што ад іх нешта хаваюць. І гэта будзе сядзець у падсвядомасці, аж пакуль дзе-небудзь не выбухне. Людзі могуць паверыць у добра прыдуманую гісторыю яшчэ больш, калі яе забараніць. Таму нам не нашкодзіць і прыстойная містыфікацыя, калі пусціць яе ў патрэбным кірунку. Гэта вам гаворыць былы філолаг. Такім чынам, прапанова спадара Усяслава – гэта добрае Саламонава рашэнне! Усе ў плюсе, – прафесійна падтрымаў мяне дырэктар банка.

Належнага водгуку аргументы майго былога вучня не займелі. Я ведаў, што зараз нас, хутчэй за ўсё, затрымаюць. І ўсё. Нічога добрага ўжо не будзе. Сіла слова, сіла думкі, сіла асветы чарговы раз прайгравала іншым, не такім высакародным сілам. Доўга спадзявацца на літасць лёсу не выпадала. Я не бачыў сэнсу цягнуць і закрычаў:

– План «Б»!

І адразу ж адчуў удар па галаве.

Неверагоднае шоу прайшло з нулявым рэйтынгам. Я канчаткова прайграў. Мая палова шахматнай дошкі была пустой. Застаўся толькі кароль. Прадбачанні паехалі ў адпачынак. Не гуляй з агнём – апячэшся. Аднак я зноў напоўніўся неверагоднымі пачуццямі, у вушах нешта гучала, і я наперакор усяму апынуўся ў нейкім акрыленым стане. Нібы праз сон чуў словы ў зале перамоў. Была гэта размова ці што іншае, я не разумеў, ды і не хацеў: словы проста адбіваліся ў маёй галаве.

– Спіце спакойна. Кніга нікуды не дзенецца [4], – гаварыў немалады чалавек з прафесарскай інтанацыяй.

– Ніхто нічога не чытае; калі чытае, нічога не разумее; калі разумее, адразу забывае [5], – прамаўляў нехта з летуценным голасам.

– Не трэба чытаць шмат кніг [6], – безапеляцыйна паляцела па зале.

– Непрачытаныя кнігі ўмеюць помсціць [7], – заспрачаліся з іншага боку афіцыйнага пакоя.

– Перастаць чытаць кнігі – значыць перастаць думаць [8], – прамовіла асоба з вялікім жыццёвым і творчым багажом.

– Добрыя кнігі не выдаюць усе свае сакрэты адразу [9], – даводзіў таямнічы чалавек, які разумеў, пра што ідзе гаворка.

– Адны ганарацца кожнай напісанай кнігай, я – любой прачытанай [10], – магічнымі гукамі разнеслася ў прасторы.

– Чытаць і не разумець – тое ж, што зусім не чытаць [11], – было сказана настаўніцкім тонам.

– Варта чытаць многа, але не многае [12], – прамовілі рэзка і рытарычна ўзорна.

– Чытанне зрабіла Дон Кіхота рыцарам, а вера ў прачытанае зрабіла яго вар’ятам [13], – нібыта тэатральны актор папрактыкаваўся ў майстэрстве.

– Кніга адкрывае свет [14], – паважна палілося навокал.

– Кнігі – сябры [15], – прагучала з гістарычнай аўтарытэтнасцю.

– Гуслям, княжа, не пішуць законаў [16], – уварвалася ў пакуль не зразумелыя мне прасторы.

Потым на свядомасць наплыў туман. Маё ўнутранае тэлебачанне было на прафілактыцы. Што адбылося, пакуль я ляжаў непрытомны, мне стала вядома пасля абуджэння, праўда, у пераказе…

Успаміны гараджаніна

* * *

Праз некалькі дзён вечарам патэлефанаваў Усяслаў. Ён прапанаваў сустрэцца наконт кнігі «Будучыня нашчадкаў». Мне падалося, што розныя «чэкавыя кнігі» проста ліпнуць да рук гэтага чалавека. Аднак не сустрэцца наконт прадмета, праз які ўвесь горад стаіць на вушах, было недальнабачна. Праз паўгадзіны мы ўжо размаўлялі. Абмен думкамі выйшаў хуткім. Мой былы выкладчык паведаміў, што ў яго знаходзіцца выданне пад умоўнай назвай «Кніга ўлады». Я вырашыў яе купіць, і не за 10 тысяч умоўных адзінак. Такі артэфакт больш карысны за розныя там дзіды ці мячы сярэднявечча. Але Усяслаў катэгарычна запярэчыў. Ён нагадаў мне як нашчадку знакамітага магнацкага роду аб абяцанні. Я ж прайграў яму спрэчку. Я зрабіў выгляд, што цалкам згодны выканаць прайграную паслугу. А тады Усяслаў мне і кажа:

– Збярыце, калі ласка, заўтра ўсіх нашчадкаў радцаў з Першага гарадскога сходу.

Я ледзьве не ўпаў. Нават смешна стала, ды выгляду не падаў. Слова ёсць слова, дык і розум трэба мець. Закамандуе нехта: «Скачы з хмарачоса!» І што? Будзеш скакаць, таму што даў слова? Я дыпламатычна папярэдзіў, што патэлефаную і скажу, ці атрымалася выканаць паслугу. Насамрэч я не збіраўся нікому нічога паведамляць. Мы шчыра развіталіся з Усяславам.

Я толькі прыйшоў дадому, як зноў забарабаніў тэлефон. Гэта быў Кастусь Прайдзісвет:

– Здароў, банкір! Да цябе прыходзіў Усяслаў?

– Прыходзіў, – адказаў я, дзівячыся незразумелым нападам майго сябра.

– Добра. А ты яму паабяцаў дапамагчы? – працягваў задаваць рэзкія пытанні Кастусь.

– Амаль што, – пацвердзіў я з чаканнем новага жарту ад Прайдзісвета.

– Выдатна. Дык чаму не дапамагаеш? – папракнуў Кастусь жартаўліва. – Я, напрыклад, гатовы ісці.

– Ды сумняваюся, што з гэтага будзе штосьці добрае, – стаў сур’ёзна апраўдвацца я. – Кранеш усіх са сваёй прапановай, а там будзе якая-небудзь недарэчнасць. Памятаеш, як у мяне ў банку паказвалі танцы на стале з «чэкам мільярдэра»?

– Сумненні твае маюць, канешне, падставы, але не псуй мне драматургію, – даводзіў сябра. – Ад гэтай кнігі шкоды не будзе, горш дакладна не стане, можам толькі што-нішто выйграць: напрыклад, супакоіць бурленне эмоцый у горадзе.

– Ну, раз ты так кажаш, я табе веру, – пагадзіўся я. Парады Кастуся часта мне дапамагалі, таму свайму сябру я верыў як сабе. – А адкуль ты ведаеш пра нашу сустрэчу?

– Шпіёны, шпіёны, шпіёны. Паўсюль шпіёны, – зноў пажартаваў Кастусь. – Але гэта не па тэлефоне Заедзеш пасля сходу да мяне. Я пакажу табе нешта цікавае.

– Добра, – прамовіў я, бо і сам даўнавата збіраўся заехаць да сябра. Апошнія яго словы падштурхнулі мяне да думкі, што той зноў знайшоў цікавы фільм або тэлеперадачу, бо пасля адлічэння з ВНУ Кастусь Прайдзісвет захапіўся кінаі тэлеіндустрыяй, зрабіў яе сваім хобі. Выглядала гэта так: шаноўны чалавек шукаў у інтэрнэце цікавосткі і паказваў іх мне.

…Каб запрасіць дванаццаць чалавек на сустрэчу, мне спатрэбілася няшмат часу: маё становішча ў горадзе ўжо тады было трывалым і адмовіць мне было б зусім няветліва.

* * *

Я зайшоў у набітую людзьмі канферэнц-залу. Усе запрошаныя былі на месцы разам са сваёй «дружынай». Яны нецярпліва чакалі, навошта іх патурбавалі. Усяслаў пачаў нейкае недарэчнае выступленне: ён расказваў пра кнігу, кнігі, «Таварыства кнігалюбаў», якое чамусьці трэба было стварыць, аб гарадскім ладзе і эканамічных перспектывах. Гучала ўсё не вельмі. Мне нават крыху станавілася сорамна, што я арганізаваў «нештачка». Я дапамагаў, як і Кастусь, аратару, спадару Усяславу, больш канструктыўна данесці свае прапановы. Радцы сталі зласліва паглядаць на мяне, тады на Усяслава. Мэр накіраваў свайго ахоўніка «выключыць» выступоўцу. «Няўжо Кастусь падвёў мяне?» – упершыню падумаў я. І тут загучала не то музыка, не то словы. Мне стала вельмі добра, галава пасвятлела, і я усвядоміў, што прапановы Усяслава могуць быць слушнымі. Усе дванаццаць радцаў сталі абмяркоўваць дэталі…

Навіна абеду

(сервіс хуткіх паведамленняў)

Мы вядзём прамы рэпартаж аб падзеях, якія адбываюцца ў самай вялікай бібліятэцы горада. Паводле нашых крыніц, зараз ідзе Другі гарадскі сход, на якім прысутнічае ўся «рада» – дванаццаць самых уплывовых людзей горада. На жаль, журналістаў у будынак не пускаюць. Але нашыя правераныя людзі сцвярджаюць, што падзея сапраўды грандыёзная, яна трапіць у падручнікі па гісторыі. Спадзяёмся і на тое, што праблемы апошняга часу будуць сёння вырашаны. Усе новыя звесткі ў рэжыме анлайн проста на нашай старонцы: www.таварыства-кнігалюбаў.бел/naviny/www.таварыства-кнігалюбаў.бел/naviny/ 70 316 789 праглядаў 10 100 111 рэпостаў

Глава восьмая

Новы горад, або План «Б»

Кнігі бываюць папяровыя, электронныя, аўдыё. Кнігі бываюць самыя розныя. І няма нічога незвычайнага, што да аб’ектаў, створаных з літар, ставяцца з асцярожнасцю. Гэты інтуітыўны страх зусім невыпадковы. У старажытнай культуры разам са свяшчэннымі кнігамі сустракаюцца выданні цалкам супрацьлеглыя – жудасныя, бязлітасныя, небяспечныя для цела і душы. Кніг часта баяліся, іх забаранялі, палілі на вогнішчах, выпраўлялі, людзей каралі за распаўсюджванне пэўных асобнікаў, за выпуск нядобрасумленных тэкстаў як на паперы, так і ў інтэрнэце, чытачам ставілі абмежаванні па ўзросце, прафесіі і г. д…Я апрытомнеў праз некаторы час. Гасцей ужо не было. Перапужаная і шчаслівая Рагнеда трымала мяне за руку. Брачыслаў стаяў побач, сціскаючы «Кнігу свядомасці», якая была ў абсалютным парадку: сабраная з частак «Кнігі» і «…кніг». Падлік запускаў праграмы, адлюстроўваў лічбу «3». Па задаволеным твары Брачыслава стала зразумела, што ніякую машыну для ўцёкаў ён не рыхтаваў: брат Рагнеды ступіў на найпрасцейшы шлях. Хлопец давёў да толку неверагодную зброю бацькі, ажывіў яе… Што яшчэ хавалася ў Брачыслава, так бы мовіць, у рукаве, заставалася толькі здагадвацца. Стала зразумела, што моц запушчанай кнігі дапамагла Брачыславу ўкласці ў галовы радцаў патрэбную інфармацыю. Нават мой безнадзейны звышрызыкоўны план атрымаўся пераможным і даволі смелым…

– Ну, што… Мы прайгралі? – на ўсялякі выпадак спытаў я, бо сумняваўся ў справядлівасці сваіх меркаванняў. Дарэчы, такі варыянт мог яшчэ мець месца, бо нават па правільных доказах можна зрабіць няправільны вывад.

Рагнеда абняла мяне яшчэ мацней і прашаптала:

– Усё скончылася. Ты малайчына…

У канферэнц-залу якраз зайшлі Святаполк і мільярдэр N., абодва з загадкавай усмешкай на твары.

– Як бы лепш сказаць… Мы захопленыя нашым выкладчыкам! – іранічна сказаў мільярдэр.

Я вельмі здзівіўся гэтым словам. І напэўна, мой выгляд сам задаваў лагічнае пытанне, бо спадар N. працягнуў:

– Так, так! Мы са Святаполкам аднакурснікі. Вы мяне адлічылі з чацвёртага курса. Але асабліва памятаць Вы мяне не павінны, бо я на Вашыя заняткі шчыра не хадзіў. Не было часу.

Перада мною стаялі нібыта іншыя людзі, не тыя, да якіх літаральна некалькі дзён таму я не ведаў, як падступіцца.

– Як аднакурснікі?.. – аўтаматычна паўтарыў я.

– Вось так, – сказаў Святаполк. – Проста ў зацемненых пакоях ды з такім налётам важнасці і таямнічасці далёка не кожны зможа пазнаць у гэтым суровым чалавеку былога юнака, які вучыўся на літаратурнага работніка.

Мяне пачалі напружваць новыя адкрыцці, таму я перайшоў да справы:

– Дык што там са сходам?

– Сходам? – пытальна паўтарыў мільярдэр N. – У іншых абставінах Вы, напэўна, зніклі б ці былі пазбаўлены ўсяго, што маеце. Але гэтая партыя, трэба аддаць належнае, была згуляна даволі добра і зведзена ў баявую нічыю.

– Не цягніце ўжо, – абурылася Рагнеда.

– Калі карацей і калі Вы сапраўды нічога не ведаеце, – мільярдэр неяк падазрона паглядзеў на Брачыслава, – сёння дзень заснавання «Таварыства кнігалюбаў». Я і Святаполк адказваем за фінансаванне. Вы – Магістр Бібліятэкі, ці загадчык, як Вам больш падабаецца. Праз некалькі дзён афіцыйнае адкрыццё, таму неабходна ўсё давесці да толку, – і дадаў напаўжартам: – Памятайце, што за Вамі назіраюць.

– Пакуль усё. А там паглядзім, – сказаў Святаполк.

– Фантазія ў Вас, канешне, працуе добра… Але прыйдзецца пацвердзіць прыдумкі справай, – захоплена дадаў мільярдэр-аднакурснік. – На жаль, доўга бавіцца з Вамі псуе майму іміджу, таму выбачайце, і запрашаю ў госці пасля таго, як упарадкуем афіцыйныя справы. Ёсць пра што пагутарыць…

– Такім чынам, мы пайшлі, справы, занятыя… Сёння па тэлебачанні цікавы футбольны матч, – папярэдзіў нас спадар Святаполк. – І ледзь не забыўся. Унізе чакае машына, якая завязе вас дадому.

Святаполк і мільярдэр N. тэатральна сышлі. Мы таксама падняліся на ногі, сабраліся з духам і рушылі шукаць абяцаны транспарт, які завёз бы нас як ганаровых асоб горада дадому. На шчасце, пошукі былі лёгкімі: адзіную паркоўку на беразе ракі згубіць практычна немагчыма.

Ужо дома я паставіў на зарадку свой тэлефон, на які зусім забыўся яшчэ з паездкі да мільярдэра. Мне рэдка хто тэлефануе, таму недахопу ў такой надзвычай важнай рэчы я не прыкмеціў, бо ўсе патрэбныя мне людзі былі побач. Пасля перазагрузкі я заўважыў непрачытанае паведамленне – ці то верш, ці то прарочая проза: «Не будзі ліха, пакуль яно ціха…

Не адчыняй скрыні Пандоры…

Не пажадай недакладна…

Ад Вітаўта».

Я здагадаўся, што гэты тэкст аўтаматычна загрузіўся на маю прыладу з першага «чэка ад мільярдэра». Пра гэта казала і дата з’яўлення файла. Вітаўт Крыніцкі, верагодна, хацеў апошні раз засцерагчы сваіх дзяцей: а раптам перадумаюць? Але ліст дайшоў да адрасата позна…

Спачатку я крыху зазлаваў на Рагнеду і Брачыслава. Потым кінуў дурное. Калі паглядзець цвяроза, я быў шчаслівы. Я кахаў Рагнеду. Яна растлумачыла мне, што Брачыслаў не пасвяціў яе ў свой план. Прычын не верыць каханай у мяне, здавалася, не было. А з Брачыславам прыйшлося памірыцца. Па шчырасці, ягоныя выбрыкі змянілі маё жыццё да лепшага. Часам нядрэнна бывае адмовіцца ад забарон і забабонаў. Але ў меру.

На бліжэйшых выхадных у цэнтры горада адкрылася бібліятэка «Таварыства кнігалюбаў». Загадчыкам нечакана для ўсіх стаў я. Мая сур’ёзная арганізацыя афіцыйна павышала цікавасць да чытання так, што ўжо праз тыдзень наш горад стаў узорам у гэтым. Колькасць прачытаных экзэмпляраў на чалавека была самай вялікай у рэгіёне. Многія ставіліся да горада М. з павагай, з захапленнем, з асцярожнасцю, многія нават крыху пабойваліся. Дзе-нідзе ў свеце чытанне лічылася падазроным заняткам. Хваляванні ў горадзе зніклі, людзі заняліся рэкамендаванымі намі кнігамі, жыццё вярнулася ў сваё рэчышча. Усе былі задаволеныя. Добрае змагалася з лепшым.

Вось так паўстала «Таварыства кнігалюбаў» нанова.

Дарэчы, студэнта, які стаў мільярдэрам, я ўспомніў не адразу, а калі ўспомніў, дык упэўніўся, што адлічыць яго было за што. Без крыўд!

Недзе праз месяц пасля апісаных падзей адбылося вяселле. Рагнеда ўзяла-такі маё прозвішча. Мае дзеці ўжо падаравалі мне ўнукаў. Зараз мае нашчадкі занялі маё месца ў бібліятэцы.

Тэлебачанне і інтэрнэт найлепшым чынам апісалі стварэнне і станаўленне «Таварыства кнігалюбаў». Кожны невук захацеў бы пасля такіх рэпартажаў стаць кнігалюбам. Як быццам бы ранейшыя канкурэнты, тэлебачанне, інтэрнэт і кнігі сталі дзейнічаць супольна. І сіла кніг, сапраўдная і ўяўная, толькі павялічылася.

Кнігі сталі наймагутнейшай зброяй, якая выратавала нас, мяне, Рагнеду, Брачыслава, таварыства і ў нейкай ступені горад М., анікому не зрабіўшы фізічнай шкоды. Кнігі сталі наймагутнейшай зброяй, якая вярнулася ледзь не з забыцця. Не дзіва, што многія пабойваюцца забіваць галаву кніжнымі артэфактамі.

Як гаворыцца ў нашым штомесячным альманаху «Таварыства кнігалюбаў» пад назвай «Index librorum in folio in angello cum libello»: Habent sua fata libelli.

