Аліна Длатоўская

Ген зямлі

Аповесць

© Длатоўская А., тэкст, 2017

© Кнігазбор, 2017

© Распаўсюджванне e-book. ТАА «Электронная кнігарня», 2018

Эдуард Львовіч

Камяні ляцелі долу, пакідаючы ў сырой лістападаўскай глебе падобныя да шнараў выбаіны. Каціліся, грукалі адзін аб адзін, заміралі. Нібы паміралі. Паветра поўнілася пяском, кавалкамі чырвонай цэглы і драўляных змацаванняў. У шэрыя нябёсы ўзнімаліся слупы пылу. Па возеры беглі буйныя хвалі. Білі бераг. Нібы хацелі злізаць камяні, зацягнуць на дно. Схаваць ад чалавечых вачэй.

Дробныя халодныя кроплі раз-пораз траплялі за каўнер, прымушаючы перасмыкаць плячыма. Большасць людзей у такое надвор’е аддало б усё, каб апынуцца ля каміна з кубкам гарачага глінтвейну.

Эдуард Львовіч не прылічаў сябе да большасці. І ніколі не прамінуў бы такога відовішча. На ягоных вачах паміраў сапраўдны цмок. Дагістарычная пачварына. Фантастычны гігант з гулкім рыкам знясілена апускаў вежы свайго хрыбта на зямлю. Каб больш не ўзняцца.

Эдуард Львовіч ніколі не ўяўляў сябе рыцарам. Нават у дзяцінстве ён не быў рамантыкам. Ён быў рэалістам. Ён не рыцар. Ён гулец. Ён не любіў бязглуздага ўжывання моцы, не любіў грубых метадаў. А калі без гвалту ніяк ― вось як сёння ― усё павінна быць прыгожа. Нават самую брудную працу павінен нехта выконваць.

Эдуард Львовіч лічыў сябе таленавітым. Ён умеў рабіць брудную працу і бачыць у гэтым мастацтва.

У акрузе нумар дзевяць хапала бруду. Некаторыя рэчы, з’явы, будынкі, людзі заслугоўвалі знішчэння. Іх небяспечнасць для грамадства пераважвала любыя контраргументы. Яны сцвярджалі існаванне краіны, якой даўно не было. Можна сказаць: ніколі не было.

Сістэма Аховы Спадчыны існавала больш за дваццаць год ― амаль з самага ўтварэння Еўрапейска-Расійскага Аб’яднання Рэспублік. І ледзь не столькі ж Эдуард Львовіч тут працаваў. Першыя гады аднаўлялі, збіралі па кавалачках разбураныя ды раскрадзеныя падчас тэрарыстычнай пагрозы скарбы. Толькі загады, што прыходзілі зверху, хутка змяніліся. Новаўтворанай краіне была патрэбная ідэалогія. Ідэалогія, якая б вытлумачвала аб’яднанне не толькі прамінулай небяспекай, але і чымсьці яшчэ. Агульным мінулым, агульнай гісторыяй. Калісьці ўсе гэтыя тэрыторыі ўжо былі адной дзяржавай. І менавіта гэта ― слушны парадак. Так і павінна быць.

Быў складзены рэестр помнікаў і артэфактаў, якія даводзілі гістарычную абгрунтаванасць Аб’яднання. І ў вельмі кароткі час усе гэтыя помнікі былі прыведзеныя ў бездакорны выгляд. А потым настаў час помнікаў, якія ў гэты рэестр не ўваходзілі… У некаторых выпадках дастаткова было толькі змяніць пару гістарычных фактаў. Некалькі архіўных дакументаў ― у полымя, старажылам ды даследчыкам ― каму пагроз, каму грошай. Часцей за ўсё аб’екты проста знікалі. Так было бяспечней.

Эдуард Львовіч ведаў, наколькі лёгка затлуміць людзям галаву. Людзі любяць быць незадаволенымі, людзі любяць быць супраць. Сепаратысты, тэрарысты, нацыяналісты і астатнія вычварэнцы вельмі ўдала карысталіся тым, што людзі любяць. Ім дастаткова было аднаго толькі такога «Мерзкого» замка ― як няўдала жартавалі маладыя супрацоўнікі Эдуарда Львовіча ― каб навязаць людзям памылковыя думкі. Каб прыдумаць дадатковыя межы, мовы і нагоды для варожасці.

Менавіта таму Мірскі замак ляжаў у руінах.

Апошні каменьчык скаціўся з гурбы камянёў бліжэй да зямлі. Некалькі дзясяткаў вачэй утаропіліся на Эдуарда Львовіча ў чаканні загаду. Мужчына задаволена ўсміхнуўся, зняў з пояса рацыю:

– Вперёд, ребята.

Людзі ў шэрых вайсковых касцюмах з нашыўкамі «С.О.Н.» пацягнуліся да завалаў. Адна фігура засталася стаяць ля самай мяжы бяспечнага перыметра, нервова торгаючы чырвоную стужку. Эдуарду Львовічу не трэба было нават надзяваць акуляры, каб вызначыць, хто гэта.

Малады чалавек заўважна адрозніваўся ад астатніх не толькі сваёй няўпэўненасцю, але і знешнім выглядам. Шчуплы, высокі, вуглаваты, з цёмным чубам з-пад смешнай шапкі з пампонам і па-дзіцячы вялікімі вачыма ― ён быў значна больш падобны да падлетка, чым да сталага мужчыны. Напраўду, юнаку зусім нядаўна споўнілася дваццаць гадоў.

Эдуард Львовіч сам настойліва раіў яму не заходзіць за перыметр. У межах Лабараторыі гэты хлапец быў незаменны. Але жаўнер з яго быў ніякі.

– А ты молодец, Данька, ― мужчына па-сяброўску пляснуў юнака па плячы.

Той ледзь не падскочыў, відаць, заглыблены ў свае думкі.

– Дзякуй. Гхм. Извините, Эдуард Львович. Спасибо.

Эдуард Львовіч зрабіў выгляд, што недачуў першае слова. Любы іншы падначалены ў момант быў бы пераапрануты з шэрага вайсковага касцюма ў чорны арыштанцкі і дасланы на допыты. Даніл быў выключэннем.

– Красиво ты с «головой козла» придумал. Один камень достали ― и нет замка, как не было.

– Голова барана, Эдуард Львович. И это не я придумал. Это легенда.

Юнак задумліва калупаў завусеніцы на пальцах.

– Вот именно. Уничтожить пережиток прошлого при помощи легенды. Волшебная ирония, ― Эдуард Львовіч ціха, па-змоўніцку засмяяўся. ― Если б не твои способности, столько денег на взрывчатку просадили бы…

Хлопец незадаволена фыркнуў. Яму, відаць, не падабалася адчуваць на руках кроў колеру раструшчанай цэглы. Нічога, прызвычаіцца. Эдуард Львовіч прызвычаіўся ж.

Мужчына памятаў, як плакаў на наступную ноч пасля сваёй першай справы ― тое быў невялічкі, зусім някідкі на вока касцёл у вёсцы пад Полацкам. Малады чалавек нават разумеў слушнасць зробленага. Але яму было шкада, як бывае садаводу шкада выдзіраць гожае пустазелле.

Ігар, ягоны сусед па пакоі, смяяўся. Ляпаў яго па спіне, тузаў за плечы, абзываў бабай і рагатаў. Але нікому не распавёў. Потым разлічыліся. Калі той прыйшоў да сябра п’яны і рыдаў, што не гатовы быць бацькам. А праз сем месяцаў Эдуард Львовіч стаў хросным Даніка.

Бацькоўства сапраўды далося Ігару цяжка. Даніл быў падобны да бацькі хіба што знешне. Характар жа ў яго быў ні бацькаў, ні матчын. Эдуард Львовіч сказаў бы ― ягоны характар, калі б мужчына быў хлопчыку не названым сваяком. Данік рос цікаўным, разумным, але вельмі рахманым і сціплым. Малы не бегаў навыперадкі, не лез у бойку і не цягаў дзяўчат за косы. Ён значна больш любіў шахматы, чым футбол, а паміж стрэльбай і роварам абраў бы апошняе. І тым не менш усё дзяцінства яго цягалі на футбол, на барацьбу і ў цір.

Адзіная агульная рыса ― упартасць ― бацьку з сынам зусім не яднала. Данік зацята не трапляў у футбольныя вароты, у мішэні і па тварах супернікаў. Ігар зацята намагаўся вырасціць з сына «мужыка».

Толькі ўсе мужчынскія пытанні ў падлеткавым узросце хлапец задаваў не бацьку, а хроснаму. Эдуард Львовіч і тут апынуўся хітрым лісам і праз сваю знешнюю памяркоўнасць меў на хлопчыка істотны ўплыў. Пакуль не атрымаў павышэнне і не з’ехаў з роднага Полацка ў Мінск…

А потым яму ў паніцы патэлефанавала Волька, маці Даніка, і папрасіла тэрмінова прыехаць. У сям’і быў не тое што скандал ― ледзь да бойкі не дайшло. Сын жаўнера «С.О.Н.», аднаго з кіраўнікоў Полацкага філіяла, раптам загаварыў на мове тэрарыстаў-нацыяналістаў. Ігар быў абсалютна ўпэўнены ў тым, што хлопчык робіць тое назло яму, і не хацеў чуць больш ніякіх тлумачэнняў. А тлумачэнні былі дзіўныя.

Хроснаму Данік распавёў, што разбіраў у гаражы старыя рэчы ў пошуках чаго-небудзь цікавенькага і наткнуўся на стары CD-дыск. Аказалася, Вользе яго ў маладосці падарыў адзін залётнік, аднак маці дыск так і не паслухала. Чаму толькі не выкінула? Данік з цяжкасцю знайшоў CD-ROM, які б круціў дыск, ды пачуў рок-спевы часоў росквіту беларускага нацыяналізму. Здзівіўся і амаль нічога не зразумеў, і ўсё ж даслухаў да канца. А на наступны дзень захварэў. Беларуская мова апанавала яго, нібы нейкі вірус. Праз тыдзень ён на гэтай мове размаўляў. І не мог нічога з сабой зрабіць, не мог спыніцца. Нягледзячы на штодзённыя скандалы дома. Усе спробы размаўляць па-руску скончваліся жудасным міксам, здзекам з абедзвюх моў і галаўным болем.

А потым з’явілася нешта яшчэ.

* * *

Эдуард Львовіч любіў тую частку сваёй працы, якую ганарліва называў даследаваннем. Ён браўся за справу, нават калі шанец на поспех быў зусім невялікі. Ён правяраў самыя вар’яцкія чуткі, наведваўся ў самыя бязглуздыя месцы. І знаходзіў.

Асабліва Эдуард Львовіч любіў, калі сярод бруду закінутых рэчаў і пылу архіўных дакументаў знаходзіліся сапраўдныя дыяманты. Рэчы, небяспечныя настолькі, што аднаго іх з’яўлення ў грамадстве хапіла б для істотных зменаў. Рэчы, небяспечныя адным сваім існаваннем. Эдуард Львовіч не знішчаў такія знаходкі. Ён іх збіраў.

Сёння ён трымаў адну такую рэч у руках. І яму карцела ў гэтым упэўніцца. На гадзінніку без пяці шэсць, а гэта вызначала, што большасці супрацоўнікаў Лабараторыі ўжо не было на працоўных месцах. Яму і не падыходзiў любы супрацоўнік. Яму патрэбны быў Данік.

Юнак ужо выключаў камп’ютар ды прыбіраў стол.

– Торопишься?

На твары хлапца адлюстраваўся сумнеў. Ён, відаць, кудысьці сапраўды спяшаўся, але не наважыўся сказаць пра тое хроснаму. Мужчына працягнуў яму чорную тэчку.

– Прости, что задерживаю. Мне нужен анализ. Сегодня.

Сейчас.

Даніл пакорліва ўздыхнуў. Састарэлыя жаўтаватыя аркушы былі спісаныя роўным, дробным почыркам. Пагартаў.

Прачытаў услых:

– А ты адкуль? Я ― палачанін. То вы што, калі Іван Крывавы падышоў пад муры…[1]

Перапыніўся, цікаўна зірнуў на кіраўніка.

– Что это?

– Рукопись, очевидно, ― разкавата адказаў мужчына. ― Мне необходимо знать, оригинальная ли она. Срочно.

Данік паціснуў плячыма і паклаў далоні на старонкі.

Праз акно, завешанае тонкімі фіранкамі, падалі цьмяныя промні. Ішоў дождж і адначасова з гэтым праз хмары прабівалася сонца, як часта бывала ў жніўні.

За сталом ля акна сядзеў цёмнавалосы мужчына год трыццаці. Рукавы белай адпрасаванай кашулі закатаныя.

На стале нічога, акрамя аркушаў, спісаных тымі самымі акуратнымі літарамі. У аркушах амаль ніводнага выпраўлення. Мужчына задумліва варушыў вуснамі, нібы падбіраў лепшыя выразы. Раптам нахіліў галаву, прымружыў вочы, разглядаючы промні на паперы. Слаба ўсміхнуўся.

Шэптам вымавіў:

– Я магу гуляць сабою. Але я не гуляю роднай зямлёй.[2]

І прыняўся пісаць.

– Это оригинал, Эдуард Львович, ― юнак выдыхнуў і расплюшчыў вочы.

– Вот и прекрасно. Будем надеяться, это последний экземпляр, – мужчына пацягнуўся да аркушаў, але Данік не прыбраў рукі.

– Чем это может быть опасно? ― спрабуючы схаваць зацікаўленасць, запытаўся ён.

– Мыслями, Данька. Хочешь почитать?

Юнак закусіў вусны. Ён ведаў хроснага дастаткова добра, каб чакаць падвоху. Урэшце нясмела кіўнуў.

– Читай. Только здесь, в Лаборатории.

– Почему вы не боитесь, что эти мысли будут опасны и для меня?

– Потому что тебе от системы никуда не деться. Такие, как ты, без неё не существуют. Хорошего вечера.

* * *

За апошні час у цэнтры дзявятай акругі распачала актыўную дзейнасць сепаратысцкая арганізацыя «Лабірынт». Важныя артэфакты знікалі з-пад рук. Неабходныя будынкі траплялі ў прыватную ўласнасць. Людзі, цікавыя «С.О.Н.», раптам апыналіся дзе-небудзь у Аўстраліі ці Японіі ― па-за межамі ўплыву арганізацыі.

І калі вышэйшае кіраўніцтва мела на «Лабірынт» зуб за пагрозу ідэалогіі і суцэльнасці Аб’яднання Рэспублік, дык Эдуарда Львовіча цікавіў іншы аспект. «Лабірынт» таксама збіраў каштоўныя рэчы. Хадзілі чуткі, што арганізацыя нават мае ўласнае Сховішча. А Эдуард Львовіч правяраў усё чуткі…

Толькі звестак пра гэтую арганізацыю было катастрафічна мала. У іх быў адрас, на якім мусіла месціцца штаб-кватэра «Лабірынта». Але ні разу не было заўважана, што гэта нешта большае за звычайную кнігарню. Эдуард Львовіч асабіста меў файлы на самых актыўных удзельнікаў. Толькі арыштаваць іх не было за што. Хіба што раз затрымалі дваіх. Эдуард Львовіч нават атрымаў афіцыйны дазвол на допыты.

Але дазвол раптоўна анулявалі, а затрыманых дэпартавалі на поўнач краіны. З забаронай вяртацца паводле прысуду, які не меў нічога агульнага з праўдай.

На кіраўніка арганізацыі файл быў напаўпустым. У «С.О.Н.» былі і нагоды, і магчымасці, і нават спробы яго затрымаць, аднак ён кожны раз пазбягаў гэтага нейкім чароўным чынам. Падначаленыя ў рапартах вярзлі абсалютную лухту. І Эдуард Львовіч ніяк не мог знайсці адэкватнага тлумачэння. Пакуль год таму Данік не пачаў размаўляць па-беларуску і ціха вар’яцець…

Ён бачыў мінулае рэчаў. Дакранаўся і бачыў. Адкуль узялася, каму належала, як выкарыстоўвалася. Ігар ужо цягаў сына па лекарах, але Эдуард Львовіч сябра спыніў. Данік яму быў патрэбны менавіта такі. Хворы. Забраў хлопца ў Мінск, уладкаваў у Лабараторыю. Той, на дзіва, не супраціўляўся.

Цяпер Эдуард Львовіч вытлумачваў няўлоўнасць лабірынтаўцаў хваробай. Называць гэта звышздольнасцямі неяк не паварочваўся язык. Якія могуць быць звышздольнасці ў сепаратыстаў?

Эдуард Львовіч планаваў зруйнаваць «Лабірынт» знутры. Давялося разыграць працяглую п’есу пра тое, як беднага «асаблівага» хлопчыка пераследуе «С.О.Н.», каб увесці Даніла ў «Лабірынт». Яны не адразу звярнулі ўвагу. Але Эдуард Львовіч умеў трываць.

Калі бытнасць «Лабірынта» ў жыцці хрэсніка стала відавочнай, злосная Сістэма паспрабавала гвалтоўна зацягнуць яго на допыты, пры гэтым вельмі натуральна надаваўшы кухталёў. План спрацаваў. Цяпер заставалася толькі спадзявацца, што Даніл не падвядзе. І чакаць…

Калі Эдуард Львовіч быў Эдзікам, ён вельмі любіў паляваць на кратоў. У яго нават была пэўная тактыка. За дзень трэба знайсці некалькі купак зямлі, што блізка адна да адной. Прытаптаць. На раніцу ўзнятую зямлю прытаптаць яшчэ раз. Раней ці пазней крот зноў пачне падымаць зямлю.

Пачуць яго можна нават раней, чым убачыць. Тады справа за малым ― апусціць рукі ў ход ды схапіць.

Акуратна. Кусаюцца.

Лабірынты

Даніл мала што ведаў пра хроснага. Ведаў, што Эдуард быў адзіным бацькавым сябрам. Ведаў, што сяброўства гэтае мела даволі дзіўныя формы ― яны ўвесь час спаборнічалі.

Ён ні разу не бачыў хроснага неахайным ці непаголеным. Ні разу не чуў, каб Эдуард Львовіч у размове забываўся на дыстанцыю. Ніколі не бачыў ніводнай эмоцыі, акрамя стрыманай павагі да вышэйшага і паблажлівага клопату пра ніжэйшага.

Данік узгадаў, з якім спакоем хросны назіраў за руйнаваннем Мірскага. Яго перасмыкнула. Ён мацней сціснуў рукапіс у руках. Можа, не аддаваць? Спаліць жа. Брывом не павядзе ― спаліць. Рукапісы не гараць? Мабыць, у нейкай іншай рэальнасці. Тут гарыць усё, ад газетных аркушаў «Мужыцкай Праўды» да графічных замалёвак Напалеона Орды.

Не, нельга не аддаць. Страшна.

Эдуард Львовіч быў у офісе, разбіраў нейкія паперы.

Зірнуў уважліва на рукапіс, быццам адзін погляд мог сказаць яму пра стан і захаванасць рэчы. Мабыць, так і было.

Вопыт ёсць вопыт.

– Ну, как тебе?

Даніл няўпэўнена паціснуў плячыма:

– До Стругацких не дотягивает.

Эдуард Львовіч скрывіўся ва ўсмешцы.

– Примерно одно и то же, на самом деле. Молодёжи вообще не стоит такое читать. Ваш неокрепший мозг не всегда может отличить реальность от наивных фантазий литератора. Притом редко талантливого. Талантливые пишут реальную жизнь.

Даніл разгублена ўтаропіўся на свае далоні:

– Может, и это ― наивные фантазии литератора?

– В жизни всему есть рациональное…

У кішэні ў Эдуарда Львовіча загудзеў мабільны. Ён расчаравана зірнуў на экран, зразумеў, што працягнуць размову, ігнаруючы званок, не атрымаецца, і ўзняўся.

– Я выйду побеседовать, Дань. Присядь. У меня к тебе есть серьёзное предложение…

Даніл мала што ведаў пра хроснага. Рукі міжволі пацягнуліся да аўтаматычнага алоўка, які Эдуард Львовіч насіў у нагруднай кішэні, колькі Данік сябе памятаў… А сёння чамусьці забыўся на стале.

* * *

Аловак некалькі разоў нервова шчоўкнуў. Правёў роўную дакладную лінію, быццам не аловак, а скальпель. Клічнік.

Малады чалавек у вузкіх акулярах ды адпрасаваным швэдары зачаравана замёр з кнігай у крэсле.

– Представь, что пишет: «На момант спынілася размова, а пазней памалу перайшла на знамянітую полацкую бібліятэку, якой, здабываючы Полацак у 1572 годзе, шукаў Іван Грозны і не знайшоў… Усе аднагалосна ўтрымлівалі, што бібліятэка гэта была тады добра схавана і сягоння ёсць недзе ў падземных полацкіх лёхах… Стары чыноўнік вылічаў, якія кнігі маюцца ў захаванай бібліятэцы. А найперш ёсць там, ― казаў ён, ― летапіс Полацкага княства, пісаная рукой св. Еўфрасініі, праўдзівы экзэмпляр “Повесці врэменных лет”, бо дахаваўшыяся да нашых дзён копіі пераблутаны і далёкі ад арыгінала…»[3] Я понимаю, конечно, что это художественная литература, но не сам же он до этого додумался… Значит, ходили легенды?

Сябар у майтках ды расхрыстанай вайсковай кашулі, які слухаў яго, не адрываючыся ад стралялкі ў камп’ютары, фыркнуў, зірнуў, як на вар’ята.

– Чё это ты читаешь?

– Некто Вацлав Ластовский. «Лабиринты».

– И где ты это взял?

– Не поверишь. Стащил из библиотеки, которую вчера разбирали.

Выраз твару сябра змяніўся з пагардлівага да недаверлівага.

– Да ну, ты гонишь. Ты ж такой ботан-паинька, Эдик. Где взял?

Ён падхапіўся і адным грубым рухам выцягнуў кнігу з рук у Эдуарда. Той толькі акуратна паправіў акуляры. Сябар прагартаў кнігу, патрос, нарэшце разгарнуў першую старонку:

– Библиотека номер пять города Полоцка… Да ты обалдел! Тебя ж отсюда выкинут к чертям собачим, стажёр!

Эдуард Львовіч узняўся і мякка выцягнуў кнігу з рук сябра.

– Во-первых, Игорёша, я не Эдик, а Эдуард. В крайнем случае Эд. Во-вторых, я не ботан и не паинька, я тот, кем мне выгодно быть. В-третьих, я отсюда не вылечу. Потому что никто не узнает. Потому что ты меня не сдашь.

Ігар зноў пагардліва скрывіўся і сеў за стралялку.

– Иди ты в жопу, Эд. Я и не собирался тебя сдавать. Просто непонятно, зачем ты такой фигнёй страдаешь.

– Чтобы понимать, с чем мы имеем дело…

– Угу. Скажи ещё, что где-нибудь под Полоцком реально существуют лабиринты с библиотеками. Ботан.

Эдуард моўчкі глядзеў, як сябар без разбору валіць уяўных праціўнікаў, ды задумліва шчоўкаў алоўкам.

Алесь Савіцкі

Бом. Бом. Бом. Глухія металічныя ўдары гулам аддаваліся ў галаве. Некалькі разоў за ноч ён узнімаўся і ішоў на кухню ― мацней закруціць кран. Са здзіўленнем бачыў, што нічога нідзе не капае, і вяртаўся ў ложак. Мабыць, тое ў суседзяў? Надта гучна. Мабыць, гэта чыйсьці гадзіннік адбівае дванаццаць? Дваццаць чатыры. Сорак восем. Мабыць, гэта ўсяго толькі ў галаве?

Бом. Бом. Бом. Быццам яго клічуць кудысьці. Быццам нешта павінна адбыцца. А пятай раніцы ён не вытрываў і ўзняўся. Усё роўна сёння яму не паспаць. Расхінуў фіранкі. Вялікія сакавіцкія кроплі бязлітасна лупілі па жалезным карнізе. Бом. Бом.

Ён стрымана ўсміхнуўся. Калі ўвесь час у напружанні, калі паўсюль бачыш пагрозу, раней ці пазней нават дождж стане тваім ворагам. Ён стомлена выдыхнуў і скіраваўся да ложка. Цяпер, калі ён ведае, што гэта, хаця б некалькі гадзін…

Алесь Савіцкі быў кіраўніком «Лабірынта». Ён не любіў гэтую пасаду і не ганарыўся ёй. Алесь Савіцкі лічыў яе пакараннем, якое ён заслугоўваў. Якое мусіў прыняць. Бо любую працу павінен нехта выконваць.

А праца была не з лёгкіх. Улады АбРэспа крок за крокам бязлітасна знішчалі ўсё тое, што адрознівала адзін народ ад другога, усё тое, што шанавалі, чым ганарыліся яго, Алесевы, продкі. Руйнавалі будынкі, палілі кнігі, знішчалі рэчы. І нават калі знаходзіліся тыя, каго гэта абурала, ― мясцовыя жыхары, старажылы, навукоўцы, ― любыя ўзрушанні хутка ўтаймоўваліся. І забываліся. Галоўнае ― правільна і ў патрэбны момант пераключыць увагу натоўпу.

Яны, як маглі, ратавалі ды захоўвалі беларускую спадчыну. Ясная справа, пяцёра ― цяпер ужо шасцёра ― чалавек супраць цэлай Сістэмы могуць няшмат. Але яны рабілі магчымае. І немагчымае. У кожнага з чальцоў «Лабірынта» былі звышздольнасці. Як часам жартаваў сам Алесь: «Ліга справядлівасці» ў беларускіх маштабах. У іх не было ні супермоцы, ні ўмення лётаць, ні звышхуткасці, ні нават бэт-мабіля. Затое ў іх была Ніна, дзяўчына з супер-памяццю, Ліка, якая ўмела выклікаць прывідаў, Яраслаў, які чытаў думкі, Сцяпан, які бачыў наскрозь канструкцыю любога будынка, сам Алесь, які меў дар пераканання, і цяпер вось яшчэ новенькі, Даніл, які бачыў мінулае рэчаў. І ўсё адно працы было надта шмат.

Агідна загудзеў тэлефон, які заўсёды стаяў на бязгучным. Не, ён не будзе адказваць у пяць гадзін раніцы, хто б там ні быў. Алесь коратка зірнуў на экран.

Тэлефанаваў чалавек, з якім ён не стасаваўся гады два. Такія званкі бываюць толькі да вялікай бяды.

Бяда заўсёды прыходзіць не ў час. Па-першае, у «Лабірынце» толькі з’явіўся новенькі ― таленавіты хлопец, але пакуль яшчэ чужы. Да таго ж Алесю катастрафічна не хапала «правай рукі» ― Яраслава. Ён бы ўзяў самую складаную частку працы на сябе, дазволіўшы Алесю абстрагавацца, зрабіць выгляд чэрствага мізантрапічнага вырадка.

На жаль, у Яра ўзніклі складанасці па іншай справе і ён дагэтуль не вярнуўся з Бярэсця.

Калі адбывалася непапраўнае, Алесь не ўмеў даць рады эмоцыям. Замест таго, каб перажыць гэта, ён прыдумваў сабе дадатковыя справы, пытанні ― абы толькі не думаць, не асэнсоўваць, не ўсведамляць.

Алесь набраў на мабільным нумар, падпісаны як Цётка.

Дачакаўшыся санлівага дзявочага «алё», буркнуў «адзін дзевяць чатыры два» і скінуў званок. Год смерці Купалы.

Таямнічай, страшнай смерці. Як гэтая.

Алесь увесь час сумняваўся ў слушнасці сваіх рашэнняў.

Яраслаў ніколі не сумняваўся. Алесь заўсёды ўзважваў кожны наступны крок. Яр заўсёды дзейнічаў паводле сітуацыі.

Яны абодва часта цытавалі Караткевіча. Рабілі нечаканае. І абодва аднолькава часта памыляліся. Розніца была толькі ў тым, што Яр не браў да галавы. Алесь з задавальненнем аддаў бы сваю пасаду Яру. І той бы, напэўна, не адмовіўся. Аднак Алесь лічыў сябе абавязаным «Лабірынту», абавязаным яго стваральніку…

Усё, што яму заставалася, ― заварыць сабе кавы пакрапчэй і даслаць Цётцы паведамленне з адрасам і прыпіскай: «Прыхапіце малога».

* * *

Шэра-ружовы брудны пад’езд больш нагадваў тралейбусны прыпынак. На абшарпанай лаўцы сядзелі юнак і дзяўчына, такія сумныя, халодныя, далёкія адно ад аднаго, быццам пара, якая толькі што разышлася назаўсёды. Сцёпа, невысокі, хударлявы, светлавалосы малады чалавек, падобны да пільнага мышаняці, і Ліка, чарнявая, зграбная, з паазіяцку вузкімі вачамі і парцалянавай скурай.

Побач з лаўкай, скрыжаваўшы рукі, усхвалявана азіраўся хлапец, які выглядаў так, быццам спазніўся на апошні тралейбус, але ўсё яшчэ на нешта спадзяецца. Новенькі. Даніл.

Недалёка стаяў і сівы мужчына ў дарагім паліто, задумліва палячы электронную цыгарэту. Ён чакаў не тралейбус, а як мінімум лімузін. Адпусціў вадзіцеля пакатацца, а сам дыхае свежым, скажам так, паветрам. Пра гэтага чалавека Алесь ведаў яшчэ менш, чым пра новенькага. Дарма што калісьці называў яго бацькам.

– І што ўмее гэты звярок? ― замест прывітання з’едліва пацікавіўся мужчына, кіўнуўшы галавой у бок Даніла.

Толькі б не сказаць залішняга. Толькі б не пачаць спрачацца.

– У мяне не звярынец.

Трэба выглядаць, як дарослы мужчына, як лідар, а не як істэрычны падлетак.

– Да кнігарні гэта таксама мала падобна…

Алесь сцяў зубы. Не спрачацца. Не сказаць залішняга. Сабе даражэй.

– Давайце зоймемся справай.

У дзвярах кватэры на трэцім паверсе іх чакала маладая жанчына. Растрапаная, заплаканая, яна хуталася ў вялізны пухнаты шалік і глядзела вакол з відавочным непаразуменнем.

– Вацлаў Яўгенавіч, ну навошта вы?.. ― з роспаччу пачала яна, заўважыўшы на пляцоўцы Алесевага бацьку ды лабірынтаўцаў.

– Цішэй, Аленка! Ты жа разумееш, без Алеся тут ніяк, ― мужчына лёгка прытуліў да сябе дзяўчыну.

Алесь акуратна зірнуў на яе, быццам адным гэтым мог абразіць. Ветліва кіўнуў.

– Прымі мае спачуванні.

Яна падціснула вусны, зірнула з пагардай. Горка вымавіла:

– На калекцыі бацькавы нават не глядзі. Ні каліўца не атрымаеш.

Алесь толькі пакорліва нахіліў галаву. Вацлаў Яўгенавіч кінуў на сына красамоўны позірк і, прытрымліваючы Алену за плечы, увайшоў у кватэру.

– Алесь! ― гучны шэпт з-за спіны спыніў яго на ганку. Даніл стаяў, незадаволена развёўшы рукі, маўляў: патлумач мне што-небудзь. Ну, чаму Яр не ўмее тэлепартавацца?

Самая карысная здольнасць была б…

– Памёр… Гхм, ― словы збіліся ў ком у горле. ― Адзін навуковец. Ён быў супрацоўнікам майго дзядулі. Дапамагаў яму ў лабараторыі. Яны даследвалі такіх, як мы. Трэба даведацца пра прычыну… Смерці.

– Спачуваю, ― ён кіўнуў, быццам атрымаў загад, і ступіў у кватэру.

У пакоі было цёмна, пыльна і няўтульна. Пахла таннай табакай. Фіранкі былі закрытыя, люстэркі завешаныя чорным аксамітам. Сярод пакоя стаялі чатыры зэдлікі, на іх ― труна. Нябожчык, крыху старэйшы за Вацлава Яўгенавіча, выглядаў такім змораным, хударлявым, скатаваным, нібы гэты «адпачынак» ― першы ў ягоным жыцці.

Алесь баяўся лішні раз зірнуць на дзядзьку Ігната. Уяўленне адразу малявала выявы мінулага, якое цяпер здавалася яшчэ больш прывідным, чым раней. За свае дваццаць пяць ён бачыў смерць другі раз. Ён ведаў, што прыняць адразу немагчыма. Ведаў, што ўсведамленне прыходзіць пазней. Але яму трэба было зразумець абставіны. Добра, што тут былі людзі, якія маглі дапамагчы з гэтым.

Ліка круціла ў руках любімы Ігнатаў кубак. Назвала поўнае імя навукоўца. Раз, другі. Алена ціха заплакала. Прывід дзядзькі Ігната аб’яўляцца не спяшаўся. Ліка яшчэ некалькі разоў паклікала яго, нарэшце расчаравана паставіла кубак ды пакруціла галавой.

– Мне вельмі шкада. У Даніла мо атрымаецца.

Алесь занепакоена зірнуў на юнака. Ці выкарыстоўваў ён калі-небудзь свае здольнасці на людзях? На памерлых людзях? Ці здалее зрабіць гэта зараз?

Даніл нясмела падышоў да труны. Апусціў далоні на халодныя сухія рукі.

* * *

– Ты што такое вярзеш?! Ты б лепш падумаў, што ты са сваёй дачкой робіш, а не што я мог з ёй зрабіць. Дзе гарэлка, Ігнаці?

Дзядзька Ігнат сядзеў у крэсле, падпіраючы галаву далонямі. Па пакоі ўзрушана крочыў Вацлаў Яўгенавіч.

– Гэта не гарэлка, гэта… ― мужчына варухнуў вуснамі, намагаючыся працягнуць, але ў выніку махнуў рукой.

– Трэба ж было шляхецкім напоем так вочы заліць!

– Да Алесіка цябе бацька не падпускаў. Ведаў, што ты, чарцяка, задумаў… А мяне чаго не папярэдзіў? Не чакаў, відаць, што ты і да Аленкі маёй лапы пацягнеш…

Вацлаў моўчкі скідаў кнігі з паліц. Яны пляскаліся на падлогу, узнімаючы ў паветра віхуры пылу. За томам «Славутыя людзі Беларусі» хаваліся самаробныя гліняныя бутэлькі. Мужчына хвіліну глядзеў на іх, задумліва хмыкнуў, сабраў усе і скіраваўся да выхаду.

– Жорсткі ты чалавек, Вацлаў. Нікога ды нічога не любіш. Нават кнігі кідаеш… Кнігі!

– Пайшоў ты. Доўбень, ― пляснулі дзверы.

* * *

Дзядзька Ігнат сядзеў у тым самым крэсле. Насупраць ― высокі моцны мужчына ў шэрым вайсковым касцюме «С.О.Н».

– Значит, нет никакой формулы? ― у яго інтанацыях не было агрэсіі, не было пагрозы ― толькі цікаўнасць і адчуванне сваёй улады.

– Богам клянуся. Ні формулы, ні ўколаў, ні таблетак. Чалавека перасмыкнула ці то праз тое, што ён не верыў, ці то праз нянавісць да беларускай мовы.

– Так оно само, что ли? По волшебству?

– Мы з Яўгенам адказаў не знайшлі. Гэты феномен нявытлумачаны.

– Ага, ― змрочна згадзіўся чалавек у шэрым, задумаўся. ― Слушай, а ведь я заплачу. Все твои побрякушки столько не стоят. Квартиру дочке купишь. Нормальную. В Варшаве, например, если Москва тебе не мила.

– Дык было б што прадаваць, паночак, ― з перабольшанай паслужлівасцю мармытаў Ігнат.

– Ладно, тогда объясни мне, что это. Вы же исследования не один год проводили. Так что узнали? Генетическая мутация? Островецкая АЭС? Или всё-таки формула какаято? Прививка сепаратизма?

– Кажу вам яшчэ раз: гэты феномен нявытлумачаны. Аднак я думаю…

– Да как с вами разговаривать-то?! Интеллигенты хреновы. Феномен, говорит, «нявытлумачаны». Так вытлумачце! Это ваша работа, блин!

– Я думаю, гэта сапраўды мутацыя, ― так жа роўна працягнуў вучоны. ― Яўген называў гэта генам зямлі. Я называю генам крывіча. Тое ўсяго толькі назва ― у геноме мы зменаў так і не вынайшлі. Я не ведаю, у чым справа. Разумееце… Беларуская мова абуджае ў некаторых людзях нешта такое… Звышнатуральнае, калі хочаце. Цяпер, калі літаратараў і навукоўцаў не чуюць, а паўстанцаў душаць яшчэ ў калысках ― вы іх і душыце, ― цяпер наша краіна вынайшла іншы спосаб абараніць сябе. Гэта гучыць пафасна і наіўна, але… Я ў гэта веру.

– Это уже не наука, это уже религия какая-то. Секта, в самом деле. Ладно, допустим. А дочь твою мать-земля чего обделила?

– Так, відаць, склаўся лёс.

– А может, постарался не «лёс», а босс? Эксперименты на твоём чаде ставил?

– Яўген і пальцам Аленку не крануў.

– Да, врать-то ты даже себе не умеешь, ― спакойна, з усмешкай вымавіў мужчына, пляснуў далонню па стале: ― Где формула?!

Дзядзька Ігнат нервова ўціснуўся ў крэсла.

– Няма яе!

Мужчына задаволена хмыкнуў і сышоў. Ігнат даліў у чарку, выпіў. Паклаў галаву на спінку крэсла. І перастаў дыхаць.

Мужчына ў шэрым вярнуўся у кватэру хвілін праз дзесяць.

Праверыў пульс. Абмацаў вопратку, спіну памерлага, адхіліў абіўку крэсла. Выцягнуў адтуль зацёрты нататнік.

– Что ж вы всех за дураков-то держите, брате Игнате? Держали, то есть.

* * *

Даніл расплюшчыў вочы, адштурхнуўся ад труны, быццам убачыў у ёй нешта гідкае, згубіў раўнавагу і дакладна ўпаў бы, калі б Алесь у час не прытрымаў яго. Юнака калаціла, нібы ён выйшаў на мароз у вільготнай вопратцы. Ён глядзеў вакол, не разумеючы, дзе знаходзіцца. Яму патрэбны быў час, каб прыйсці ў сябе. Але Вацлава Яўгенавіча гэта мала хвалявала. Ён грубавата адсунуў сына ўбок, схапіў юнака за плечы, страсянуў.

– Шо ты ўбачыў?

– Яго атруцілі, ― крывячыся, адказаў Даніл.

– Не! ― захлынаючыся паветрам, вохнула Алена.

Алесь спачувальна зірнуў на яе, працягнуў руку, каб прытуліць да сябе. Яна адхіснулася.

– Чым? ― Вацлаў Яўгенавіч так сціснуў рукі, што Даніл зашыпеў ад болю.

На дзіва, гэта спрацавала працверажальна. Хлопец нарэшце перастаў трэсціся, сфакусіраваў позірк.

– Нешта было ў алкаголі.

– Не можа быць. Я вынес усё з хаты.

– Відаць, не ўсё, ― стомлена паціснуў плячыма юнак. ― Альбо гарэлку прынёс суразмоўнік.

Даніл акуратна падбіраў словы, нібы шукаў сярод багны цвёрдую глебу. Ён выглядаў разгубленым, нават спалоханым.

– Які суразмоўнік? Ты бачыў, хто атруціў?

– Вайсковец. У шэрым касцюме.

Алесь закусіў вусны. Ён прадчуваў, што без «С.О.Н.» тут не абышлося. Але да апошняга спадзяваўся, што трагедыю можна вытлумачыць неяк інакш.

– Гэта ўсё? А імя?

– Не ведаю.

– Што ён хацеў?

– Эм. Забіць? ― Даніл зусім разгубіўся.

– Мда, Алесь, малавата карысці ад тваіх пакемонаў, ― скептычна вымавіў Вацлаў Яўгенавіч, нарэшце адпусціўшы юнака.

Алесь паглядзеў на Даніка. Уважліва, цяжка. Нешта ён недагаворваў. Але паміж лабірынтаўцамі і бацькам Алесь заўсёды абіраў першых.

– Здольнасці ― справа непрадказальная, бацька.

– Не супраць, калі я выйду на вуліцу? ― Даніл няўпэўнена зірнуў на Алеся. ― Мне трэба паветра.

Алесь выйшаў услед за Данілам. Алена расплакалася канчаткова ― глядзець на гэта ён не мог, а дапамагчы яна б не дазволіла. На вуліцы пахла талым снегам. Вецер ператвараў лужыны ў неспакойныя акіяны. Па адной з іх, нібы адчайны сёрфер, бегаў дубовы лісток. Да апошняга трымаўся ― цяпер вось сарвала, калі ўжо набрынялі свежыя пупышкі. Мабыць, Беларусі надыходзіў час, як таму лістку, перастаць трымацца, саступіць месца новай культуры, новай нацыі?

– Ты не ўсё сказаў, праўда?

Даніл сядзеў на лаўцы ля пад’езда, разгублена разглядаючы ўласныя далоні, ціха вымавіў:

– Ён можа быць звязаны з гэтым усім, твой бацька. Алесь не быў здзіўлены. Бацька працаваў над даследаваннямі разам з дзядулем і Ігнатам. Ён, праўда, у адрозненне ад калег, шукаў не падставу з’яўлення здольнасцяў, а тое, як можна ад іх пазбавіцца. Як можна зрабіць сына нармальным. Ігнат жа, наадварот, хацеў, каб у дачкі здольнасці нарэшце з’явіліся. Яны часта спрачаліся з гэтай нагоды. Але ці мог бацька супрацоўнічаць з «С.О.Н.», вывесці іх на дзядзьку Ігната?

– Сябра ён бы не забіў, ― хутчэй сабе, чым Данілу, сказаў Алесь. ― Што хацеў ад Ігната мужчына ў шэрым?

Больш за ўсё Алесю хацелася выкінуць з пазла бацьку. Якімі б ні былі іх адносіны, ён любіў гэтага чалавека.

– Ён шукаў нататнік. З формулай. Я так зразумеў, гэта нейкая «вакцына беларускасці».

Алесь збялеў. Ён ніколі не чуў ад дзядулі нічога падобнага. Аднак хіба гэта аргумент? Стары мог схаваць ад унука інфармацыю, якая б пагражала ягонаму жыццю. Дык, можа, смерць дзеда і смерць Ігната звязаныя між сабой? Можа, бацька зведаў, што гэта ўсяго толькі «вакцына», для якой можна распрацаваць супрацьяддзе? Не, не трэба ўблытваць бацьку. Відаць, «С.О.Н.» проста дыхае ім у патыліцу.

– Дзядзька Ігнат яму не даў ніякага нататніка, праўда ж?

– Ён сам узяў, ― яўна не разумеючы ўсёй катастрофы, адказаў Даніл.

Алесь сціснуў пальцамі скроні.

– Гэта канец…

Парэнчы

Яны стаялі ля самага ўвахода, прыхіленыя да сцяны. Звычайныя парэнчы, хіба што мармуровыя ды на дзіва шырокія. Дакладней, кавалак ад іх. Алесь задумліва вадзіў пальцамі па шурпатай паверхні. Немагчыма паверыць. Яр усё ж такі зрабіў гэта. Знайшоў рэч, згубленую яшчэ падчас руйнавання Купалаўскага музея.

Нарэшце ён мог даведацца праўду. Хаця б пра нешта. Хаця б невялікі кавалачак, устойлівая выспачка праўды ў плыні міфаў, якімі захлыналіся рэшткі беларускай гісторыі. Нарэшце ў яго быў нехта, хто мог у гэтым дапамагчы. Гэта ж трэба так, каб менавіта зараз, каб адначасова і парэнчы, і Даніл ― два складнікі для разгадкі, пра якую марыў з пад- леткавага ўзросту.

– Мяркуецца, што ён праз іх перакуліўся. Упаў у лесвічны пралёт. Ці то сам, ці то нехта дапамог. Я хачу зведаць, як так атрымалася. Калі ласка.

Зноў гэты ківок, халодны, стрыманы. Кшталту «Будзе зроблена, бос». Юнак зрабіў крок у бок парэнчаў, замёр. Утаропіўся на Алеся вачамі колеру беларускай багны.

– Чаму яны ў тваім кабінеце, а не ў Сховішчы?

Алесь ледзь утрымаўся, каб не сцепануцца. Яны абодва разумелі, чаму так. Але вымаўляць гэта было неяк няёмка. Як можна не давяраць такому ж, як ты?

– Не паспелі яшчэ занесці. Яраслаў толькі прывёз…

– Пакажы мне, калі ласка, Сховішча, Алесь, ― спакойна папрасіў Даніл.

Алесь вытрываў яшчэ адзін пранізлівы позірк. Гэта ў яго тут здольнасці загадваць людзям.

– Крыху пазней.

Даніл моўчкі паклаў далоні на парэнчы.

* * *

Паўз яго па шырокім змрачнаватым холе з вялізнымі квадратнымі калонамі, нікуды асабліва не спяшаючыся, шпацыравалі людзі. Мужчына ў нязграбным касцюме ды з валізай ціха абмяркоўваў нешта з іншым мужчынам. Ішла па сваіх справах жанчына ў фартуху са стосам бялізны. Наперадзе была бачная шырокая лесвіца з тымі самымі парэнчамі, але наблізіцца да яе Даніл чамусьці не змог. Нешта адштурхнула яго, бы пругкая мембрана. Ён паспрабаваў яшчэ раз, прыклаўшы крыху больш намаганняў, і перад вачыма паплыло.

– Даніл… ― Алесь нахіліўся, каб убачыць ягоны твар.

– Нічога не атрымліваецца.

– Паспрабуй яшчэ раз. Сканцэнтруйся на яго смерці. Думай пра яе. Калі ласка.

Даніл адчуваў, што здольнасці здраджваюць яму. Нібы нешта не пускала яго да праўды.

Ён яшчэ раз паклаў рукі на парэнчы і зноў апынуўся на першым паверсе. Мернае сноўданне цяпер было парушанае. Людзі згуртаваліся вакол знявечанага, зламанага цела ў некалькіх кроках ад яго. Наверсе, там, адкуль чалавек мог упасці ― нейкі размыты шэры сілуэт. Даніл напружыў зрок, аднак не змог вызначыць ні полу, ні ўзросту.

На гэты раз ён лёгка ўзляцеў па лесвіцы. Фігура нават не зварухнулася. І колькі б ён ні набліжаўся ― заставалася размытай. Перад Данілам плыў шэры, нібы з дыму і туманоў, згустак, які набыў форму чалавека. Рысы твару ― таго, што павінна ім быць, ― увесь час змяняліся, і часам ён пазнаваў людзей, якіх бачыў на партрэтах у бібліятэцы «Лабірынта».

Сапега, Вітаўт, Караткевіч, невядомы, Каліноўскі, Ластоўскі, Быкаў, невядомы, Геніюш, Багдановіч, Скарына, невядомы, Гарэцкі, Гусоўскі, Купала…

Цела зрабілася мяккім і непаслухмяным, як забытае на сонцы масла. Галава пацяжэла, вочы заплюшчваліся. Юнак зрабіў крок да істоты. Яна клікала. Яна запрашала. Яму хацелася стаць адным з іх, гэтых твараў.

* * *

Алесь, збялелы, але спакойны, моцна сціскаў запясці юнака, адцягваючы ад парэнчаў. Хоць такога ён раней не бачыў, здзіўляцца часу не было. Ён добра страсянуў Даніла за плечы, папляскаў па шчоках. Юнак скрывіўся, паматляў галавой ды расплюшчыў вочы. У іх стаяў неспакой.

– Ты ўчапіўся ў парэнчы ― не адарваць…

Данік сутаргава вызваліўся з Алесевых рук, хутка нацягнуў рукавы.

– Я ў парадку.

– Што ты бачыў? Хто гэта быў?

– Чалавек, ― юнак зноў паматляў галавой. ― Мужчына.

Няўпэўнена зірнуў на Алеся. Быццам яго напалохала тое, што ён убачыў. Не дзіва.

– Ён быў адзін?

Яму не хацелася прыспешваць хлопца, трэба было даць яму прыйсці ў сябе. Але так карцела задаваць пытанні.

– Я бачыў аднаго. Я не бачыў, як ён зрабіў гэта… Толькі як ён стаяў і глядзеў. Уніз.

Дык, можа, усё ж такі?.. Не, не ўбачыў бы Данік звычайнага разяваку. Гэта быў забойца. Дакладна.

– Ты не запомніў твар?

– Я не разглядзеў. Ён быў у шэрым, ― Даніл стомлена пацёр далонямі вочы, выдыхнуў.

Алесь стрымана кіўнуў ды паляпаў хлапца па плячы.

Насамрэч, якая розніца, хто менавіта гэта быў.

Галоўнае, што не сам. Гэта была Сістэма.

Даніл Арлоў

Сасіскі ― колцамі, сыр ― кубікамі, два яйкі, соль. Трэба паразмаўляць з хросным. Усё ў адзін кубак. Чаму яму не распавядалі пра нататнік? Размяшаць. Чаму не папярэдзілі пра забойства? У мікрахвалёўку. Навошта ўвогуле было забіваць? У другі кубак ― дзве лыжкі кавы, дзве лыжкі цукру, кіпень. Трэба ехаць у офіс. Размяшаць.

Даніл санліва апусціўся на адзіны на кухні зэдлік. У яго кватэры быў мінімум мэблі, мінімум рэчаў. Бо ўспаміны наліпалі на ўсё хутчэй за адбіткі пальцаў. Яму доўга давялося прызвычайвацца да здольнасцяў. Першы час ён нават насіў пальчаткі, бо кожны дотык выклікаў мроі.

Юнак павольна зрабіў глыток кавы. Усё, чаго яму зараз хацелася, ― зноў апынуцца ў ціхай, пыльнаватай Лабараторыі, падалей ад таго, што адбывалася ў рэальным жыцці. Ён быў не падрыхтаваны. Не падрыхтаваны сутыкнуцца з такімі, як ён, а потым зведаць, што гэта ўсяго толькі пачварныя вопыты вар’ята-вучонага. Усяго толькі нейкая вакцына. Ён быў не падрыхтаваны да забойстваў.

Да таго ж ідэя «Лабірынта» больш не здавалася памылковай. Яны захоўвалі значна больш спадчыны, чым «Система Охраны Наследия». Таму што не арыентаваліся на ідэалогію, не падпарадкоўваліся кіроўчаму апарату. А чым касцёл Святога Роха быў горшы за Пакроўскі сабор? Чаму адзін існуе, а ад іншага засталіся толькі ўспаміны? Чым Геніюш горшая за Ахматаву? Чым Манюшка горшы за Мусаргскага? Чаму з цэнтра Мінска знік помнік Якубу Коласу? Чаму Купалаўскі сквер стаў Свіслацкім? Таму што так зручна «Первому округу», то-бок Маскве? Чым больш у яе «исконно русских» тэрыторый, тым больш уплыву у Аб’яднанні Рэспублік?

Запішчала мікрахвалёўка. Даніл дастаў немудрагелісты амлет, які ўжо сабраўся выйсці за межы кубка, і задумліва стаў калупаць яго відэльцам.

Які сэнс ва ўсіх гэтых разважаннях? Усё роўна яму супраць сістэмы не ісці. Ён усяго толькі вінцік. Эдуард Львовіч меў рацыю. Такія, як ён, без Сістэмы не існуюць. І ўсё ж такі трэба з ім пагутарыць. Спытаць пра нататнік. Распавесці пра парэнчы і пра тое, як дзіўна павялі сябе здольнасці.

Данік уключыў ваду, сунуў пад напор кубак і замёр, назіраючы за тым, як ён хутка напаўняецца і вада ліецца праз край. Яна дапамагала. Змывала ўспаміны, пакуль яны не паспелі замацавацца.

* * *

На лаўцы ля пад’езда сядзеў юнак. Спартовы касцюм (як толькі яму не холадна?), дарагія красоўкі, рукі ў татуіроўках, тэлефон, навушнікі. Хлапца відавочна больш цікавіў інтэрнэт, чым навакольны свет. Але Даніл прайшоў паўз яго павольна, каб не выдаць неспакою. Той нават галавы не ўзняў. І калі Даніл ужо гатовы быў абазваць сябе панікёрам і параноікам, раптам пачуў з-за спіны:

– Не рабі глупстваў.

– Это вы мне? ― стрымана пацікавіўся ён.

Юнак з тэлефонам цяжка ўзняўся з лаўкі, быццам яго чакала няпростая, але неабходная праца. Зняў навушнікі, пільна паглядзеў на Даніла спадылба.