Успаміны гараджаніна

Абмеркаванне прапаноў Усяслава было даволі хуткім, але палымяным. Усе радцы сышліся на меркаванні, што «Таварыства кнігалюбаў» – гэта тое, што патрэбна гораду. Тут і новы турыстычны аб’ект, і сімвал, якога, можа, і не хапала, і выгаднае ўкладанне ў будучыню. Таксама ўсе пацвердзілі сваю прыхільнасць да прынцыпаў жыцця горада, зацверджаных на Першым гарадскім сходзе, перакінуліся словамі наконт надзённых пытанняў… і разышліся.

Мы з Кастусём поспяшаліся паведаміць рашэнне рады Усяславу і кампаніі, якія чакалі ў суседнім пакоі. Усяслаў толькі-толькі адышоў ад прафесійнага ўдару па галаве. Мы паставілі іх перад фактам, што з’яўляемся куратарамі праекта «Таварыства кнігалюбаў», расказалі пра яго прэзентацыю на выхадных і папярэдзілі, каб нашы падначаленыя нічога не мудрагелілі, бо нагляд за гэтай справай пільны. Усяслаў усё зразумеў, і мы шмат год плённа працавалі разам. З майго былога настаўніка выйшаў вельмі добры спецыяліст. Не проста ж так чароўная Рагнеда абрала яго. Іх шлюб выйшаў сапраўдным узорам кахання на радасць гараджанам. Дарэчы, наша арганізацыя актыўна развівалася, адкрывала новыя гарызонты, «распаўзалася» па інтэрнэце, захоплівала шматлікія гарады. Дзесьці мы былі ідэалістамі і сапраўды пашыралі асвету, дзесьці спрытна зараблялі грошы, дзесьці… Але гэта дэталі. Гараджане супакоіліся, калі даведаліся, што ў горадзе парадак і міфічная кніга «Будучыня нашчадкаў» у моцных руках. Усё вярнулася на свае месцы і стала такім, як і было раней, хіба ў нязвычных дэкарацыях.

Пра гісторыю Другога гарадскога сходу я не расказаў толькі адно. Пасля яго ў Кастусёвай хаце адбылося вельмі цікавае здарэнне. Я, здаецца, гаварыў, што даўно збіраўся ў госці да сябра, таму якраз у той дзень скарыстаў момант. Дык вось, мой сябра Прайдзісвет паказаў мне нешта вельмі цікавае… Не падмануў! І ўсё стала зразумела.

Кастусь уключыў сваё фірмовае тэлебачанне – тую цікавостку, якую абяцаў, – і там я ўбачыў сябе, дакладней, гарадскі сход. Я думаю, што і сёння тэарэтычна можна знайсці той выпуск першага сезону шоу «Таварыства кнігалюбаў».

– Як табе? – правакацыйна спытаў Прайдзісвет.

– Нават не ведаю, што сказаць, – шакаваўся я.

– Толькі нідзе не прагаварыся, бо дужа вялікія за гэта штрафы паводле дамовы на прагляд, – папрасіў Кастусь. – Ды і ведаць непадрыхтаваным вушам і вачам лішняга не трэба.

– Добра, – паабяцаў я і пацікавіўся: – Але ж навошта ты згадзіўся пайсці на сход, калі ведаў, што адбываецца, і мяне падбухторыў?

– Я ж казаў: шкоды не будзе, – паўтарыў свае словы Кастусь Прайдзісвет. – А карысці выціснуць можна. Ды і весела было, новы вопыт, ці не так?

Я прамаўчаў.

– Ну і, калі шчыра, крыху стала шкада сваёй першай прафесіі, – падзяліўся Кастусь.

Справа ў тым, што тэлебачанне тады было вельмі спецыялізаваным. Кожны мог пры жаданні знайсці тое, што цікава менавіта яму. Любіш лес – глядзі цэлы дзень пра лес, любіш робатаў – глядзі пра робатаў, любіш родную кухню – калі ласка. Асаблівым прыцягненнем валодала тэлебачанне, якое было дасягальным не для ўсіх. За такія каналы, заўважу, абсалютна легальныя, абаненты часам плацілі вялізныя грошы, да таго ж, падпісвалі кантракты, дзе забаранялася нават узгадваць пра бачанае. Гэта быў той выпадак. Брачыслаў Крыніцкі стварыў адпаведнае ТБ спецыяльна для найбагацейшых людзей свету, для абраных. Веды хлопцу дазвалялі. Ён узламаў гарадскую сістэму камер, якія, вядома, былі паўсюль, і паказваў рэаліці-шоу «Таварыства кнігалюбаў». Абанентамі былі асобы, што жылі не ў нашым горадзе. Ну, і Кастусь Прайдзісвет, бо той умеў абыходзіць забароны. Падпіска каштавала, каб не зманіць, каля мільёна ўмоўных адзінак за сезон, таму мэтавая аўдыторыя аказалася невялікай, але прыбытковай, абранай. Не скажу, што Брачыслаў быў выбітным сцэнарыстам, але талент за ім прызнаць я абавязаны. Той нават арганізаваў форум для абмеркавання тэлепраекта, на якім шчыраваў Кастусь. Самымі папулярнымі сталі пытанні:

1. Чаму Усяслаў пайшоў на сустрэчу па справе «Таварыства кнігалюбаў»?

Найбольш часты адказ: «Вінавата каханне».

2. Што сталася з таксістам Піліпам?

Крыніцы паведамлялі: «Таксіст Піліп шчасця ад грошай не атрымаў. Гульнявыя аўтаматы хутка адабралі тое, што даў мільярдэр N.».

3. Ці з’яўляюцца кнігі сапраўднай зброяй?

Тлумачэнне мадэратара: «Афіцыйна ў шоу выкарыстоўваліся спецэфекты».

4. Калі будзе другі сезон шоу «Таварыства кнігалюбаў»?

Ад прадусара: «Магчыма, ён ужо пачынаецца ў вашым горадзе! Набывайце абанемент. Ва ўсялякім выпадку сезонаў будзе шмат. Мы ідзём да вас з кнігамі…»

Брачыслаў атрымаў ад свайго рэаліці-шоу не толькі маральнае задавальненне, але і выключны прыбытак. Ён сам увайшоў у клуб мільярдэраў, перайшоў у зусім іншы грамадска-сацыяльны стан. Ён рухаў і тэлеіндустрыю, і тэхналогіі, і мастацтва, і шмат чаго яшчэ. Варта сказаць, ужо перад Другім сходам горада М. Брачыслаў наняў прафесійную ахову, каб чаго дурнога не выйшла. І тут ён меў рацыю. Таму будзьце ўважлівымі, каб не стаць незаўважна ўдзельнікамі тэлепраекта, няхай і рэйтынгавага.

Я чуў, што яшчэ ў мінулых стагоддзях сцвярджалі, што шоу павінна працягвацца. Цяжка спрачацца са старажытнай мудрасцю.

На гэтым завяршаю свае ўспаміны і шчыра спадзяюся, што яны будуць карысныя для маёй сям’і. І яшчэ: ведайце, што людзі звычайна запамінаюць гісторыі паводле аповедаў, здымак, каментарыяў. А ў пераказе сапраўднае часта губляецца. Таму наказваю паслядоўнікам занатоўваць усе найбольш значныя падзеі нашага роду…

Прыкладаю спіс літаратуры, з якой абавязкова павінен азнаёміцца кожны мой нашчадак дзеля навукі і трэніроўкі розуму.

Навіна дня

На сходзе (галоўны дэпартамент навін)

У нашым горадзе адбылася сапраўды гістарычная падзея – Другі ўсегарадскі сход. На ім найбольш уплывовыя і паважаныя людзі горада пацвердзілі сваю прыхільнасць тым прынцыпам, якія былі замацаваныя на Першым усегарадскім сходзе трыццаць гадоў таму. Падчас работы шаноўных жыхароў горада было заснавана абсалютна ўнікальнае і першае ў свеце «Таварыства кнігалюбаў». Яно адразу стала вечным сімвалам ладу, спакою і дабрабыту ў нашым горадзе М. Усе сумненні адносна легендарнай кнігі «Будучыня нашчадкаў» знятыя: дадзенае выданне захоўваецца ў галоўнай бібліятэцы «Таварыства кнігалюбаў» і належыць адначасова ўсім сённяшнім радцам ды іх нашчадкам. Любыя спекуляцыі на гэтую тэму аб’яўлены па-за межамі закона.

Дарэчы, загадчыкам «Таварыства кнігалюбаў» адзінагалосна абраны Усяслаў Вячаслававіч Л., славуты вучоны, высакакласны спецыяліст у галіне філалогіі і не толькі. Таксама на сходзе абмеркавалі пытанні прамысловасці, адукацыі, падаткаў і іншыя. Пра гэтыя рабочыя моманты вы зможаце даведацца ўжо заўтра на сваіх прадпрыемствах.

Наступны сход запланаваны праз сорак гадоў. І няма ніякіх сумненняў, што да таго часу наш горад будзе квітнець яшчэ больш, чым сёння! Няхай «Таварыства кнігалюбаў» асвятляе наш шлях наперад і адлюстроўвае на сабе нашыя дасягненні!

Імпрэза ў гонар заснавання «Таварыства кнігалюбаў» і адкрыццё яго галоўнай бібліятэкі запланаваны на бліжэйшыя выхадныя. Квіткі – ад 100 умоўных адзінак. Набыць можна тут: www.таварыства-кнігалюбаў.белwww.таварыства-кнігалюбаў.бел Іншыя навіны на нашым сайце: www.таварыства-кнігалюбаў.белwww.таварыства-кнігалюбаў.бел 86 657 321 прагляд 49 999 999 каментароў

Пасляслоўе, або Happy End?

Праз некалькі гадоў я не змог не напісаць пасляслоўе. Змрочныя думкі часцей і часцей нападаюць на мяне. Няхай папера, хоць і электронная, іх крыху пацерпіць.

Гэтае насланнё пачалося пасля адной сустрэчы з «чытачамі». Я ўжо не кірую бібліятэкай, але час ад часу мяне запрашаюць выступіць перад цікаўнай публікай. Першы загадчык бібліятэкі, які стаяў ля вытокаў яе стварэння, яшчэ можа выклікаць цікавасць. Карацей, шараговае мерапрыемства. Прачытаў даклад, адказаў на пытанні, даў парады – усё. Пасля таго, як гледачы выйшлі з аўдыторыі, да мяне падышоў немалады чалавек і папрасіў аўтограф:

– Шаноўны Усяслаў Вячаслававіч! Дайце, калі ласка, аўтограф! Вы найлепшы герой шоу «Таварыства кнігалюбаў» у гісторыі. Я ведаю, што з такімі пытаннямі падыходзіць строга забаронена, але я не ўтрымаўся. Я Вамі захапляюся з маладосці.

– Калі ласка, – сказаў я, зрабіўшы выгляд, што словы майго фаната мяне зусім не здзівілі. А гэта было не так.

Канешне, перада мною мог быць які-небудзь дзівак, тым не менш, на ўсялякі выпадак я пачаў актыўна шукаць звесткі пра ўзгаданае шоу. Той, хто шукае, абавязкова што-небудзь знаходзіць. На самых зашыфраваных серверах інтэрнэту, якімі карыстаюцца толькі абраныя людзі нашага свету, я знайшоў-такі некалькі сезонаў рэаліці-шоу «Таварыства кнігалюбаў». Аўтар ідэі, рэжысёр, сцэнарыст і прадусар – Брачыслаў Вітаўтавіч Крыніцкі. Я пераглядзеў усе серыі. На старасці гадоў такое дазваляецца, да таго ж мой статус адпавядаў рэсурсам, якімі я зараз карыстаўся. Сказаць, што я быў шакаваны ўбачаным… Я быў надзвычай шакаваны… Мяне не проста выкарысталі, мяне вытанчана выкарысталі і пакінулі ў няведанні. Я хацеў выказаць Брачыславу ўсё, што пра яго думаю, але потым супакоіўся. І да Брачыслава так проста не прыйдзеш: самы забяспечаны чалавек горада заўсёды ў справах ды раз’ездах, і што я яму скажу? Акрамя гары эмоцый – анічога. Калі разабрацца, кім я быў да шоу і кім стаў, выйдзе вялікая розніца. Ці адмовіўся б я ад удзелу ў тэлепраекце, каб ведаў пра яго загадзя? Цяжка сказаць. Можа, і не, але б выглядаў на экране ненатуральна. Відаць, Брачыслаў выціснуў з той ідэі максімум і добра зарабіў, фармальна не парушыўшы абяцанне бацьку. Грошы заўсёды вабілі Брачыслава, нават Рагнеда пра гэта неяк казала. Я ўзважыў усе за і супраць ды вырашыў зрабіць выгляд, што нічога не ведаю пра згаданы тэлепраект. Але крыўда на Брачыслава засела глыбока.

Звычайна людзі імкнуцца быць першымі. Яшчэ з дзяцінства. Хто першы дабяжыць да дзвярэй? Хто першы пад’есць? Хто першы атрымае цукерку? Звычайна людзі імкнуцца кіраваць. Яшчэ з дзяцінства. «Мама, купі мне абаранак!» – «Тата, я хачу катацца з горкі!» – «Станавіцеся тут, а я буду хавацца!» Потым, калі дзяцінства заканчваецца, – адны пачынаюць кіраваць, другія – слухаюцца. Адны – гульцы за шахматнай дошкай жыцця, а другія – фігуры, ад пешкі да караля. Але ёсць яшчэ і трэція. Яны робяць выгляд, што выконваюць загады, а насамрэч незаўважна кіруюць…

Я мала звяртаў увагі на Брачыслава. Ён быў вельмі засяроджаны на сабе, сядзеў увесь час у інтэрнэце, «абдымаўся» з камп’ютарам. Ну што закаханаму могуць сказаць такія паводзіны? Правільна. Нічога. Таму ўсе прывідныя сумненні, што з Брачыславам не ўсё так проста, я адфутбольваў. Калі ж прыгледзецца, малюнак выходзіў эпічны: сапраўдным тытанам свайго часу выявіўся, здавалася б, непрыкметны сярэднестатыстычны хлопец. Ён вырас сярод шматлікіх кніг і авалодаў сучаснымі інфармацыйнымі тэхналогіямі. Такое зліццё супрацьлегласцей не магло не даць шыкоўных вынікаў.

Крыўдна было і за тое, што сапраўдным гульцом у партыі «Таварыства кнігалюбаў» быў не я, далёка не я. Брачыслаў непараўнальна кіраваў сваім стварэннем. І як ні горка для мяне, як ні балюча для майго самалюбства, я быў усяго толькі фігурай, хай і пешкай, якая стала каралём, у партыі гросмайстра і найвялікшага чэмпіёна свету Брачыслава. А той спакойна сабе далей займаўся навукай, літаратурай, фінансамі, тэлебачаннем – карацей, усім, што падабалася і што страляла ў галаву.

Гледзячы на сваё жыццё ў цэлым, я не маю права выказваць нейкія прэтэнзіі. Я хацеў займацца навукай – і займаўся, плённа займаўся, я хацеў вярнуць мастацкую літаратуру да жыцця – і вярнуў, праўда, крыху ў іншым выглядзе, але вярнуў. Я хацеў зрабіць нешта карыснае і пакінуць свой след у гісторыі горада М. – гэта таксама, здаецца, атрымалася. Напэўна, я і ёсць той шчаслівы чалавек, якога бывае так складана адшукаць у нашым звышпразаічным часе.

Прыдуманае намі прадказанне ў вялікай ступені збылося. Я стаў важным чалавекам – загадчыкам бібліятэкі. Адказваў за кнігу майго любімага аўтара, у якой ляжаў асаблівы чэк. Прагнуў я такога жыцця ці не, але яно змяніла мяне, дзе ў добры бок, а дзе і не вельмі. Я хацеў быць проста выдатным вучоным і трошкі выкладчыкам, а стаў важнай напаўафіцыйнай асобай. Я хацеў змагацца з несправядлівасцю, змяняць лад жыцця толькі да лепшага, а нечакана сам стаў значнай часткай жыццёвай несправядлівасці. Магчыма, я проста падтрымліваў нейкі ўяўны баланс, а магчыма, разбурыў нешта ідэальнае і стварыў нешта прыкрае. Ніхто не ведае адказу з тых, хто жыве на Зямлі пад Месяцам. Я нават прывесці прыклады некаторых маіх спраў не маю права. Маё становішча прымушала мяне рабіць маленькае зло, каб потым даваць свету шмат дабра. Так я лічыў. Я думаў, што толькі я кірую сваім лёсам. Ухваляць мяне ці рабіць антыгероем – вырашаць наступным пакаленням. Але ў душы я заўсёды, з самага дзяцінства, хацеў распаўсюджваць дабро, любоў, каханне… Тое, што сапраўды патрэбна чалавеку.

Зараз я ведаю дакладна адно – толькі з Рагнедай я быў шчаслівым чалавекам і каханне маё сапраўднае. У астатнім я ўсё часцей заўважаю фальш. Нашы нашчадкі зараз рыхтуюцца да Чацвёртага гарадскога сходу. Хочацца верыць, што ўсё будзе добра, што свет здольны змяніцца да лепшага і не застыне ў закансерваваным стане, проста змяняючы абгорткі.

На працягу майго жыцця раз у месяц у бібліятэку прыходзілі члены «Таварыства кнігалюбаў» – галоўныя людзі горада. Яны па чарзе чыталі ледзьве не свяшчэнныя для іх тэксты – так увайшлі ў ролю. Мы ўвялі спецыяльны значок у выглядзе кнігі. Ён паказваў прыналежнасць да абраных і выклікаў вялікую павагу ў гараджан. Каб плошчы нашай бібліятэкі не пуставалі, мы закуплялі туды разнастайныя выданні. Чытаць іх можна было толькі тым, хто прайшоў спецыяльнае выпрабаванне. Якое? Гэтыя звесткі толькі для членаў таварыства. Але ёсць і невялікі аддзел, куды можа прыйсці кожны. Мы спецыяльна адбіраем туды такія-сякія вартыя ўвагі асобнікі – «для ўсіх». Чытаць, як і чакалася, стала прэстыжна, модна. І чым больш з’яўлялася неверагодных чутак, тым больш людзей наведвала нашу ўстанову. Канешне, усе імкнуліся дацягнуцца да экзэмпляраў з пазнакай «Не для ўсіх». А на самых прэстыжных выданнях, якімі маюць права карыстацца толькі абраныя, красуецца пазнака «Для абмежаванага карыстання».

Мы падтрымлівалі і падтрымліваем таямнічы імідж. Ладзім розныя неверагодныя імпрэзы, на якія вымушаны нават прадаваць квіткі і раздаваць запрашэнні. Колькі ахвотных! Чэргі! Мы адрадзілі цікавасць да кніг у асобным горадзе. Відавочна, адрадзілі! І не збіраемся спыняцца.

Людзі пачалі набываць кнігі сабе дадому. Аднак на форумах пішуць, што асобнікі купляюць больш як упрыгожанне для інтэр’еру, а па-сапраўднаму цікаўных да кніжнай навукі не так і шмат. Але ў сур’ёзнай статыстыцы такія каментарыі не ўлічваюцца. Бясспрэчна адно: сказаць, што чытанне непатрэбнае і бессэнсоўнае, не асмеліцца ніхто. І тут несумненна ёсць часцінка маёй працы.