Даніл сціснуў і расціснуў кулакі, каб пазбавіцца сумесі захаплення і страху, якая разлівалася ўнутры. Ён ведаў гэтага чалавека. Дакладней, бачыў яго на адзіным здымку, які меўся ў «С.О.Н.». Толькі ніхто яшчэ не здолеў давесці, што гэта сапраўдны чалец «Лабірынта», а не ўдалая Алесева містыфікацыя. Таму што акрамя здымка не было больш нічога. Нават імёны крэсліліся штомесяц. Ляксей, Яўген, Міхась, Кастусь…

– Яраслаў, ― юнак, усміхаючыся, працягнуў далонь. Даніл ледзь стрымаў жаданне скарыстацца здольнасцямі. Надта безабаронным ён будзе ў гэты момант.

– У Алеся да цябе справа.

– У мяне і свае справы ёсць, ― незадаволена мармытнуў юнак.

– Яны пачакаюць.

Данілу не хацелася спрачацца. І не таму, што Яраслаў відавочна быў фізічна мацнейшы. Хацелася разгадаць яго. Эдуард Львовіч, сапраўды, можа і пачакаць.

Машына Яраслава выглядала так, нібы яе альбо толькі што набылі, альбо ўзялі ў пракат. Ён кіраваў упэўнена, але агрэсіўна. Суцэльныя рэзкія рухі, абгоны ды раптоўныя павароты. Быццам за імі хто гнаўся.

– Што там за справа? ― пацікавіўся Даніл, зашпільваючы пас бяспекі.

– Трэба пацвердзіць аўтэнтычнасць адной рэчы. Даніл усміхнуўся. Ён прызвычаіўся, што самае каштоўнае, самае патрэбнае ў ім ― гэта здольнасці. Без іх ён наўрад ці камусьці быў патрэбны. Ён прызвычаіўся, і ўсё адно гэта закранала.

– Як вы рабілі гэта раней?

– Алесь можа прымусіць казаць праўду. А я… Я чытаю думкі. Але гэта даволі бессэнсоўная здольнасць, ― абыякава, быццам нейкую нудоту, вымавіў Яр.

Даніл зноў адчуваў холад знутры. Толькі цяпер не было захаплення. Быў толькі страх.

– Чаму ж яна бессэнсоўная? ― прымусіўшы сябе супакоіцца, пацікавіўся юнак.

– Таму што драйвер не ўсталяваны. Я чую толькі беларускамоўных.

– Ты чытаў мае думкі, там, ля пад’езда? Ты сказаў: «Не рабі глупстваў».

– А ты збіраўся рабіць глупствы? ― Яр адарваўся ад дарогі, кпліва зірнуў на Даніла.

– Чаму Алесь не патэлефанаваў мне? Альбо чаму не прыехаў сам? Гэта праверка? Цябе падаслалі, каб праверыць, ці не хаваю я чагосьці? У сваіх думках, ― апошнія словы ён вымавіў падкрэслена здзекліва.

– Мяне ніхто не «падсылаў», ― спакойна адказаў Яраслаў. ― Я сам вырашыў цябе праверыць.

– І як я табе?

– Ды нармальна пакуль, ― абыякава паціснуў плячыма юнак.

Значыць, пашанцавала? Распытваць далей было б поўным дурноццем. Наўрад ці Яраслаў быў бы такі спакойны, калі б ведаў праўду.

Теперь нужно быть аккуратнее.

* * *

Цяжкі залаты пярсцёнак упаў на далонь.

Рака, неверагодна шырокая, але спакойная, годна несла хвалі ўдалеч. І хоць яна здавалася разы ў тры шырэйшай, чым ён бачыў яе апошні раз, Даніл ні з чым не змог бы пераблытаць гэты пагорак, дзе Палата сустракалася з Заходняй Дзвіной. Толькі белых стромкіх веж Сафіі за спінай не было.

Па Дзвіне ішлі караблі. Доўгія чаўны на вёслах, з гнутымі насамі, падобныя да дракараў. На вялізным дрэве ля самага схілу сядзела драпежная птушка, не зводзячы вачэй з гэтых караблёў. Нібы намагалася сваім вострым зрокам упільнаваць пагрозу.

На лапцы ў яе нешта бліснула. Даніл падышоў бліжэй, каб лепш разглядзець, і замёр у поўнай разгубленасці. Гэты пярсцёнак насіла… Птушка? Драпежнік працягла закрычаў ды сарваўся з галіны. Крылы хлопалі перад тварам. Ногі не слухаліся. Даніл сціснуўся ды зажмурыўся.

Праз хвіліну расплюшчыў вочы, аднак перад сабой убачыў толькі цемру. І два насцярожаныя зялёныя вокі.

Зрок паступова прызвычайваўся.

З ціхім, нават мяккім рыканнем да юнака набліжаўся вялізны чорны воўк. Даніл разгублена зрабіў крок назад.

Воўк падышоў зусім блізка. У вачах яго не было злосці.

Толькі бязмежнае веданне. У руку ткнулася халодная, вільготная, як у сабакі, пыса.

Хлапец адчуў гарачыню ікластай пашчы і цяжар пярсцёнка на далоні.

Ён глядзеў на пярсцёнак, не зводзячы вачэй, а наваколле паступова набывала звыклыя рысы.

– Што ты бачыў?

Даніл пакруціў галавой.

– Нейкі набор кадраў, ніяк між сабой не звязаных. І тым больш не звязаных з пярсцёнкам.

Алесь пераглянуўся з Ярам, які ўсё яшчэ стаяў за спінай Даніла.

– Ну, у Лікі таксама не атрымалася выклікаць прывід уладара, ― заўважыў той.

– Я пакуль пакіну яго ў Сховішчы…

Даніл ведаў, каго толькі што бачыў. Усяслаў Чарадзей ― істота магічная ва ўсіх сэнсах. Настолькі магічная, што з яго здольнасцямі адбылося нешта абсалютна невытлумачальнае. Мроі ніколі раней з ім не ўзаемадзейнічалі…

Няўжо чалавек можа ператварацца ў жывёлу? Калі так, чаму ён бачыў князя менавіта ў гэтым абліччы? Альбо гэта ўсяго толькі чарговы збой праграмы?

Незалежная Рэспубліка Мроя

Двойчы запар здольнасці здраджвалі яму. Усведамленне гэтага не проста палохала ― прымушала панікаваць. Хто ён без іх? Каму ён патрэбны?

Мабыць, праблема не ў здольнасцях, а ў гісторыі? Усё ж такі гэта было даўно. Мабыць, нешта зацёрлася, як на старым дыску? Мабыць, чалавечая свядомасць недастаткова дасканалая, каб правільна ўспрымаць гістарычныя падзеі?

Ісці да Эдуарда Львовіча расхацелася. Па-першае, ён не ведаў, калі пачаліся глюкі. Мабыць, на кватэры ў дзядзькі Ігната ён таксама бачыў няпраўду? Па-другое, нават калі тады здольнасці яшчэ працавалі слушна, дык цяпер дакладна не вельмі. А без іх ён Сістэме не патрэбны. Яго выкінуць, як зламаную ляльку. У лепшым выпадку.

Усё, што яму заставалася, ― праверыць здольнасці. Зазірнуць ва ўласнае мінулае. У тое, што ён бачыў на свае вочы. Фізічна гэта было лягчэй ― яго не муціла і не трэсла, калі ён вяртаўся. Але маральна…

Ён сканцэнтравана аглядаў пакой. Трэба было абраць нешта, што мела для яго значнасць, што паўплывала на лёс, ― шараговая рэч не падыдзе. Ён не адрозніў бы праўду ад скажэння, калі б глядзеў, як учора гатаваў яечню. Бо ён не памятаў такіх дробязяў.

Дыск бліснуў адлюстраваннем лямпачкі. Юнак задумліва крутануў яго на пальцы. Тое, што трэба. Заціснуў паміж далоняў. Апошні раз, калі ён слухаў «N.R.M.»…

* * *

Нарэшце ён мог слухаць музыку гучна, не затыкаючы вушы навушнікамі. Бацька трэці дзень быў у камандзіроўцы, маці працавала дапазна. А значыць ― ніякага кантролю. Ніякіх папрокаў і дакораў.

Калi за мною прыйдуць санiтары,

Маю гiтару iм не аддавай.

Глядзi, не аддавай маю гiтару.

Вазьмi маю гiтару ды спявай.[4]

Званок у дзверы. На ганку стаяла светлавалосая прыгажуня ў лёгкай сукенцы. Дакранешся ― адчуеш гарачыню цела. Ён толькі пра гэта і мог думаць. Пакласці рукі на талію, блізка да крутых сцёгнаў, крыху сабраць пальцамі мяккую тканіну. Прыцягнуць да сябе, сціснуць у абдымках, каб яна ажно піскнула. У жарт, канешне.

Няхай мая ўдача зноўку плача,

I зноўку мне гамон, няхай, няхай.

Пакуль трубiць труба i вочы бачаць,

Спявай, спявай мне песнi пра каха…

Спявай мне песнi пра каханне.[5]

– Ты опять это слушаешь? Оу, ты один дома? ― яна, здымаючы ў калідоры абцасы, гарэзліва ўсміхнулася.

Ён кіўнуў. Кінула ў жар, запалалі шчокі. Глыбокі ўдых. Крок наперад.

– Я тебе принесла кое-что… Разбирали вещи, что остались от бабушки. Я подумала, тебе понравится.

У руках яе з’явілася кніга. Пацёртая, растрапаная, са скрыўленымі ад вільгаці і чалавечых пальцаў старонкамі ― відаць, чытаная шмат разоў. На вокладцы: «Забіць нягодніка, альбо гульня ў Альбарутэнію», Людміла Рублеўская. Ён глядзеў на яе здзіўлена і захоплена. Не пабаялася ж. А потым пацалаваў. Моцна, па-сапраўднаму.

* * *

Сэрца тахкала недзе ў скронях. Дыск выслізнуў са спацелых далоняў. Па спіне бегалі агідныя мурашы. Усё было зусім не так.

У той дзень Машка сапраўды зайшла да яго. І была апранутая неверагодна спакушальна. Толькі адзінымі яе праўдзівымі словамі былі першыя. «Ты опять это слушаешь?»

Пасля гэтага яна не дарыла кніг, не смяялася і не цалавалася. Яна крычала ды плакала. Казала, што ён з’ехаў з глузду, што яна прабачыла б нават здраду, але на гэта за- плюшчыць вочы не зможа, што на памерлых мовах гутараць толькі апантаныя вычварэнцы і што ён аднойчы стане нацыстам. Ён маўчаў. Не апраўдваўся, не прасіў, не супакойваў. Толькі калі яна скіравалася да дзвярэй, калоцячыся ад злосці, замест «Застанься», якое так хацелася вымавіць, ціха заўважыў: «Яна не памерла».

Калі б яна не сышла, ён бы ніколі не з’ехаў з Эдам у Мінск. Ён бы да галаўнога болю выціскаў з сябе рускія словы. Ён бы бясконцую колькасць разоў прызнаваў сябе вінаватым і прасіў прабачэння, каб толькі быць з ёй. А значыць, ніколі не трапіў бы ў «Лабірынт». І не прачытаў бы «Гульню ў Альбарутэнію». Якую яму насамрэч падарыла Ліка.

Браўнінг

– Мне патрэбная твая дапамога, ― Ліка знайшла Даніла ў бібліятэцы.

На стол перад юнаком апусціўся тугі скрутак цёмнай тканіны. У ім ― чорны бліскучы пісталет. Хлопец адчуваў яго холад, не датыкаючыся.

– Што гэта?

– Браўнінг.

– Чый ён?

– Ты мне скажы.

Ліка ўважліва глядзела на Даніла. Тонкія дрыготкія вейкі, цёмныя, нібы ноч, вочы… Ён не змог бы ёй адмовіць.

Апусціў далоні на ледзяны метал, ледзь паспеўшы заўважыць, як холад апаліў пальцы.

* * *

Па вуліцы з гіканнем, бразганнем, звонам ды вокрыкамі ляцеў запрэжаны коньмі трамвайчык. Тонкія нязграбныя ходнікі, пакрытыя лёдам і снегам, былі толькі ледзь прыцярушаныя пяском ды попелам. Мінакі раз-пораз паслізгаліся і падалі.

Уздоўж брукаванай вуліцы туліліся адна да адной крамы, крамкі, крамачкі. Кніжная, тытунёвая, сувенірная, нотная, яшчэ тытунёвая. Далей ― мудрагелістыя шыльды гатэляў «Лібава», «Вікторыя», «Гарні». Блакітная шыльда ўпэўнена сцвярджала, што вуліца называлася Захар’еўскай. Там, у «цяпер», гэта праспект Незалежнасці.

На скрыжаванні з Губернатарскай ― цяпер тое Леніна ― таптаўся з нагі на нагу падазроны чалавек. Ён хаваў твар у каўнер на дзіва недарэчнага, вялікага паліто, раз-пораз азіраўся ды паліў самакрутку. Пальцы яго дрыжалі. Другой рукой ён намацваў нешта ў кішэні.

Спрабуючы супакоіцца, чалавек павольна выдыхнуў у паветра цыгарэтны дым, не адрываючы вачэй ад забудовы ўдалечыні ― вялікага дома з даўгімі вокнамі і нізкім дахам.

Яго, відаць, раздзіралі сумневы. Цыгарка ўпала ды зашыпела ад наліплага снегу. Мужчына рушыў далей.

На плошчы, дзе цяпер стаіць Ратуша, белымі калонамі ўзвышаліся залепленыя снегам дрэвы. Вялікія камы прыхіналі галлё да зямлі, часам падалі на галовы мінакам. Людзей тут было шмат. Натоўп стракаты ― ад заможных жанчын у цёплых каляровых шалях ды шубейках да сялян, ад аднаго погляду на якіх рабілася холадна. Чалавек у паліто намагаўся згубіцца ў натоўпе.

Ён спыніўся ды змрочна агледзеў сабор, які быў бы прыгожы, калі б не процьма купалоў і купалочкаў розных памераў ды стыляў, налепленых не да месца. Нешта круглае, нешта вострае і трыкутнае; увесь сабор у нейкай ляпніне, абадочках і бардзюрчыках, ад якіх мітусіцца ў вачах. Нібы якое дзіцё гуляла з пластылінам.

Дзверы сабора адчыніліся. Па лесвіцы павольна спусцілася жалобная працэсія.

– Сам губернатар Курлоў нясе труну, ― па натоўпе прабег шэпт.

Паўнаваты мужчына з нязграбнымі дзіўнымі вусамі ды носам-дзюбай дапамагаў уладкаваць дамавіну на катафалк.

Чалавек у паліто зрабіў глыбокі ўдых, дастаў з кішэні шэры скрутак. Рэзка кінуў яго ў паветра. Відаць, ён доўга трэніраваўся, бо скрутак пляснуўся роўна губернатару на капялюш ды скаціўся пад ногі. Курлоў паглядзеў не ўніз, а ўверх, азіраючы дрэвы, нібы думаў, што гэта гурба снегу ўдарыла яго па галаве.

Чалавек у паліто расчаравана ды павольна крочыў убок. Далёка яму не сысці. Побач паліцыя.

Пачуўся стрэл. Маладая жанчына, якой яшчэ хвілю таму тут не было, цвёрда сціскаючы браўнінг, стрэліла ў паліцмайстара, які трымаў мужчыну ў паліто. Не патрапіла.

– Дурнічка, страляй не ў Норава. Страляй у кáта! Яго ўдарылі, ён сціх. Паліцмайстар таксама цэліў у жанчыну…

* * *

Хлопец павольна расплюшчыў вочы, слаба ўсведамляючы, дзе апынуўся.

– Ты тут? ― Ліка акуратна зняла ягоную далонь з браўнінга, адсунула зброю падалей.

– З яго страляла жанчына, ― ціха вымавіў Даніл.

– Значыць, Сашын, ― задумліва прамармытала дзяўчына. ― Так я і думала.

Некалькі хвілін яны сядзелі моўчкі.

– Пры царызме яе памілавалі, смяротнае пакаранне замянілі катаргай. А пры Саветах потым расстралялі.

Атрымліваецца, свае ж, ― горка хмыкнула Ліка.

– А што стала з ім? ― позірк юнака ўсё яшчэ быў каламутным.

– Павесілі на Валадарцы. На турэмнай браме.

– З тэрарыстамі так і трэба, ― юнак быў абураны Лікінай дасведчанасцю.

Навошта было прасіць пра дапамогу, калі сама ўсё ведала? З іншага боку: яны спрацавалі! Здольнасці спрацавалі, і, відаць, слушна. Значыць, з ім усё ў парадку? Альбо справа ў ёй? У гэтых глыбокіх чорных вачах насупраць? Можа, здольнасці працуюць нармальна, калі яна побач?

– Што ў тваім разуменні тэрарызм? ― скрыжавала рукі дзяўчына.

– Гвалтоўнае навязванне сваіх ідэй, ― цвёрда адказаў юнак. ― Уяўляеш, колькі народу магло загінуць, калі б бомба выбухнула?

– Наўрад ці больш, чым падчас Курлоўскага расстрэлу. У чым былі вінаватыя людзі, якія выйшлі на плошчу з мітынгам? Людзей нельга вінаваціць у тым, што яны хочуць жыць лепей. За гэта хіба забіваюць? Расстрэльваюць? Вешаюць?

Даніл слаба пакруціў галавой.

– Адно злачынства, нават большае па памеры, не апраўдвае іншага.

– Дзе мяжа паміж тэрарыстам і героем? І хто гэтую мяжу ўсталёўвае? ― Ліка нахілілася да юнака праз стол. ― Паслухай, я не апраўдваю яго. Я ўсяго толькі хацела паказаць, што ў беларускай гісторыі ёсць і такія людзі, як Іван Пуліхаў… Неадназначныя. Мы павінны захоўваць памяць пра іх таксама. Мы не маем права абіраць, што памятаць, а што не, як спрабуе зрабіць «С.О.Н.».

– Але і памятаць усё мы не можам…

Ліка Станкевіч

Ліка сядзела на канапе, зручна падабраўшы ногі ў смешных шкарпэтках у зайчыкі. Над кубкам рамонкавай гарбаты віўся парок. Часам ён ускалыхваўся, падаў, хіліўся да стала, нібы намагаўся схавацца пад ім. У такія моманты Ліка кідала кароткі позірк на дзверы ― ці не ідзе хто. Хоць цудоўна ведала: пару хвалюе не вецер.

– Гэта яшчэ раз даводзіць, што вас больш, чым вы думаеце! ― мужчына правёў далонню над кубкам, падціснуў вусны. ― Трэба шукаць. Трэба гуртавацца. Што? Я не маю рацыі?

– Маеш. І ўсё ж сказаць лягчэй, чым зрабіць.

– О! Канешне. І тым не менш… ― мужчына перарваў прамову і здзіўлена ўтаропіўся кудысьці за дзяўчыну.

У дзвярах стаяў Даніл, падазрона азіраючы пакой.

– З кім ты размаўляла?

Мужчына сумна ўсміхнуўся, кіўнуў, нібы даваў дазвол на раскрыццё ягонай асобы.

– Са спадаром Макарэвічам.

– Гэта які Андрэй?

– Гэта які Яська-гаспадар.

Даніл звёў бровы і яшчэ раз уважліва абвёў вачыма пакой. Ліка моўчкі працягнула юнаку далонь, кпліва ўсміхаючыся.

Мужчына вырас перад тварам юнака нібы з-пад зямлі.

Той ажно адхіснуўся.

– У мяне шмат імёнаў. Можаце называць мяне Вікенці Канстанцін, ― мужчына ветліва схіліў галаву. ― Мы з Віцем любілі прышпільвацца, што бацькі былі аматарамі літары В.

Даніл доўга глядзеў на мужчыну, відаць, асэнсоўваючы ўсе свае адчуванні, а потым прашаптаў, схіліўшыся ў Лікі над вухам:

– Ён не можа казаць «прышпільвацца»…

– Чаму не магу? Ліка ўвесь час так кажа.

Дзяўчына толькі хіхікнула. Яна любіла свае здольнасці ў тыя рэдкія моманты, калі іх змрочнасць і тагасветнасць разбівалася аб вось такія жарты. У Кастуся яны чамусьці ўдаваліся асабліва добра.

– Ты навучыла прывід сучасным словам?! ― абурыўся Даніл.

Чаму яго здзівіла гэта больш, чым спадар Каліноўскі ў двух кроках ад яго? Калі Ліка ўбачыла першага прывіда, яна не спала амаль што тыдзень. Калі да яе прыйшоў Кастусь ― а ён адгукнуўся далёка не адразу ― яна некалькі дзён піла заспакаяльнае. А яго цікавіць, чаму прывід героя, змагара за беларускую нацыю, выбітнага канспіратара і таленавітага кіраўніка, кажа «прышпільвацца»?

– Яшчэ мне падабаюцца словы «імбрык», «сеціва» і «заўзятар». А вось слова «прывід» так сабе, ― мужчына затрымаў на Даніле позірк і зрабіўся сур’ёзным, нібы хацеў разглядзець ягоную існасць.

Даніл жа вывучаў вопратку Кастуся: чысты шэры пінжак, свежая белая кашуля.

– Я думаў, вы з’яўляецеся ў тым, у чым… Ну…

Вось жа доўбень. Ну навошта? Ліка крыху мацней сціснула руку юнака, і ён змоўк.

– У чым памерлі? ― Кастусь усмешліва ўзняў бровы. ― Тут ёсць адно «але»… Я. Не. Памёр.

– Кастусь! ― Ліка засмяялася, хоць і зірнула з папрокам.

– Якую значнасць для вас мае гэты пінжак? Вы ведаеце, дзе ён? Што з ім здарылася?

Данік разгублена паматляў галавой.

– Ён згніў. Як і тое, што пад ім. Ясная справа, я не пра кашулю. Толькі гэта не даказвае маёй смерці, ― Кастусь наблізіўся.

Ад яго не цягнула холадам, не пахла сырасцю ці глебай ― нічога не выдавала памерлага. Але і жывым ад яго не пахла. У паветры не змянілася нічога ― быццам там, дзе ён стаяў, насамрэч была пустэча.

– Я не магу памерці, ― захоплена, нават пафасна, прашаптаў ён.

Пакуль Даніл лыпаў вачыма, спрабуючы асэнсаваць гэтую неверагодную гістарычную самаўпэўненасць, а Ліка стрымлівала рогат, Кастусь задаволена адышоў, засунуў рукі ў кішэні:

– Чалавек жыве, пакуль яго памятаюць. Уласна кажучы, як і народ. Так што вы добрую справу робіце. Некаторыя людзі, вартыя большай увагі, чым я, забытыя ды закінутыя.

Мужчына адвярнуўся, задумліва прайшоўся па пакоі.

– Той жа Міхась Цюндзявіцкі… Першы, да каго дабраўся Мураўёў. Я паміраў з кожным з іх. Я ўсіх ведаю па імёнах.

А вы забыліся…

Ліка закусіла вусны і апусціла галаву. Усе ягоныя папрокі яна прымала на свой рахунак. І адразу ж пачынала мітусліва думаць, як выправіць правіну. Каб наступным разам пачуць замест папрокаў кампліменты. Кампліментаў, безумоўна, дадавалася, але і папрокаў з кожным разам менш не рабілася.

– У некаторых кнігах, якія ты мне давала чытаць, з мяне робяць тырана, які дзеля ідэі пасылаў на смерць сваіх сяброў, паплечнікаў… Можа і так, ― ён замёр, задумліва паківаў галавой. ― Добра, хопіць… Бывайце, нашчадкі.

– Крутыя ў цябе здольнасці, ― захоплена выдыхнуў Даніл. ― Ніякага пераходу з рэальнасці ў рэальнасць, ніякай адаптацыі, ніякіх неспадзяванак ― балбачы сабе са зданямі беларусаў.

– Ага. Толькі працуюць рэдка, ― яна сумна глядзела ў падлогу, кусаючы вусны. ― Бо прыходзяць «здані беларусаў» толькі калі захочуць. Ладна, пайду пашукаю што-небудзь пра гэтага Міхася…

* * *

Ніна сядзела на канапе і, заціснуўшы мабільны паміж шчакой і плячом, фарбавала пазногці. Часам кідала кароткія рэплікі суразмоўцу.

Ліка назірала за сяброўкай, лёгка перабіраючы клавішы фартэпіяна. На самай справе за межамі «Лабірынта» яны б ніколі не пасябравалі. Прыгожая, заўсёды вясёлая, гаваркая Ніна выклікала ў Лікі зайздрасць, рэўнасць і прымушала раз за разам перажываць свае недахопы. Аднак без яе крыху тыранічнай падтрымкі Ліка б тут доўга не пратрымалася. А ёй хацелася тут быць. Ёй вельмі важна было тут быць.

– Нешта новенькае, ― Яраслаў з’явіўся ў пакоі нечакана для абедзвюх дзяўчат.

– «Паўночная зорка». Паланэз Напалеона Орды, ― збянтэжана чырванеючы, прамармытала Ліка.

За Ярам увайшоў цікаўны да ўсяго Данік, і дзяўчына зусім разгубілася.

– О, дык ты яго разабрала… Памятаю, як мы з рудзенькай разводзілі таго калекцыянера, ― Яр перавёў позірк на Ніну.

Ліка пасумнела. Як заўсёды. Уся ўвага ― «рудзенькай». А Ніне не было ніякай справы да заўваг Яраслава.

– Дык вы мне скажыце, калі ласка, чаго вы хочаце? ― хаваючы раздражненне за перабольшана ветлівым тонам, казала ў трубку яна. ― Так, вы можаце назваць любы кошт. Так, мы пад’едзем, куды скажаце. Так, у Вільню таксама. Добра, я яшчэ ператэлефаную вам. Усяго найлепшага. Уф, мая любімая частка…

Ніна кінула мабільны ў сцяну з усяе моцы. Ён ледзь не патрапіў у Яраслава. Ліка спалохана вохнула, але юнак у час паспеў адсунуцца ўбок. Ніна і Яр глядзелі адно на аднаго напружана, нават пакрыўджана. Ліка ціснула на клавішы з непрыхаванай злосцю.

– Што знайшла? ― нарэшце холадна пацікавіўся Яраслаў.

– Пояс Вітаўта.