На гэтым і завяршаецца кніга Усяслава, сына Вячаслава Л., са слаўнага горада М., накіраваная ў друк для навукі людзям і грамадскага дабра.

P.S.

Дарэчы, кожны год мы праводзім акцыю «Знайдзі чэк у бібліятэцы». Удзельнікаў процьма! Далучайцеся! Не пашкадуеце! Будзе весела! Убачыце сябе па тэлевізары!

Пачынаюцца тэксты, якія былі далучаны да «Таварыства-кнігалюбаў.бел». Змяшчаюць сем адзінак.

Скарачонка

1

У жыцці чалавека бывае такі момант, які вызначае ўвесь яго далейшы лёс. На кагосьці падзейнічаў першы палёт на самалёце, камусьці пашанцавала на выпадковы падарунак, некаму выпала паглядзець правільны фільм, хтосьці перажыў вайну ці якое іншае страшнае здарэнне. Варыянтаў безліч. Разумныя людзі называюць такія яркія эпізоды біяграфіі імпрэсінгам і надаюць яму важнае значэнне. Але справа ў тым, што кожны павінен яго, гэты імпрэсінг, перажыць, інакш можна так і не знайсці свой шлях у Сусвеце.

Мой імпрэсінг сустрэў мяне даволі позна. Які навуковец скажа, што гэта і не імпрэсінг зусім. Аднак я добра ведаю сваё ранейшае роўнае, беспадзейнае жыццё, таму мяне ніхто не зможа пераканаць у адваротным. Наступныя падзеі, і толькі яны, былі менавіта тым момантам, які вызначыў мой далейшы лёс.

Я ўжо вучыўся на першым курсе ўніверсітэта і даволі цьмяна ўяўляў сваю будучыню. «Кім быць?» Гэтага пытання я старанна пазбягаў, няхай і выдатна, плённа, без пэўнай мэты вучыўся на факультэце вольных навук даволі прэстыжнай ВНУ. Але ў ХХІІ стагоддзі такі факультэт лічыўся ў грамадстве свайго роду апошняй надзеяй. «Калі нікуды не бяруць, дык ідзі на вольныя!» – гэтую праўду ў форме жарту ведалі ўсе, таму многія і дзівіліся з майго выбару ўстановы навучання. Час ад часу дзівіўся і я. У такія хвіліны мелася ў запасе надзейнае апраўданне: «Я знаходжуся ў пошуку». Бацькоў гэта, здавалася, задавальняла. Яны спадзяваліся, што я паразумнею і неўзабаве пайду на прэстыжную спецыяльнасць «кіраўніка» – галава ж дазваляла, дый сувязі сякія-такія ніхто не адмяняў. І вось у тыя часы, калі маладосць радавала, разбэшчвала, а сур’ёзныя думкі засмучалі маё нявызначанае жыццё, нечакана спаткаўся ён – імпрэсінг. Праўда, тады я нават не асмельваўся ўяўляць, як перавернецца ўсё ў маім быцці, у маёй свядомасці літаральна за адзін месяц і што з гэтага атрымаецца потым. Шчыра прызнацца, тады я нават слова такога ніводнага разу не чуў – імпрэсінг, нібыта прэсінг нейкі.

Усё адбылося ў пачатку лета. Быў першы дзень практыкі. За тыдзень да гэтага я спазніўся на лекцыю, дзе вызначалі, хто куды пойдзе адпрацоўваць «навучальны прыгон». Студэнты спрытна размеркаваліся па «вакансіях». Апошняму – гэта значыць мне – пакінулі месца ў бібліятэцы папяровых кніг. Усе, і я таксама, лічылі гэта найгоршым і самым непрэстыжным варыянтам з магчымых. Але што зробіш, сам вінаваты. Прыйшлося ісці. Спрачацца і шукаць справядлівасці не выпадала. Бессэнсоўна. Наш куратар не пераносіў спазненні, няхай такая брыдкасць часам пераследавала і яго. Ён мог прабачыць сапсаваны «крыварукасцю» прыбор, але толькі не спазненне… Усе пра гэта ведалі. Мяне ж падвялі саманадзейнасць і пэўная абыякавасць. Я позна вярнуўся не з самага паспяховага спаткання, таму не змог даведацца, што сход наконт практыкі перанеслі на паўгадзіны раней. Выпадковасць гэта ці не, я, мусіць, ужо ніколі не даведаюся, але адно вядома дакладна: тым днём у душы мне сапраўды было ўсё адно, куды мяне накіруюць. Якая розніца: правяраць базы дадзеных, чысціць камп’ютарныя класы ці фатаграфаваць лес, ці яшчэ якое насланнё. Стала толькі крыху крыўдна, што другі па рэйтынгу чалавек на курсе атрымаў ледзь не абразлівую практыку і займее-такі не самы прагрэсіўны запіс у дыплом. У пару да мяне трапіў Лявон, дзіўнаваты, маўклівы, нават дзікаваты хлопец, для якога гуманітарны факультэт сапраўды быў апошняй надзеяй. Так лічылі ўсе. Аднак як часта мы не заўважаем за стэрэатыпамі сапраўднага…

Увесь наступны тыдзень пасля «размеркавання» аднакурснікі па-добраму кпілі з мяне. Толькі куратар курса сказаў з хітрай усмешкай: «Можа, усё да лепшага?» Я ледзь не пакрыўдзіўся.

Напрыканцы апошняй пары навучальнага года я перагаварыў з Лявонам, маім раптоўным калегам, і мы вырашылі ўранку разам пайсці ў бібліятэку, у гэты, як гаворыцца, «храм ведаў». Так і зрабілі. Назаўтра моўчкі мы хутка прыйшлі на прызначанае месца. Нам выдалі спецыяльнае адзенне. Потым завітаў менеджар і правёў інструктаж. Мы паставілі генетычныя подпісы на дакуменце і пачалі «працоўнае навучанне». За першы дзень трэба было перанесці тону старых кніг па старажытнай эканоміцы ў спецыяльны рэзервуар. Я і Лявон шчыра, не лянуючыся, сталі пераймаць вопыт непасрэдна ў сапраўдных умовах, на вытворчасці, як таго і вымагала сучасная сістэма навучання.

Справа ў тым, што галоўная бібліятэка кожны год вычышчала сховішчы, асабліва падземныя і спецыялізаваныя, ад папяровых кніг, каб вызваліць месца пад серверы захоўвання больш важнай інфармацыі. А каб матэрыял не прападаў задарма, сама ж бібліятэка пераапрацоўвала нікому не патрэбныя папяровыя кнігі. Усе яны былі перавезеныя са шматлікіх маленькіх бібліятэчак і ляжалі сабе спакойна, збіралі пыл і нікога не турбавалі. Замест маленькіх «чытальных дамоў» паставілі камп’ютарныя класы з доступам да вялізнай колькасці тэхнічнай і спецыяльнай літаратуры, энцыклапедый. Дзецям пакінулі толькі некаторыя, самыя правільныя казкі, якія варта было чытаць да сямі гадоў. Было гэтых казак не так і шмат. Іх кожны год перавыдавалі з новай вокладкай. У мяне і цяпер недзе валяюцца гэтыя ўзоры народнай творчасці з малюнкам жорава. Карацей, прагрэс не стаяў на месцы.

Ужо даўно даказана, што чытанне кніг, асабліва састарэлых і мастацкіх, – гэта забіццё часу. «Інфармацыйная» рэвалюцыя паказала неадпаведнасць такіх кніг патрэбам сучаснага грамадства. Ва ўсім свеце шмат год адзначаецца Дзень рацыянальнай адмовы ад нявартых кніг. Я зараз пераказваю, здаецца, агульнавядомыя рэчы, але спыніцца не магу – з малых гадоў яны надзейна сядзяць у галаве. Лічыцца, што чытанне мастацкай літаратуры (пра састарэлую і так усё зразумела) забірае ў чалавека надзвычай важны вычарпальны рэсурс – час. Калі правільна выкарыстоўваць яго, можна дасягнуць вяршынь у сваёй прафесіі і не губляць хвіліны на рэчы, якія не даюць матэрыяльнай аддачы. Лепш чытаць прафесійныя сацыяльныя сеткі, розныя матывацыйныя і не толькі артыкулы, тэхнічную літаратуру і так далей. А калі занадта карціць, у якасці выключэння, узяць энцыклапедыю накшталт «Сто мастацкіх кніг, якія загубілі найбольш гадзін у гісторыі чалавецтва» і падзівіцца, дзеля чаго марнавалі час нашыя продкі.

Быў нават перыяд, калі ў школе вывучалі падобны прадмет пад назвай «Скарачонка». Нядоўга пратрываў унікальны навучальны эксперымент. Ён проста замацаваў тое, што і так усе бачылі: дзеці замест курсаў літаратуры чыталі кароткі змест – і многія бацькі пагадзіліся з гэтым, бо і самі так рабілі ў дзяцінстве, каб сэканоміць час, які можна прысвяціць больш карысным справам. Заняткі, дарэчы, праходзілі наступным чынам. У падручніку змяшчаліся вельмі скарочаныя «творы», іх чыталі, а потым разбіраліся, чаму ўжыванне такіх кніг з’яўляецца марнаваннем часу. Астатнюю частку ўрока ўважліва знаёміліся з навуковым ці важным публіцыстычным артыкулам на сучасныя тэмы. Я нікому, нават бацькам, не прызнаваўся, што мой любімы прадмет – гэта «Скарачонка», а менавіта – першая палова ўрока. Ужо дома, перад сном, я дамалёўваў скарочаныя дэталі на свой густ. У такія моманты я быў шчаслівы. Непрадуктыўнае чытанне не віталася, ды і адпаведных кніг дома не было. Інтэрнэт таксама начыста прапалолі. Затое вельмі хутка ўзнікла «Скарачэнне «Скарачонкі»: для самых мэтанакіраваных». Заканчваўся падручнік адным сказам: «Канешне, вы маеце права траціць час на чытанне састарэлых і мастацкіх кніг, але адэкватны чалавек гэтага не зробіць!» Ідэя са скарачэннем дзеля эканоміі часу на дзіва добра прыжылася і стала развівацца. Зараз ужо і «Скарачонку» ў школе не вывучаюць – яна не мае практычнага значэння. Дарэчы, мой першы недарэка-псіхолаг сцвярджаў, што маім імпрэсінгам былі заняткі па «Скарачонцы». Дзівак, ён проста не ведаў маю гісторыю. Прыйшлося змяніць псіхолага.

Як я ўжо гаварыў, за працу мы з Лявонам узяліся самааддана. Да абеду была перанесена дзённая норма макулатуры. Мы так захапіліся рацыянальным выкананнем сваіх абавязкаў, што нават не размаўлялі. Уявіце: за паўдня не было ніводнай размовы з напарнікам – мы проста кожны сам па сабе, але разам, неслі абшарпаную, счэпленую пераплётам, выкарыстаную паперу. Праўда, мне здавалася, што Лявон прыглядаўся да свайго калегі і нібыта вырашаў, сказаць мне штосьці ці не. Мы выклікалі менеджара, які быў прызначаны нашым кіраўніком практыкі. Той паказаў, як уключаць машыну для пераапрацоўкі. Сказаў, каб запаміналі, бо заўтра будзем самі яе запускаць. У шаноўнага менеджара неадкладныя справы ў другім аддзеле бібліятэкі. Што за амурныя справы чакалі нашага строгага кіраўніка, мы маглі толькі здагадвацца… І, канешне, здагадаліся праз колькі дзён. Узнагародай за наша разуменне сталі ціш, спакой і свабода падчас «прыгону». Яшчэ кіраўнік парэкамендаваў не спыняцца і далей пераносіць старыя выданні, раз мы ўжо такія малайцы і за намі не патрэбен нагляд. І патлумачыў, што з самаадданасцю мы нібыта зможам хутчэй адбыць практыку. Але ўсе ведалі: як ні працуй, а раней цябе не адпусцяць, вось затрымацца – гэта больш верагодна… Таксама мы даведаліся, што можна заставацца трошкі пазней пасля працы, каб кантраляваць машыну па пераапрацоўцы. Калі рабіць усё правільна, можна за пяць дзён здзейсніў ажно шэсць пускаў. Такое ірвенне не застанецца па-за ўвагай кіраўніцтва бібліятэкі і павінна прынесці матэрыяльныя, нават грашовыя, бонусы. Ды і ва ўніверсітэце пахваляць. Лявон ледзь заўважна ўсміхнуўся. Пасля такой важнай размовы наш шаноўны кіраўнік сышоў… ажно на некалькі дзён…

Пасля абеду мы працягнулі. Справа пайшла цяжэй і ад добрай ежы, і ад думак, што дзённую норму мы ўжо выканалі. Але першакурсніцкі максімалізм перамог. Мне захацелася паказаць найлепшы вынік у гісторыі бібліятэчнай практыкі, пра што я і сказаў Лявону. Ён згадзіўся. Мэта была вызначана, таму цяганне кніжак напоўнілася сэнсам. Таксама душу грэлі магчымыя дасягненні. Мы, дакладней, я, прымусілі сябе паверыць у перспектывы нават на непачэсным месцы. А як іначай?.. Нас так вучылі… І аднастайныя рухі працягнулі практыкаваць нашыя з Лявонам целы.

На жаль, з мастацкай літаратурай так было ва ўсім свеце: каб быць паспяховым, не варта марнаваць час на чытанне непатрэбных кніг. Кіно, дарэчы, таксама скарацілі. Паказвалі фільмы на аснове даўнейшых фільмаў працягласцю не больш за 15 хвілін, а лепш 5 ці 1. Такіх шэдэўраў назбіралася зусім не многа, але шмат здымалася серыялаў і правільных перадач. Серыялы я спачатку глядзеў, але хутка яны мне надакучылі. Гэта было шматразовае паўтарэнне адных і тых жа няхітрых сюжэтаў з падобнымі героямі. Я спачатку не мог зразумець, адкуль гэтыя сюжэты бяруцца, а потым неяк здагадаўся. Падчас чарговага прагляду мне проста стрэліла ў галаву: гэта казкі, казкі для дзяцей да сямі год, вось што бясконца, з невялікімі варыяцыямі паўтараецца ў серыялах. Але маім знаёмым усё падабалася. Так яны казалі. Нават абмяркоўвалі ўбачанае. Тэатры, дарэчы, перапрафіліраваліся самі, бо прадаўжаць традыцыю мастацкай літаратуры на сцэне палічылі няправільным. А мне з дзяцінства хацелася большага, хацелася палёту фантазіі.

Нарэшце, падкраўся папяровы крызіс – спілавалі занадта многа дрэў. Не хапала паперы для кантрольных дакументаў. Нехта прыдумаў, што трэба, пакуль павырастаюць лясы, пераапрацоўваць старыя кніжкі. Была праведзена вялізная кампанія «Здай кнігу на дакументы». Людзі аддавалі вельмі многа са старых запасаў, але трэба было нашмат больш. Тады выйшла чарговая пастанова, змест якой можна перадаць словамі: «Хто не здае кнігу – той вораг экалогіі». Кнігі сталі збіраць прымусова. Некаторыя аматары прыгод хавалі асобныя выданні. Але спецыяльныя прыборы знайшлі практычна кожны аркуш. Потым цікавасць да «кніг-макулатуры» з боку кіраўніцтва знікла: патрэбную колькасць асобнікаў забралі, што трэба пераапрацавалі, пакуль дастаткова. Толькі час ад часу праводзіліся рэйды, каб знайсці матэрыялы для вытворчасці паперы для дакументаў. Адбываліся апошнія мерапрыемствы звычайна для справаздачы, каб паказаць, што такая важная работа праводзіцца. Аднак у галоўнай бібліятэцы, дзе мы і працавалі, сапраўды засталіся велізарныя запасы кніг. Іх выкарыстоўвалі даволі ашчадна – да 30 тон за год. Цягам 21 дня два рабочыя пераносілі кнігі са сховішча ў месца для пераапрацоўкі. Атрымлівалася выдатная канцылярская папера. Афіцыйна гэта называлася «Пераапрацоўка макулатуры для захавання дрэў (экалагічны праект)». Фактычна так і было. Звычайная гуманітарная праца. Зробленай за месяц паперы для асабліва важных дакументаў, якія рызыкоўна было змяшчаць ці захоўваць у сеціве, хапала акурат на год.

Працоўны час ужо скончыўся, калі мы перацягнулі-такі яшчэ адну тону кніг. Гэта быў архіў па біялогіі. Толькі асобныя з перанесеных кніг зараз уяўлялі хаця б нейкую практычную значнасць. Задаволеныя сабой, мы дачакаліся, калі машына выпусціць першую партыю паперы. Гэта быў шыкоўны выраб: белая, як чысты снег, роўная, з вадзянымі знакамі, папера ляжала ў нашых руках, нібы твор мастацтва. Аркушы, вядома, былі пад строгім улікам, таму на іх можна было толькі паглядзець, калі пашанцуе – памацаць, а потым пакласці ў спецыяльны аддзел для захоўвання. Стан, які выклікаў сапраўдны аркуш, не перадаць словамі. Напэўна, гэта нашыя продкі і называлі натхненнем ці шалёным захапленнем. Перад самым адыходам мы ўключылі на машыне рэжым падрыхтоўкі да наступнай партыі.

Сумесная работа аб’ядноўвае. Мы з Лявонам за гэты дзень сталі бліжэй. І, здаецца, ён стаў мне крыху давяраць, а я – яму. Мы пайшлі да выхада з бібліятэкі. Трэба было прайсці праз ахову, якая глядзела зараз штодзённы футбольны матч, бо ўсе супрацоўнікі ўстановы даўно парадкаваліся дома. Мой першы працоўны, лепш сказаць, «практычны» дзень скончыўся, але не сюрпрызы…

Перад кабінай ахоўніка я прыкмеціў, што з-пад адзення Лявона высоўваецца нейкая кніга. Лявон таксама гэта ўгледзіў, схапіў тую кнігу і амаль незаўважна запіхнуў яе ў мой заплечнік. Кніга кішэннага фармату лёгка заскочыла ў дрэнна зачыненую торбу. І тут я адчуў сапраўдны страх. Я зразумеў, што зараз краду з бібліятэкі кнігу – прадмет, праз які мне ў характарыстыцы могуць паставіць чорную пазнаку «Чытае папяровыя кнігі (у тым ліку мастацкую літаратуру)». З такой пазнакай мая кар’ера нават не пачнецца. Гэта горшае, што можа быць для студэнта. «Але ж сваіх не здаюць! Кім жа я буду пасля таго, як у першы ж дзень практыкі закладу свайго калегу? З такой асобай таксама ніхто не захоча мець справу», – я апынуўся ў складанай сітуацыі, але апошнія аргументы перамаглі. Таму я сціснуў зубы, паспрабаваў суняць дрыжыкі ў каленях і пайшоў да вахты, як на апошні бой.