– Ну канешне! Мы з Алесем у свой час паў-Еўропы ператрэслі, яго шукаючы. А тут у Вільні? Не веру.

– Дзе вы з Алесем, а дзе я, ― фыркнула дзяўчына. ― У любым выпадку, з намі паедзе Даніл.

Ліка цяжка ўздыхнула. Пачынаецца. Зараз Яраслаў будзе спрачацца. Проста так. Таму што гэта Ніна. Таму што яму ёсць справа.

– Угу. А калі гэта пастка ад «С.О.Н.»?

Даніл уважліва круціў галавой і так сур’ёзна слухаў, быццам намагаўся запомніць рэплікі кожнага.

– Для гэтага ў нас ёсць ты, ― абыякава адзначыла Ніна, разглядаючы манікюр.

Яраслаў скрыжаваў рукі.

– Ты ж ведаеш, ад мяне не заўсёды шмат карысці.

– Не хочаш ехаць ― не едзь, зразумела? Хопіць ныць.

Ліка найграла некалькі нязграбных нот, збілася. Ніякай увагі. Быццам яе ўвогуле тут няма. Нават Даніла ўзгадалі ў размове…

– Куды едзем? Я недачула.

– Мы ― у Вільню, ты ― нікуды, ― адрэзаў Яраслаў, крыху мякчэй дадаў: ― Мы ўблытваемся халера ведае ў што. Табе там не месца.

Ліка пакрыўджана надзьмула вусны. Канешне, усе дарослыя і моцныя, адна Ліка маленькая-дурненькая, непадрыхтаваная да сур’ёзных дзеянняў.

– Хай Ліка едзе, ― нечакана цвёрда вымавіў Даніл.

* * *

Дробныя барвовыя каменьчыкі храбусцелі пад нагамі, нібы косткі. Туман вісеў на дрэвах вільготнымі анучамі. Таксама, як сцяг Аб’яднання Рэспублік у цэнтры плошчы.

Ліка цвёрдым крокам ішла да крыжа, што хаваўся між дрэваў. Яна была тут упершыню, але месца ведала дасканала. Побач з руінамі касцёла Святых апосталаў Піліпа і Якуба, на невялікім каменным падмурку.

Пад крыжам не было ні шыльды з подпісам, ні кветак, ні якіх-небудзь яшчэ сведчанняў, што пра ягонае існаванне памятаюць. Мабыць, да лепшага, бо дзякуючы гэтаму ён яшчэ стаяў. Тут магло захавацца толькі тое, на што забыліся.

Ліка задумліва паклала далоні на крыж. Яна хацела б мець здольнасці Даніла, каб заўсёды ведаць, дзе праўда. Альбо Яравы здольнасці, каб ведаць, хто хлусіць. Не, гэта Ліка зараз хлусіла. Сама сабе. Калі б яна магла выбіраць, яна хацела б не мець здольнасцяў. Яна хацела б жыць, як мільёны дзяўчат-падлеткаў, гледзячы серыялы ды абмяркоўваючы стасункі хлапцоў з гурта «One Direction».

– Я магу зрабіць гэта для цябе, ― падаў голас Данік. Яна ўжо гатова была згадзіцца. Толькі хіба гэта сумленна? Дзяліцца з кімсьці чужой таямніцай, якую нават ёй не даверылі, ― гэта двойчы рабаўніцтва.

– Не. Ён аднойчы распавядзе сам. Пайшлі адсюль.

Не заўсёды можна даведацца праўду. Вось, напрыклад, ніякія здольнасці не маглі патлумачыць, чаму раптам яна ўзяла Даніла за руку. Сэрца яго тахкала так адчувальна, быццам пералілося ў далонь.

Яны ішлі па праспекце Гедыміна. Цёплымі, запрашальнымі ліхтарамі ззялі шыбы кавярняў і крамак. Недзе ў адной з іх Яр і Ніна абіралі сабе спартовы абутак. Чамусьці не хацелася раўнаваць. Побач з Данілам было надзіва спакойна і хораша.

Імжэў дробны дождж, вецер задзьмуваў халодныя кроплі ў твар. Хлапец акуратна прыабняў яе, каб было цяплей.

– Ты ніколі не думаў, што гэта ўсё галюцынацыі?

Нейкія… Разумовыя адхіленні?

Даніл усміхнуўся, нацягнуў памацней рукавы курткі.

– Думаў. Пакуль не патрапіў у «Лабірынт». Гэта ўсё аднымі глюкамі не растлумачыць.

– Ведаеш, ёсць такі сіндром ― гіпертымезія. Можа, у Ніны не звышздольнасць усё памятаць, а хвароба? А ў мяне мо нейкая шызафрэнія там, не ведаю. А Яр і Алесь не чытаюць думкі, а добрыя псіхолагі. Разумееш, гэта ўсё нерэальна. Чытаць думкі, гіпнатызаваць, запамінаць шмат ― гэта ўмеюць розныя менталісты… Але бачыць прывідаў? Бачыць мінулае? Няўжо гэта магчыма?

– Калісьці людзі і на самалётах не лёталі, а перад гэтым фабрык не будавалі, а яшчэ раней ― пісаць не ўмелі, а зусім даўно нават палку-капалку ў руках не трымалі, ― юнак казаў так няўпэўнена, быццам пытаў, а не сцвярджаў.

– Гэта ўсё ― вынікі эвалюцыі.

– Ну, амаль. Гэта вынікі разумовай дзейнасці. А калі мозг зразумеў, што жыццё не робіцца лепшым праз удасканаленне знешніх умоў, ён вырашыў удасканаліць сябе.

– М-м-м-м. То-бок, мой мозг разумнейшы за чыйсьці іншы, які да гэтага не дадумаўся?

– Слухай, ну, пісьмо таксама ж не ўсе адначасова прыдумалі. Ай, я не ведаю, ― Даніл збянтэжана засмяяўся і развёў рукамі. ― Я нядаўна не ведаў, як з гэтым увогуле жыць, а ты мне такія пытанні задаеш.

– А каму іх задаваць? Нікому больш і справы няма.

* * *

Сівы барадаты мужчына ў вялікіх акулярах падазрона агледзеў юнакоў, акуратна паклаў на стол пояс. Дванаццаць срэбных з пазалотай круглых пласцін, упрыгожаных карункамі сцяблін ды выявамі птушак і васіліскаў. Дзяўчаты б пішчалі, каб убачылі. Але Яр пакінуў іх ля машыны. На ўсялякі выпадак. Стары працягнуў Данілу лупу.

– Дзякуй, ― збянтэжана ўсміхнуўся юнак. ― У мяне свае метады.

Ды паклаў рукі на пояс.

У вялізнай залі, асветленай бязмежнай колькасцю свечак ды паходняў, сядзеў на драўляным, зрэзаным арнаментамі і гербамі троне, князь. У яго былі доўгія цёмныя валасы, мужныя рысы твару ды пільны суровы позірк сапраўднага ўладара.

На плячах ― пурпурны плашч-мантыя, падбіты сабаліным мехам, пад ёй ядвабны, расшыты залатымі ніткамі кафтан, падпяразаны тым самым поясам. Ён уважліва аглядаў залю, поўную шляхцічаў-ліцвінаў і замежных гасцей.

Стракаты натоўп віраваў, весяліўся ды раз-пораз узнімаў келіхі за вялікага князя Вітаўта.

Усё гэтае змрачнаватае сярэднявечнае ззянне ды багацце зачароўвала настолькі, што немагчыма было адвесці вачэй. Мужныя ваяры, чароўныя дамы і, канешне, сам князь ― адна з найзначных постацяў для Беларусі, ― нібы клікалі да сябе, запрашалі застацца назаўсёды на гэтым баляванні, выпіваючы ў гонар вялікай дзяржавы ды яе ўладара.

І Даніл быў гатовы, быў згодны застацца, пакуль не заўважыў дзіўнае. На адной з рук, што ўзнімаліся з келіхам віна, бліснуў гадзіннік. Можа, бранзалет? Каштоўнае ўпрыгожванне? Юнак прыглядзеўся. Не, дакладна гадзіннік.

Яго нібы вядром вады акацілі. Годныя шляхцічы адразу ж падаліся звычайнымі рэканструктарамі, а баляванне ― добра адрэпетаваным спектаклем. Спецыяльна для яго.

Эдуард Львовіч дастаткова добра ведае яго здольнасці, каб падмануць іх. І ў яго атрымалася б, калі б ён больш сурова пракантраляваў масоўку. Толькі навошта? Каб яны прывезлі пояс у «Лабірынт»? Дык у «Лабірынце» і так ёсць ягоны агент. Альбо Данілу больш не давяраюць? Гэта праверка?

У такім выпадку ён яе не прайшоў.

* * *

Даніл і Яраслаў былі надзіва ўсхваляваныя пасля сустрэчы з калекцыянерам. Першы ― зразумела, ён толькі пачаў працаваць з «Лабірынтам» і для яго ўсё было новым. Але Яраслаў… Самы вопытны з іх. Чалавек, які здабыў найбольшую колькасць артэфактаў, чалавек, які выходзіў жывым і здаровым з такіх сітуацый, у якіх Ліка баялася сябе нават уявіць.

Яр прымусіў усіх хутка загрузіцца ў машыну, не даўшы нават павячэраць, ды скіраваўся прэч з горада. Вёў ён вельмі нервова, увесь час заклапочана пазіраючы ў люстэрка задняга віду. Даніл выглядаў нават горш за Яраслава. Ён прыхіліўся галавой да акна і не вымавіў ні слова, як Ліка ні спрабавала пачаць размову. Але варта ім было перасекчы мяжу паміж акругамі, як ён ціха звярнуўся да Яраслава:

– Яр, спыніся, калі ласка.

Яраслаў заклапочана зірнуў на юнака ды скінуў хуткасць.

– Што здарылася? ― выцягваючы з вуха навушнік, незадаволена пацікавілася Ніна.

– Нічога, ― спакойна адказаў Яраслаў. ― Даніла крыху ўгайдала. Я ведаю тут адну ўтульную альтанку пры дарозе, дзе можна спыніцца, падыхаць свежым паветрам і перакусіць.

Пакуль Ліка і Ніна накрывалі на стол, хлапцы разам скіраваліся ў лес. Ніна праводзіла іх падазроным позіркам.

– Нешта з Данілам не так, ― заўважыла яна, калі спіны юнакоў ужо былі ледзь заўважныя між дрэваў.

– Не ведаю, ― дзяўчынцы не хацелася падазраваць у нечым чалавека, якому ― хіба што адзінаму ― яна была цікавая. ― Мне падабаецца Данік… Ты разумееш… Як чалавек.

– Я яму не веру.

– Ну, Яр жа верыць.

– Ён баіцца. Мы ўжо страцілі праз яго двух чалавек.

Ліка здзіўлена паглядзела на прыгажуню-сяброўку. Як можна быць настолькі халоднай ды жорсткай? Як можна казаць такое пра чалавека, які любіць ― мабыць, нават кахае ― цябе? Жыць, нікому не давяраючы, памятаючы ўсе чужыя заганы ды правіны…

– Нам, бачыш, таксама не давяраюць. Чаго вось яны так мітусяцца? Нешта спяшаюцца, Яр увесь на нервах, пайшлі ў лес удвух. Значыць, нешта не так пайшло з поясам. Можа, падробка? Можа, туды «С.О.Н.» жукоў засунуў? Але нам не сказалі ні слова. Не сказалі мне, хаця я яго знайшла! Мы ж дзяўчаты… Пачнём панікаваць, скажам, зробім што-небудзь лішняе ― я не ведаю, чым яны там кіруюцца, ― рудая пачала нервова кусаць пазногці. ― Блін, амаль тры гады плячо да пляча… «Даніла крыху ўгайдала». Казёл.

Ніна раўнавала. І Ліка разумела яе ― ёй таксама было крыўдна. З іншага боку, не так ужо часта Ніну абыходзілі ўвагай. Не так ужо часта яна чула «мы едзем, а ты не». Хай таксама адчуе несправядлівасць.

Яраслаў раптоўна з’явіўся між дрэваў. Змрочны і напружаны, прашыбаваў паўз дзяўчат да машыны, не гаворачы ні слова. Ніна адразу ж скіравала ўслед за ім. Будзе распытваць.

Следам з лесу, абтрасаючы рукі ад вільготнай глебы, выйшаў Даніл. Сеў на лаўцы побач з Лікай. Зірнуў на аўто ― праз шкло было бачна, як на эмоцыях жэстыкулюе Ніна. Сумна ўсміхнуўся.

– Што здарылася? Пра што ты думаеш? ― як мага больш мякка пацікавілася Ліка.

Ён стомлена ўтаропіўся кудысьці ўдалеч.

– Думаю, існуе асобны філіял пекла ― для здраднікаў Радзіме. Там заўсёды змрочна, холадна, сыра. Колькі б ні круціў галавой ― спрэс толькі туманы ды твань. Зямля дрыжыць, і ў небяспечнай блізкасці чуецца грукат капытоў. Здаецца, вось-вось коні наляцяць, саб’юць з ног, утопчуць у глебу, каб хоць так ты быў з роднай зямлёй сапраўды разам. Але коні так і не з’яўляюцца, а да гуку немагчыма прызвычаіцца…

Ліка зачаравана слухала. Відаць, калекцыянер папраўдзе працаваў на «С.О.Н.». Яна нават не чакала, што яго гэта так уразіць ды закране.

– Ніводзін з нас туды не патрапіць, ― перарвала Даніла дзяўчына, хаваючы яго далонь між сваіх.

Юнак моўчкі паціснуў плячыма.

Яраслаў Скурко

Змрочная сырая шэрань ляжала на вуліцы гідкім заліўным са школьнай сталоўкі. Ледзь ззялі ліхтары. У вокнах святла не было.

Хто не спіць у чатыры раніцы? Хіба што той, хто наважыўся бегчы. У акне на чацвёртым паверсе мільгануў ліхтарык тэлефона. Яраслаў, не глушачы рухавік, выйшаў з машыны. Сцепануўся ад гідкага надвор’я.

Як мага далей адсюль. Гары яно ўсё гарам.

У свядомасць уварваліся чужыя думкі. У такой цішыні ― не дзіва. Заціўкаў дамафон, таргануліся жалезныя дзверы і паўз Яра імкліва прашмыгнуў чалавечы цень. Юнак нахіліўся і праз апушчанае шкло ўключыў фары.

Цень перайшоў з хуткага кроку на бег.

– Не рабі глупстваў! ― з прытоенай усмешкай падаў голас Яраслаў.

Сур’ёзна?! Якога д’ябла? Каб цябе…

Даніл спыніўся, ліхаманкава аблізаў вусны. Жмурачыся ад святла фар, зірнуў у яго бок.

– Ну, сядай, чаго стаў? ― кіўнуў галавой Яр.

Значыць, ведае. Прыехаў, каб прыбраць пагрозу? Чаму зараз? Нібы прадугледзеў, што я буду бегчы…

– Ты не ўяўляеш, што з табой зробяць, ― Данік нарэшце знайшоў хоць нейкія словы.

Яра забаўляла ягоная разгубленасць. Насамрэч, ён пакуль і сам не зусім усведамляў, што робіць, але прызвычаіўся арыентавацца ў працэсе. Ён ведаў, што так будзе правільна.

– Я тут, каб дапамагчы, доўбень. Сядай у машыну, кажу.

Данік памяўся з нагі на нагу, яшчэ раз зірнуў на Яраслава і скіраваў да машыны.

Яраслаў моўчкі глядзеў, як у люстэрку туман даядае апошнія агні Мінска.

– Куды мы едзем? ― Даніл нарэшце задаў пытанне, якім пакутаваў ужо хвілін дзесяць.

– У Полацк.

– Ха-ха. А папраўдзе?

– Папраўдзе, Даніл. Мы едзем у Полацк.

Ён зусім хворы…

– Яраслаў! ― Данік утаропіўся на ўказальнік, які так дарэчы з’явіўся перад вачыма. ― Спыні машыну, ідыёт!

Паварочвай назад! Яр! Ты вар’ят! Спыні, блін, машыну!

Яраслаў спакойна перастроіўся ў сярэднюю паласу.

– Хочаш ― скачы.

Данік таргануў ручку. У галаве гудзеў вецер. Дзверы былі заблакаваныя.

Ідыёт.

Яны сутыкнуліся позіркамі. Данік глядзеў адчайна, не мог зразумець, што адбываецца. Яраслаў глядзеў раззлавана і стомлена.

– Сам ты ідыёт. Проста казачны д… Гхм. Ладна. Закрый рот і сядзі спакойна, калі не хочаш, каб я патрапіў у аварыю.

Я разумею: такому, як ты, цяжка ўсвядоміць, што такое давер, але ты паспрабуй. Можа, спадабаецца нават…

Даніл моўчкі ссутуліўся ў крэсле.

Развіднелася. Па шэрым асфальце беглі палосы-цені дрэваў. Акрамя дарогі, лесу вакол і ідыёта побач быццам бы нічога больш не існавала. Яраслаў пацягнуўся, каб уключыць музыку. Зірнуў на Даніка, каб зразумець, ці не спіць ён.

– Як даўно? ― не ўтрымаўся Даніл.

Яраслаў фыркнуў.

– Даўно. Ты хочаш ведаць, дзе памыліўся? Для іншых ты быў падазроны настолькі, наколькі быў бы любы новы чалавек. А я ведаў раней.

– У сэнсе? Ты яшчэ і прарок?

– Мірскі замак. Мы былі там. Сцёпа дамалёўваў чарцяжы. Я думаў, у вас не ўзнімецца рука… Класна прыдумана з каменем. Чыя ідэя?

Навошта пытаць, калі і так ведаеш?

– Карацей, пакуль Сцяпашка рыдаў і рваў на сабе валасы, я вас вывучаў. Хоць я не мог чытаць думкі, я мог наблізіцца. Надта вы былі занятыя справай. І раптам ― быццам выбух у свядомасці ― чужыя беларускамоўныя думкі. Сказаць, што я афігеў, ― нічога не сказаць. Мне ажно дах знесла. Я цябе запомніў. Да дробязяў.

Данік няёмка заёрзаў. Сказаць шпіёну, што пра яго ведалі ад самага першага моманту, ― якая помста можа быць саладзейшай?

– Чаму ты нікому не сказаў? Чаму ты не распавёў Алесю?

– Таму што хачу, каб ты быў на нашым баку.

– Ш-што?

Якое ж дурноцце, мама родная…

– Ты такі ж, як мы, Дань, ― сур’ёзна заўважыў Яраслаў.

Нельга ж лічыць аднадумцамі ўсіх, хто перахварэў на вятранку.

– Я ў дзяцінстве вельмі любіў хадзіць па тратуарнай разметцы, якой аддзяляюць паласу для раварыстаў, ― працягнуў ён. ― Быццам вакол цемра, а ты такі круты, ідзеш па святле. Дык вось, на самай справе белая палоска ― такі самы асфальт. Пафарбаваны белым. А фарба хутка сціраецца, ведаеш.

Данік усміхнуўся.

– Гэта прамова ў стылі «пераходзь на цёмны бок ― у нас ёсць пячэнькі»? Ты не маеш рацыі. Я ― не «пафарбаваны асфальт», я ― «яміна ў асфальце».

– Не рабі з сябе пакутніка, ― раздражнёна заўважыў Яр. ― І недасканалага. Гэта вельмі лёгка. Вось такі я дрэнны ўрадзіўся. Забіце мяне, пакуль я не забіў вас. Альбо сам сябе.

Яраслаў ведаў, што перабраў меру, але не здолеў спыніцца своечасова. Даніл збянтэжана нацягнуў рукавы швэдара, быццам гэта магло схаваць ад Яра яго запясці.

ГЭТА НЕ ТВАЯ СПРАВА!

* * *

Вочы рэзала ад яркасці белых вытанчаных веж на насычаным ультрамарыне нябёсаў. Яны стаялі перад Сафіяй, прыгаломшаныя, быццам бачылі ўпершыню.

Калісьці ў школе Яраслаў быў з экскурсіяй у Полацку. Як жа гэта было даўно. Яму ўяўляўся школьны аўтобус, які стаіць на святлафоры, маленькі Ярык, які вызірае з акенца на чужы, незразумелы горад, і маленькі Данік з футбольным мячом у руках, які перабягае дарогу перад гэтым самым аўтобусам.

Цяпер гэты горад не здаваўся такім чужым і незразумелым. Мабыць, таму, што ў яго быў чалавек, якому гэты горад належаў. Няхай нават гэты чалавек быў тым яшчэ паскуднікам.

Як можна было вырасці побач з Ёй і так і не палюбіць? Двухпавярховыя домікі колеру пыльнай салодкай ваты, шэры вільготны асфальт, крамкі з безгустоўнымі яркімі шыльдамі ― гэта было тут заўсёды. Гэта Данік памятаў. Але вось будынак з чырвонай цэглы са спічастымі вокнамі, які нечым нагадваў мінскі Чырвоны касцёл…

– Як яго можна было не бачыць? Як можна было праходзіць паўз яго? ― ён спытваў хутчэй не ў Яра, а ў самога сябе.

Яраслаў прачытаў шыльду: «Краязнаўчы музей». Можа, у якім-небудзь пятым класе Даніка нават вадзілі сюды на экскурсію. Аднак ён не бачыў яго. Як і ўвесь Полацк. Як Яр калісьці не бачыў Мінск.

Аднойчы Полацка сапраўды не стане. І Сафіі. І Еўфрасінні. Аднойчы яны ўсе застануцца толькі макетамі ў кабінеце Сцяпана… Таму што яны недастаткова «каштоўныя». Яны недастаткова важныя для гісторыі дзяржавы. Ды што казаць, калі нават жыхары горада ходзяць паўз іх, прымаючы як дадзенае. Не заўважаючы. Не памятаючы.

Праз маленечкі завулак яны выйшлі да плошчы Свабоды. І зноў спалучэнне быццам шмат разоў праных жоўта-ружовых домікаў, ненатуральна роўная, выкладзеная геаметрычнымі ўзорамі плітка, а на сценах ― прывіды знішчаных будынкаў.

Гэта маё. Знаёмае, роднае.

Помнік у гонар герояў Вялікай Айчынай, да якога дзіцёнкам Данік штовясну ўскладаў кветкі. Паводле меркавання арганізацыі «С.О.Н.», усе помнікі ваенным перамогам «являются не только исторической ценностью, но и напоминанием о мужестве братских народов, объединённых теперь одним государством».

Запомніўся.

Вось таксама ў Мінску стаіць манумент на плошчы Перамогі. А касцёла Святога Роха ў дварах паблізу ўжо тры гады як не было. Цікава, калі б знеслі Спаса-Еўфрасіннеўскі, Данік заўважыў бы?

Ён ніколі раней не заходзіў у браму сабора. Стаяў, глядзеў звонку, а зайсці не наважваўся. Але цяпер, калі любы будынак назаўтра мог перастаць існаваць… Тым больш такі, які нагадваў, што ў Беларусі ёсць свая гісторыя, свае героі.

Перастаць існаваць ― праз яго…

– Паехалі да Еўфрасінні, ― ціха прапанаваў ён Яру.

Па вуліцы разліваўся водар булачак ды піражкоў з кавярні «Манастырскі чай». У дзяцінстве Данік вельмі любіў там ласавацца. Кавярня была для яго куды больш рэальнай, чым немалы манастыр побач. Мабыць, ён нават піў там гарбату з булачкай, калі Ярык праязджаў па гэтай вуліцы на экскурсійным аўтобусе.

Яр бы зацаніў піражкі з бульбай.

У манастырскім двары было спакойна ды ціха. Час тут нібыта спыніўся. Свята-Крыжаўзвіжанскі сабор, вялізны ды спакойны, быў падобны да белага кіта. Ён выглядаў такім ціхамірным, нібы ў свеце не было нічога, што магло б зруйнаваць яго. А вось невялічкая Спаса-Праабражэнская царква быццам хавалася за саборам. Розніца ў сем стагоддзяў амаль не заўважная вонкава. Аднолькава белыя атынкаваныя сцены, новыя чыстыя дахі. І ўсё ж розніца адчувалася. Царква была такая маленькая, вытанчаная ў параўнанні з саборам, што яе вельмі лёгка абмінуць увагай. А між іншым, менавіта яна галоўная ў гэтым ансамблі.

Вось гэтак жа яны ўсе не заўважалі ў сваіх гарадах самага істотнага, самага важнага…

* * *

Данік усхвалявана перамінаўся з нагі на нагу ля ярка асветленага дагледжанага пад’езда. У Мінску хапала такіх дамоў-хмарачосаў са шклянымі бліскучымі гаўбцамі, але ў Полацку гэты дом выглядаў неабгрунтаваным нахабствам.

Як так склалася, што сын жаўнера «С.О.Н.» і выкладчыцы рускай мовы апынуўся ў «Лабірынце»?

Яраслаў зірнуў у жоўтыя вочы дома і пляснуў Даніка па плячы, адначасова падбадзёрваючы і падштурхоўваючы. У яго даўно не было вокнаў, у якія можна было глядзець з такой сумессю замілавання і хвалявання.

Маці з айчымам з’ехалі гадоў пяць таму. У Канаду. Там ужо жыло больш беларусаў, чым тут. Яр абяцаў, што прыедзе, калі скончыць універсітэт, ― хаця ўжо тады адчуваў, што хлусіць. Не давучыўся. Кінуў, бо патрапіў у «Лабірынт». Матчыну трохпакаёвую кватэру ён здаваў. Сам здымаў недарагія аднапакаёвыя. Розніца сыходзіла на справы «Лабірынта». Ніводная кватэра не стала домам. Надта часта ён пераязджаў.

Як так склалася, што сыны гэтай зямлі сталі жаўнерамі «С.О.Н.»?

Яр задумліва хмыкнуў:

– Мы не цэнім тое, што маем. У нас была мова, была літаратура, была музыка, беларускія арнаменты друкаваліся на ўсім, ад шкарпэтак і кубкаў да мэблі і ўласнага цела. Але гэтага было мала. Мы лічылі сябе несвабоднымі.

Мала правоў, мала магчымасцяў, мала прасторы для бізнесу. Напэўна, чалавеку ўласціва пачувацца несвабодным.

Змагацца з абмежаваннямі. Толькі рэальныя абмежаванні…

Яны тут, ― прыставіў палец да скроні.

Даніл здзіўлена ўтаропіўся на яго.

Нічога сабе прамова.

– Код набірай, кажу, ― ён кіўнуў галавой у бок дамафона.

Чорныя сталёвыя дзверы адчыніліся не адразу. Вочка счарнела і заставалася такім падазрона доўга. Шчоўкнуў адзін замок, шаргатнуў другі, скрыпнуў трэці. На ганку, скрыжаваўшы рукі, стаяў мужчына ў спартовым касцюме.

– Привет, пап, ― ціха пачаў Даніл.

Мужчына не зводзіў вачэй з Яраслава.

– Добрый вечер, Игорь Иваныч. Я ― Ярослав, приятель Данила. Сосед по подъезду.

– Я всех его соседей знаю, ― холадна адрэзаў мужчына, аднак працягнутую руку паціснуў.

– Я у бабы Клавы с первого этажа комнату снимаю.

Недавно совсем, с февраля.

Залез да мяне ў галаву, паршывец.

– Я в Полоцке по своим делам. Данил попросил подкинуть. В качестве благодарности обещал квасом вашим угостить. Говорит, я такого еще не пробовал. Я ночевать в хостеле буду…

Глыбока ж ты забраўся…

– Да зачем на хостел тратиться? Заходите, ребята.

– Игорёк, кто это там? Ох!

Даніл умомант апынуўся ў матчыных гарачых абдымках.

Яна была ледзь не поўнай супрацьлегласцю мужа ― маленечкая, крохкая, светлавалосая, з такімі вялікімі вачыма, быццам увесь свет здзіўляў ды шакаваў яе.

– Проходите, мальчики, ручки мойте. Я сейчас накрою, будем ужинать. Ах, если бы я знала, что вы приедете…

Даніл напружана вызваліўся з яе абдымкаў.

– Мам!

Не цэнім, што маем, кажаш?

– Не суетись, ма. Мы перекусили возле Ефросиньи.

Манета

Сябры лічылі Яра імпульсіўным. Непрадказальным, рэзкім. Ніхто ў «Лабірынце» не разумеў логікі ягоных дзеянняў. І не спрабаваў зразумець. Часам да яго ўчынкаў ставіліся як да вар’яцтва, часам – як да яшчэ адной звышздольнасці.

Ён насамрэч ніколі не ўзважваў свае рашэнні. Ён узважваў на руцэ манетку. Падкідваў. І абіраў шлях. Мабыць, гэта сапраўды было яшчэ адной звышздольнасцю. Бо ён шкадаваў толькі пра адно рашэнне, прынятае такім чынам. Але тады, якім бы бокам манетка ні ўпала ― ды нават калі б замест манеткі ў яго былі ігральныя косткі, ― правільнага варыянта ўсё роўна не было.

Як і зараз. Ён задумліва круціў манетку ў руцэ, пакрысе адпіваючы квас. Даніл сачыў за ягонымі рухамі.

– Яна выглядае старой. Адкуль яна ў цябе?

Яраслаў узняў на Даніла вочы, падціснуў вусны. Урэшце выдыхнуў і працягнуў яму манетку.

* * *

– Алег Анатольевіч, падпішыце, калі ласка, паперы, ― мякка вымавіла блакітнавокая дзяўчына са светлай касой праз плячо.

Пульхнаваты лысы мужчына год пяцідзесяці занепакоена азірнуўся. У калідоры кватэры туліліся адна да адной, нібы пінгвіны, валізы розных памераў ды колераў. Алега Анатольевіча, апошняга берасцейскага калекцыянера ― як ён сам сябе называў, ― чакаў Кіпр. Любімая дачка, мора, сонца, спелыя фігі і, нарэшце, спакой. Бо там усім пляваць, хто ты, якога ты веравызнання і арыентацыі. А з тых часоў, як Паўночная і Паўднёвая часткі аб’ядналіся, там яшчэ і не трэба нікому даводзіць пра сваю нацыянальнасць.

Рука пацягнулася да прадбачліва пакладзенай побач з паперамі асадкі. Не, нельга так. Трэба хоць прачытаць раз…

– Зараз, толькі акуляры надзену, добра? Вас задавальняе кошт?

Дзяўчына яго не напружвала. Маленькая, з добрым круглаватым тварыкам ды спачувальнай усмешкай, яна выклікала толькі давер. А вось малады чалавек… Высокі, шыракаплечы, у чорнай скураной куртцы ды высокіх вайсковых ботах, ён быў бы відавочна рады перайсці ад размовы да чагосьці больш агрэсіўнага.

– Задавальняе, ― спакойна адказала дзяўчына.

– Таня! ― рыкнуў хлапец.

– Андрэй, супакойся. Яму патрэбныя гэтыя грошы. Я бачу, ― яна казала гэта так ціха і ўпэўнена, што ў Алега Анатольевіча ажно дрыжыкі па скуры пабеглі.

Што значыць: яна бачыць? Ды што б не значыла ― яму, праўда, былі патрэбныя грошы. Усё, што ў яго было, сышло на квіток і добры хабар, каб яго без залішніх пытанняў выпусцілі за межы Аб’яднання.

– Калі вам патрэбныя грошы, Алег Анатольевіч, ― рэзка заўважыў хлапец, ― падпісвайце хутчэй паперы.

Мужчына мітусліва скіраваўся ў суседні пакой ― недзе там, на канапе, ён пакінуў акуляры. Сярод пакоя стаяў, схіліўшы галаву, яшчэ адзін юнак ды круціў у руках манету з калекцыі.

– Пакладзіце яе на месца, калі ласка.

– Вы падпісалі паперы? ― юнак пільна зірнуў на Алега Анатольевіча.

– Хутка падпішу. І тады ўсё, што ёсць у гэтай кватэры, будзе вашым. Гэтая манета ў тым ліку. А пакуль пакладзіце яе, калі ласка, на месца.

Юнак хмыкнуў, падкінуў манету на далоні ― яна ўпала Пагоняй уверх. Ён паціснуў плячыма ды паклаў яе на палічку.

– Чаму б вам не далучыцца да нас у зале? ― Алег Анатольевіч не любіў, калі яго калекцыі краналі без дазволу.

І хай праз якую хвіліну гэтыя калекцыі ўжо не будуць належаць яму ― пакуль што ён тут гаспадар.

Юнак нахабна скрыжаваў забітыя татуіроўкамі рукі.

– Размовы перашкаджаюць мне слухаць.

Алег Анатольевіч зноў адчуў, як па спіне папаўзлі агідныя мурашы. Што гэта значыць? Хто гэтыя маладзёны?

Што ў іх у галовах? Мужчына заклапочана скіраваўся назад у залу.

– Вы па акуляры прыходзілі, ― хітра ўсміхаючыся, заўважыў юнак.

Хлапец у скураной куртцы ўважліва адлічваў грошы.

Алег Анатольевіч ставіў роспісы паўсюль, дзе паказвала дзяўчына.

– Калі ласка, беражыце гэтыя рэчы. Тут ёсць унікальныя артэфакты. Напрыклад…

Грукнулі дзверы. У калідоры з’явіліся чацвёра з аўтаматамі, у шэрых вайсковых касцюмах.

– Извините, что без стука, ― пятым увайшоў Эдуард Львовіч.

Юнак у куртцы ўсхапіўся, хаваючы за спінай дзяўчыну.

– Якой халеры, Яр?!

* * *

– Што з імі здарылася? ― спрабуючы аддыхацца, пацікавіўся Даніл.

– Я іх кідануў, ― развёў рукамі Яраслаў. ― Я пачуў думкі жаўнераў, але не папярэдзіў іх… Я проста збег. Я думаў, так будзе больш шанцаў уратаваць усіх. Калі я ўцяку ды распавяду астатнім. Я думаў, Алесь зможа што-небудзь зрабіць. Ай, ды нічога я не думаў…

– Дык і што з імі здарылася? Ну, пасля…

– Гэта ў вас трэба спытаць, ― гледзячы Данілу ў вочы, адказаў Яр.

Даніл не ведаў, што адказаць. Ён ніколі не чуў, каб у «С.О.Н.» траплялі якія-небудзь лабірынтаўцы. А Эдуард Львовіч, напэўна, пра такое распавёў бы.

– Пачакай, ты чуў думкі жаўнера «С.О.Н.»?

– Я раней любую мову чуў.

Машынка

Маленькім Данік вельмі любіў гуляць з гузікамі. Ён раскладаў іх у пэўным парадку. Злева чырвоныя, справа белыя. Яны ўсе шыхтаваліся, ашчэрыўшыся ўяўнай зброяй на ворагаў іншага колеру. Наперадзе ― самыя вялікія, самыя прыгожыя ― камандзіры. Тады яму думалася, што камандзір заўсёды ідзе ў бой першым, падае прыклад. Але яшчэ раней за камандзіраў ён клаў блішчастыя металічныя гузікі, напрыклад ад джынсаў. Танкі.

Полем бою была швейная машынка. Дакладней, яе верхняя крышка, пакрытая чорным бліскучым лакам. Машынка была старая, вялікая, з чорнымі вітымі ножкамі, педаллю і колам, якое Даніку так хацелася пакруціць. Маці не дазваляла ― казала, што можна зламаць.

Сама мама ёю ніколі не карысталася. Машынка стаяла пад яе люстэркам у якасці дэкарацыі. І падстаўкі пад касметыку. Даніл не ведаў, адкуль яна з’явілася ў кватэры. І не верыў, што яна матчына. Адкуль у сям’і жаўнера «С.О.Н.» і настаўніцы рускай мовы такія рэчы?

Ён ні разу не дакрануўся да яе з тых часоў, як з’явіліся здольнасці. Ён не баяўся ўбачыць нешта не тое. Ён баяўся нічога не ўбачыць.

Але цяпер далоні самі леглі на халоднае чорнае кола ўнізе. Даніл ледзь паспеў крышачку таргануць яго наперад. Яно закруцілася так хутка, што юнак перапалохана прыбраў рукі.

* * *

Худзенькая нага ў чырвоным тэпціку націскала на педаль, быццам на веласіпедную. Данікава поле бою ― верхняя крышка ― было адкінута ўбок. З-пад яго вырасла чорная швейная машынка, распісаная залатымі карункамі. А па полі бою з унутранага боку ляцелі лёгкія, пяшчотныя акрылавыя анёлы. Адляталі кудысьці з каменнага горада ўнізе.

Жанчына, крыху старэйшая за Данікаву маці, акуратна страчыла швы на чырвонай сукенцы ў белыя гарохі, напяваючы нешта сабе пад нос. Хто яна? Першая гаспадыня машынкі? Не, інтэр’ер не такі старажытны…

У пакоі з’явілася дзяўчына год дваццаці, надзіва падобная да ягонай маці.

– Мам, Игорь позвал меня к себе в Полоцк! Я съезжу на выходные? ― яна выглядала вельмі натхнёнай і закаханай.

Жанчына стомлена зірнула на дачку.

– Ты уверена, что делаешь правильный выбор? Не подумай, я ничего не имею против Игоря, но… ― мякка пачала яна. ― Меня смущает его профессия. Военные нередко ока- зываются недалёкими, нечестными и жестокими людьми.

– Игорь не такой! ― дзяўчына скрыжавала рукі. ― К тому же он хоть деньги нормальные зарабатывает. Мне надоела эта разруха, ма! Ты мне платье на механической машинке шьёшь. Двадцать первый век на дворе.

– Ты неправильно расставляешь приоритеты, малыш. Нет ничего дороже семьи. С жестоким человеком семью не построишь, поверь мне.

– Да мне плевать! Зато будет что детям оставить вместо десятка старых дисков, которые никто уже не слушает, шкафа макулатуры и… Этой вот машинки.

Дзяўчына выйшла, грукнуўшы дзвярмі. Жанчына цяжка ўздыхнула і націснула на педаль.

Даніл яшчэ раз зірнуў на машынку. І заўважыў тое, чаго не бачыў раней. На сцяне, над машынкай, вісела за шклом старажытная папера. Валяр’яну Бергу…

Берг. Матчына дзявочае прозвішча.

* * *

– Ты в порядке, сынок? ― спытала маці, выплываючы з туману над Данікам.

– Откуда у нас эта машинка, мам? ― шэптам спытаў юнак.

Ён ніколі не бачыў бабулю ― яна памерла, калі ён быў зусім маленькі, ― і нічога не чуў пра яе. А між іншым шмат што, уключаючы загадкавы дыск у гаражы, цяпер ставала на свае месцы.

Маці апусціла вочы, у іх прамільгнула ці то крыўда, ці то віна. Яна абыякава паціснула плячыма.

– Она была здесь, когда мы въехали.

Даніл Арлоў

Яраслаў спаў, забаўна закрыўшы вочы локцем і скінуўшы коўдру на падлогу. Даніл заснуць не мог. Які сон у адзінаццаць вечара? Ён у гэты час звычайна толькі сядаў рэзацца ў «Half Life 4», каб адключыцца ад думак пра працу. Яр стаміўся з дарогі, ясная справа. Даніл стаміўся не менш, аднак заплюшчыць вочы не дазваляла панічная думка: «Што рабіць далей?»

Бегчы бессэнсоўна. Знойдуць. Альбо «С.О.Н.», альбо «Лабірынт» ― і халера іх ведае, што горш. Працягваць, быццам нічога не адбылося, ён не мог пасля таго, як пазнаў у Поясе Вітаўта падробку і закапаў яе ў лесе на трасе ВільнюсМінск. Сысці з «С.О.Н.» у «Лабірынт» ― падставіць сябе і лабірынтаўцаў. Сысці з «Лабірынта» ў «С.О.Н.» ― падставіць лабірынтаўцаў і сябе. Ад перамены месцаў складнікаў…

Даніл узняўся. У горле перасохла, і трэба было сябе нечым заняць. Ён скіраваўся на кухню па ваду. Бацька сядзеў за сталом, задумліва палячы ў адчыненае акно.

– Пап?!

– Маме не говори, ― ён са змоўніцкай усмешкай выкінуў недапалак у акно. ― Не спится тебе? Садись, поболтаем. Надеюсь, твой новый друг не знает, где ты работаешь?

– Знает. Прогером в айти-компании, пап. Я не идиот.

– Чай будешь?

Бацька цяжка ўздыхнуў, узяў імбрык, наліў сыну гарбаты.

– Мне только что звонил Эд. Он знает, что ты здесь, ― ён сурова зірнуў на сына, але таму не было чаго адказаць. ― Сказал, что планировал это чуть позже, но раз всё так случилось…

Даніл сціснуў кубак у руках, каб суцішыць дрыжанне ў пальцах.

– Планировал что?

– Он попросил меня отдать приказ о штурме «Лабиринта».

– Что? Ты же не можешь… Ты же командуешь другим филиалом.

– Могу, если дело касается безопасности моего сына, ― яны сустрэліся позіркамі. ― Ребята в сером не будут разбираться, где чужие, где свои, во время штурма. А кто-нибудь из «Лабиринта» может пустить пулю шпиону в голову. Так что я могу отдать этот приказ…

Даніл ніколі раней не бачыў бацьку такім стомленым, слабым ды расчараваным. І гэта палохала больш, чым усё, што ён толькі што пачуў. Ён адчуваў, што сэрца тахкае недзе ў жываце.

– Почему он не сделает это сам?

– Чёрт его знает. Эд всегда преследует какие-то свои цели, Дань. Сегодня он разговаривал со мной не как с другом. И даже не как с коллегой. Он сказал, что если я этого не сделаю, он меня уволит. Я послал его подальше. Сказал, чтобы он свои проблемы сам решал…

Бацька ссунуў бровы, дастаў з кішэні пачак цыгарэт, зноў запаліў. Даніл ведаў, што ніводная ўстанова не возьме на працу звольненага жаўнера «С.О.Н.». Тым больш, у такім узросце…

– Хотел мамку твою на моря свозить в этом году. Ну, видимо, не судьба. Вот сижу, думаю, как ей сказать…

Чаму ў гэтым свеце ўсё так складана? Чаму ўвесь час даводзіцца абіраць? Паміж «С.О.Н.» і «Лабірынтам». Паміж «Лабірынтам» і сям’ёй. Чаму ўвогуле ён гэта ўсё распавядае? Можа, ведае нешта, здагадваецца? Альбо правярае сына? Не, такое мог бы зрабіць хросны, але не бацька. Ён усяго толькі раіцца з сынам, якога нарэшце стаў успрымаць як дарослага. Бацька не ведае, які выбар зрабіць, і просіць дапамогі ў сына. Усё ж такі яны значна больш падобныя паміж сабой, чым здаецца на першы погляд. Эд усё роўна зробіць гэта ― з загадам сябра альбо без яго. Дык навошта бацьку рызыкаваць працай, якую ён так любіць, без якой проста прападзе?

Бацька ўсхвалявана зарыўся пальцамі ў валасы. І ў святле лямпы Даніл убачыў, што яго валасы ззяюць срэбрам. Яго бацька пачаў сівець.

– Я думаю, ты должен отдать этот приказ, пап. Мужчына моўчкі ўзняў на сына стомленыя вочы… Яраслаў сядзеў на канапе, сутулячыся, нібы раззлаваны кот, працінаючы юнака драпежным позіркам. Усё, што Даніл зараз бачыў, ― расчараванне ў ягоных вачах. Расчараванне і злосць. На сябе.

– Ты з глузду з’ехаў?!

– Ёсць людзі, волі якіх немагчыма супраціўляцца, ― ціха вымавіў Даніл.

– Ага, акушэры і супрацоўнікі пахавальнага агенцтва, ― кінуў Яр, нацягваючы байку.

Даніл стаяў сярод пакоя, разгублены, не ўсведамляючы ні таго, што адбылося толькі што, ні таго, што павінна было адбыцца далей. Назіраў за тым, як Яраслаў хутка, але не мітусліва, збіраўся.

– Ну куды ты на ноч гледзячы?

– Ты не адзіны мой сябар.

Пляснулі дзверы. Даніл стаяў сярод пакоя. Было пуста.

Вакол. Унутры. Не, не так усё павінна скончыцца.

– Ты куда собрался, Данил?!

Ён замёр, трымаючыся за ручку дзвярэй.

– Пап. Ты должен был отдать этот приказ. А я должен быть там.

– Данил, чёрт тебя возьми! Я сделал это ради тебя. Вы всё равно не успеете… Не смей!

Вось цяпер бацька быў на сябе падобны. Хлопец нават здрыгануўся.

– Если ты сейчас уйдёшь, эти двери будут для тебя закрыты.

– Свози маму на море.

Ён бег, пераскокваючы праз прыступкі. Не зашпіліўшы куртку, абы-як закінуўшы заплечнік на плячо, абзываючы сябе ўсімі непрыстойнымі словамі. Усё, што ў яго было, ён разбураў сваімі ўласнымі рукамі. Вось дзе суперздольнасць.

Машына ад’язджала ад пад’езда, асуджальна свецячы падфарнікамі.

– Яр! Стой!

Яраслаў не паспеў толкам затармазіць, як Даніл плюхнуўся побач з ім на сядзенне. Ён моўчкі выціснуў газ.

– Ён не паедзе за намі? ― спытаў Яр, калі яны ўжо праязджалі ўказальнік з перакрэсленым Полацкам.

– Не.

– Я цябе не разумею.

– Чаму я дазволіў яму аддаць загад?

– Не. Гэта херня. Чаму ты пабег за мной?.. Я б не пабег.

Ён бы мо і пабег. А вось Даніл, які-небудзь учарашні-пазаўчарашні Даніл, дакладна не пабег бы. Бо няма куды вяртацца. Бо паўсюль ён здраднік. І лепш было б збегчы куды-небудзь вельмі далёка. Настолькі, наколькі магчыма…

– Ёсць людзі, волі якіх немагчыма супраціўляцца, ― прамармытаў Даніл, зашпільваючы пас бяспекі.

Яр толькі фыркнуў.

* * *

Доўгія гудкі. Яраслаў набіраў Алеся трэці раз і ўсё больш раздражняўся. Не паспелі? Даніл кусаў вусны. Цікава, калі скончыцца яго трыванне? У той момант, калі ён убачыць усіх сваіх сяброў за кратамі?

– Думай па-руску, ― буркнуў Яр ды набраў на гэты раз Ніну.

– Ты на гадзіннік увогуле глядзеў? ― пачуўся з трубкі голас Сцяпана.

Яр зірнуў на нумар ― ці не пераблытаў. Сціснуў стырно так, што пабялелі косткі.

– Сцёпа, адзін дзевяць тры сем.

– Халера! Ужо едзем. А ты дзе?

Яр скінуў званок. Скрыпнуў зубамі, утаропіўшыся ў цёмную трасу, быццам небяспека была недзе там, праз кіламетр наперадзе. Нарэшце выдыхнуў, грукнуўшы кулаком па стырне:

– Ды што ж вы ўсе такія шлюхі?!

Даніл змаўчаў.

– Мне няма за што яе вінаваціць, ― пакруціў галавой Яр. ― Мы не былі разам. Ды і цябе таксама, у прынцыпе…

Увогуле, ведаеш, ― ён супакоіўся, стаў казаць роўна, але холадна, ― вельмі проста ненавідзець чалавека, пакуль ён побач. Ён цісне, абмяжоўвае, раcчароўвае, падводзіць, здраджвае ― бесіць, адным словам. Аднак дастаткова яму знікнуць з твайго жыцця…

Ён зноў да скрыпу сціснуў стырно. Даніла разрывала ад жадання ведаць і нежадання пытаць.

– Ты страціў кагосьці? Прабач, я не…

– Бацьку, ― спакойна адказаў ён, дастаў з бардачка фотакартку. ― Калі ты хочаш ведаць.

Даніл збянтэжана зірнуў на яго. Як Яр можа давяраць яму асабістыя таямніцы? Аднак утрымацца ён не мог. Узяў фотакартку. Хлопец год сямі ўсміхаўся з плячэй дужага мужчыны ў вайсковай форме. Не такія яны розныя…

* * *

Грукнулі дзверы. Мужчына і жанчына прыгаломшана замерлі ў калідоры кватэры. З пакоя вытыркалася калматая галава падлетка гадоў дванаццаці-трынаццаці.

– Ладно, обои у нас теперь бело-красные, как новогодние леденцы. Но что за усач висит у нас в коридоре? ― незадаволена пацікавіўся мужчына.

– Тата, гэта Купала, ― урачыста вымавіў хлопчык, у якім вельмі цяжка пазнаваўся Яр.

– И что, он теперь меня с работы встречать будет? Так, стоп, где мои книги? Что за «Вянок», «Каласы пад сярпом»? В ботаники подался?

– У хаце павінна быць беларуская літаратура.

– Какая? ― у голасе мужчыны з’явіліся небяспечныя ноткі.

– Беларуская. Мы ж беларусы…

– Мирные люди. Я тебе сейчас покажу мирных! Бунтарь нашёлся!

– Егор, ну хватит уже! ― нарэшце падала голас маці. ― Купалу, мы, конечно, уберём. А обои ничего так, бодрят.

– Я вас обоих щас взбодрю. Говорил тебе, нельзя его с дедом оставлять! Вбил ребёнку ересь в голову. Так я её оттуда быстро выбью! ― мужчына зрабіў крок у бок падлетка.

– Только попробуй! ― жанчына захінула сына. ― Ведаеш, што? Гэта мая кватэра! І мне тут усё падабаецца!

– Ну и живите тут со своим Купалой!

Грукнулі дзверы.

* * *

Яр з цікаўнасцю назіраў за тым, як Даніл прыходзіў у сябе.

– Гэтаму пачуццю яшчэ не прыдумалі назвы, ― ён забраў здымак, паклаў назад у бардачок. ― Гэта і нянавісць, і любоў адначасова. І я не ведаю, каго вінаваціць: сябе, яго, яе…

– Ты з ім не стасуешся?

Яр павольна пакруціў галавой.

– Чаго? Я ж во неяк са сваім…

– Ён, калі развёўся з маці, сышоў у гарачую кропку, адхіляць напады тэрарыстаў. Загінуў.

– Прабач, ― Даніл закрыў далонню вочы. ― Я ўвесь час задаю жудасныя пытанні.

– Ты адзіны, хто іх задае.

* * *

У краме былі пабітыя шыбы. Святло не гарэла. Машын побач не было. Значыць, бацька меў рацыю, яны спазніліся. Вельмі спазніліся. Яр бегам кінуўся да дзвярэй «Stаff оnly». Калідоры ўсе былі брудныя, пыльныя, заваленыя нейкімі незразумелымі кавалкамі металу і дрэва. Яраслаў пераскокваў праз іх, амаль не гледзячы пад ногі.

Даніл паспяваў за ім з цяжкасцю. А потым Яр рэзка спыніўся. І Даніл ледзь не ўрэзаўся яму ў спіну.

Яны ўсе былі ў гасцінай. Жывыя. У дзяўчат ― растрапа- ныя валасы, парваная вопратка. У Алеся ― сіняк пад вокам, разбітыя вусны. Найбольш дасталося Сцяпану. Ён ляжаў на канапе, напаўпрытомны, вакол яго завіхалася Ніна.

– Ён у парадку? ― ціха спытаў Яр.

І толькі ў гэты момант іх заўважылі. Ліка вохнула. Ніна раззлавана падскочыла ды кінулася ў іх бок, Алесь стомлена ўздыхнуў.

– Жыць будзе, ― адказаў ён. ― Дзякуй дзядулю.

Спрацавала абарончая сістэма, пра якую нават я не ведаў. Большасць жаўнераў да гэтага пакоя не дайшла. А тут ужо мы самі… Сцяпану давялося прыняць асноўны ўдар на сябе, каб я змог дабрацца да галоўнага ды сказаць яму пару ласкавых. Зрокавы кантакт не адразу ўсталёўваецца, сам разумееш.

Ён дакрануўся да разбітых вуснаў, скрывіўся.

– А мне вось цікава: дзе вы былі ў гэты момант? ― скрозь зубы выціснула Ніна, падышла бліжэй да Яраслава. ― Дзе ты быў?

– Яр тут ні пры чым. Гэта мая правіна, ― Даніл выйшаў наперад.

Ніна павярнулася да яго, бліснула вачамі ды заляпіла яму добрую поўху.

– Нін, і без гэтага гвалту досыць, ― скрывіўся Алесь. ― У чым менавіта твая правіна?

– Яны прыйшлі праз мяне…

Алесь горка хмыкнуў. Перавёў позірк на Яра.