На шчасце, ахоўнік быў шчырым футбольным фанатам, таму глянуў на нас са шкадаваннем, маўляў: «Кідайце дурное… Ніхто не ацэніць вашыя намаганні. Няма чаго тут сядзець да ночы, лепш схадзіце ў футбол пагуляйце: спорт – гэта правільны адпачынак». Потым была націснута нейкая кнопка і нас выпусцілі без дагляду. На сэрцы адлягло, і яно стала тахкаць крыху цішэй. Калі мы адышлі ад бібліятэкі, Лявон сказаў:

– Дзякуй! Пакінь сабе… Заўтра растлумачу.

Сапраўды, даставаць пасярод вуліцы кнігу было б вялікім глупствам, як і ў інтэрнаце. Я панёс забаронены артэфакт дадому. Толькі ў сваім пакоі я зразумеў, што шляху назад няма, што я трапіў у нейкую дужа цёмную гісторыю. Мае суседзі некуды з’ехалі, прыслаўшы мне паведамленне: «Сёння пакой вольны:)». Добрыя хлопцы, яны праз гадзіну напісалі яшчэ адно: «Нас не будзе два тыдні. Весяліся:)))».

Я закінуў пад ложак заплечнік і стараўся пра яго не думаць. Разважаў, як павесяліцца, але не атрымлівалася. Увесь час думкі вярталіся туды, у таемнае месца. Я ведаў, што суседзяў не будзе, аднак не рызыкаваў дастаць кнігу зараз – шукаў надзейнага моманту, таму дачакаўся, калі перастане хадзіць транспарт, і аддаўся спакусе. Я не мог не прачытаць выданне, сама прысутнасць якога падводзіла мяне пад манастыр. Я выцягнуў заплечнік, адкрыў яго, узяў гэты стос паперы і разгарнуў.

Вочы пабеглі па літарах, вобразы паляцелі ў свядомасць… Неспазнаныя пачуцці агарнулі мяне. Я ніколі не бачыў падобнага, толькі электронныя падручнікі ды энцыклапедыі. Ды і гартаць невіртуальныя старонкі было незвычайна. Перада мною матэрыялізавалася адна з кніг, пра якія пісалася ў «Скарачонцы». Каханне, замак, прыгоды і гэтак далей. Усё было незвычайна, чароўна, прыгожа, цікава… Праз колькі гадзін я прачытаў сваю першую нескарочаную мастацкую кнігу: дзяцей вучаць хутка чытаць з маленства, але гэты тэкст прымушаў мяне запавольвацца, уяўляць, спыняцца. Я быў уражаны, успомніў сябе падчас фантазій на сюжэты «Скарачонкі». Гэта было тое, чаго я безнадзейна прагнуў у дзяцінстве. Я зразумеў, што хачу кнігу, сапраўдную папяровую кнігу, тую, што беззваротна забівае час. Я зразумеў, што не змагу адмовіцца ад гэтага геніяльнага цуда нашых продкаў. Гэта было тое, чаго мне заўсёды не хапала. Душа патрабавала яшчэ. І як мага больш.

Мая фантазія зноў ажывала. Унутры змагаліся страх і цікавасць да амаль забароненага скарбу. Другое паціху перамагала. У падсвядомасці я ведаў, што не здолею адмовіцца ад літар на паперы. Вось яна, хваравітая залежнасць, пра якую папярэджвалі. Я яшчэ раз пагартаў кнігу перад сном. Вока зачапілася за тое, што асобныя старонкі былі пашкоджаныя. Як быццам нехта хацеў выдаліць адтуль нейкія пазнакі. Перад сном я схаваў кнігу за багетам. Там яе шукаць ніхто б не здагадаўся. Ноччу мне прымроіліся неверагодныя сны. Раніцай чакала практыка. Капуста чакала зайца, і статак чакаў ваўка.

На наступны дзень мы з Лявонам запусцілі машыну па пераапрацоўцы з самага ранку. Нам выпала некалькі вольных хвілін, і я, наколькі мог з абурэннем, спытаў:

– Што гэта ўчора было?!

– Як што? Кніга! – паспрабаваў пажартаваць Лявон. – Я ж бачу, што табе спадабалася. Ты наш чалавек.

– Што гэта значыць – «наш»? Калі нас зловяць, бібліятэка будзе самым прыстойным месцам працы ў маім жыцці! Кнігі ж усе ўлічаны! – выказаў свае перажыванні я.

– І так, і не, – не пагадзіўся Лявон. – Кнігі ўлічаны ў кілаграмах, а не ў асобніках, таму па нарматывах адзін працэнт ад усёй масы кніг пры пераносе можа знікнуць. Пыл там, смецце, штосьці згніло і так далей. Ужо шмат гадоў ніхто пільна не сочыць за асобнікамі ў сховішчах.

– Ты хочаш сказаць, што мы можам спакойна вынесці, – я хутка правёў вусныя падлікі, – 300 кілаграмаў кніг?

– Ну, трыста будзе рызыкоўна, а кілаграмаў сто – самы раз. Тым больш, што трэба выбіраць лепшае. А спрэчнае можна паглядзець і тут, – спакойна растлумачыў Лявон.

– І ты не баішся, што я зараз жа пайду і раскажу кіраўніцтву пра цябе? – я паспрабаваў атакаваць.

– Не. Я ж сказаў, ты – наш чалавек. Па вачах бачна. Я даўно прыглядаюся, – смела адказаў мой напарнік і дадаў: – Калі ж раптам ты заявіш на мяне, я скажу, што гэта ты мяне падгаварыў. Будзе мне – будзе і табе. Жарт.

– А як жа камеры? – не спыняўся я.

– Камеры? Ты, я бачу, нават не прачытаў інструкцыю да машыны-пераапрацоўшчыка. Яе асаблівасць у тым, што яна заглушае як відэа-, так і аўдыёпрыборы. Таму яе і запускаюць раз на год падчас піку адпачынкаў. Нас зараз ніхто не чуе і не бачыць. Вось як.

– Зразумела, – я ўсвядоміў, што шыкоўна даў маху і папаўся.

– Ды не перажывай ты так, – нарэшце сказаў Лявон. – Ты – наш чалавек, а мы сваіх не кідаем! Дам толькі дзве парады: па-першае, ніколі не прызнавайся, што ты чытаеш, а па-другое, калі раптам зловяць, кажы, што падкінулі, што ніколі не бачыў – карацей, ні слыхам ні дыхам. Першы раз звычайна прабачаюць.

– Ну, ты мяне суцешыў. Добра. Пайшлі працаваць далей, – безвыходна прапанаваў я.

– Не сумуй ты так, – стаў падтрымліваць мяне Лявон. – Ты не будзеш шкадаваць пра свой выбар, калі станеш мне дапамагаць. Абяцаю… Толькі…

– Толькі што? – механічна спытаў я.

– Толькі працуем так: спачатку перанясём як мага хутчэй усе кнігі, потым павыбіраем тыя, што трэба захаваць, астатнія будзем чытаць тут і кантраляваць машыну, – паведаміў пра планы Лявон.

– А як праходзіць каля вартаўніка? – з надзеяй вызваліцца з пасткі спытаў я.

– Ён жа фанат футбола! Трэба проста заўзець разам з ім і за яго каманду. І ў нас будзе колькі дзён, – з інтанацыяй мэтра прамовіў напарнік. – Вось убачыш.

– А менеджар-кіраўнік?

– Яго мы ўбачым хіба ў апошні дзень. У спадара зараз каханне і завал па асноўнай дзейнасці, а мы яго фактычна прыкрываем, бо той павінен нас пільна даглядаць, – растлумачыў, нібы вучню, Лявон. – Калі што – і кіраўніку моцна перападзе, таму ён нам зусім не страшны.

– Тады да справы, – змірыўся я.

«Лявон! Лявон! – думалася мне. – У ціхім балоце…»

Я супакоіўся даволі хутка, аж сам здзівіўся, і нават не стаў крыўдаваць на хлопца. Насамрэч Лявон быў правы: мне спадабаліся кнігі, няхай адрэналін і біў па галаве. А зараз напарнік проста дапамагае мне з імі бліжэй пазнаёміцца. За другі дзень мы перанеслі тры тоны. У гэтым рэжыме рухаліся і далей. Праз дзесяць дзён усе 30 тон ляжалі каля машыны пераапрацоўкі. Увесь гэты час мы заўзелі па вечарах з ахоўнікам, ён звыкся з намі, прызнаў за сваіх і зусім кінуў правяраць. А калі і правяраў, дык неахайна. Усё пайшло менавіта так, як сказаў Лявон. Штовечар ён незаўважна даваў мне кнігу на ноч са сваіх запасаў. Адкуль той іх браў, я не здагадваўся спытаць. Мы пакуль што працавалі фізічна і нічога не выносілі. Штоноч я не мог наталіцца чытаннем. Аднаго разу ў пакой вярнуўся сусед якраз тады, калі я хадзіў з героем па лабірынтах, а таму ледзь не пракалоўся. Кніга імгненна схавалася пад коўдру. Праўда, сусед сказаў, што толькі забярэ рэчы і паедзе на канікулы дадому. Вернецца праз месяц. Мне шанцавала: кнігі з’явіліся, а суседзі зніклі.

На адзінаццаты дзень мы пачалі разбіраць усе перанесеныя кнігі. Найперш трэба было шукаць выданні з каталогаў тыпу «100 кніг, якія скралі найбольш часу ў ХХ стагоддзі», «500 кніг, якія змарнавалі найбольш гадзін у гісторыі нашых продкаў» і г. д. Архівы малых бібліятэк утрымлівалі такія асобнікі. Мы старанна выбралі ўсё, што было вартым, і пачалі гэта выносіць. Вартаўнік нічога не заўважыў. Адзінаццатым вечарам мы з Лявонам вынеслі ў заплечніках на дваіх 10 кілаграмаў кніг. Я быў шчаслівы. Адну кнігу ўзяў сабе на вечар. Астатняе забраў Лявон. Яшчэ ён патлумачыў, што трэба выдаляць асобныя старонкі, асабліва тытульныя, а таксама выводзіць надпісы, каб немагчыма было вылічыць, адкуль узялася кніга.

– Ты добры кніганоша, – сказаў мне напарнік тым працоўным вечарам.

На дванаццаты дзень заявіўся наш кіраўнік. Ён заўважыў, што нешта не так, але прамаўчаў. Пасля ўхвалення нашай працы сказаў, што мы апярэджваем графік і ідзём на рэкорд. Ды паабяцаў прэмію ад кіраўніцтва. І знік. Да канца практыкі.

На трынаццаты дзень мяне нечакана папрасілі зайсці да ўніверсітэцкага куратара нашай групы. Я здзівіўся, бо такія выклікі былі рэдкасцю і звычайна заканчваліся непрыемнымі навінамі для тых, каго выклікалі. Лявон мяне падтрымаў, запэўніўшы, што ўсё будзе добра. Падчас абеду я выйшаў з бібліятэкі і накіраваўся ва ўніверсітэт. Там ужо чакалі.

– Добры дзень, Ян Янавіч, – павітаўся я.

– Добры дзень! – адказаў ён. – Сядайце.

Я ацаніў прапанову і заняў зручны фатэль.

– Я вось чаго Вас паклікаў, – працягнуў кіраўнік, – мне патрэбна адна кніга, і я чуў, што ў бібліятэцы, дзе вы працуеце, яна ёсць. Можа, вы яе ўжо і дасталі.

У маёй свядомасці адразу ўсплылі словы Лявона: «Усё адмаўляць!»

– Я думаю, што Вашае становішча дазволіць узяць любую электронную кнігу ў любой бібліятэцы. Пакуль я чагосці дасягну ў гэтай справе, Вы страціце каштоўны час, – прыгожа выказаўся я.

– Ну, я не зусім пра тое… Мне трэба папяровая мастацкая кніга. А зараз у Вас ёсць магчымасць што-небудзь узяць, – прасоўваў сваю думку кіраўнік.

– Прабачце, Ян Янавіч, але ж кожны ведае, што такія кнігі – забойцы часу. Гэта не зусім правільна, і мяне шчыра дзівіць Вашая просьба. Я… ніколі б не ўзяўся за непрадуктыўнае чытанне, – як мага спакайней гаварыў я, пакуль сэрца хацела збегчы са свайго месца.

– Добра, добра, – куратар задаволена ўсміхнуўся, – гэта была праверка. Вы яе прайшлі. Проста мы час ад часу правяраем нашых студэнтаў, ці не спакусіліся яны на штосці нерацыянальнае. Напрыклад, на кнігі. У вас там усе умовы. І седзіцё Вы на практыцы доўга, што для студэнта-першакурсніка дзіўнавата…

– Мы проста хочам сябе праявіць і выпрацаваць максімальную норму паперы. Нам абяцалі за гэта прэмію, – перапыніў усе развагі я.

– А… Тады зразумела, і нават ухвальна. Калі Вам удасца – будзеце прапанаваны і на прэмію ўніверсітэта па выніках практыкі, – сказаў Ян Янавіч.

– Дзякуй за выдатную магчымасць, – паспяшаўся падзякаваць я.

– Ды няма яшчэ за што, – зноў усміхнуўся куратар. – Што ж… Не буду перашкаджаць Вашым планам.

Ян Янавіч падышоў да мяне, мы паціснулі рукі, і куратар чамусьці правёў рукой па маім адзенні. Падобных жэстаў я даўно не бачыў, але здзіўлення не паказаў. Праз колькі хвілін я апынуўся на практыцы.

Мяне з цікавасцю сустрэў Лявон.

– Ну як? – спытаў той.

– Ды ўсё добра, напэўна… Ян Янавіч пытаўся ў мяне пра мастацкую кнігу. Я сказаў, што ў мяне і думкі пра чытанне не было.

– Малайчына. А ён табе што-небудзь даў? – працягваў выпытваць Лявон.

– Ды не, – вымавіў я.

– Ты кішэні правяраў? – настойваў Лявон.

– Не, – паўтарыўся я.

– Дык правер, чаго завісаеш? – прапанаваў Лявон.

І я праверыў. У той кішэні, па якой правёў Ян Янавіч, ляжала папяровая візітоўка. На ёй быў надпіс: «Кніганоша № 1000. Буккросінг».

– Што гэта? – спужаўся я.

– Віншую! – супакоіў Лявон. – Ты афіцыйна, калі можна так сказаць, стаў кніганошам. Зараз запомні свой нумар. Гэта будзе тваё імя. За гэтыя дні я раскажу табе пра кнігі.

І Лявон расказаў. Інфармацыі было многа. Усё і не перакажаш, таму адзначу самае галоўнае. Найперш мяне паставіла ў тупік слова «буккросінг». Аказалася, што гэта таемная арганізацыя, якая распаўсюджвае мастацкія кнігі сярод чытачоў. Яна ўзнікла даўно, у тыя часы, калі кнігі яшчэ не лічылі «забойцамі часу». Спачатку людзі перадавалі адзін аднаму старыя і не толькі выданні, якімі самі не карысталіся. Потым сталі ўзнікаць спецыяльныя месцы, у тым ліку пры бібліятэках, дзе кнігі можна было пакінуць ці ўзяць. Звярніце ўвагу, працэдура была дармавая: з гэтага не зараблялі ні капейкі. Калі ж папяровыя асобнікі сталі забіраць на макулатуру, частка выданняў «павісла» ў сетцы «Буккросінгу» і працягвала такім чынам жыць. Потым асобныя людзі працягвалі інтуітыўна карыстацца месцамі перадачы кніг. Так самаўпарадкавалася арганізацыя пад назвай «Буккросінг», якая жыве і цяпер.

Самае дзіўнае, што ў ёй няма кіраўніка, але вымушана была ўтварыцца невялікая іерархія, бо дзейнічала гэта сістэма не зусім легальна. На першай ступені былі кніганошы. Яны знаходзілі кнігі, рыхтавалі іх і прыносілі ў адпаведныя пункты перадачы. Кніганошамі кіравалі каардынатары – супрацоўнікі другой ступені. Іх задачай было наглядаць за плынямі кніг, шукаць магчымасці іх распаўсюджвання, а таксама падбіраць і зацвярджаць кніганош. Каардынатары абменьваліся паміж сабой зашыфраванымі электроннымі паведамленнямі, таму вылічыць, што ёсць тайная шыфроўка, а што – простае ліставанне, атрымлівалася звышскладана. Над імі – «важныя людзі», якія абаранялі «Буккросінг», часам ратавалі кніганошаў і каардынатараў, а таксама дапамагалі тым, каго злавілі. Імёны «важных» ведалі асобныя каардынатары. Атрымліваўся такі самадастатковы арганізм, які жыў сваім жыццём, не падпарадкоўваўся адной волі і пусціў свае карані ва ўсе сферы жыцця грамадства.

Дарэчы, кніганоша ведаў са сваёй арганізацыі толькі іншага кніганошу, які яго навучаў, а таксама здагадваўся, хто з’яўляецца куратарам. Усё. Выходзіла, што нават калі вылавіць нейкага аднаго чалавека, арганізацыю вылічыць немагчыма. Вось да такой неверагоднай «установы» я далучыўся, або мяне далучылі, або спецыяльна прывялі. Я не разабраўся і цяпер.

Лявон навучыў мяне прыбіраць з кніг бібліятэчныя пазнакі. Гэта аказалася проста, калі ў цябе ёсць спецыяльныя прылады. Потым расказаў, як атрымліваюць заданні кніганошы. Каардынатар падкідае кніганошу паведамленне або картку, на якой напісаны нумар і заданне. Звычайна заданні былі такімі: «Пакінуць у парку (7 лава ад уваходу). 1000» або «Забраць у аўтобусе № 100 пад крэслам № 21 на прыпынку № 5 а 19.00. Схаваць. 1000». Картку з заданнем трэба было знішчаць, паведамленне выдаляць. Напрыклад, маю першую картку ад каардынатара мы знішчылі проста ў машыне па пераапрацоўцы паперы. У той дзень рэальнасць для мяне стала яшчэ большай і шырэйшай, адкрыліся дэталі, якіх не магло быць у маёй стандартнай карціне свету.

З чатырнаццатага дня я мусіў рыхтаваць выданні (гэта значыць, знішчаць на іх бібліятэчныя запісы ці мікрасхемы), разносіць кнігі па таемных месцах і забіраць іх адтуль. Я стаў сапраўдным кніганошам. І мне гэтая рамантыка падабалася.

На практыцы мы працавалі з напарнікам у тым жа рэжыме і далей. Але не проста працавалі, а выконвалі заданне Лявона: «Вынесці лепшыя і схаваць. 980». Дзе Лявон хаваў кнігі, я не ведаў. Я ж знайшоў у сваім пакоі пад падлогай і ў сцяне міні-сейфы. Багацце ляжала там. Калі разбор кніг скончыўся, мы селі вывучаць выданні, як лічылася, другога парадку. Там былі свае цікавосткі, але ў нашай сітуацыі трэба было чымсьці ахвяраваць. Скажу шчыра, часам на вочы трапляліся і не зусім якасныя матэрыялы: чыталася цяжка, абыякава.