– Шкада, у мяне няма тваіх здольнасцяў і я не магу пабачыць, якія думкі табою кіруюць.

– Гэты чалавек нам не вораг, Алесь, ― паціснуў плячыма Яраслаў. ― І ты разумееш гэта не горш за мяне.

– Ён здраднік! ― раззлавана выбухнула Ніна.

– Так, ён здраднік, ― спакойна адказаў Яр.

Даніл адчуў, як сэрца ўпала кудысьці ў жывот агідным цяжарам. Праўда, хоць і была праўдай, усё адно крыўдзіла.

– Ён здраднік. Але здрадзіў ён не нам. Ён на нашым баку, зразумейце ж. І ён прыйшоў да гэтага сам. Яго не прывёў за ручку дзядуля ці старэйшы сябар, ― ён махнуў рукой у бок Алеся. ― Сам. Ніхто з нас так не ламаў сябе на гэтым шляху, як гэта рабіў ён.

– Як яму можна давяраць? ― нарэшце заўважыў Алесь, які назіраў за Данілам, уважліва слухаючы Яра.

– Ніяк, ― крутнуў галавой Яр. ― Пакуль ― ніяк. Толькі не рабіце глупства, не адштурхоўвайце яго зараз, калі засталіся апошнія крокі. Алесь, я таксама памыляўся. Мне вы далі другі шанец. Дык чым я лепшы за яго?

У яго тоне не змянілася нічога. Ніякіх жалобных ці пыхлівых інтанацый. Ніякай залішняй прыязнасці да Даніла.

Быццам ён даводзіў мала цікавую яму асабіста матэматычную тэарэму. А вось у Даніла чамусьці рэзала ў вачах і даводзілася часта міргаць, каб на іх не навярнуліся слёзы.

І ён быў упэўнены, што Яру зараз вельмі хацелася яго добра прасцябаць. Аднак ён стрымана абараняў сваю ідэю. Ідэю, у якую нават сам Даніл пакуль верыў з цяжкасцю.

Ніна Пашкевіч

Аскепкі ззялі дыямантамі ў промнях красавіцкага сонца. Быццам з разагрэтага даху абрынуліся апошнія ледзяшы. Толькі яны не таялі.

Ніна любіла красавік: ягоны водар, ярка-зялёныя парасткі на чорнай глебе, свежы вецер, успаміны, якія ён выклікаў. Але не на гэты раз.

На гэты красавік яна хацела б забыцца. Бездакорная памяць не дазваляла. Перад вачыма і днём і ноччу стаялі раз’ятраныя бязлітасныя твары жаўнераў, у вушах звінела ахоўная сігналізацыя, на вуснах адчуваўся прысмак крыві.

Людзі цікаўна зазіралі ў падбітыя вочы кнігарні. Недаверліва торгалі наскамі ботаў аскепкі на асфальце. І раптам прыгадвалі, што забылі выключыць прас ці газ, што перад працай трэба было б заскочыць у краму ці перакусіць у фаст-фудзе. Альбо вырашалі пайсці па іншым баку вуліцы.

Па горадзе разам з людзьмі распаўзаліся плёткі. Абрабавалі. Скралі ўсе кнігі. Канкурэнты падладзілі рабаўніцтва. П’яныя хуліганы пабіліся і незнарок закранулі кнігарню. П’яныя хуліганы спецыяльна пабілі ўсе шыбы. П’яныя канкурэнты незнарок пабілі шыбы…

Ніна стомлена ўсміхалася тым, хто наважваўся зайсці і спытаць, што здарылася, але на пытанні не адказвала. Не было моцы.

Усе маўчалі. Яр моўчкі скручваў паліцы, якія яшчэ можна было адрамантаваць. Ліка моўчкі іх мыла. Ніна расстаўляла цэлыя кнігі. Алесь увогуле днямі не выходзіў з кабінета. Сцёпа адлежваўся дома.

– Добры дзень, ― шматдзённую цішыню парушыў няўпэўнены Данілаў голас.

Ліка зірнула на яго расчаравана. Яраслаў ― стомлена. Ніна ж нават не ўзняла галавы. Якая бессэнсоўная здольнасць ― усё памятаць. Куды лепш было б, калі б яна магла спапяляць позіркам.

– Можа, трэба дапамога?

Ніна скрыпнула зубамі. Як ён мог такое сказаць? Як яму ўвогуле хапіла нахабства тут з’явіцца?

– Ужо дапамог, дзякуй, ― рэзка адказала яна.

Даніл разгублена зрабіў некалькі крокаў назад, наткнуўся спінай на новае халоднае шкло дзвярэй. Штурхануў іх, каб выйсці.

– Ідзі, паразмаўляй з Алесем, ― вымавіў Яраслаў, калі Даніл ўжо пераступіў ганак.

* * *

Ніна ўвайшла ў кабінет следам за Данілам. За доўгія гады знаёмства з Алесем яна добра вывучыла, што ягонай асноўнай праблемай была дабрыня. Так, ён мог упэўніць каго заўгодна зрабіць што заўгодна. Аднак і яго ўпрасіць было лёгка.

Алесь сядзеў за сталом, закінуўшы на яго ногі і паціраючы скроні пальцамі. З ноўтбука ледзь даносіліся пералівы беларускай дуды.

– Да цябе можна?

– Што ты хочаш мне сказаць? ― раздражнёна, але ціха пацікавіўся Алесь.

– Я хачу, каб ты дазволіў мне застацца.

Ніна ціха фыркнула ад такога нахабства, пакруціла галавой. Хай толькі паспрабуе. Алесь адарваўся ад вывучэння столі, зірнуў на Даніла. Хмыкнуў.

– У якасці каго?

Ніна раззлавана свідравала Алеся позіркам. Ён зусім з глузду з’ехаў? Жаўнеры мазгі адбілі?

– Ды хоць падлогі буду мыць, калі скажаш.

Алесь усміхнуўся, паківаў галавой і зноў утаропіўся ў столь. Моўчкі. Даніла, відаць, зусім не бянтэжыла прысутнасць Ніны. Быццам ён лічыў, што яна нічога тут не вырашае. Ён падышоў да Алесевага стала. Перапытаў, дадаўшы ў тон нахабства:

– Дык я магу застацца?

Алесь рэзка ўзняўся, наблізіўся да хлапца. Зірнуў за яго плячо ― туды, дзе, скрыжаваўшы рукі, стаяла дзяўчына. Ёй падалося, яна заўважыла ў ягоных вачах сумнеў.

– Як? Дань, я б даў табе шанец. Але я не давяраю табе.

А яны, ― ён кіўнуў у яе бок, ― перастануць давяраць мне, калі ты застанешся. Нават да Яра цяпер шмат пытанняў.

Дык мы Яра ўжо гадоў пяць ведаем. А ты хто такі?

Даніл зрабіў некалькі крокаў назад. Павярнуўся ды зірнуў Ніне ў вочы. І яна ўбачыла: ён не быў нахабным ці дзёрзкім ― усё гэта было напускное, ― ён быў у адчаі.

– Вы не ўяўляеце, у якой сітуацыі я апынуўся. Вы не ведаеце, чаго гэта ўсё мне каштуе. Вы ні халеры не ведаеце! ― ён пачаў спакойна, звяртаючыся ў асноўным да дзяўчыны, але хутка перайшоў на крык. ― Я вярнуўся не таму, што мяне «зноў паслалі». Я абраў бок, ясна?! ― зноў сцішыўся, нібы стомлены, павярнуўся да Алеся. ― І ты гэта разумееш.

Не разумеў бы ― ужо выставіў бы за дзверы. Не, мяне б Яр выставіў. Выкінуў бы. Бо якім бы сябрам ён мне ні быў ― ён адданы табе… Ведаеш, я мог бы здаць цябе. Усіх вас. І ніякія дзядулевы фішкі не ўратавалі б. Аднак не зраблю гэтага.

Бо я абраў бок. Толькі я не абяцаю трываць, калі мой бос вырашыць перавесці нашу прыватную размову з уласнага кабінета ў пакой для допытаў. Бо мне…

Не скончыў, махнуў рукой, быццам вырашыў, што вярзе лухту. Скіраваўся да выхаду. Ніна зірнула на Алеся. Той відавочна не мог прыняць рашэнне, не мог наважыцца на яго.

Даніл казаў шчыра ― у гэтым яна не сумнявалася. Аднак дзе гарантыя, што праз некаторы час ён не зменіць свайго рашэння? З іншага боку, кожны заслугоўвае другі шанец.

Дзяўчына перакрыла Данілу выхад з кабінета.

– Твой бос высокую пасаду займае, як я разумею… Даніл замёр. Алесь прыгаломшана апусціўся ў крэсла.

І яны абодва ўтаропіліся на яе.

– Зведай, што там з нататнікам дзядзькі Ігната. І калі формула яшчэ не расшыфраваная, прынясі яго нам.

– Ты ўвогуле разумееш, пра што просіш? ― сеўшым голасам перапытаў Даніл.

Алесь глядзеў на яе, нібы на вар’ятку. На геніяльную вар’ятку. Ніна толькі паціснула плячыма. Як часта самыя складаныя рашэнні насамрэч прымаюць жанчыны?

– Ты ж абраў бок.

* * *

Ён не вярнуўся ні праз дзень, ні праз два. Яна і не чакала асабліва. Людзі рэдка змяняюцца, тым больш да лепшага. Куды часцей людзі расчароўваюць. Вось як Яр, напрыклад. Як можна было ведаць, што ў «Лабірынце» шпіён, і маўчаць? Хто з іх дваіх здраднік пасля гэтага?

Ніна сумна агледзела роўныя палічкі акуратна расстаўленых кніг, зірнула на рэкламную шыльду «Bestsellers. Must-reads. Новый завоз». Як толькі яны паставілі новыя шыбы ды прыбралі аскепкі шкла з вуліцы, кнігарня зноў стала людзям мала цікавая. Дзяўчына адпіла кавы з кубка ды разгарнула чарговы маст-рыд. Наўрад ці сёння будуць наведвальнікі.

– Вы зноў працуеце?

– Так, ― на аўтамаце адказала дзяўчына, не адразу ўсвядоміўшы, што да яе звярнуліся па-беларуску.

У дзвярах кнігарні стаяў сівы мужчына ў тройцы, з парасонам у адной руцэ і чорным скураным кейсам у другой.

Нават калі б у Ніны не было здольнасці памятаць усё, яна б яго пазнала.

– Добры дзень, Вацлаў Яўгенавіч. Алеся няма зараз…

Мужчына сеў у крэсла ля ўвахода.

– Я яго пачакаю крыху. Зрабі мне кавы, калі ласка. Хутка вы аднавілся, ― ён аглядзеў залю кнігарні, узняў вочы на столь. ― Дзіўна, што я не ведаў пра гэтую сістэму аховы… Бацька вырашыў будаваць «Лабірынт» у той жа дзень, як было абвешчана пра далучэнне Беларусі да АбРэспа. Дакладней, будаўніцтвам кіраваў я. А ён, паважаны і вядомы навуковец, усім скардзіўся, што адзіны сын прамяняў навуку на нейкую кнігарню. А сам ездзіў па Беларусі і збіраў, фатаграфаваў, запісваў. Яго шмат дзе ведалі, яму давяралі. Некаторыя самі аддавалі, што мелі, некаторых даводзілася ўпэўніваць. Я думаў, бацька з’язджае з глузду. Як толькі апошнія дзверы «Лабірынта» былі пастаўленыя, я сказаў бацьку, што мой удзел у гэтым вар’яцтве скончаны… Я спадзяюся, вы разумееце, што двойчы такая штука з «С.О.Н.» не пройдзе?

Ніна працягнула мужчыне кубак кавы. Алесь быў зусім не падобны да бацькі ― у ім не было ані цынізму, ані пагарды да навакольных.

– У нас усё яшчэ ёсць нашы здольнасці. Вацлаў Яўгенавіч хмыкнуў.

– Здольнасці… У Алеся яны ўпершыню праявіліся гадоў у дзесяць, калі ён атрымаў адмову пайсці пагуляць на небяспечны кар’ер. А пачынаючы гадоў з дванаццаці знаходзіцца з ім у адной кватэры стала невыносна. Ён круціў людзьмі, як хацеў. Яму ўжо мала было патрабаваць нешта, што яму хочацца. Яго цікавілі эксперыменты. Мужчыны цвярозымі танчылі на сталах, жанчыны распраналіся да бялізны, дзеці, якія яму чымсьці не падабаліся, хварэлі. І я не ведаў, як гэта спыніць. Я разумеў, што гэта наша правіна. Лізавета ім ніколі не займалася, а я больш быў заняты сваімі амбіцыямі, чым сынам.

– Гэта зусім не той Алесь, якога я ведаю…

– Гхм. Тое самае мне сказаў бацька, калі я, забіраючы Алеся з выходных, пацікавіўся, як ён сябе паводзіў. Праз месяц Алесь пераехаў да яго. І ўсё спынілася. Мне ён быў не самым лепшым бацькам, а з унукам вось… Чакаю ўнукаў, карацей.

Мужчына спахмурнеў, зірнуў на гадзіннік.

– Мне трэба ісці. Я хацеў сказаць яму сам, але так нават лепш. Ты ж дзяўчына, падбярэш падыходзячыя словы…

Я нядаўна разбіраў рэчы, што ў мяне засталіся ад Ігната…

І знайшоў у адной з бутэлек крамбамбулі нататнік.

– У сэнсе? ― Ніна ажно ўсхапілася.

– Ён падарыў мне некалькі бутэлек на Каляды… У нататніку, наколькі я зразумеў, спіс людзей, у якіх праявіўся «ген зямлі». Відаць, Ігнат неяк сачыў за такімі, як вы. Я не ведаю… Я аддаў нататнік Алене. Так было бяспечней для ўсіх. Але цяпер вам трэба нешта на выпадак, калі «С.О.Н.» прыйдзе зноў… Гхм. Дзякуй за каву.

Значыць, Сістэма можа расшыфроўваць формулу «вакцыны беларускасці» колькі заўгодна ― усё адно не расшыфруе. Мужчына ўзняўся і выйшаў, а Ніна так і стаяла, прыгаломшаная, адначасова разгубленая і шчаслівая. А пальцы набіралі паведамленне: «Не трэба нататнік. Прыдумай што-небудзь сам».

* * *

Алена выглядала зусім не так, як Ніна яе сабе ўяўляла. Звычайная дзяўчына, худзенькая, з маленькім носам ды непрапарцыйна пульхнымі вуснамі, з валасамі мышынага колеру, у вялікіх для яе джынсах і расцягнутым швэдары. І гэта ў яе быў закаханы Алесь усе гэтыя гады? Гэта праз яе ён калісьці адмовіў Ніне?

– Чаму Алесь не прыйшоў сам?

– Ён… Гхм. Палічыў, што вы не будзеце радая яго бачыць, ― замялася Ніна.

Папраўдзе, ён нават не ведаў пакуль.

– Вы ж разумееце, што я не аддам нататнік вам? Я вас не ведаю. І не давяраю вам.

Алена глядзела на Ніну холадна ды безуважна. Ніна чула пра Алену ледзь не кожны дзень, а вось Алена пра Ніну хутчэй за ўсё толькі сёння зведала. Якая ж яна самаўпэўненая, гэтая шэрая мышка.

– Ды Алесь мне давярае больш, чым сабе. З чаго вы вырашылі, што ў вашых руках ён надзейней схаваны, чым у «Лабірынце»?!

– Да мяне пакуль мужчыны ў шэрым не ўрываліся, ― паціснула плячыма Алена. ― У любым выпадку, я на днях з’язджаю за мяжу, таму нататнік ужо ў значна больш надзейных руках, чым мае.

– Што? Вы аддалі нататнік камусьці яшчэ? Ды як…

– Аддала, ― тон дзяўчыны зрабіўся зусім суровым. ― І не скажу вам, каму. У мяне няма больш часу на бессэнсоўныя размовы. Калі гэты нататнік так патрэбны Алесю, хай пашукае падказку ў працягу маёй любімай кнігі. Ключы ад кватэры я пакіну Вацлаву.

– Ды ён ніколі ў жыцці не ўзгадае вашу любімую кнігу!

Ён не можа запомніць, колькі лыжак цукру класці мне ў гарбату! ― Ніна канчаткова згубіла раўнавагу і перайшла на крык.

– Узгадае. Усяго найлепшага.

Яна сыходзіла з такой годнасцю ды самапавагай, што Ніна на секунду падумала, што разумее Алесеў выбар.

А потым узняла галаву, расправіла плечы ды шырока ўсміхнулася.

Крэсла

Даніл ненавідзеў адзіноту. З дзяцінства. Ён баяўся яе больш за любое іншае пакаранне. Таму што заставаўся самнасам з сабой. З думкамі, якіх было надта шмат. Якім ён не мог даць рады.

Данік трываць не мог гэтае вось: «Посиди, подумай над своим поведением». І позірк, поўны пагарды і расчаравання. Грукалі дзверы, паварочваўся ў замку ключ. Ён не думаў. То-бок, думаў, але не пра свае паводзіны. Ён думаў пра тое, што цяпер, пакуль дзверы не адчыняцца з агідным гукам: «Ну, что скажешь?», ён адначасова ёсць і яго няма. Думаў пра тое, што бацькам, напэўна, прыемна на гадзінку забыць пра тое, што ў іх ёсць такі някемлівы сын. Пра тое, што яму і самому варта забыць, што ён існуе. І ўзгадаць замест сябе каго-небудзь іншага. Каго-небудзь больш прыдатнага.

Ён увайшоў у кабінет, да болю напружыўшы калені, абы спыніць дрыжанне. Эдуард Львовіч задумліва гартаў нейкую старажытную кнігу. Ён выглядаў даволі памятым, расчараваным, але не раззлаваным.

– А, Даник, проходи. Мила, сделай нам с Данилом ромашкового чаю, ― крыкнуў ён сакратарцы ды ціха дадаў: ― Чтобы расслабиться. Ты садись.

– Я не знал о системе защиты, Эдуард Львович, ― вымавіў Даніл, так і не апусціўшыся ў крэсла.

– М-м? А, ты об этом. Ничего. Я и не планировал тебя отчитывать. Ребят жалко, конечно. Двое уже работать не смогут, ещё пяти больше месяца восстанавливаться… Ну, это проблемы Игоря, его от этого дела теперь отстранили.

– Это же вы его попросили!

– Очень смешно. Зачем мне это? ― мужчына фыркнуў. ― Игорёша у нас в горячей воде купаный. Он позвонил, как только ты приехал в Полоцк, велел выходить на «Лабиринт» сей же час. Пока там нет тебя. Мол, группа захвата не будет разбираться, кто свой, а если тебя перед захватом вывести ― будет слишком очевидно и эти террористы могут тебя пристрелить… Я пошёл на поводу у друга. Хотя я считаю, что ты взрослый парень и сам можешь за себя отвечать. Я тебе доверяю.

Даніл прыгаломшана апусціўся на крэсла. Ці то бацька, ці то хросны хлусілі яму ў твар. Альбо абодва?

– Гхм. Спасибо. Я не очень-то заслужил вашего доверия.

– Брось. Было бы наивно ожидать от тебя блестящих результатов в первый же раз. Мы все не очень-то рассчитали свои силы. Не расстраивайся, у меня есть предложение, которое ты оценишь. Я хочу, чтобы ты остался в «Лабиринте».

Юнак канчаткова разгубіўся. Гэта ён ішоў сюды з прапановай. Гэта ён ламаў галаву, як сказаць Эдуарду Львовічу, што ён павінен застацца ў «Лабірынце».

На твары Эдуарда Львовіча з’явілася крывая ўсмешка. Гэта была не просьба і не прапанова ― загад. Асабісты. Гэта было патрэбна менавіта яму, канкрэтна яму. Значыць, хлусіў усё ж такі не бацька… Цяпер бацьку можна было адхіліць. Шматхадовачка. Але ў чым сэнс?

– Я хочу, чтобы ты остался там и предупреждал «С.О.Н.» обо всех вылазках «Лабиринта», о новых артефактах. И некоторые из артефактов приносил мне.

– Эм. Я очень вам благодарен, Эдуард Львович, но после нападения я под подозрением и… ― як жа гэта сказаць?! ― «Лабиринт» попросил меня о том же.

Эдуард Львовіч пільна зірнуў на хлапца, хмыкнуў.

– Если я простил тебе два косяка подряд, это ещё не значит, что я прощу предательство, ― у голасе яго з’явіліся жудасныя ледзяныя ноткі.

– Я верен Системе, как и раньше! Ясное дело, «Лабиринт» будет получать искажённую или очень неполную информацию о планах «С.О.Н.». А вы будете получать правду и артефакты. Но для этого мне нужно там остаться…

Мужчына доўга працінаў юнака позіркам. Яму ніякі дэтэктар хлусні не патрэбны… Аднак Даніл трымаў сябе ў руках. Па сутнасці, ён нават амаль не схлусіў. Усяго толькі памяняў некаторыя факты месцамі.

– Хорошо. Иди за мной.

Эдуард Львовіч зачыніў дзверы, націснуў на нейкую кнопку, схаваную за кнігамі ў шафе, і ў наступны момант яны ўвайшлі ў невялікі пакой, застаўлены рознымі рэчамі, карцінамі ды валізамі.

– Всё это ждёт своей очереди в Лабораторию. Без тебя работа идёт куда медленнее, ― Эдуард Львовіч стрымана ўсміхнуўся. ― Могу предложить кресло. Вещь не очень опасная, зато большая и старая.

Крэсла стаяла пасярод пакоя, нібы пасярод Троннай залы. Дрэва было адпаліраванае, пакрытае свежым лакам.

Але нешта ў ім выдавала вельмі старую рэч. Можа, складаныя вытачаныя ножкі, можа, высокая спінка з разьбянымі карункамі і невялічкай каронай наверсе. А можа, проста нейкая аўра.

Даніл зачаравана прабег пальцамі па драўляных завітках, па невялікай кароне наверсе. Апусціў далоні.

* * *

Паўнаваты чалавек гадоў пяцідзесяці акуратна дакрануўся да драўляных сімвалаў «Арла» і «Пагоні», што ўтваралі разам герб Рэчы Паспалітай, які змяшчаўся якраз пад каронай.

– Добрая рэч, пан Прушынскі.

Мужчына выглядаў вельмі паважна. Адпрасаваныя нагавіцы, начышчаныя да бляску боты, белая кашуля, клятчастая камізэлька. Ён прыйшоў зрабіць фотаздымак у адну з фотамайстэрняў Мінска.

– Давай здымем цябе ў ім? ― з захапленнем прапанаваў жвавы малады фатограф, які завіхаўся ля здымача.

– Добрая рэч, аднак дужа небяспечная, ― так жа спакойна, мерна працягнуў старэйшы. ― Бяду табе прынясе.

– Колькі было тых бед! «Сялянку» ж паставілі з табой, нягледзячы на забароны? Нядаўна ўсю маю хату ператрэслі ― малебен я аплаціў у гонар паўстання, бачце вы. Я як працаваў, так і буду працаваць. Хай хоць дагары нагамі перавернуць.

Паўнаваты апусціўся на крэсла, паправіў камізэльку, задумліва пакруціў галавой.

– Наперадзе вялікая бяда, Антоні. Значна большая за нашы дробныя непрыемнасці. Ты ведаеш, я заўсёды веру ў лепшае… Але не на гэты раз.

– Я ведаю, у што яшчэ ты верыш, Вінцэнт. Я зараз.

Фатограф вярнуўся праз хвіліну, урачыста несучы доўгі сурдут з шэрагамі палос і дробных гузікаў па бартах ― так званую чамарку.

– Не хочаш здымацца ў крэсле, хаця б яе апрані. Каб людзі бачылі, якія ідэі ты падтрымліваеш. Каб нашчадкі бачылі!

– Наіўны ты, Антось, ― мужчына з усмешкай узняўся і ўскінуў чамарку на плечы. ― Хаця ўсе мы такія. Відаць, нацыянальная рыса.

* * *

Яшчэ паўгода таму Даніл бы не пазнаў у добра апранутым спадары з задумлівымі вачыма аднаго з першых беларускамоўных пісьменнікаў. Не тахкала б так сэрца ў захапленні ад разумення, каго толькі што бачыў на свае вочы. Тады гэта была ўсяго толькі праца ― механічная, даведзеная да аўтаматызму праца, якая дазваляла не думаць пра тое, хто ён і чаму гэта ўсё з ім адбываецца. Цяпер у яго перахапіла дыханне ад таго, што гэтае крэсла, у якім сядзеў сам Дунін-Марцінкевіч, пісьменнік часоў паўстання Каліноўскага, можа хаваць яшчэ процьму таямніц, гісторый і лёсаў. Як жа Эдуард Львовіч недаацэньваў гэтую рэч. Эдуард Львовіч увогуле шмат што недаацэньваў.

І шмат каго.

Алесь Савіцкі

Бахарэвіч. Дайнека. Караткевіч. Працяг яе любімай кнігі… Алесь утаропіўся на шэрагі кніг у бібліятэцы «Лабірынта». Калісьці ён бы адказаў, не задумваючыся. Але часы змяняюцца. Людзі змяняюцца. Адкуль ён мог ведаць, што яна чытала зараз?

– Яна была ўпэўненая, што ты адразу зразумееш, ― задаволена заўважыла Ніна.

Алесь скрыпнуў зубамі. Яго раздражнялі гэтыя загадкі. Навошта гуляць з мінулым? Як бацьку ўвогуле прыйшло ў галаву аддаць нататнік Алене? Ён, канешне, заўсёды мала клапаціўся пра душэўны спакой сына, але гэта звышжорстка. Ладна, усё павінна быць прасцей, чым здаецца. Алесь паклаў на стол перад сабой тры кнігі. «След Ваўкалака», «Белая муха, забойца мужчын» і «Каласы пад сярпом тваім». Крыху падумаў, прыбраў «Белую муху».

– Якой логікай ты карыстаешся? ― хмыкнула Ніна.

– Гэта не логіка, гэта інтуіцыя. Толькі, ― малады чалавек некалькі разоў перавёў позірк з «Каласоў» на «След Ваўкалака» і назад. ― У іх няма працягу.

– Можа, Алена ведала штосьці, чаго мы не ведаем?

Існуюць жа легенды пра другі том «Каласоў».

За гады працы «Лабірынта» яны знаходзілі такія рэчы, што ён бы ўжо нават гэтаму не здзівіўся.