А яшчэ мы з Лявонам размаўлялі, размаўлялі, размаўлялі. Мы ведалі, што пасля практыкі нашы шляхі хутчэй за ўсё разыдуцца (канспірацыя і ўсё такое), таму лавілі імгненне. Фрагмент адной размовы мне запомніўся назаўсёды. Я спытаўся ў Лявона:

– А якая кніга табе найбольш запомнілася?

– Многія, – сказаў Лявон. – Але ёсць адна, якую я перыядычна ўзгадваю. Там людзей, якія чыталі, пераследавалі, кнігі палілі. Тое, што мы робім, лічылася злом у грамадстве. Не, зараз, канешне, інакш, але часам ловіш сябе на думцы, што мы ўсё роўна дайшлі да такога жыцця, нібы ў той кнізе.

Праз некалькі год я прачытаю тую кнігу і згаджуся з Лявонам. А тады ў мяне ўзнікла пытанне:

– Дык выходзіць, што пісьменнік папярэджваў, што так можа быць, а грамадства ўсё адно не звярнула ўвагі?

– Можа, і так. Але ёсць і іншая думка. А што калі пісьменнік падказаў, як можа быць, як можна зрабіць, скажам так, ажывіў вобраз? А асобныя чытачы ўбачылі толькі тое, што хацелі, і выкарысталі прачытанае ў сваіх мэтах.

– Наўрад, – аўтаматычна сказаў я, але і сёння мой адказ гучыць не зусім упэўнена.

– Будзем верыць, што ты маеш рацыю, – згадзіўся-такі Лявон.

Дні беззваротна беглі. Машына працавала выдатна, і мы не адставалі. За час практыкі я паспеў многа прачытаць. Але абсалютную большасць выданняў як вопытны кніганоша забіраў Лявон. Ён папярэдзіў мяне, што пасля працы ў бібліятэцы трэба будзе зрабіць перапынак у чытанні, бо, па-першае, могуць праверыць; па-другое, чалавек, які шмат чытае мастацкай літаратуры, можа падацца падазроным; па-трэцяе, трэба перастрахавацца. Таксама Лявон парэкамендаваў з ім не кантактаваць пасля практыкі, а працягваць сваё ранейшае жыццё.

Надышоў апошні дзень адпрацоўкі навыкаў і ўменняў у рэальных умовах. Раніцай я знайшоў пад падушкай картку: «1000. Пакінуць усё на дзіцячай пляцоўцы каля інтэрнату. А 23.00». Гэты дзень мусіў быць напружаным. Ужо ў абед машына аддала апошнія аркушы. Мы сапраўды паставілі рэкорд па пераапрацоўцы паперы. Роўна 30 тон – магчымы максімум – за 20,5 дзён. Мы вынеслі большасць адабраных кніг, але забыліся на адну. Я ўзяў яе і закінуў у заплечнік. Выданне было з прыгожай вокладкай і прасіла, каб з ім пазнаёміліся. Лявон заўважыў мае рухі і загадаў пакінуць выданне тут, у сховішчах.

– Чаму? – запярэчыў я.

– Таму што апошні дзень, – рэзка сказаў Лявон. – Прабач. Убачыш сам.

Я з сумам занёс кнігу на паліцу. Калі ж вярнуўся, Лявон скінуў мне на планшэт нейкі файл і прамовіў:

– Гэта мой падарунак, – сказаў ён, – але паглядзіш яго і выдаліш з прылады.

– Дзякуй! – толькі паспеў вымавіць я, як да нас, нібы завіруха, заляцеў куратар практыкі. Ён быў вельмі задаволены сабой, гаварыў нібы спяваў:

– Праходзьце ў кабінет загадчыка, нас адзначылі, будуць бонусы!

Мы пайшлі. Загадчык уручыў нам дыпломы з подпісам куратара, а таксама паставіў адзнакі ў электронных залікоўках. Сказаў, якія мы малайцы. Куратару далі ладную грашовую прэмію за выдатную працу з моладдзю. Скажу адразу, што ва ўніверсітэце нас таксама грашова не ўспомнілі, бо хто ж адзначае за бібліятэку, калі ёсць іншыя прыстойныя кандыдаты.

На вахце са словамі: «Трэба вас сёння добра праверыць, а то любіце вы, студэнцікі, выцягнуць штосьці на сувенір» нас выдатна агледзілі, з ног да галавы. Быў працоўны дзень, і ахоўнік вырашыў паказаць сябе перад начальствам: футбол жа зараз не паглядзіш.

Пасля практыкі я вярнуўся дадому – чакаць вечар і дачытваць сваю кніжку. Калі апошняе выданне было дачытана, я ўзяў планшэт і адкрыў файл Лявона. Гэта быў неверагодны падарунак – усе адсканіраваныя кнігі са спісу «100 кніг, якія найбольш перашкаджалі грамадству цягам усёй гісторыі». Я вырашыў такое не выдаляць і скінуў усё на флэшку. А флэшку схаваў так, каб яе ніхто не знайшоў нават пад носам. Дзе – канешне ж, не скажу, бо раптам там і зараз нешта схавана. Гэта быў мой скарб, пра які ніхто не здагадваўся. Я чытаў кнігі проста з флэшкі.

Вечарам я ўзяў усе свае 5 кілаграмаў кніг і панёс іх у заплечніку да дзіцячай пляцоўкі. Там зняў сваю торбу, хутка выцягнуў яе змесціва і запіхнуў у адзінае прыдатнае для схову месца. Толькі я адышоў на некалькі крокаў, як пачуў набліжэнне шумнай кампаніі. Я захацеў схавацца і пачакаць, што будзе. Маладыя людзі зайшлі на пляцоўку, трошкі пасядзелі і рушылі далей. Я не заўважыў, хто гэта быў, але чамусьці вярнуўся праверыць, ці добра я паклаў кнігі, але ў маім імправізаваным сховішчы іх не знайшоў. Выходзіла, што гэта кампанія прыйшла па пакінутыя мною асобнікі… А колькі ж яшчэ спосабаў можна было прыдумаць для перадачы! Так я здаў свае апошнія выданні як кніганоша і вярнуўся дадому.

Мяне чакаў мой сусед, які раптоўна вырашыў пажыць у інтэрнаце на канікулах. Пачытаць новую кнігу мне давялося толькі праз два месяцы, калі я пераехаў у персанальны пакой арэнднага жылля. То суседзі, то справы… Цікава, як атрымалася, што звычайны студэнт хуценька атрымаў арэнднае жыллё? Тады слухайце далей, а пра імпрэсінг, здаецца, усё! Кнігі мяне паланілі.

Пачаўся другі курс. Мне было сумна. Хацелася чытаць, але не было магчымасці. Хацелася асабістага жыцця, але не выпадала ўдалага варыянту. Я вырашыў некуды схадзіць. Штомесяц ва ўніверсітэце праводзілі сустрэчы з рэжысёрамі серыялаў, якія круцілі па тэлевізары. Лічылася добрым тонам хаця б колькі разоў на год споўзаць на такое мерапрыемства. Казалі, што спецыяльныя людзі нават адзначаюць, хто і колькі разоў наведаў. За «схадзіў» давалі «дзякуй», а за «не схадзіў» маглі як-небудзь і пакараць. Такім крокам я хацеў забіць двух зайцоў, а забіў трох.

На пачатку сустрэчы я заняў вольнае месца недалёка ад сцэны. Выступаў рэжысёр Знакаміты. Да яго ў каманду хацелі трапіць літаральна ўсе. Паслухаць таксама збіралася шмат народу. Я не магу сказаць, што ён быў маім кумірам, бо тагачасныя серыялы мне ў прынцыпе не падабаліся. Але штосьці ў гэтай асобе прыцягвала. Спярша я слухаў прамовы ўважліва, а потым мне ўсё адно стала сумна. Увесь час пералівалася з пустога ў яшчэ пусцейшае: пра правільнасць серыялаў, пра здымкі, пра добрасумленны адпачынак, пра пошук новых аўтараў і гэтак далей.

Я дастаў планшэт і пачаў туды запісваць адзін сюжэт. Проста так. Дзеля жарту. Каб крыху сябе развесяліць. А можа, мая падсвядомасць зачапілася за словы пра новых аўтараў? Падманваць не буду, бо не ведаю. Я напісаў загаловак: «Серыял, які прымусіць Вас не адрывацца ад экрану =)». Тады я вольна накідаў (вельмі коратка) змест адной з прачытаных кніг. Карацей, выйшла нешта такое: чалавек, бацькоў якога моцна пакрыўдзілі, калі ён быў малы, вырашае помсціць, калі выпадкова сустракае ў сталым узросце таго самага крыўдзіцеля непакараным, але яго спыняе каханне. Я так засяродзіўся на працы, што не заўважыў, як у зале наступіла цішыня. Памяшканне ўжо апусцела, калі я заўважыў, што перада мною стаялі рэжысёр і куратар Ян Янавіч, якога паклікалі спецыяльна праз маё «завісанне на сустрэчы».

– Можа, пакажаш, што ты там робіш? – спытаў куратар.

– Калі ласка… – нясмела адказаў я, бо іншага варыянту адказу не прагназавалася.

Знакаміты і Ян Янавіч прачыталі маё пісанне. Рэжысёр паглядзеў на мяне, тады ў тэкст, тады зноў на мяне.

– Гэта тое, што трэба! – усклікнуў ён. – Я даўно шукаў што-небудзь такое, новенькае, нестандартны погляд. А ты яшчэ зможаш?

– Змагу, – збянтэжана адказаў я.

– Вельмі добра! Мы з табою горы звернем разам! Рэйтынгі ўзлятуць! – здавалася, Знакаміты быў шчаслівым у той момант. – Я ведаю, што кажу.

– Не зразумеў, – сказаў я.

– Усё зразумееш, – адказаў рэжысёр. – Значыць, так. Напішы мне яшчэ два якія-небудзь сюжэты і прыходзь на студыю. Вось табе візітоўка!

Я пытальна паглядзеў на куратара. Ян Янавіч адказаў:

– Паслухай разумнага чалавека.

Далей усё пайшло лепш, чым па масле. Я прыйшоў на студыю. Мае сачыненні высока ацанілі. Па іх знялі серыялы. Сюжэт быў «новым», і рэйтынгі паляцелі ўверх. Я стаў сцэнарыстам, «знакамітым» сцэнарыстам. Мне прапанавалі працаваць на найлепшай студыі. Я, канешне, згадзіўся. Прайшоў экстэрнам студыйнае навучанне. Па просьбе студыі мяне пасялілі ў арэнднае жыллё – беспрэцэдэнтны выпадак для другакурсніка. Мне дазвалялася не хадзіць на заняткі, але экзамены я здаваў лягчэй за лёгкае. У мяне нават з’явіліся фанаты, якія арганізавалі фан-сайт. Чаго толькі там не пісалі! Я даведаўся пра сябе шмат новага. Перада мною адкрыліся дзверы, пра якія я нават не ведаў. Карацей, не жыццё – песня.

Усё складвалася добра. Я пісаў сцэнарыі паводле лепшых узораў сусветнай мастацкай літаратуры, перапісваў усё на сучасны лад. Мне вельмі дапамагалі дыялогі з адпаведных кніг. Шчыра прызнаюся, што спачатку я лічыў сваю працу плагіятам, але потым зразумеў: ніводнага твора я не перапісаў даслоўна. Які ж тут плагіят? Яшчэ цешыла думка, што я расказваю людзям кнігі праз тэлебачанне. Хаця б так. Таму я справядліва стаў медыазоркай. Пра мяне здымалі перадачы, прыводзілі моладзі ў прыклад. Мае бацькі былі здзіўлены, але задаволены, і не забываліся нагадваць суседзям, хто іх сын, асабліва калі трэба было кагосьці настрашыць.

Аднак такі шыкоўны ўзлёт меў адзін мінус. Я зусім забыўся на асцярожнасць. Поспех часам зносіць дах. Лявон пасля таго, як я стаў вядомым, час ад часу пакідаў мне ў таемных месцах кнігі. Вось гэты чалавек сапраўды быў асцярожным, настолькі асцярожным, што праз колькі год змог стаць намеснікам дырэктара галоўнай бібліятэкі. Не абы што. Дык вось. Лявон пакідаў мне кнігі, але чамусьці мой нумар на картцы-паведамленні ўжо не пісаў. Я на гэта звярнуў увагу ўжо пасля наступнага прыкрага выпадку, які мог стаць заканчэннем усяго.

Тым днём я быў ва ўніверсітэце, дзе атрымаў картку ад Лявона. Ён падрыхтаваў мне вельмі цікавы асобнік. Як і было прапанавана, я пайшоў тую кнігу забіраць. Забраў выданне і кінуў яго ў заплечнік. Але забыўся яго закрыць. На маё няшчасце мяне пераняла нарада ахоўнікаў, якая такі недагляд не прапусціла. Мяне злавілі, як злодзея. Я, канешне, вырашыў усё адмаўляць. Настойваў, што мне падкінулі гэтую кнігу, што гэта ўсё канкурэнты зайздросцяць маім поспехам, але атрымлівалася не вельмі пераканаўча.

Потым далучыўся следчы. Ён растлумачыў, што маладым людзям не варта чытаць пустыя кнігі, моцна мяне пастрашыў і паведаміў, што трэба праверыць мой дом. Калі там знойдуць што-небудзь падазронае, дык прыйдзецца пускаць справе ход, калі не – жорсткая вымова і выключэнне з універсітэта. Я з жахам прыгадаў, што не схаваў сакрэтную флэшку. «Ну, усё! – падумаў я. – Гэта канец майго бліскучага жыцця…» Зноў паспрабаваў прасунуць няўдалую версію падзей, на што мне сказалі: «Усе так гавораць. Калі б я ўсім верыў, то ўжо не працаваў бы тут». І толькі пасля своеасаблівай «лекцыі пра кнігі» следчы вымавіў:

– Мне здаецца, што я Вас недзе бачыў.

– Гэта магчыма, – заінтрыгаваў я.

І тут гэты сур'ёзны спадар прачытаў-такі мае імя і прозвішча на сваім планшэце. Прыйшлі дадзеныя, якія пацвярджалі, хто я такі.

– Гэта сапраўды Вы? Той самы сцэнарыст? – з захапленнем выгукнуў адказны супрацоўнік.

– Так, гэта я.

Следчы ўзяў тэлефон, набраў нумар і загадаў:

– Праверка дадзенага аб’екта адмяняецца. Пацвярджаю.

Потым ён прызнаўся:

– Я свайго роду Ваш фанат, даўно гляджу Вашыя серыялы. Яны геніяльныя. На сайце я зарэгістраваны як… – хутка затараторыў суразмоўца, таму я зусім не пачуў, як ён зарэгістраваны, але сказаў:

– Дзякуй за высокую ацэнку!

– Зробім так. Вы зараз пакінеце аўтограф мне і майму сыну, а потым напішаце заяву аб здачы знойдзенай кнігі. Вы ж сапраўды неслі яе, каб здаць. Так?

– Так, – згадзіўсяў я.

– Я абяцаю, што ўсё будзе добра і дадзены выпадак Вам ніколі не адгукнецца. Я Вам нават ідэю для серыяла падкажу: вазьміце і раскрытыкуйце якую-небудзь кнігу. У Вас выдатна атрымаецца такі эксперымент.

– Дзякуй за ідэю! Але ж я кнігі не чытаю, я бяру сюжэты ў іншых месцах, у крайнім выпадку крытыкую па «Скарачонцы».

– Зразумела! Вельмі цікава! «Скарачонка»… – следчы запісаў гэта слова. – Чуў нешта… Але даўно.

Напрыканцы я выканаў тое, што мне прапанавалі, і зноў выслухаў завярэнні:

– Яшчэ раз абяцаю, што сачыць за Вамі ніхто не будзе! Вы ж важны чалавек. І эксперыментатар.

Я развітаўся. І толькі цяпер зразумеў словы: «Важны чалавек». Вось чаму на маіх картках ад Лявона знік нумар, прынамсі я стаў «важным чалавекам». Мая вага ў грамадстве ўжо дазваляла тое-сёе, нават Ян Янавіч быў зараз ніжэй за мяне ў арганізацыі «Буккросінг». Але злоўжываць сваім становішчам я не збіраўся.

Як і абяцаў следчы, на мае памылкі больш ніхто ўвагі не звяртаў. Я доўга працаваў сцэнарыстам, дапамагаў развіццю «Буккросінга», заступаўся за неахайных членаў арганізацыі.

Праз некалькі гадоў, калі мой сябра Лявон таксама стаў «важным чалавекам», я зразумеў, што прачытаў амаль усе з лепшых кніг у свеце, і вырашыў стварыць сваю. Таму я спадзяюся, што кніганошы ацэняць маю гісторыю і яна стане ім добрай матывацыяй для самаадданай працы. Ведайце, кожны кніганоша рана ці позна можа стаць «важным чалавекам».

2

Мне стала сумна. Сусветная туга ахапіла думкі. Нічога не радавала. Усё здавалася змрочным і бессэнсоўным. Мне надакучыла мая хуткаплынная слава. Усё валілася з рук. У галаву лезлі дурныя думкі. З аднаго боку, у мяне было ўсё, што можа хацець сучасны чалавек, з іншага – гэтае «ўсё» было фальшывым і незаслужаным. Студыя, угледзеўшы мае непрадуктыўныя паводзіны, нават дала мне бестэрміновы адпачынак. «Заслугі» дазвалялі.

Крыўдна было яшчэ і за тое, што ўсе сцэнарыі, якія я пісаў сам ад пачатку да канца, рэдактары бязлітасна знішчалі. Нічога не зробіш – такая праўда жыцця, зусім не казачная. Я ж хацеў зрабіць нешта сапраўднае, на вякі, а атрымліваўся толькі пераказ старога, творчы, але пераказ. Я нават дадумаўся да неверагодных рэчаў. Напрыклад, сур’ёзна разважаў на тэмы антычнай літаратуры ў наступным ключы: «Старажытныя пісьменнікі маглі пераказваць чужыя рэчы або нават «запазычваць» у іншых без спасылкі на аўтара». Ці яшчэ лепш: «Мы вывучаем не найлепшых «класічных» аўтараў, а толькі тых, чые творы захаваліся да нашага часу. Рэальная карціна можа быць зусім іншай».

Гэтыя вельмі спрэчныя меркаванні ўпэўнілі мяне, што настаў час змяніць свой лёс, час зрабіць нешта каштоўнае. Калі мае асабістыя творы не вытрымліваюць крытыкі, я магу паказаць людзям сапраўдныя шэдэўры, але не ў тэлесерыяле, а ў праўдзівым абліччы. І я пачаў дзейнічаць.

Я лічыў, што праблема ў асвеце, у тым, што людзі не ведаюць пра літаратурнае мастацтва. І калі ім паказаць чароўны свет зганьбаваных выданняў, калі расказаць пра важныя рэчы, кожны зразумее патрэбу кніг, кожны захоча чытаць, кожны палюбіць стосы аркушаў. Усё гэта ўпарадкуе не толькі матэрыяльны бок грамадства, але і духоўны. Адукаваны чалавек не можа быць злодзеем, асвета назаўсёды ўратуе грамадства. Як жа ніхто да гэтага раней не дадумаўся! Я адчуў сябе геніем. Не проста ж так у старых фільмах і кнігах галоўныя героі часам імкнуліся знішчыць дрэннае старое, каб замяніць яго на добрае новае. Гэта адразу здымала ўсе праблемы, і аповед шчасліва завяршаўся.

Я ніколі не выдаляў тых кніг, што мне падараваў Лявон. Я зберагаў іх для нечага вартага і, нарэшце, прыдумаў для чаго. Рашэнне маёй задачы было толькі адно: загрузіць тэксты ў інтэрнэт. Праблема хавалася ў тым, што спраўдзіць прыдуманы план можна было хіба праз сервер галоўнай бібліятэкі. Я распрацаваў прыблізную схему запуску інфармацыі ў свет. Новы занятак добра ажывіў мяне. Я вырашыў зайсці да Лявона на працу і ў гэты час проста з яго кабінета прасвяціць супольнасці, звязаныя з бібліятэкай, у самай вялікай сацыяльнай сетцы. Велізарная колькасць людзей у калябібліятэчных групах павінна была шчыра адгукнуцца на мой пост з лепшымі выданнямі ў гісторыі. Гэта запусціла б патрэбны мне ланцужок рэакцый.

Як толькі ідэя займела пэўную форму, я патэлефанаваў Лявону і набіўся на патрэбную, спланаваную ў свядомасці сустрэчу. Я стараўся дзейнічаць хутка, таму на абедзе ўжо быў на месцы. Мэтай візіту лічылася дамова аб сустрэчы з гледачамі. Мы з Лявонам шчыра павіталіся, узгадалі былыя часы. На жаль, а можа, і на шчасце, «былыя кніганошы» апошні раз бачыліся яшчэ студэнтамі. Зараз мы былі паважанымі асобамі, але гэта не замінала нам успамінаць мінулае. Лявон, здавалася, даўно чакаў майго прыходу. Размова ні аб чым ішла лёгка, аднак даверыць старому сябру свае намеры было рызыкоўна. Я вырашыў схітрыць і папрасіў Лявона паказаць новую цікавую кнігу. Суразмоўца заўзята адгукнуўся на маю просьбу. Пакуль яго не было, я залез у камп’ютар і пачаў загружаць сацыяльную сетку. Канешне, Лявону ставіць яе на пароль не было сэнсу… пасярод дня… у асабістым кабінеце… куды ніхто выпадковы не заходзіць. Таму праз колькі секунд я з правамі адміністратара зайшоў на патрэбную старонку, хуценька ўставіў флэшку і… У кабінет зайшла сакратар і спытала, якую гарбату згатаваць. Я аўтаматычна адскочыў ад стала. Заставалася толькі націснуць кнопку «Пацвердзіць». Сакратар павольна рабіла сваю справу, і мне ніяк не ўдавалася ажыццявіць задуманае. Вярнуўся Лявон. Напэўна, мой твар быў нібы ў шкадлівага вучня, злоўленага за руку, ды намеснік загадчыка спакойна сказаў:

– Сядай на маё крэсла і не турбуйся. Я дазволю табе зрабіць тое, што ты хочаш, толькі спачатку выслухай мяне.

– Адкуль ты ведаеш?.. – спытаў я і рэзка зваліўся ў прапанаванае крэсла.

– Гэта мая праца. Я думаю, ты здагадваешся, што за табой у такіх месцах назіраюць, – патлумачыў Лявон. – Сцепаніда, дзякуй за гарбату. Можаш ісці, далей мы самі.

Сакратар моўчкі выйшла з пакоя. Намеснік загадчыка сеў насупраць мяне і прапанаваў выключны напой.

– Чаму не паведаміў пра свае планы адразу? – дапытваўся Лявон.

– Столькі часу прайшло, я не ведаў, як ты адрэагуеш. Канспірацыя… – няўпэўнена тлумачыў я.

– А-а-а… Зразумела, – вымавіў мой суразмоўца.

– Я бачу, ты не зусім згодны з маёй задумай, – я паспрабаваў выцягнуць звесткі з Лявона, але той прамаўчаў. – Ведаеш, калі паказаць людзям добрыя кніжкі, іх будуць чытаць, – паліліся мае тлумачэнні. – Як у ХІХ стагоддзі – многа і добрае. Асвета душы праз кнігі верне ў жыццё сапраўднасць.

– Можа, табе і верне, – не згадзіўся Лявон і зрабіў экскурс у гісторыю. – Аднак у тую пару, пра якую ты гаворыш, кнігі чытала ў асноўным эліта, адукаваныя людзі, якія мелі магчымасць і час. А людзей гэтых ад агульнай масы было не так і многа. У ХХ стагоддзі чытаць сталі больш і рознае. Папулярным станавілася не заўсёды лепшае, калі глядзець з «высокіх» пазіцый, але ж і аўдыторыя была іншай. Потым чытанне мастацкіх твораў пачало сыходзіць…

– Тут ёсць праўда, – пачаў я палеміку. – Але сёння зусім не чытаюць, у тагачасным разуменні.

– Гэта вельмі катэгарычнае сцверджанне, – аспрэчыў мяне суразмоўца. – Па маіх дадзеных, людзей, якія чытаюць выдатную мастацкую літаратуру, сёння больш, чым у ХІХ стагоддзі. Нават у працэнтах ад агульнай колькасці. Проста гэтага не бачна. «Буккросінг» – толькі вяршыня айсберга.

– Я ніколі пра гэта не думаў, – шчыра падзяліўся я.

– Разумею, – аргументаваў Лявон. – Падкрэслю, што знаёмяцца з выбітнай літаратурай, аздобленай таямнічасцю. І за гэтым бібліятэка назірае. А цяпер уяві, што кніга стане агульнадаступнай.

– Сапраўды, – уявіў я. – Сітуацыя крыху зменіцца.

– Вось. Я адразу заўважыў, што ты разумны чалавек, – прызнаўся Лявон і пачаў хваліць. – Праўда, з тэлеэкранізацыямі ты літаральна здзівіў. Як ніхто раней да гэтага не дадумаўся? Малайчына. Ты – бясспрэчна знаходка, таму Знакаміты і дазволіў табе самому рыхтаваць сцэнарыі.

– А як жа асвета, духоўнасць, узоры жыцця? – задаў я пытанне.

– Пра ўсёратавальную асвету нават не пачынай – гэты эксперымент праваліўся даўно, – заўсміхаўся намеснік. – Відаць, трэба вынаходзіць штосьці больш эфектыўнае.

Я сумняваўся, але вырашыў выканаць тое, дзеля чаго прыйшоў. Калі мая рука пацягнулася да клавішы «Увод», Лявон перамог у слоўнай дуэлі наступным:

– Дарэчы, нават калі ты апублікуеш кнігі, заўсёды можна сказаць, што гэта збой сістэмы, ці дыверсія, ці жарт, ці нехта з’ехаў з глузду…

Мае рукі апусціліся. Марнай аказалася нават апошняя выпешчаная рашучая спроба. Лявон заўважыў мае пакуты і сказаў:

– Лепш пішы добрыя сцэнарыі, як раней. Ад іх шмат карысці. Усе адзначаюць.

Слова «ўсе» прагучала неяк шматзначна.

– Але ж я хачу стварыць нешта сваё, – падзяліўся я ледзь не інтымным.

– Спрабуй, з першага разу не ва ўсіх атрымлівалася. Некаторыя за жыццё пісалі толькі адну вартую рэч.

Лягчэй ад апошняга выразу зусім не стала.

– Твае сцэнарыі ў пэўнай ступені творчыя, – адразу паспрабаваў суцешыць Лявон. – І звярніся да псіхолага, адпачні.

– А як жа нашыя юнацкія размовы? – нарэшце спытаў я.

– Усё справядліва, але ў іншай сістэме каардынат, – патлумачыў былы кніганоша. – Заходзь яшчэ. Рады буду цябе зноў бачыць. Толькі не хавайся ад гараджан у чатырох сценах…

Мы прыемна развіталіся. Нешта адбылося ў маёй душы пасля слоў Лявона, і я насуперак, а не дзякуючы, вырашыў працягваць гульню, правілы якой змяніць немагчыма. Я вярнуўся да напісання сцэнарыяў, спадзяюся, што яны сапраўды прыносяць карысць. Ёсць у маёй фільмаграфіі і адна насамрэч аўтарская работа, але якая – падказваць не буду. Здагадайцеся самі. Варыянтаў для адгадкі дастаткова.

Хаця б на сайце www.таварыства-кнігалюбаў.белwww.таварыства-кнігалюбаў.бел

P.S

Мая апошняя сустрэча з чытачамі адбылася ў той панядзелак а 19-й гадзіне…

Спадчына

«Вось гэты самы дом», – падумаў Янка, калі ўбачыў старую вясковую хату, якая стаяла крыху асобна ад астатніх. Ён ніколі не быў у той частцы горада, таму яшчэ раз праверыў па карце, ці не памыліўся. Сумненняў не заставалася… Янка адчыніў вароты і зайшоў у двор. Ён адразу выцер аб высокую траву аблепленыя брудам ногі (што ж зробіш, калі дождж толькі што змясіў слабаватую дарогу) і агледзеўся. На вочы кідалася ўсялякае ламачча, позірк чапляўся за недагледжаную зямлю, няскошаную траву. Ды і сам будынак не ўражваў: патрабаваў сур’ёзнага рамонту. Канешне, трэба разумець, што не надта даўно гэтае месца здавалася сапраўднай марай, але час прайшоў і ўсё змянілася. Янка кінуў пад хатай заплечнік з рэчамі, паправіў на плячы ноўтбук і пайшоў да суседа, які захоўваў ключы.

Сусед сустрэў ветліва, але размова была напружанай.

– Добры дзень! Янка? Хведараў пляменнік? – запытаў стары чалавек.

– Так. Добры дзень! – паправіў не-Янка, які прызвычаіўся да імя tank-25. Тank – бо яго першай любімай камп’ютарнай гульнёй з’яўляліся найноўшыя «танчыкі», а лічба абазначала ўзрост, таму нік змяняўся штогод пад час дня нараджэння.

– А я дзед Міхась, – адрэкамендаваўся той. – Ты па ключы?

– Па ключы, – з неахвотай выціснуў малады хлопец.

– Пачакай, зараз прынясу.

Праз колькі хвілін дзед Міхась вярнуўся і падаў патрэбную рэч.

– Трымай! А ведаеш, твой дзядзька ганарыўся табой.

– Дзякуй. Ну, я пайду тады!

– Ідзі, ідзі.

Хлопец ужо быў каля варот, калі дзед Міхась яго спыніў.

– Янка! Слухай, а ты сюды будзеш пераязджаць?

– Не, Вы што. Прадаю ўсё, – таропка прамовіў той.

– Зразумела. Ну, ідзі.

Ужо вечарэла, і Янка спяшаўся ўладкавацца ў хаце. План быў просты: сёння, у пятніцу, прыехаць і заначаваць; у суботу перабраць усе рэчы і падрыхтаваць хату; у нядзелю дамовіцца аб продажы – і на кватэру, да спраў. Не хацелася траціць час на нечаканую спадчыну ад дзядзькі, пра якога разы са два чуў ад маці і толькі раз бачыў на свае вочы. Але ж і адмаўляцца ад лішніх грошай было б глупствам. А тут яшчэ і з «купцом» падфарціла.

Заўтра ўжо лістапад. Снегу хоць і няма, але цёплыя дні беззваротна прамінулі. Таму першае, што ўскочыла ў галаву, калі Янка пераступіў парог, – гэта «холад», другое – «печка», а трэцяе – «дровы». А дроў пакуль што не было. Янка пайшоў на двор і згледзеў толькі некалькі бярвенцаў. Вакол было натаптана. Мусіць, суседзі ўжо папарадкавалі астатняе. Але ж біцца не пойдзеш ды нічога і не вернеш. Да дзеда Міхася звяртацца не хацелася. Прыйшлося Янку ўзяць тых колькі палак. З горам папалам прапаліў у печы, падрыхтаваў сабе ложак і быў гатовы спаць, але холад усё адно не даваў спакою. Хлопец праверыў печку: так і ёсць – не гарыць. Ён агледзеўся і знайшоў за печчу газеты. Яны згарэлі хутка, але належнага эфекту не далі. Тады Янка зламаў драўлянае крэсла, зрабіў з яго «домік» і апошняй дзядзькавай газетай здабыў-такі агонь. Потым уключыў ноўтбук і сышоў у інтэрнэт. Праўда, праз некаторы час малады чалавек апрытомнеў, калі заўважыў цэлую хату дыму. Каля хлопца стаяў дзед Міхась:

– Прачынайся і на двор! Хуценька!

Янка паслухаўся. Аказалася, ён заснуў за камп’ютарам. Пашчасціла, што дзед Міхась тым часам выйшаў на вуліцу і выпадкова заўважыў бяду. А можа, і не выпадкова…

– Юшку трэба перш адчыняць, а потым, як дровы згараць, назад ставіць, – павучаў дзед Міхась.

Янка маўчаў. Удваіх яны праветрылі пакоі. Бяда абмінула. На развітанне дзед даў Янку свечку, на ўсялякі выпадак. Усё ж свята. «Мае сябры зараз гуляюць Хэлоўін, а я…» – з такімі думкамі хлопец падзякаваў суседу і пайшоў спаць. Недзе апоўначы здалося, што хата трасецца, але землятрусы тут – фантастыка. Tank-25 ускочыў з ложка і амаль машынальна зрабіў тое, чаму некалі даўно вучыла маці: на Усе Святыя трэба вечарам запаліць свечку. Усё сціхла. На гэты раз адпачывалася добра, толькі пад раніцу стала зусім холадна.

У суботу Янка падняўся рана. Ён добра апрануўся і рушыў перабіраць рэчы ў хаце. Смецце – вон, лішняе – пакінуць для пакупнікоў, каштоўнасці – сабе ў скрынку. Старую мэблю хлопец забракаваў, адзенне, тканіны, вышытыя ручнікі і распісны посуд таксама. Прадметы сялянскага побыту без ваганняў пайшлі на сметнік. Янка задумаўся над выразанымі з дрэва цацкамі, рознымі фігуркамі і ладнымі малюнкамі, але палічыў іх аматарскімі. Усё гэта было несучасна і правінцыйна. А вось некалькі залатых пярсцёнкаў, упрыгожанні, пару скруткаў грошай, сённяшніх і нейкіх зусім старых, ён прыхаваў. Невялікую вязанку лістоў з Кіславодска і ў Кіславодск з 20-х гадоў ХХ стагоддзя хлопец кінуў да печкі. Тэхніка ў хаце выглядала няновай, дакладна, з сівога мінулага, таму яе таксама абмінулі належнай увагай.

Словам, з хатай Янка разабраўся даволі спрытна. Смецце вынес на балота. Дзед Міхась сказаў, што там усё жыццё быў сметнік. Пяць заходаў хапіла. Тады малады чалавек расчысціў двор і наведаў склеп: у ім ляжалі буракі і два мяхі пшаніцы – гэта не зацікавіла. За склепам хаваліся некалькі вулляў, але пчол Янка пабойваўся. На маленькім агародзе нічога не расло, акрамя некалькіх дрэў абляпіхі і не выкапанай яшчэ бульбы. У садзе ж зманліва віселі познія яблыкі, але збіраць ураджай не было калі.

Янка збегаў у магазін. Там дроў не прадавалі. Калі хлопец вярнуўся, ён па-сапраўднаму адчуў, што ў хаце вельмі студзёна. А ноччу, перадалі, мароз… Так заўсёды: пакуль рухаешся – холаду не заўважаеш. Янка вырашыў здабыць дровы самастойна. Ацяпленне падключыць на тры дні было неэканомна, таму заставаліся толькі дзедаўскія метады. Хлопец знайшоў сякеру і выйшаў у сад. Дрэвы былі тоўстыя. Праз паўгадзіны «дрывасек» зразумеў, што так і заначаваць нядоўга. Патрэбны іншы варыянт. І толькі тады Янка заўважыў, што не праверыў яшчэ адно месца. З боку хаты стаяла лесвіца, якая вяла на гарышча. Янка ўзлез. Перад ім ляжала рознае ламачча і… кнігі, даволі шмат кніг. «А чым не дровы?» – мільганула думка. Тым больш, што наверсе было сыравата і папера крыху сапсавалася. Tank-25 скінуў большасць папяровых стосаў і занёс іх у хату. Кнігі разам з падрэпанай шафай і дзядзькавымі лістамі далі цяпло. Хлопец залез у інтэрнэт, а потым і заснуў. Усю ноч брахалі і вылі сабакі.

Назаўтра Янка зноў прапаліў кніжкамі ў печы і спакойна думаў, што будзе рабіць з грашовай спадчынай. Патэлефанавалі. Гэта быў пакупнік. Ён сказаў, што затрымліваецца за мяжой, таму прыедзе толькі раніцай наступнага дня. Янка не ўзрадаваўся. Прыйшлося адпрошвацца з працы і лішні дзень сядзець на балоце.

Хлопец перанёс усе «дровы» з гарышча. Што хацеў, ён зрабіў учора, а сёння заставалася толькі чакаць. Да вечара дроў з мэблі і кніжак засталася малавата. Янка зноў палез на гарышча. Там ён згледзеў нейкі плецены куфар і забраў яго ў хату. Больш нічога наверсе не было.

Вечарам завітаў дзед Міхась. Яны пагаманілі. Сусед адгаворваў прадаваць хату, казаў, што можна і самому тут пажыць: і ехаць сюды добра, і прырода – лепш не прыдумаеш… Але Янка не згадзіўся: «Што я з гэтым домам буду рабіць?» Так і разышліся.

Янка закінуў апошнія «дровы» і адкрыў куфар: там былі розныя старыя рэчы і вялізны рукапіс. «Дзядзька і вершы пісаў?» Янка стаў разбірацца з рукапісам. На белых аркушах выступалі вершаваныя радкі. Відавочна, сам тэкст быў складзены ў адваротным парадку. «Колькі ж дзядзьку было гадоў? Яшчэ на паперы пісаў». На аркушах былі выпраўленні. Дзеля цікавасці прафесійны блогер увёў фрагмент тэксту ў пошук: інтэрнэт сказаў, што такога твора не ведае. «Дзіўна. Дзядзька – паэт?» І хлопец пачаў павольна паліць нікому не патрэбныя вершыкі, затое неабходныя яму «дровы», разам з куфарам і драўлянымі цацкамі.