– Можа, яна так замаскіравана паслала нас падалей?

Ну, не магла яна ведаць, а мы не…

– Толькі адзін чалавек дакладна ведае, ці быў працяг.

* * *

Ліка ўсхвалявана хадзіла па пакоі і мармытала верш Караткевіча. Алесь ведаў, што кожны раз, калі яе здольнасці не спрацоўваюць, яна прымае гэта на свой рахунак. У яго ўсё працавала, як гадзіннік: усталяваў зрокавы кантакт, сказаў пару словаў – і ўсё: чалавек ператвараецца ў бязвольную ляльку. Канешне, ва ўсіх ёсць якія-ніякія абмежаванні. Але ў Лікі былі не здольнасці, а нейкі звышскладаны прыбор.

Каб прывід з’явіўся, яго трэба паклікаць. Прычым назваць ягонае поўнае, сапраўднае імя. Адначасова з гэтым трэба трымаць у руках нейкую рэч, якая належала нябожчыку, альбо выконваць які-небудзь ягоны твор. І пры ўсім пры гэтым ён з’явіцца толькі, калі захоча. Складаней, чым праца з людзьмі, можа быць толькі праца з памерлымі людзьмі.

– Вашы кветкі ў лугах завялі,

Месяц марна згарэў над ракой,

Ты чакала яго, а стала

І нявестай і жонкай чужой,[6] —

з адчаем у вачах прамаўляла Ліка.

Раптам дзяўчына шырока расплюшчыла вочы і, ледзь стрымліваючы віскат апантанай фанаткі, падскокваючы і прытанцоўваючы, працягнула Алесю далонь.

Пісьменнік пільна агледзеў іх ды ўсміхнуўся. Ён выглядаў зусім не такім змораным ды самотным, як на апошніх прыжыццёвых здымках. З кішэні белай кашулі вызірала шыпшына, а ў руках ён круціў шахматную ладдзю.

– Пра вас ужо там легенды ходзяць.

– Там – гэта дзе? У выраі? ― прыгаломшана перапытала Ліка.

– Там ― гэта там, ― задаволена хмыкнуў мужчына. ― Кожны сам вырашае, што гэта: вырай ці пекла.

Ліка і Алесь пераглянуліся. Разумеючы, што пачутае ў галаве ўсё адно не змесціцца, малады чалавек вырашыў перайсці да справы.

– Уладзімір Сямёнавіч, падкажыце, калі ласка, ці напісалі вы другі том?

– Другі том чаго? ― мужчына адразу зрабіўся сур’ёзным.

– «Каласоў», вядома.

Караткевіч ссунуў бровы, нахіліў галаву, не адводзячы вачэй ад дзяўчыны, і вымавіў:

– Вы цуд. Такая знешнасць і чысцюткая беларуская мова. Неверагодна. Вы хто? Японка? Кітаянка?

– Беларуска, ― заліваючыся фарбай, прамармытала Ліка. ― Маці была японка.

– Паслухайце, нам неабходна знайсці працяг «Каласоў», калі ён ёсць, ― зноў пачаў размову Алесь. ― Калі ласка, дапамажыце. Адзін чалавек схаваў там нешта вельмі важнае для нас. Дакладней, сказаў, што схаваў… Ад гэтага залежаць жыцці.

– Таямніца, значыць? Люблю таямніцы.

– Дык? ― не вытрываў Алесь. ― Ён, гэты другі том, увогуле ёсць ці не?

На твары пісьменніка адлюстравалася летуценная загадкавасць, ён сунуў рукі ў кішэні, ссутуліўся, ад чаго стаў зусім падобны да гарэзлівага падлетка, ды паціснуў плячыма:

– Не ведаю.

І знік.

– Такое адчуванне, што яны там пасябравалі з Каліноўскім і той навучыў Караткевіча нас троліць, ― пакрыўджана прамармытала Ліка.

Алесь пляснуў сябе па лбе ды сціснуў дзяўчыну ў абдымках.

– Ліка, ты геній! Канешне! Каліноўскі!

– Думаеш, ён ведае, дзе працяг «Каласоў»?

– Не! Ён сам ― працяг «Каласоў»! Нам тэрмінова трэба на кватэру да Алены…

* * *

Люстэркі так і засталіся завешаныя чорным аксамітам. У пакоі Алены было надта чыста ― адразу зразумела, што тут больш ніхто не жыве. Ніна скіравалася да кніжных паліц, Алесь адчыніў усе шуфлядкі пісьмовага стала, і толькі Яраслаў стаяў сярод пакоя, заплюшчыўшы вочы.

– Сумняваюся, што ты можаш пачуць думкі чалавека, якога тут няма.

– Я не спрабую пачуць яе думкі. Я спрабую думаць, як яна.

Яр падышоў да Аленінага ложка, узняў падушку. Срэбныя літары на шэрай вокладцы амаль выцерліся, але ўсё яшчэ чыталася назва «Старыя беларускія хронікі».

У кнізе было шмат розных закладак, ад рваных сшыткавых аркушаў да нітак мулінэ. Некаторыя словы былі падкрэсленыя простым алоўкам, недзе значыліся надпісы. Напрыканцы п’есы «Кастусь Каліноўскі» было некалькі разоў напісана «Героямі не нараджаюцца», нібы Алена займалася чыстапісаннем.

– Можа, калі выпісаць усе нумары закладзеных старонак, атрымаецца тэлефонны нумар? ― прапанавала Ніна. ― Не, надта шмат лічбаў.

– А мо падкрэсленыя словы складаюцца ў сказы? ― гартаючы старонкі, вымавіў Яр.

Алесь стомлена пацёр далонямі вочы. Адказ, вельмі просты і банальны, ляжаў на паверхні. І як бы Алесю ні было крыўдна гэта прызнаваць, іншых варыянтаў у іх не было.

– Алена цудоўна ведала, якую падказку не расшыфруе ніхто, акрамя нас. Нам патрэбны Данік.

З гасцінай «Лабірынта» даносіліся пералівы фартэпіяна. На канапе, увесь напяты ды напружаны, сядзеў Даніл. Ліка, не стрымліваючы шчаслівай усмешкі, бегала пальцамі па клавішах.

– Я якраз хацеў табе тэлефанаваць, ― заўважыў, уваходзячы, Алесь.

– Прабачце, што доўга не з’яўляўся. Не так усё проста, самі разумееце, ― адразу ж усхапіўся Даніл. ― Я сцягнуў у «С.О.Н.» нешта, што вам дакладна спадабаецца. Крэсла часоў паўстання Каліноўскага. Яно ў Сховішчы.

Алесь пераглянуўся з Нінай.

– На крэсла потым паглядзім. Гэтая кніга ― падказка, дзе зараз знаходзіцца сапраўдны нататнік дзядзькі Ігната.

Даніл моўчкі выцягнуў далоні.

* * *

У пакоі было цёмна настолькі, што ледзь бачныя абрысы мэблі. І сілуэты дзвюх жанчын на канапе. У адной з іх пазнавалася Алена, другая ― вышэйшая за яе, хударлявая, з доўгімі хвалістымі валасамі. Алена сціскала ў руках кнігу Караткевіча. Другая круціла нататнік.

– Ты адзіная, каму я давяраю.

– Я не падвяду, ― голас у другой чароўны, амаль гіпнатычны. ― Але чаму не знішчыць яго? Гуляем у нейкую «гарачую бульбіну»…

– У мяне на бацькаву працу рука не ўзнімецца. Тым больш, можа, ён Алесю будзе карысны.

– Дык Алесю б і аддала, ― у голасе дзяўчыны пачулася крыўда.

– Па-першае, не магу. Раптам за мной сочаць, як сачылі за бацькам? На цябе яны не выйдуць, а на яго ― лёгка. Па-другое, не хачу. Ён рэдкасны ідыёт, ад аднаго погляду на яго робіцца дрэнна.

– Ды ты ўсё яшчэ закаханая, сястрыца Алёнка, ― засмяялася незнаёмка, злавіла асуджальны позірк сяброўкі. ― Добра, добра, прабач. Як мне сустрэцца з ім, каб не выдаць ні «Лабірынт», ні сябе?

– Ён сам цябе знойдзе.

– Як? Ён нават імя майго не ведае. Сама сказала: ідыёт ён рэдкасны…

– Ідыёт. Але не дурань. Раней ці пазней знойдзе. А пакуль хай будзе ў цябе. Бывай.

* * *

– Нам давядзецца шукаць жанчыну па голасе, ― разгублена прамармытаў Даніл. ― Алена сказала, што ты сам яе знойдзеш. А яшчэ што ты ідыёт. Але не дурань.

Алесь хмыкнуў сабе пад нос.

– Чаму менавіта гэтая кніга? Я разумею, што не любіць Караткевіча толькі той, хто яго не чытаў, аднак… Яна і Дайнеку не менш любіла.

Ён зноў пагартаў старонкі. І замёр з усмешкай, поўнай гонару.

– Я ўсё ж такі ідыёт. Яе завуць Караліна. Жанчыну, якую ты бачыў, завуць Караліна!

– Чаму ты так вырашыў?

– Таму што сланечнікі ― любімыя кветкі Алены.

* * *

Алесь на тры дні сышоў з галавой у пошукі спадарыні Караліны. Яны ўдваіх з Нінай пералапацілі такую колькасць інфармацыі, што ажно вочы рэзала. Але тое было бессэнсоўным. Алесь ажно западозрыў, што Алена такім чынам проста паздзекавалася з яго. Альбо ён недзе памыліўся ў сваіх здагадках. Не, не мог ён памыліцца. Надта добра ўсё стыкавалася адно з адным. Можа, ён нейкую падказку не заўважыў, не ўбачыў? Трэба заняцца чым-небудзь іншым, пераключыць увагу. Напрыклад, праверыць нарэшце, ці вартае ўвагі тое крэсла, што прыцягнуў Даніл. Ён кіраваўся з кабінета ў залу, калі пачуў з кухні гукі сваркі.

– Я павінен быў вам спатканні ладзіць ці што? Я не вінаваты, што ты тормаз. А мне Ліка таксама падабаецца.

– Падабаецца? Я кахаю яе, Яр! ― грукат кубка аб стол.

– Можаш выклікаць мяне на двубой. Мы абодва ведаем, чым гэта скончыцца.

Алесь вырашыў, што пачуў дастаткова і лепш зайсці зараз ды перапыніць сварку. Але яго з’яўленне ў дзвярах кухні хлапцоў ніколькі не астудзіла. Яго нават не заўважылі.

– Я ўмею біцца, Яр. Мяне вучылі гэтаму ў «С.О.Н.».

– Ой, кінь. І як даўно ты ўжываў атрыманыя веды на практыцы? Супакойся, Даніл. Са зламаным носам у цябе не будзе шанцаў не толькі з Лікай.

Яраслаў дэманстратыўна забраў з кошыка апошняе печыва, да якога ўжо цягнуў руку Даніл. Апошні пакрыўджана фыркнуў ды, непрыстойна паслаўшы Яра, вылецеў з пакоя. Яраслаў зірнуў на Алеся крыху вінавата. Алесь толькі дакорліва пакруціў галавой.

Усе гэтыя падлеткавыя разборкі зараз былі, канешне, зусім недарэчы, і ён быў крыху расчараваны, што ў які раз непрыемнасці не абыходзяцца без Яраслава.

А яшчэ ён ведаў, колькі глупстваў можна нарабіць, калі табе разбіваюць сэрца, калі адзіны чалавек, які разумее, адварочваецца, адштурхоўвае цябе, калі здаецца, што ты ніколі і ні з кім больш не будзеш разам. Таму ўздыхнуў ды выйшаў услед за Данілам.

Знайсці яго было даволі лёгка ― у першым жа бары каля «Лабірынта». Ён выпіў ужо адну шклянку віскі і замаўляў наступную. Алесь быў рады, што юнак пайшоў у бар. Хаця б на вачах у шумных нецвярозых мужыкоў і стомленага незацікаўленага бармэна. Менш шанцаў нарабіць глупстваў.

Алесь таргануў Даніла за плячо, не даўшы закінуць у рот другую шклянку. Моўчкі выцягнуў юнака з-за стойкі хватам «я цябе ўсё роўна прымушу», кінуў бармэну грашовую паперчыну, заўважна большую за дзве шклянкі віскі і, гледзячы ў вочы, працадзіў:

– Ты нас не видел.

– Навошта ты яму заплаціў? Ты ж мог…

Юнак выглядаў расчараваным. Яўна планаваў напіцца да чорцікаў. Алесь разумеў, што Даніку хочацца выплюхнуць на каго-небудзь крыўду. Таму ён і чапляўся ― трэба было знайсці для гэтага нагоду.

– Ведаеш, я магу ні ў крамах не плаціць, ні на запраўках.

Але я мушу памятаць, што роўны з іншымі, ― спакойна адказаў Алесь, выводзячы хлапца на вуліцу. ― Ты ведаеш, што гэта за бар, Дань? Гэта любімае месца расейскіх нацыяналістаў. Яны такіх, як мы, адчуваюць сёмым пачуццём. І калоцяць да страты прытомнасці. І потым… Знайшоў, што піць…

– Адвязеш мяне ў добры бар?

– Лепш. Да сябе на кватэру, ― ён адчыніў юнаку дзверы свайго джыпа.

– Я думаў, ты жывеш у «Лабірынце».

Алесь ціха засмяяўся.

Крамбамбуля

Кватэра-студыя больш нагадвала нятанную лякарню. Белыя сцены, белая столь, белая мэбля і вельмі шмат хрому. У адзіным пакоі ― канапа, шафа ды крэсла ― усё белае. І такое ідэальна чыстае, быццам ні разу не скарыстанае.

– Як ты тут жывеш? ― прыгаломшана пацікавіўся Даніл.

– Моўчкі.

Алесь паставіў на столік ля канапы два кілішкі і высокую гліняную бутэльку з доўгім горлам.

– Крамбамбуля. Старажытны шляхецкі напой. Кажуць, з Германіі да нас прыйшоў. Дзядзька Ігнат сам рабіў. Стрэс здымае чароўна. Шкада, амаль скончваецца…

Першы кілішак Даніл выпіў моўчкі. Зноў задумліва агледзеў кватэру, спыніўся позіркам на крэсле. Ткнуў у яго бок пальцам.

– Ён сядзеў у крэсле ― у маім крэсле! ― а яна ў яго на руках. І яны цалаваліся! Ды калі б я ўбачыў у гэтым крэсле… я не ведаю… Цюндзявіцкага, пра якога мы ні халеры не можам знайсці, я быў бы ўражаны менш, ― ён фыркнуў. ― А, яна казала яшчэ: «Ты сапраўдны паўстанец»… Ага, паўстанец. У найкаўскіх красоўках.

Алесь падціснуў вусны. Трэба будзе з Ярам пагутарыць. Ён ніколі не быў супраць адносінаў паміж паплечнікамі ― іх усё роўна не забароніш. Але цалавацца, седзячы дупай на артэфакце, – гэта перабор.

– Ты ж разумееш, Дань, гэта яе выбар. Нельга прымусіць кахаць.

– Ты якраз можаш прымусіць рабіць што заўгодна, ― раздражнёна фыркнуў юнак.

– Акрамя гэтага.

Даніл здзіўлена працінаў яго ўжо крыху каламутнымі ад алкаголю вачыма.

– Як бы парадаксальна гэта ні гучала, ва ўсіх звышздольнасцяў ёсць абмежаванні. У некаторых яны з’яўляюцца з часам, у некаторых ― ад самага пачатку, і ўсё ж яны ёсць. Яр чуе толькі беларускамоўных, Лікіны прывіды прыходзяць, калі самі гэтага захочуць, Сцёпа бачыць наскрозь толькі аб’екты, збудаваныя чалавекам, Ніна мае абмежаваны аб’ём памяці ― старыя ўспаміны раней ці пазней сціраюцца, саступаючы месца для новых.

– У мяне таксама часам здольнасці глючаць, ― задумліва прамармытаў Данік. ― Як ты зразумеў, што «нельга прымусіць кахаць»?

– Я паспрабаваў.

Алесь не любіў узгадваць гэтую гісторыю, але раз ужо ён стаў сведкам сардэчных пакутаў Даніка, дык і ён заслугоўваў ведаць крыху больш.

– Алена! ― здагадаўся юнак.

– Так. Мы раслі разам. Я той, хто я ёсць, у вялікай ступені дзякуючы ёй. Кнігі, якія я чытаю, музыка, якую слухаю, рашэнні, якія прымаю ― гэта ўсё яна. Я дагэтуль не магу зразумець, як можна было зруйнаваць адносіны з такім дарагім чалавекам… Мне нават не хапіла розуму прызнацца ёй у каханні. Прынамсі, як і табе. Я быў упэўнены, што яна мне адмовіць. Таму паспрабаваў яе ўпэўніць у тым, што яна кахае мяне. Аднак замест пацалунку атрымаў поўху. Так і кахаю яе дагэтуль. Моўчкі.

– Чаму б не прызнацца зараз?

– Я двойчы на адны граблі не наступаю.

Даніл апусціў галаву, звычным рухам нацягнуў рукавы байкі. Выпіў яшчэ шклянку крамбамбулі. Пасядзеў моўчкі і рашуча закатаў рукавы да локця. На запясцях у яго былі заўважныя два тонкія ружовыя шнары.

– А вось я наступаю. Я тады толькі скончыў школу і збіраўся паступаць зусім не ў тую ВНУ, якую абралі для мяне бацькі. Адпаведна я з імі ўвесь час сварыўся. Тут я яшчэ знайшоў гэты пракляты дыск «N.R.M.» і знянацку пачаў размаўляць па-беларуску. Сказаць, што бацька быў раз’юшаны, ― нічога не сказаць. Сяброў у мяне не было ніколі. Яна была адзіным чалавекам, якому я давяраў. Але яна сышла. Таму што «беларуская мова ― мова нацыстаў»…

На шчасце, у той дзень да нас прыехаў мой хросны. Як потым апынулася, маці выклікала яго, каб ён пагутарыў са мной, пакуль мая беларускамоўнасць не зайшла надта далёка. Яго, у адрозненне ад бацькоў, я звычайна слухаў.

Мне пашанцавала, прычым двойчы… Тады – бо з’явіўся ён. Цяпер – бо з’явіўся ты, ― Даніл даволі гістэрычна захіхікаў. ― Божухна, як гэта сімвалічна.

Алесь прыбраў са стала кілішкі ды бутэльку крамбамбулі. Камусьці хопіць.

– Ты не разумееш! Мой хросны ― Эдуард Львовіч. Твой бос. Мой вораг… Ой, наадварот. Тады ― ён, цяпер ― ты.

Разумееш? ― усё яшчэ пасмейваючыся, патлумачыў Даніл.

– А ты збіраўся зрабіць гэта зноў?

Юнак спахмурнеў, сціснуў зубы, нацягнуў рукавы байкі.

– Я… Думаў пра гэта. А што яшчэ мне рабіць? Хто я такі?

Я мог бы быць добрым сынам, але не апраўдаў бацькавых чаканняў. Мог бы далёка пайсці па кар’ернай лесвіцы, замест гэтага лячу ўніз, не лічачы прыступак. Мог бы быць з каханай, але тормаз. Мог бы мець выдатных сяброў, але здраднік. Мог бы… Шмат што мог бы, але слабак.

Даніл закрыў твар рукамі.

– Ты можаш усё, пакуль ты жывы, ідыёт, ― сурова адрэзаў Алесь.

Уласная фраза заблукала недзе ўнутры, нібы рэха.

Некаторыя рэчы даходзяць да цябе, толькі калі прамаўляеш іх камусьці. Малады чалавек стрымана ўсміхнуўся, цяжка ўздыхнуў.

– Мне было васямнаццаць, калі дзядуля памёр… Больш за ўсё на свеце ён баяўся страціць яснасць розуму. Аднак узрост браў сваё, ён пачаў забываць, блытаць, памыляцца ў вылічэннях, у формулах. На маё васямнаццацігоддзе яму нібыта стала лепш. Ён закаціў неверагоднае свята, замовіў салюты. А праз два тыдні я знайшоў яго ў лабараторыі, са шпрыцом у вене. І ведаеш, чаго мне ў той момант хацелася больш за ўсё? Каб ён пакінуў такі ж шпрыц для мяне. Бо мяне кінуў чалавек, які быў для мяне ўсім. Прыкладам, настаўнікам, сябрам, абаронцам, аднадумцам і ― не дзядулем, не ― бацькам. Без яго я быў нікім. Замест другога шпрыца ён пакінуў мне перадсмяротную запіску. У ёй была напісана толькі адна вельмі банальная фраза. «Хто, калі не ты?»

Даніл Арлоў

Данілу вельмі не хацелася зараз стасавацца з Лікай. Ён цяпер, гледзячы на яе, бачыў толькі вусны, пульхнаватыя ружовыя вусны, якія цалаваў не ён. Але трэба было працаваць. Адзіным чалавекам, які мог пацвердзіць, што Даніл не хлусіць і гэтае крэсла сапраўды мае гістарычную значнасць, была менавіта Ліка.

Яна стаяла сярод Сховішча спінай да ўвахода, скрыжаваўшы рукі ды раздражнёна прытупваючы нагой.

– Ну і што, што ён да цябе падобны?! Ды ты з глузду з’ехаў! Яшчэ мне толькі прывіды не распавядалі, з кім сустракацца… Ты раўнуеш ці што? Я бачу ў ім цябе?! Ты надта шмат пра сябе думаеш! Не змяняй тэму, Кастусь! Ды адчапіся ты са сваім Цюндзявіцкім!!!

– Гхм… ― Даніл вырашыў, што надышоў час абвясціць пра сваю прысутнасць.

– Яшчэ цябе тут не хапала! ― ледзь стрымліваючы слёзы, выбухнула Ліка.

– Я не збіраюся абмяркоўваць з табой адносіны. Яр варты цябе хлопец, і я за вас рады. Я прыйшоў працаваць, ― спакойна, нават мякка адказаў Даніл.

Ліка некалькі імгненняў моўчкі глядзела на яго, а потым кінулася абдымацца. Хлапец цяжка выдыхнуў. Яраслаў папраўдзе быў варты Лікі куды больш, чым ён сам. Нават калі Каліноўскі быў правы і яна знайшла сабе кагосьці падобнага да куміра.

– Кастусь сказаў, што здымак Міхася ў гэтым крэсле быў адным з доказаў у ягоным абвінавачванні.

Даніл моўчкі павёў яе да крэсла, трымаючы за руку. Малады чалавек у афіцэрскім касцюме з’явіўся не адразу ― дзяўчыне давялося клікаць яго даволі настойліва. І выраз твару ў яго быў не самы ветлівы ― нібы яго адарвалі ад важнага занятку.

– У чым справа? ― Цюндзявіцкі па-вайсковаму адразу ж перайшоў да сутнасці пытання.

– Мяне папрасілі вас знайсці… Кастусь.

– Кастусь? ― малады чалавек здзіўлена ўзняў бровы.

– Яська-гаспадар з-пад Вільні, ― Даніл адчуваў, як дрыжаць у Лікі пальцы.

– О-о-о-о! І навошта?

– Перадаць вам дзякуй. Сказаць, што памятае пра вас.

Ён быў удзячны «С.О.Н.» за тое, што ўспрымаў гісторыю як мінулае. Што было, тое было. А значыць, можна не перажываць наконт таго, што расчаруеш Каліноўскага ці Караткевіча. Дакладней, прывід Каліноўскага ці Караткевіча. Галоўнае ― не расчараваць сябе.

– Вы ўвогуле ведаеце, з кім размаўляеце?! ― на твары Цюндзявіцкага нарэшце з’явіліся хоць якія эмоцыі. ― Я нябожчык! Я памёр! Даволі даўно, дарэчы. Колькі гэта прайшло? ― мужчына ўзняў вочы да люмінесцэнтных лямпачак. ― Пару стагоддзяў, дакладна. Відавочна, ён вельмі заняты чалавек, калі знайшоў на мяне час толькі зараз… І тое не асабіста.

– Ён… ― Ліка разгубілася. Сапраўды, калі Караткевіч казаў, што там пра іх ходзяць легенды, няўжо Каліноўскі і Цюндзявіцкі не маглі перасекчыся? ― Ён вельмі ганарыцца тым, што вы падтрымлівалі яго ідэю.

– Яго ідэю? Яшчэ лепш, ― мужчына хмыкнуў. ― Яго ідэю! Я падтрымліваў сваю ідэю, ясна? Ён казаў правільныя рэчы, казаў зразумелымі словамі, але не думаеце ж вы, што да паўстання далучылася столькі народу з-за таго, што ён распавёў нам пра Радзіму. Мы самі ўсё разумелі. Самі ўсё ведалі.

Наўрад ці Кастусь чакаў менавіта такой рэакцыі. Ды і Ліка таксама. Нават Даніл быў прыгаломшаны. З іншага боку, няма чаго здзіўляцца. Той, хто быў кумірам для нашчадкаў, для сучаснікаў быў проста адным з іх.

– Ён памёр за вас! ― раззлавалася Ліка.

У вачах яе стаялі слёзы. І цяпер Даніл разумеў, наколькі правы быў Кастусь. Не даводзяць да дабра такія справы.

Так можна ўсё жыццё не з тым чалавекам пражыць у пагоні за… Прывідам.

– Мне хацелі завязаць вочы, калі… Забівалі. Я сказаў, што жаўнер і не баюся глядзець у вочы смерці. Толькі не смерці ў вочы я тады глядзеў… Ён памёр не за нас, так жа, як мы ― не за яго. Як бы пафасна гэта ні гучала, мы ўсе памерлі за Радзіму. Думаю, нам больш няма пра што гутарыць.

Усяго найлепшага.

Ліка сціскала вусны, намагаючыся не заплакаць. Яна надта загулялася ва ўсе гэтыя сяброўствы з прывідамі і зусім затлуміла сабе галаву. І гэта непакоіла Даніла, хоць ён і не ведаў, чым можа дапамагчы. Аднак было нешта, што непакоіла яго значна больш. Нешта, чаго ён не ўсведамляў раней, да гэтай, па сутнасці, бессэнсоўнай размовы.