Янка браў некалькі аркушаў, праглядаў на іх асобныя фрагменты і кідаў у печ. «Напісана няблага, але я такое не… Ды і хто зараз такое чытае?..» Рукапіс беззваротна знікаў. «Пра нейкага музыку…» Хутка засталася адна старонка. Радкі на ёй здаліся знаёмымі. Янка дзеля смеху яшчэ раз увёў пошук:

На галіне

Пры даліне

Ліст на дрэве марна гіне:

Ліст зялёны, ды ўмірае… Інтэрнэт нечакана адказаў. «Не можа быць!» Янка са злосцю кінуў апошні аркуш перад печкай…

Пакуль хлопец злосна хадзіў па хаце і думаў, што ён спаліў, у печцы стрэліў вугалёк і скочыў роўненька на рукапіс. Той пырхнуў і ўмомант згарэў. Усё выглядала, як дрэнны жарт…У ночы сніліся жахі. Раніцай tank-25 прачнуўся з думкай, што сёння абавязкова прадасць хату і з’едзе адсюль назаўсёды. Пакупнік неўзабаве прыехаў. Хлопец спрабаваў набіваць цану, хвалячы то двор, то агарод. Пакупнік жа адназначна сказаў, што яму трэба толькі зямля, астатняе ён знясе і забудуе на свой густ. Янка больш не ўпіраўся. Да абеду справа была зроблена. Змораны, без эмоцый, малады чалавек выязджаў у горад, калі яго пераняў дзед Міхась.

– Прадаў?

– Прадаў…

– Зразумела… Тады трымай, – дзед працягнуў ліст. – Хведар прасіў перадаць, калі хату прадасі.

– Дзякуй… – вымавіў Янка, якога зусім не захапілі мінулыя выхадныя, і са злосцю, і са здзіўленнем.

– Ну, бывай. Шчасця табе…

– Да сустрэчы!

Калі сусед зайшоў у свой панадворак, Янка шпурнуў ліст у бліжэйшы сметнік, бо не хацеў сябе неяк звязваць з гэтым месцам. Хлопец назаўсёды пакінуў мясціну, якая некалі лічылася вёскай, з думкай, што спадчына была яму нядрэнным падарункам.

Позна вечарам у панядзелак tank-25 напіша ў блогу: «Атрымліваў спадчыну. Збіраюся на чэмпіянат… Дзякуй тым, хто павіншаваў з днём нараджэння. Тank-26».

* * *

Калі Янка знік з вачэй, да сметніка падышоў дзед Міхась. Ён дастаў кінуты ліст. Да старога наблізіўся «пакупнік» са словамі:

– Ну як?

– А сам што думаеш? – пытаннем на пытанне адказаў Міхась.

– Па мне, дык не. Не той чалавек, – выказаў сваю думку «фальшывы незнаёмец».

– Другі шанец можна будзе даць праз некалькі гадоў, паглядзім, што зменіцца, – аўтарытэтна заявіў сусед Янкавага дзядзькі. – Выклікайце наступнага кандыдата. Я спадзяюся, знішчаныя рэчы ўжо адноўленыя?

– Так, канешне, так, – замітусіўся «пакупнік».

[Псіхалагічная разгрузка]

Мой псіхааналітык навучыў мяне запісваць тое, што хвалюе, на электронную паперу. Выгаворваць, даставаць з сябе ўсё як ёсць, без літаратуршчыны, без прыкрас і самападману. Толькі праўду. Толькі да канца. Такі псіхалагічны прыём я выкарыстоўваю звычайна з раніцы. Сядаеш за стол, бярэш «блакнот» – і наперад. Спачатку ідуць розныя глупствы, страляюць нелагічныя думкі, але спыняцца не трэба, наадварот, неабходна насуперак усяму працягваць. Хутка, а калі і не, адбываецца цуд – і на старонку выліваецца сапраўдны тэкст, які расказвае пра твае турботы і самоты. Хаджэнне вакол галоўнай тэмы заўсёды спыняецца, падсвядомасць вяртаецца якраз да важнага. Калі адкінуць шалупінне ад такой пісаніны, застаецца нядрэнны аповед. Шкада, што цяпер мастацкая літаратура не ўхваляецца. Можна было б і апублікаваць тое-сёе. Выманне з мозгу і занатоўка інфармацыі прыносіць пэўную лёгкасць. Аднак справа на гэтым не скончана. Патрабуецца замацаванне эфекту: напісанае варта знішчыць і пастарацца забыць… цалкам… акурат пасля прапрацоўкі на псіхалагічным сеансе. Прызнаю, што мой нервовы стан ніколі не быў узорным.

Сённяшняе здарэнне я не магу абмеркаваць ні з кім. Спадзяюся, што папера будзе маўчаць, бо маё сэрца разрываецца ад тугі. Мне нават не прыйшлося доўга распісвацца. Справа навідавоку. Але пачну я не з нашых дзён, а з часоў маёй маладосці. Мая памяць распавядзе сама сабе і бязмоўнай прасторы пра дні, калі знікалі папяровыя кнігі…

Аднаго святочнага дня (дату я і не ўзгадаю) па тэлебачанні паведамілі, што дрэў у свеце стала крытычна мала. Спецыяльны дыктар тлумачыў пра адмову ад папяровых дакументаў, а таксама пра стварэнне рэзерву паперы для выключных выпадкаў. Выглядала дадзенае паведамленне вельмі праўдзіва і аргументавана. Я быў згодны з кожным пачутым словам. Напрыканцы прамовы вядучы аб’явіў пра здачу кніг на макулатуру. Эксперты прыйшлі да высновы: папяровыя выданні – адзіная вартая крыніца матэрыялаў. У якасці альтэрнатывы «папяровай цывілізацыі» прапанавалі анлайн-тэксты.

Па горадзе сталі ездзіць падрыхтаваныя камісіі. Яны заходзілі ў дом і начыста выграбалі ўсё, што ўзнікла пасля вынаходніцтва Гутэнберга. Здаралася, што асобныя кнігалюбы не аддавалі свае бібліятэкі, таму вельмі тэрмінова выйшаў загад, згодна з якім захоўванне друкаванай прадукцыі лічылася злачынствам і магло мець сур’ёзныя наступствы.

Мае продкі актыўна збіралі мастацкую і іншую літаратуру. На паліцах у прызначаным пакоі змяшчаліся рэдкія знаходкі, зборы твораў – карацей, увесь магчымы спектр выданняў. І мне гэта падабалася. Радавала мяне, цешыла.

Камісія наляцела вечарам. Спрактыкаваныя людзі хутка і неахайна вынеслі ўсю паперу з хаты. Потым адмысловымі прыборамі праверылі наяўнасць сховішчаў і паведамілі, што ўсё ў парадку. Турбавацца не варта. Мне выдалі сертыфікат аб здачы і прапанавалі падаць заяўку на конкурс «Лепшы здавальшчык». Трэба было проста зарэгістравацца на сайце і ўвесці нумар сертыфіката. Я ўвесь час маўчаў і з усім згаджаўся. Усярэдзіне ж кіпела роспач. Я нічога не мог зрабіць і ад гэтага станавілася яшчэ горш. Калі бібліятэчны пакой апусцеў, я рынуўся ў фатэль і заплакаў. Толькі цяпер я зразумеў, якімі дарагімі былі мне гэтыя паперкі з літарамі. У іх хавалася нашмат большае, чым макулатура, чым фантазіі пісьменнікаў, там знаходзілася нешта нематэрыяльнае, тое, што немагчыма апісаць. Кожны асобнік акумуляваў у сабе гісторыю ўладальніка, гісторыю чытачоў, гісторыю хаты, гісторыю эпохі… гісторыю майго дзяцінства, юнацтва… Кнігі, напэўна, зрасліся са мной, былі часткай мяне. Я шчыра плакаў.

Калі слёзы скончыліся, я агледзеў пусты пакой. На палічцы стаяў маленькі, нібы дзіцячы, куфэрак. Ён быў зроблены са шчыльнага матэрыялу, нават сканеры не маглі праверыць яго змесціва. А самааддана «зачышчаць» усё ўручную працаўнікі паляніліся. Я аўтаматычна адкрыў куфэрак і знайшоў у ім «Анталогію сусветнай паэзіі». Мне палягчэла. Міні-кніжка, якія выпускалі хіба дзеля забавы ці падарункаў на пачатку ХХІ стагоддзя, лекавала маю душу. Я пачаў чытаць. І скончыў толькі на апошняй старонцы. Ноч даўно сцвердзілася ў сваіх правах.

Гэтая кніжачка стала маім таемным талісманам. Яна суправаджала мяне на працягу жыцця. Я адмыслова хаваў яе… Хаваў надзейна… Там, дзе бываў толькі я…

А ўчора да мяне прыехаў унук. Я вельмі люблю гуляць са сваім унукам. Яму ўсё цікава, усё трэба. Ёсць каму пабавіць розныя гісторыйкі. Першакласнік і павінен быць дапытлівым, з пачуццём справядлівасці… Усё развівалася выдатна. Я пайшоў на кухню. Люблю на сучаснай тэхніцы гатаваць дранікі: хутка, смачна. І раптам пытанне:

– Дзядуля, а што гэта?

Мой унучак з цікавасцю паглядаў на той самы томік, маю адзіную старую кніжачку. Я зніякавеў, але выказаў здзіўленне:

– Гэта ж кніга! Адкуль ты яе выдзер?

– Дзядуля, кнігі зусім не такія! – запярэчыў унук.

– Так, – пагадзіўся я, – цяперашнія кнігі электронныя, а вось у маёй маладосці мы чыталі розныя гісторыйкі на паперы.

– На паперы? Гісторыйкі? – важна перапытаў хлопчык. – Ці ж ты не ведаеш, што чытаць трэба карысную літаратуру?

– Ведаю… – я не мог не пацвердзіць гэтую думку. – Аднак у маёй маладосці… мы чыталі і пра розныя прыгоды, і пра падарожжы, здарэнні… Я з дзяцінства памятаю, як хрумсціць новая кніга…

– Макулатуру трэба здаваць! Кожны першакласнік гэта ведае! – паведаміў мне ісціну ўнук.

– Так, правільна… – падтрымаў я хлопчыка. – Добра, што ты знайшоў старыя друкаваныя вершы. Заўтра сходзім і здадзім. Ведаеш, дзе бліжэйшы пункт прыёму?

– Ведаю! Ведаю! – узрадаваўся ўнук.

– Вось і выдатна, – з рыпеннем у сэрцы сказаў я.

Дранік ператварыўся ў чыпс.

Сёння мы здалі маю «міні-кнігу». Унук быў шчаслівы. Ён зрабіў так, як яго вучылі ў школе, і атрымаў за гэта «Дыплом маладога здавальшчыка» разам з цукеркай. Пэўна, выхваляецца зараз перад аднакласнікамі. Супрацоўнікі ўстановы парадаваліся за такога пільнага наведвальніка. А як ён расказваў пра сваю ўдачу, а як прасіў мяне падмацаваць яго словы… Я ж патанаю ў горы… Я зрабіў правільна, сапраўды правільна, так, як патрабуюць жыццё і закон… «Анталогія» магла развітацца са мной шмат гадоў таму. Адкуль жа адчуванне тугі, роспачы, віны?.. Чаму мне здаецца, што я злачынца?..

Вось і ўсё… Пакуль усё…

Выдаляю…

Страшная казка

– Вы зрабілі правільны выбар! – урачыста прамовіла адміністратар гульнявой залы «Ваша казка».

– Пачакайце! – перапыніў наведвальнік. – Не, не гэту, давайце лепш іншую. Вось.

Спадар Л. ніяк не мог вырашыць, які модуль выбраць. Яму як аўтару ідэі і стваральніку гульнявой імперыі «Казка» кожны год прапаноўвалі задарма пратэсціраваць што-небудзь з апошняга, папулярнага. Л. ніколі не згаджаўся, заўсёды варочаў нос у другі бок і прынцыпова не сачыў за тым, што адбываецца з яго «стварэннем»: не чытаў адпаведных лістоў, не лазіў на сайт, не слухаў рэкламы і навін. Пасля прымусовага продажу сваёй кампаніі гэты чалавек лічыўся ганаровым дырэктарам, атрымліваў прыстойны, нават немалы прыбытак, але права голасу, як і іншых правоў у справах «імперыі», не меў.

Спадар Л. усё жыццё займаўся даследаваннямі, вынаходніцтвамі, усялякай навукай (і небеспаспяхова), а дзесьці проста бавіў час. Зразумела, вынаходнік лічыў сябе пакрыўджаным, падманутым, сцвярджаў, што яго ідэю паставілі з ног на галаву, нахабна перайначылі, загубілі… Аднак арганізаваць нешта блізкае да «Вашай казкі» спадару Л., на жаль, больш не ўдалося. Ён застаўся вязнем аднаго праекта. Так часам здараецца ў гісторыі…

– Вы зрабілі правільны выбар! – аўтаматычна паўтарыла адміністратар і адарыла няшчырай усмешкай, калі адчула, што апошнія словы выйшлі недарэчнымі. – Праходзьце, калі ласка!

І Л. прайшоў. Яго сустрэў дзівосны пакой пад назвай «Курачка Раба». Наведвальнік адразу апынуўся ў іншай рэальнасці: яму ўручылі спецыяльны касцюм персанажа, які потым падключаўся ў віртуальнае асяроддзе, а таксама адмысловае, на дваццаці старонках, пагадненне з кампаніяй. Сэнсам гэтага дакумента было атрымаць ад кліента адмову ад прэтэнзій. Чытаць усе правілы, тлумачэнні і юрыдычныя нагрувашчванні спадар Л. паляніўся. І хуценька ўсё падпісаў. Тым больш, маладыя хлопцы ўжо падрыхтаваліся да пачатку першага тура гульні.

Наплылі яркія ўспаміны. Малады Л. працаваў над цікавым праектам для дзяцей, калі заўважыў, што тыя дрэнна ведаюць казкі. Малечы, найперш, былі спецыялістамі па мульціках ці, у лепшым выпадку, па выданнях з вялікай колькасцю малюнкаў. У апошніх часам не хапала месца нават для тэксту. І вынаходнік знайшоў цікавае рашэнне: ажывіць казкі, зрабіць іх камп’ютарнай гульнёй. Сэнс быў такі: гульцы выбіраюць персанаж і праходзяць казку ў яго ролі. Дзецям падабалася. Праект атрымаўся нядрэнны. Але гэтага было мала: маркетынгу не хапіла і ў Л. з’явіліся даўгі. Тут падвярнуўся нечаканы інвестар, які лёгка вырашыў назапашаныя праблемы, але на сваіх умовах… «Жылі-былі дзед і баба. Была ў іх курачка Раба, – пачуўся голас мадэратара гульні. – Большасцю галасоў абраны ўзровень «Свая версія». І мы пачынаем «Вашу казку».

Гульнявы пакой змяніўся, і спадар Л. убачыў наступнае: «У хаце дзед і баба прымушалі курачку Рабу несці і несці залатыя яйкі. Мышка бегала вакол і шукала спосаб што-небудзь сцягнуць. Потым яна скінула з паліцы гліняны збанок. Той разбіў некалькі залатых прадметаў, што дужа раззлавала дзеда з бабай. Яны сталі насіцца па хаце з апалонікамі і лавіць мышку, каб жорстка яе пакараць. Якраз тады ў памяшканне ўскочыў воўк, схапіў кошык яек, завыў – і наўцёкі».

«Куды я трапіў? Што гэта за бязглуздзіца? Што я падпісваў?» – непрыемныя думкі турбавалі Л. Даўным-даўно ён прыдумаў нешта іншае, светлае, для дзетак, а тут адбывалася… Нездарма вынаходніку не хацелася сюды – прадчуваў нядобрае. Яму стала сумна і сорамна за сваё адкрыццё. Ганаровы дырэктар вырашыў выйсці з гульні. «У Вас не хапае балаў для дадзенай функцыі», – бадзёра паведаміў мадэратар. «Адурнець, – сам сабе падвёў вынікі гулец, які зразумеў, што яго проста так не выпусцяць. – А якая ж тады мая роля ў гэтым дрэнным спектаклі?»

Спадар Л. выйшаў на ўяўны двор, дакладней, выламаў уяўныя дзверы, каб перамясціцца на двор, і ў лужыне ўбачыў свой адбітак…

Кажуць, казкі хаваюць у сабе страшныя напаміны пра сівую, ледзь дагістарычную мінуўшчыну. Іх можна расшыфроўваць з розных бакоў. Імі можна захапляцца… У іх можна бачыць і мудрасць, і жорсткасць, і многа чаго яшчэ. Нездарма некаторыя сцвярджаюць, што ў казках няма маралі, што яе дадумалі потым. Уявіце сабе: у мінулых стагоддзях пэўныя краіны змагаліся з казкамі як са шкодным «перажыткам». Але ў часы юнацтва спадара Л. казкі былі пяшчотным успамінам дзяцінства, нечым таемным і дабрадушным, шчырай радасцю і асалодай. Толькі цяпер Л. усвядоміў, што значэнне слова «казка» ў апошнім слоўніку змянілася не проста так.

Мядзведзь, гэта значыць, спадар Л., пабег у лес і гучна зарычэў. Рухацца перашкаджаў доўгі хвост, які быў за такія паводзіны строга адарваны. Злосць, змешаная з крыўдай, стрэлілі мядзведзю ў галаву. Ён нібыта вярнуўся ў сваю стыхію. Само ўсё адбылося ці з дапамогай мадэратара, ніхто не прызнаўся. Буры звер дагнаў ваўка і адабраў у яго ўсе залатыя яйкі. Задаволены сабой, мядзведзь сеў пад дрэвам. Шаленства адступала. Здавалася, небяспека мінула.

Праз хвіліну з-за дрэва высынуліся дзед і баба… з сучаснымі стрэльбамі і… вярнулі сваю маёмасць. Удзельнікі гульні вельмі хвалілі праведзены тур. Засмучала толькі адно: мядзведзь забыўся, што рэальнасць была віртуальнай.

Спадар Л. не вытрываў…

Пасляслоўе

Сорак гадоў таму ў першы рухомы сцэнарый камп’ютарнай гульні «Ваша казка» пераўтварыўся тэкст «Курачка Раба»: «Жылі-былі дзед і баба. Была ў іх курачка Раба. Тая знесла яечак і схавала ў падпечак. Баба адшукала – на паліцу паклала. Бегла мышка, хвосцікам махнула, яйкі начыста перавярнула, пабіла няміла. Дзед плача, баба плача, курачка Раба кудахча, усё рыпіць, усё трашчыць. Воўк прыбег папытацца, што адбылося, дазнацца. Як пачуў – выццё зацягнуў. Мядзведзь прыбег папытацца, што адбылося, дазнацца. Як пачуў – наўпрост адарваў сабе хвост. Вось і застаўся з далёкіх часоў з куртатым хвастом да скону вякоў».

Дзяжурныя

Саўка ды Грышка сядзелі на станцыі і адбывалі гадзіны дзяжурства. Саўка, малады хлопец, які год таму скончыў вучобу, старанна вывучаў інтэрнэт-прасторы. Цікавых навін сёння было мала. Сталейшы год на пяць Грышка важна і з адчуваннем свайго старшынства гуляў у камп’ютарныя гульні. Як звычайна, нічога не адбывалася, а справаздача на наступны месяц была напісана з дапамогай «копіпасту». «Залатая праца!» – падумае нехта. Тым не менш Саўка засумаваў: яму хацелася подзвігаў, дзеянняў, нечаканых прыгод, што часта прыводзіліся як прыклад на лекцыях. Імпэт, відавочна, яшчэ не згас. Рэчаіснасць жа была іншай. І каб неяк згладзіць яміну паміж сапраўдным і ўяўным, малады спецыяліст падбухторыў Грышку, свайго фармальнага кіраўніка, на размову:

– Спадар Грышка, а Вы чулі пра той выпадак, калі ў сцяне хаты адшукалі скрыню са старадрукамі?

– Чуў! – старэйшы супрацоўнік таксама быў не супраць пагутарыць. – На семінары ў мінулы аўторак нават слайды паказвалі. Там ажно сапёраў выклікалі…

– Чаго на свеце не здараецца… Мне былы аднакурснік распавёў, як у ягоным аддзеле, даўно, праўда, натыкнуліся на зямлянку, дык кнігі рванулі, – дзяліўся ведамі Саўка.

– О, тут не ўгадаеш. Праўда, такія рэчы рэдкія, – прафесарскім тонам агучыў заўвагу суразмоўца. – А хаваюць і пад падлогай, і ў зямлі, і ў лядоўні, і ў склепе… Месцаў і не пералічыш.

– Гэта так, трэба праявіць вынаходлівасць, – згадзіўся Саўка.

– Добра, што ў нас ціха… – парадаваўся Грышка.

– Добра, але крыху сумна… – уздыхнуў Саўка.

– Не бядуй, падрасцеш – зразумееш, што гэта найлепшы варыянт, – патлумачыў кіраўнік. – Памятай, мы проста ратуем экалогію, а калі здарэнняў няма – значыць, мы выконваем сваю справу бездакорна.

Саўка прытрымліваўся крыху іншых поглядаў. Перарываць размову ён не захацеў, таму перакінуўся на іншую тэму:

– А што Вы думаеце пра электронныя кнігі, я маю на ўвазе мастацкія?

– Што тут думаць? Ідзі ў бібліятэку і чытай! – лёгка адказаў Грышка. – Я лічу, што аўтарскае права трэба паважаць: забараніць электронныя кнігі ў вольным доступе – вельмі разумнае рашэнне.

– Але ж і бібліятэк мала, і кніг на ўсіх не хопіць. А хто і паляніцца туды ісці, – пачаў правакаваць Саўка.

– Мастацкая электронка – гэта вобраз сапраўднай кнігі, які можа справакаваць жаданне займець апошнюю, – словы кіраўніка прагучалі нібы навуковы трактат. – Я наогул лічу, што чытанне мастацкага ёсць проста непрабачальная згуба часу, і правыя тыя, хто ў СМІ даводзіць гэта да грамадскасці.

– Я б не быў такім катэгарычным, – паспрабаваў паспрачацца Саўка, няхай і здагадваўся, што не варта.

– А ты падумай! Час нельга аднавіць. Знішчаць яго неэфектыўным заняткам – злачынства. І кропка!

– Напэўна, пытанне «Чытаць ці не чытаць мастацкія кнігі звычайным людзям?» Вамі ўжо не ставіцца, аднак, як Вы думаеце, ці трэба прадстаўнікам нашай прафесіі ведаць ворага ў твар? – спытаў малады хлопец.

– Я перакананы, што канспекта лекцый больш чым дастаткова… Пісанню многіх кніг няма канца, а шмат чытання, частыя разважанні – гэта турбаванне для цела… – Грышка даў зразумець, што не чакае дыскусіі па прапанаваным тэзісе. Саўка зноў змяніў курс размовы:

– Напэўна, своечасова адкрылі новы аддзел па барацьбе з зашыфраванымі кнігамі?

– Канешне… – Грышка не змог не пракаментаваць. – Зашыфраваныя файлы, невядомыя фарматы файлаў… Чаго хочаш напрыдумляюць злодзеі. Я нават бачыў перапісаную ад рукі кнігу на прыдуманай мове.

– Нічога сабе! – шчыра здзівіўся Саўка. – Раскажыце, калі ласка, пра гэта…

Але аповеду не адбылося: нечакана прыйшло паведамленне пра надзвычайную сітуацыю, першае за апошнія пяць гадоў, на радасць Саўку і на бяду Грышку. Дзяжурныя рушылі да верталёта. Іх чакала балота.

Падлятаючы да толькі што асушанага балота, Саўка ды Грышка ўбачылі дзіўную рэч: рэльеф гэтага месца ўтвараў слова «liber». Вырабіць такое нялёгка. Закінутая багна аказалася надзвычай высокатэхналагічнай.

– Што ў вас? – спытаў Грышка мясцовага старшыню.

– Дык вось, сушылі балота, а з-пад вады – запакаваныя паралелепіпеды, на кожным – па сем старажытных пячатак. Ну, рабочыя адзін пакунак па-ціхаму раздзёрлі, а там – кніга. Яны спужаліся, а я вас выклікаў. Мой абавязак перадаць запакаваную кнігу таму, хто ёй займаецца, а распакаваную – таму, хто не ведае, як да яе падысці.

– Зразумела… – сказаў Грышка. – Значыць, сёння ва ўсіх выхадны. Перад адыходам – праверка, каб нічога не вынеслі. Я выклікаю спецгрупу. Чакайце!

– Канешне, калі такі алгарытм дзеянняў, калі ласка, – замітусіўся старшыня, які зусім не хацеў губляць і адной працоўнай гадзіны, бо час – грошы. – Толькі скажыце, гэта ж не тая зброя, пра якую тут ходзяць легенды?

– Супакойцеся… – няшчыра заўсміхаўся Грышка. – Легенда – гэта легенда. Наступны раз, раптам надарыцца, не дазваляйце здымаць пячаткі ды разглядаць падазроныя знаходкі. Адразу выклікайце дзяжурных.

– Абавязкова, – запэўніў старшыня, які імкнуўся пазбегнуць непрыемнасцей.

У гэты час Саўка ўжо дастаў з балота некалькі пакункаў у форме паралелепіпеда. Іх якасць была выбітнай. Колькі яны тут праляжалі – невядома, але выглядалі як новыя.

– Нарэшце сапраўдная справа, – узрадаваўся Саўка, калі падышоў яго кіраўнік. – Можна будзе пач… чысціць усё, апісаць, сістэматызаваць і здаць у сховішча.

– Знайшоў чаму радавацца, – паўшчуваў Грышка маладога супрацоўніка, – яшчэ галава будзе балець ад сённяшняй прыгоды.

– Проста я жывую кнігу толькі на экзамене бачыў, – падзяліўся ўспамінам Саўка.

– Ну і добра, – сказаў кіраўнік.

Праз хвіліну з’явілася спецгрупа, якая дапамагла якасна даследаваць мясцовасць і перавезці ўсе запакаваныя выданні на станцыю для адпаведнай працы.

У Саўкі свярбелі рукі…

Літары

Паданне з будучыні

Вучань усхвалявана забег у пакой.

– Настаўнік! – ледзь не закрычаў ён. – І да нас гэта прыйшло. Я Вам абяцаю, што ніколі не…

– Спыніся, – супакоіў настаўнік. – І нічога не абяцай.

– Але ж там – літары, скруткі, кнігі… – спрабаваў запратэставаць вучань. – Яны знішчаць усё нашае майстэрства. Яны развучаць людзей думаць.

– Чаму ты так лічаш? – пацікавіўся настаўнік.

– Зараз мы трымаем у галаве тысячы вершаў, гісторый, незлічоную колькасць звестак, – даказваў вучань, – я магу адразу адказаць на пытанне, працытаваць патрэбны ўрывак. А ў запісах што? Там спачатку трэба разабрацца, потым знайсці патрэбнае, потым… А самае страшнае, што ўжо можна нічога не запамінаць. Чытай сабе і пішы. А калі літары згараць?

– А ты думаеш, чалавек больш надзейны за кнігу? – нечакана спытаў настаўнік.

Адказаць на гэтае пытанне было складана, таму вучань вагаўся:

– І так, і не…

– Добра! – ухваліў настаўнік. – А ці можа чалавек запомніць усё?

Новае пытанне нібы апякло вучня.

– Усё – не можа, – сумна канстатаваў той.

– Добра! – зноў адзначыў настаўнік. – А ці робіць чалавек памылкі, ці можа ён штосьці забыцца, а штосьці перайначыць?

– Можа, на жаль, можа! – працягнуў вучань, а потым дадаў: – Але ж і на паперы, на гліне, на берасце піша чалавек…

– Вельмі добра! – такімі словамі настаўнік адорваў толькі найлепшыя адказы. – Вось бачыш, не ўсё так дрэнна: літары захаваюць для нашчадкаў многае з таго, што не данясе вуснамі чалавек.

– Але ж памяць – гэта мы, – пераконваў вучань, – стагоддзямі менавіта мы захоўвалі веды продкаў, а што будзе зараз? Гэтыя новыя вынаходніцтвы толькі разбураюць свет.

– Хто ведае, хто ведае… – заківаў галавой настаўнік. – Але ж узгадай: калі ствараеш адно – мімаволі разбураеш іншае. Нават тая драўляная цацка, якую ты ўпотай вырабляў, – гэта знішчаная галінка.

– Па-мойму, трэба ісці да князя і тлумачыць яму, каб той адмовіўся ад літар, – ніяк не згаджаўся вучань.

– Лепш супакойся і падумай, – прапанаваў настаўнік. – І што будзе, калі князь адмовіцца ад кніг, літар? Уяві…

– Сапраўды, – засумняваўся вучань. – Можа надысці час, калі «чалавек-памяць» не зможа ўтрымаць у галаве ўсё альбо такіх людзей стане зашмат. А шукаць звесткі па розных людзях складана. Нават паэзія, якая ідзе ад сэрца, будзе часам уцякаць у нябыт…

– Вельмі добра! – прамовіў настаўнік і змоўк.

Пасля невялікай паўзы вучань запытаўся:

– Мы, жывая памяць, знікнем?

– І так, і не, – суцешыў настаўнік. – Мы зменімся і памятаць будзем, напэўна, не тысячы вершаў, а значна менш. Патрэбныя веды застануцца, але карыстацца імі будуць па-іншаму…

– Дык што рабіць? – узрушыўся вучань.

– Ісці да князя і прасіць, каб дазволіў вучыцца літарам, – задуменна параіў настаўнік.

– А гэта добра? – перажываў вучань.

– Не ведаю, – вымавіў настаўнік і дадаў: – Але так ёсць.

* * *

Расказваюць, што ў далёкія часы ў князя быў вельмі здатны пісар, па лістах і кнігах якога вучылася і жыло не адно пакаленне, але на ўласныя вочы тыя пісанні ніхто з сучаснікаў не бачыў – людзі ўжо даўно не карыстаюцца паперай.

Выстава

Дзеці заўсёды шумна ўваходзілі ў шырокі пакой міжгалактычнай выставы найсучаснейшага мастацтва. Планеце Зямля вельмі пашчасціла: на гэты раз самая знакамітая выстава праходзіла менавіта на яе паверхні. З усіх куткоў Сусвету сюды імчаліся гледачы – як знаўцы, так і аматары. Месца хапала ўсім: шматмерны будынак-крышталь дазваляў не турбавацца пра колькасць наведвальнікаў. Гледачы былі розныя: хто хуценька прабягаў каля экспанатаў, хто падоўгу стаяў каля аднаго або некалькіх твораў, былі і дзівакі. Але амаль усе лічылі абавязковым хаця б папрысутнічаць, каб потым годна сказаць: «Я, такі і такі, быў на той самай выставе». Толькі дзеці прыходзілі таму, што прыходзілі, калі добраахвотна, а калі і прымусова. Яны разбягаліся насуперак правілам па шырокіх залах, слаба разумеючы, што адбываецца і што там за мастацтва ды навошта яно патрэбнае. Хтосьці спыняўся ў адным месцы, хтосьці ў іншым, а некаторыя ўвогуле ад душы весяліліся, разглядалі неверагодны будынак, аж пакуль настаўнік не аб’яўляў, што час выйшаў і трэба ісці дадому. І так было кожны раз…

Праўда, аднойчы на выставу трапіла дзяўчынка Алеська, якая любіла задаваць пытанні, чым нярэдка пужала дарослых. Вось і цяпер сорам не забраў у яе голасу. Малая наблізіліся да супрацоўніка музея і спытала, паказваючы на нешта чорнае:

– А што гэта такое?

– Гэта твор спадара Н. «Чорнае рэчыва Сусвету». Яно сімвалізуе невядомае. Дарэчы, гэты твор упершыню прадстаўлены на Зямлі. Раней прывозілі шматлікія падробкі, – трохі збянтэжана, але паважна адказаў працаўнік выставы.

– А-а-а… Але ж мы нават на лабараторках рабілі дакладна такое ж чорнае рэчыва, – здзівілася дзяўчынка. – А ў чым тады мастацтва?

– Рэчыва, можа, і такое ж. Але тут галоўнае – сэнс, які ўклаў аўтар і які растлумачылі астатнім. Вось бачыш там кнопачку? Калі на яе націснуць, табе раскажуць усё: і хто зрабіў, і калі, і навошта, і што хацеў сказаць творца – карацей, усё… Толькі пра кнопкі рэдка хто ўспамінае, – паспяшаўся прасвяціць дзіця супрацоўнік.

– Дзіўна… Выходзіць, мастацтвам можа стаць што заўгодна, трэба толькі растлумачыць, чаму гэта мастацтва, – задумліва прамовіла дзяўчынка. – Як быццам галоўнае не само мастацтва, а яго тлумачэнне па нейкіх крытэрыях ці…

– Якая ж ты разумная, – перабіў супрацоўнік і запісаў апошнія яе словы ў віртуальны сшытак. – Такое адчуванне, што я недзе чуў такі афарызм.

– А які твор тут самы цікавы? – пераключылася на іншае дзяўчынка, няхай і абвесцілі пра закрыццё выставы.

– Не ведаю. Некаторыя лічаць, што самы варты той твор, які табе падабаецца. Ты сам сабе крытэрый і суддзя, – з веданнем справы растлумачыў супрацоўнік.

– Зразумела, – расчаравалася дзяўчынка і ўжо хацела накіравацца да выйсця…

– Але, думаю, табе спадабаецца шэдэўр невядомага аўтара «Слова», – спыніў яе супрацоўнік і паказаў вялікую, на першы погляд пустую, капсулу.

– «Слова?» – перапытала дзяўчынка.

– Так, «Слова», – паўтарыў супрацоўнік.

Узрушаная Алеська асцярожна дакранулася да «Слова», намацала запыленую кнопку, націснула яе… І пачалося бясконцае тлумачэнне…

1

Аўтар тэксту па нейкіх прычынах скарачаў імёны і прозвішчы пісьменнікаў, якія ўзгадваліся ў яго выпрабаванні. Магчыма, ён хацеў, каб чытач сам паспра- баваў рашыць адпаведныя заданні. Калі шаноўны чытач мае жаданне патрэніра- ваць розум, ён можа апускаць нашы каментары, у якіх мы прыводзім, дзе гэта патрэбна, найбольш верагодныя расшыфроўкі скарачэнняў аўтара. За скарачэннем Б. хаваецца, на наш погляд, прозвішча Багушэвіч (Францішак Багушэвіч).

2

Верагодней за ўсё маюцца на ўвазе наступныя асобы: Францішка Уршуля Радзівіл, Янка Купала, Якуб Колас, Гіём Апалінэр, Максім Багдановіч, Мікалай Крыштаф Радзівіл «Сіротка», Максім Гарэцкі, Карусь Каганец, Адам Міцкевіч, Ян Баршчэўскі.

3

Спасылка выдалена як неактуальная ці камерцыйная інфармацыя.

4

Словы, якія чуў Усяслаў пасля моцнага ўдару, маглі сапраўды гучаць падчас Другога гарадскога сходу. Нельга выключыць, што яны могуць з’яўляцца вынікам дзейнасці свядомасці і падсвядомасці непасрэдна самога Усяслава. Разам з тым, у старажытныя часы за дадзенымі рэплікамі традыцыйна зама- цоўвалі аўтараў. Напрыклад, першы выраз звязваюць з імем У. Эка. Далей мы будзем падаваць толькі адпаведныя прозвішчы і ініцыялы.

5

С. Лем.

6

М. Цзэдун.

7

Р. Брэдберы.

8

Ф. М. Дастаеўскі.

9

С. Кінг.

10

Х. Л. Борхес.

11

Я. А. Каменскі.

12

Пліній Малодшы.

13

Б. Шоу.

14

І. Я. Навуменка.

15

У. С. Караткевіч.

16

Янка Купала.

Content

Андрэй Лазар
Таварыства кнігалюбаў

Прадмова ўкладальнікаў да шаноўных чытачоў

Таварыства-кнігалюбаў.бел

Глава першая Дзіўныя весці, або Галоўная навіна

Успаміны гараджаніна

Навіна дня Мільярд ад мільярдэра (галоўны дэпартамент навін)

Глава другая Дзікае паляванне, або Зорка сеціва

Успаміны гараджаніна

Навіна дня Дзівак з «чэкам» (галоўны дэпартамент навін)

Глава трэцяя Адна партыя, або Выйгрышная камбінацыя

Успаміны гараджаніна

Навіна дня Перамога звычайнага чалавека (галоўны дэпартамент навін)

Глава чацвёртая Пошукі ўчарашняга, або Другі шанец

Вітаўт, Брачыслаў і Рагнеда

Ранішняя навіна (сервіс хуткіх паведамленняў)

Глава пятая Лабірынты, або Кнігазнаўчы квэст

1

2

3

Навіна дня Калякніжныя ноу-хау (галоўны партал спажыўцоў)

Глава шостая Стварэнне легенды, або Першая дзея плана

Брачыслаў і Рагнеда

Яшчэ адна кніга (галоўны партал горада М.)

Глава сёмая Авантура майго жыцця, або Непаўторнае шоу

Успаміны гараджаніна

Навіна абеду (сервіс хуткіх паведамленняў)

Глава восьмая Новы горад, або План «Б»

Успаміны гараджаніна

Навіна дня На сходзе (галоўны дэпартамент навін)

Пасляслоўе, або Happy End?

Скарачонка

1

2

P.S

Страшная казка

Дзяжурныя

Літары Паданне з будучыні

Выстава

1