Яго не захапляў Каліноўскі, ён не хацеў ведаць, хто забіў Купалу, і не цытаваў на памяць Караткевіча, ён не хацеў бы застацца назаўсёды ні ў адной са сваіх мрой, яго не зачароўвала ні гісторыя, ні літаратура, ні архітэктура. Толькі ўсё гэта разам: Мірскі замак, Каліноўскі, Пуліхаў, Сафійскі сабор, Дунін-Марцінкевіч, «Гульня ў Альбарутэнію», Усяслаў Чарадзей ― гэта ўсё складалася ў нешта, што зачароўвала, захапляла, натхняла і палохала адначасова. Таму што ён нават не мог сказаць, якімі рэальнымі межамі акрэсліваецца яго Радзіма. І таму што ён не ведаў, як далёка можа зайсці патрыятызм, выкліканы генам зямлі. Можа, ён аднойчы таксама папросіць не завязваць яму вочы?

* * *

Даніл займаўся на бегавой дарожцы ў імправізаванай трэнажорнай зале «Лабірынта», калі туды зайшоў Яраслаў. Ён выглядаў напружаным ды заклапочаным, але замест хоць якога прывітання моўчкі прашыбаваў да баксёрскай грушы і, крыху размяўшыся, стаў зацята яе калаціць.

Удар. Яшчэ ўдар. Тэмп паступова нарастаў. Даніл чуў яго цяжкае дыханне ды змяняў рэжымы на дарожцы. Хутчэй. Яшчэ хутчэй. Калі Яр думае, што ўразіць яго сваёй спартовай падрыхтоўкай, дык хай не думае. Данік за сваё жыццё і не такіх бачыў. Ды і сам нядрэнна падрыхтаваны. Яму, канешне, не прыносіць задавальнення біць камусьці твары, і ўсё ж ён не кволы хлюпік.

Так, Яраслаў быў варты Лікі куды больш, чым ён, але не казаць жа пра гэта Яраславу. Даніл нават думаць зараз намагаўся па-руску. Вочы засцілаў пот, трымаць дыханне рабілася ўсё складаней, а Яр нават не планаваў спыняцца. Удар. Удар. Яшчэ ўдар. Можа, Даніл і слабейшы за Яра і калі б дайшло да бойкі, сапраўды, доўга б не пратрываў, аднак Данік дакладна быў больш упарты. Нарэшце Яр некалькі разоў ударыў ― злосна, рашуча ― і спыніўся. Данік выключыў дарожку.

Яны апусціліся побач на падлогу. Даніл працягнуў Яру бутэльку з вадой. Яраслаў узяў. Некалькі хвілін яны сядзелі моўчкі. Даніл, акрылены сваёй маленькай перамогай, вырашыў праявіць годнасць і першым пайсці насустрач.

– Я даўно хацеў спытаць. Твае татуіроўкі… Яны ўсе нешта значаць?

Яраслаў засмяяўся, паглядзеў на свае рукі. Дакрануўся да чырвонай паласы, што абгортвала левае запясце.

– Гэта была першай. Калі бацька загінуў. Лабірынт, ясная справа, у гонар «Лабірынта». Знойдзеш падвох? ― ён казаў так лёгка ды нязмушана, нібы ніякай сваркі між імі і не было.

Даніл уважліва паглядзеў на татуіроўку.

– З яго няма выйсця… Гэта ж няпраўда.

– Праўда. Прынамсі, для мяне. Ды і для цябе таксама.

– Мая ментальнасць ― сентыментальнасць,[7] ― Даніл дэманстратыўна закаціў вочы. ― Ты мяне часам здзіўляеш.

– Ну, тады табе спадабаецца значэнне гэтай татухі, ― хмыкнуў Яр.

Ружовая пяшчотная кветка шыпшыны і вострыя лісты чартапалоху за ёй.

– Караткевіч?

– Беларусь. Прыгажосць і боль.

– А гэта жанчына? Першая каханка?

– Можна і так сказаць. Прыгажуня, праўда? Эмілія Плятэр. Яна ўзначальвала невялікі атрад падчас паўстання ў 1831 годзе, была капітанам. Калі я прыйшоў у «Лабірынт», ён складаўся з двух чалавек. Алеся і Ніны. Я спачатку думаў, што яна так ― прыгожая сакратарка. А потым зведаў, на што яна здольная. Тады і набіў татуху. Можа, і ў гонар цябе аднойчы з’явіцца татуха… Выб’ю сабе хамелеона. Не! Змяю на грудзях!

– Яр! Хопіць, ― гэта весяліла, бянтэжыла і крыўдзіла адначасова.

Яраслаў замаўчаў, сур’ёзна пра нешта задумаўся.

– Насамрэч гэта быў бы Агінскі, ― вымавіў праз некаторы час ён.

– Які напісаў «Развітанне з Радзімай»?

– Ён. Ды я не пра тое. Ён калісьці падаў імператару Аляксандру І план па аднаўленні Вялікага Княства Літоўскага ў межах Расійскай імперыі. Наіўны, карацей, быў хлопец. Але ім заўсёды рухаў клопат пра Радзіму.

– Я ўвогуле доўгі час не ўсведамляў яе існавання…

Усю злосць на Яра нібы рукой зняло. Як можна злавацца на чалавека, дзякуючы якому ты знайшоў сябе?

– Я рады за вас з Лікай, праўда. Проста мне важна, каб яна была побач. З маімі здольнасцямі нешта не так, а калі яна прысутнічае ― усё працуе выдатна.

– Твае здольнасці глючаць, калі ты сумняваешся ў сабе, у правільнасці сваіх рашэнняў. Побач з Лікай ты адчуваеш сябе мужыком і перастаеш заганяцца. Ведаеш, чаму я чую толькі беларускамоўных? Таму што не магу сабе прабачыць.

Спрабую ўпэўніць сябе ў тым, што я не лайно, спрабуюпрымаць правільныя рашэнні, ― ён кіўнуў галавой у бок Даніла. ― Толькі іх гэта не верне.

Даніл задумаўся. Сапраўды, апошні раз яго здольнасці падводзілі, калі ён не мог вызначыцца, на чыім ён баку, калі не мог зразумець сваё стаўленне да Беларусі і да «Лабірынта». Аднак з таго моманту, як ён выбег з кватэры бацькоў услед за Ярам, здольнасці працавалі бездакорна.

– Прабач мне. Я павінен быў хоць раз табе дзякуй сказаць, а не істэрыкі закатваць. Ты адзіны верыў у мяне, нават калі я сам у сябе не верыў.

Яр фыркнуў, рэзка ўзняўся.

– Хопіць соплі разводзіць. Давай-ка яшчэ па падыходу.

Толькі месцамі памяняемся.

Партрэт

Яраслаўсвяціўся ад шчасця, калі прыцягнуўу «Лабірынт» аграмезны, загорнуты ў шмат слаёў крафтавай паперы прастакутнік. Ён ганарыўся гэтай знаходкай, наконт якой доўга дамаўляўся ды гандляваўся з нейкім расейскім калекцыянерам. І, ясная справа, першым, хто ўбачыў партрэт, сярод лабірынтаўцаў быў Даніл.

Цёмнавалосы задумлівы мужчына, які сядзеў на фоне цёмнай сцяны, нібы сам выпраменьваў святло. На прыемным твары цень усмешкі, позірк ― у далячынь, рука ― на кнізе.

Даніл зачаравана разглядаў партрэт. Нешта ў гэтым чалавеку было такое, што выклікала цеплыню і давер, хоць ён і выглядаў па-мужчынску сурова.

– Ты да яго падобны, ― хмыкнуў юнак, хітра гледзячы на Яра.

– Ну, канешне. Дзевятнаццатае стагоддзе. Стваральнік студэнцкіх аб’яднанняў: Таварыства філаматаў, Таварыства філарэтаў, Саюз сяброў, ну і Таварыства прамяністых ― архіпрамяністы Тамаш Зан. Гэта Алесь на яго падобны, а не я. Ты мне скажы: падробка ці не? Нават калі падробка, дык усё адно рэч рэдкая, але калі арыгінал, то я чортаў Індыяна Джонс.

Даніл засмяяўся.

– А я ўжо хацеў сказаць, што ты сціплы. Ну, давай паглядзім на спадара Зана.

* * *

На самай справе мужчына, што сядзеў ля стала з кнігай, выглядаў зусім не такім светлым. Ён не ўсміхаўся, і нават не прыхоўваў усмешку ― ён смуткаваў. Ён ссутуліўся, падпёршы кулаком падбароддзе, ды мармытаў пад нос:

– Да лятуць, лятуць да дзікія гусі, да нас павязуць да далёкай Русі…[8]

Мастак, маладзейшы за спадара Зана гадоў на пяцьдзесяць, прыпыніў працу ды раздражнёна зірнуў на сябра.

– Тамаш, ты можаш яшчэ пяць хвілін пасядзець так, як я прашу? Калі ласка.

– Прабач, Вал. Узгадалася…

Мужчына сеў, крыху адкінуўшыся на спінку крэсла, паклаў руку на кнігу, павярнуў галаву ў профіль да мастака.

– Я разумею. Пачакай, я зраблю эскіз і адчаплюся ад цябе.

– Ты не разумееш, Валенці, прабач.

– Я сумую па сябрах не менш за цябе. Не варушыся, я малюю, ― мастак моцна закашляўся.

Прыпыніў працу, стомлена выцер пот з ілба, раздражнёна ды цяжка ўздыхнуў.

– Мы згубіліся, Вал. І я зараз не пра тое, што Адам у Парыжы, Ігнат у Чылі, Юзаф у Маскве, Ян у Лепелі, вы з Францам тут, а я… Недзе паміж… ― Тамаш расчаравана паківаў галавой. ― У нас больш няма тых двух складнікаў, якія рабілі нас намі. Маладосці і еднасці. Толькі так мы маглі дасягнуць чагосьці сапраўды вартага. Так, ты выдатны мастак, якога будуць памятаць праз стагоддзі, як будуць памятаць Адама і Яна за іх літаратуру, як будуць памятаць Ігната за яго даследаванні. Але нейкай больш высокай, агульначалавечай мэты мы ўжо не дасягнем.

– Ты нямала зрабіў за жыццё, Тамаш. І яшчэ зробіш, ― выпіўшы крыху вады, мастак працягнуў працу.

– Колькі б руды, нафты і золата я ні знайшоў на Урале ― мяне гэта не радавала. Я стварыў у Арэнбургу мінералагічны музей. Я вывучаў народныя звычаі татараў, казахаў ды башкіраў, цікавіўся іх фальклорам, і ўсё ж… Гэта ўсё не тое. Быць далёка ад роднай зямлі і не мець магчымасці вярнуцца ― гэта страшнае пакаранне, Вал. Але страшней за гэта – быць на роднай зямлі і адчуваць сябе чужынцам на ёй. Вось чаго я баюся. Я баюся, што яна мяне больш не прыме…

– Раней ці пазней зямля ўсіх нас прыме, Тамаш, ― з сумессю журбы і змрочнай іроніі адказаў Валенці.

* * *

Яраслаў, задаволены тым, што ён «чортаў Індыяна Джонс», выправіўся ўсім пра гэта выхваляцца, а Даніл усё разглядаў партрэт Тамаша Зана. Які след застанецца ў гісторыі ад яго, Даніла? Ці будуць пра яго памятаць? Ён не хацеў быць вядомым як здраднік. Ад такіх людзей звычайна застаецца толькі імя ― ні ўчынкаў, ні стасункаў, ні якойніякой спадчыны. А яшчэ ён не хацеў напрыканцы жыцця адчуваць сябе самотным, адчуваць, што страціў сваё прызначэнне, сваіх аднадумцаў, сваю радзіму.

Аднак калі так складзецца, ён хацеў бы прайсці праз усё гэта так жа годна, як Тамаш Зан, што з прыхаванай усмешкай цяпер глядзеў на яго з партрэта, усё яшчэ выпраменьваючы святло.

Сцяпан Луцкевіч

Лёгка быць вырадкам. Можна шкодзіць налева ды направа, атручваць усім жыццё, шукаючы сваю выгаду, ды не пакутаваць ад сораму. У вырадкаў няма сораму. Лёгка быць героем. Можна раздаваць усім на гарэхі ў імя найлепшай мэты і вялікай будучыні, можна, канешне, і атрымліваць на гарэхі ― у імя найлепшай мэты і вялікай будучыні варта патрываць. Лёгка быць дурнем. Можна бясконца памыляцца і апраўдвацца сваёй тупасцю. Лёгка быць геніем. Нават калі ты памыляешся, мала хто гэта зразумее. Цяжка быць пасярэдзіне.

У яго не было дзядулі, які стварыў арганізацыю, што дбае пра захаванне нацыянальнай спадчыны. Але і бацькі, які гэтую нацыянальную спадчыну знішчае, у яго таксама не было. Яго бацькам было ў прынцыпе ўсё адно, чым займаецца сын. Абы тэлефанаваў раз на тыдзень. У яго не было звычкі прадумваць кожны крок, як Алесь, аднак ён і не кідаўся з галавой у вір, як Яраслаў. Калі б яго спыталі, што ў ім ёсць асаблівага, ён бы не адказаў. Нават знешне ён быў з тых някідкіх людзей, якіх цяжка пазнаць сярод натоўпу.

Не ўсім жа быць вырадкамі і героямі, геніямі і дурнямі ― павінны быць і звычайныя людзі. Ён мала перажываў на гэты конт. Пакуль не з’явіліся здольнасці… Яны былі яму не патрэбныя, ён іх не хацеў. Ён не хацеў вылучацца, не хацеў быць асаблівым. Ён выдатна адчуваў сябе ў сваёй зоне камфорту, дзе была невялікая аднапакаёўка не на ўскрайку, але і не ў цэнтры, не самы новы, але і не апошняй мадэлі камп’ютар, ды нават адукацыя ў яго была сярэдняя. Архітэктурны каледж. Трэба ж было знайсці ў бібліятэцы каледжа старую кнігу пра дойлідства Вялікага Княства Літоўскага і не ўтрымацца прагартаць…

Сцяпан стомлена адклаў убок канцылярскі нож, якім у чарговы раз няслаба парэзаўся. Зірнуў на амаль завершаны макет Косаўскага палаца ― дванаццаць гранёных зубчастых веж, спічастыя аркі, вузкія вокны. І было ж такое на гэтай зямлі. Зусім нядаўна яшчэ было. Выцягнуў з аптэчкі, якая заўсёды стаяла побач, пластыр, заляпіў палец. Зірнуў у адно з маленькіх акенцаў. Цягам года кожны пакой два з паловай дні быў цалкам заліты сонцам. А калі гэтыя два з паловай дні нябёсы былі зацягнутыя хмарамі? Сцяпан усміхнуўся ўласным думкам, хутка выразаў з паперы маленькага чалавечка, напісаў на ім «Ніна» і паставіў яго ва ўнутраны дворык.

– Сцёпа! ― дзверы адчыніліся без хоць якога папярэджання. ― У іх на чарзе Каложа!

Даніл зусім знахабнеў за апошнім часам. Не тое, каб ён нечым раздражняў ці злаваў Сцёпу, проста ён лічыў, што малаваты выпрабавальны тэрмін яму акрэслілі Алесь ды Ніна. Аднак навіны абурылі Сцёпу куды больш, чым нахабныя паводзіны Даніка.

З аднаго боку, выбірацца на так званыя палявыя працы не вельмі хацелася. Раптам гэта чарговая падстава ад Даніла? Вырашыў вывезці падалей ад «Лабірынта», каб дакладна ўжо ніякія абарончыя сістэмы не спрацавалі. Зноў сустракацца з ботамі і дубінкамі жаўнераў «С.О.Н.» зусім не хацелася. Ды і наўрад ці яны на гэты раз будуць біць. Куля ў лоб ― і ўсе размовы. З іншага боку, Каложа.

– Паехалі.

* * *

Даніл стаяў на стромкім беразе ды глядзеў уніз, на шырокі Нёман. Алесь застаўся ля машыны, каб хутка завесціся ды ўкаціць, калі што. А Сцёпа, нібы зачараваны, глядзеў скрозь царкву. На тое, як трымаюцца адзін за аднаго камяні, як там-сям раскіданыя збаны-галаснікі, што паляпшаюць акустыку ўнутры, як размяркоўваецца па магутных слупах-калонах цяжар даху. Аловак нібы сам лётаў па паперы, замалёўваючы адлегласці, аб’ёмы, маштабы.

– Гхм. День добрый, гражданин. Предъявите, пожалуйста, документы и поясните, зачем проникли на закрытый объект, который готовится к сносу.

На шчасце, гэта былі не жаўнеры Сістэмы ― усяго толькі пара міліцыянтаў, але Сцёпа ўсё адно напружыўся. Зірнуў на Даніла. Той заўважыў і спакойна пакрочыў да іх. З іншага боку чулася, як Алесь завёў машыну.

– Эм, добрый день, здравствуйте. Я просто художник, понимаете, ― Сцяпан нервова дастаў з заплечніка дакументы.

З імі ўсё было ў парадку. Пра гэта Алесь паклапаціўся. Але часам дакументаў бывае недастаткова.

– Ну и что вы здесь рисуете? Эту развалину?

Сцёпа падціснуў вусны. Толькі б зараз нічога не ляпнуць пра гісторыю ды спадчыну.

– Современное искусство. Недавно в одной галерее выставили кучу мусора, вы знали?

На ганку царквы з’явілася маладая жанчына з мальбертам у руках.

– Эй, ребят! Этот парень со мной.

У яе была пышная капа хвалістых каштанавых валасоў, у якую ў хаатычным парадку былі заплеценыя рознакаляровыя стужкі, спадніца ў падлогу неверагодна яркіх колераў і прасторная цішотка з аграмезным знакам «Peace». Сцяпан не вельмі хацеў мець нешта агульнае з гарадскімі вар’ятамі.

З іншага боку, яго, відавочна, выратоўвалі.

– О, гражданка Младич! Здравствуте. Прилив вдохновения? Ну, творите, что же. Но если встретите кого подозрительного, сообщите нам, ― мужчыны зрабілі выгляд, што іх кудысьці выклікаюць, і акуратна зніклі.

Дзяўчына наблізілася, з цікаўнасцю вывучаючы Сцяпана. У яе былі пільныя цёмныя вочы, шырокія, але вельмі гожыя, спакуслівыя вусны ды надта цвёрдая для гарадской вар’яткі хада. Сцёпа рушыў ёй насустрач. Цяпер, калі міліцыянты сышлі, яго цікавіла не столькі чароўная ратаўніца, колькі інтэр’ер Каложскай царквы.

– Будзем знаёмыя, калега, ― яна паціснула яму руку, і ў далонь яму слізнула халодная кардонка. ― Унутр вам нельга. Прабачце.

І рушыла назад да царквы. Сцяпан разгублена зірнуў на візітоўку, на якой каліграфічна было выведзена «Каролина Младич», і бегма кінуўся за жанчынай у царкву. Дзверы былі зачыненыя.

– Што гэта было? ― да яго нарэшце падбег Даніл. Зірнуў на візітоўку ў руцэ Сцёпы.

– Караліна! Чаму ты яе не спыніў?! Ай…

І ён паспешліва заціснуў кардонку між далоняў.

Вакол было цёмна і холадна, патыхала сырасцю. Леваруч вільготная халодная сцяна, навобмацак цагляная. Праваруч ― тое самае. Сцены былі настолькі блізка адна да адной, што, расставіўшы рукі, можна ўперціся локцямі. Праз пяць, дзесяць, дваццаць крокаў наперад ― тое самае. Напрыканцы гэтага даўгога калідора ледзьве мільгаў агеньчык. Хлапец акуратна ішоў да яго, прамацваючы кожны крок перад тым, як ступіць.

Агеньчык апынуся свечкай, якая асвятляла невялікую паперчыну. На ёй тым жа, што і на візітоўцы, шрыфтам было выведзена: «Едзьце дадому, хлопцы. Нататнік я не аддам. Прывіт Алесю».

А дзяўчаты знайшлі выдатны спосаб перадаваць Алесю прывітанні. Даніл, адчуваючы сябе нечым накшталт мэсэнджара, пакрыўджана пакруціў паперчыну ў руках у пошуках дадатковых звестак і рушыў далей па калідоры. Праз некалькі крокаў уперся ў тупік. Зразумеўшы, што больш нічога не будзе, юнак выйшаў з мроі.

* * *

– Ну, дадому дык дадому, ― мармытнуў Алесь і выціснуў газ.

– Алесь, нельга так! Мы павінны забраць нататнік.

– Мы нікому нічога не павінны. Алена яўна ведала, каму яго даверыць.

У адрозненне ад Даніка, Сцёпа спрачацца не стаў, хоць нешта ўнутры падказвала ― яшчэ не ўсё. Штосьці яны ў Гародні пакінулі. Штосьці павінна адбыцца. І калі яны праязджалі паўз руіны гарадзенскага Старога замка, гэтае інтуітыўнае адчуванне ператварылася ў цвёрдую ўпэўненасць.

– Алесь, тармазі, ― шэптам папрасіў ён, не адрываючы вачэй ад таго, што астатнія не маглі бачыць.

Гэта не легенды. У яго перахапіла дыханне. Пальцы не слухаліся настолькі, што дзверы атрымалася адчыніць толькі з трэцяга разу. Ля рэшткаў сцен ляжалі купы пяску ды нейкія будаўнічыя матэрыялы. Што стане замест замка? Гандлёвы цэнтр? Гасцініца? Ён бегма кінуўся да руін, падскочыў да камянёў на адхоне, ледзь не пакаціўся ўніз, аспрабаваўшы адсунуць хоць адзін з іх.

Алесь спакойна выйшаў з машыны, падышоў да Сцяпана.

Уважліва паглядзеў на яго, на камяні, азірнуўся вакол.

– Што ты там бачыш?

– Падзямеллі, Алесь! Там сёння быў Данік. Туды знікла гэтая жанчына. Лабірынты пад гарадзенскімі замкамі ― гэта не легенда, разумееш?

– Нам недвухсэнсоўна далі зразумець, што тут ёсць каму іх ахоўваць. Мы едзем дадому.

– Мы не можам з’ехаць! Мы павінны патрапіць уніз.

– Табе было мала міліцыянтаў? Мы едзем дадому.

– Ты перабольшваеш. Хопіць з намі, як з дзецьмі малымі! Хопіць быць усім мамкай.

– Ладна, ― Алесь паціснуў плячыма. ― Сядай у машыну. Зараз жа.

У галаве агідна шумела, вочы рэзала, быццам у іх хто наліў вады з-пад крана, а ногі бескантрольна рушылі ў бок машыны. Недзе ўнутры закіпала злосць. Сцёпа амаль не адчуваў яе, нібы пад наркозам, але ён паціху адступаў.

Даніл сядзеў у машыне, прыгаломшаны ды разгублены. Сцяпан плюхнуўся побач з ім ― сядзець ля кіроўцы цяпер зусім не хацелася. Ногі саслаблі і дрыжалі, быццам ён толькі што кіламетраў дзесяць бег. Яго муціла. У галаве ўсё яшчэ шумела. Ды ён лепш сябе адчуваў нават пасля нападзення на «Лабірынт».

Алесь у машыну пакуль вяртацца не спяшаўся.

– Ён сарваўся, прабач яго. ― Даніл здагадаўся, што адбылося. ― Няма нічога дрэннага ў тым, што ён клапоціцца пра нас.

Моцы спрачацца з ім не было. Даўно яму не было так крыўдна. Ён адчуваў сябе нейкай бязвольнай лялькай.

– Ён яшчэ месяц будзе дакараць сябе, што ўжыў на табе здольнасці.

Сцёпа стомлена зірнуў на Даніла і зноў утаропіўся ў акно.

– Вам не зразумець, што мы губляем, ― нарэшце вымавіў ён. ― Нашы здольнасці нам дадзены не проста так.

– Я згодны з табой. Толькі ты не ўяўляеш, што з табой зробяць, калі ты трапіш у лапы да Сістэмы, ― Даніл цяжка выдыхнуў. ― Шчыра кажучы, нават я не ўяўляю…

У гэты момант у машыну сеў Алесь. Моўчкі. Праз пятнаццаць хвілін яны тармазнулі каля матэля «Night in Grodno».

Выдатна. Сцяпан быў не супраць застацца ў Гародні самнасам. Было крыху страшнавата, але злосць і крыўда на Алеся душылі боязь. Ён моўчкі выйшаў з машыны, ляснуўшы дзвярьмі. Але пакуль дайшоў да рэцэпцыі ― яго перагнаў Алесь.

– Три кровати, пожалуйста. В четырёхместном. В пустом, ― пляснуў па стойцы скамечанай грашовай паперкай. ― И вы нас не видели.

Гэта выглядала зачаравальна, пакуль ён выпрабоўваў здольнасці на кімсьці іншым. Але вось ён сустрэўся вачамі са Сцяпанам – і Сцёпу перасмыкнула ад жаху. Адміністратар дурнавата ўсміхнулася і выдала Алесю ключ.

І зноў ні слова. Заваліўся на ложак, адвярнуўся да сцяны і быццам няма. Сцёпа адразу ж дастаў з заплечніка абачліва ўзятую з сабой кнігу. Высвятляць адносіны не хацелася. Данік няўпэўнена паёрзаў на сваім ложку ― паляжаў, пасядзеў, зноў паляжаў. Ускочыў, падышоў да вакна, да дзвярэй. Таргануў ручку.

– Куды? ― адразу ж пачулася з Алесевага ложку.

– Эм, за гарбатай. Будзе хто-небудзь?

Алесь нічога не адказаў, а Сцёпа падхапіўся ды скіраваўся за Данікам. З Алесем у адным пакоі было надта няёмка.

– Як думаеш, чаму ён вырашыў застацца? ― круцячы ў руках кубак, ціха спытаў Сцяпан.

Даніл паціснуў плячыма.

– Думаю, прыслухаўся да цябе.

– Пасля таго, як здольнасцямі скарыстаўся?

– Так звычайна і адбываецца. Мы прымаем правільныя рашэнні, калі ўжо нарабілі лухты, ― Данік сумна ўсміхнуўся.

Падзямеллі

Зранку Алесь прывёз іх на цэнтральную плошчу горада, да белых муроў кафедральнага сабора. Нечым ён нагадваў Данілу Сафійскі сабор. І ад гэтага было асабліва цёпла. Дзве ажурныя белыя вежы ― да нябёсаў, тры ярусы ― нібы прыступкі, драўляныя дзверы, такія маленькія ў параўнанні з касцёлам, што непазбежна адчуваеш сябе драбязой.

– Ён будаваўся амаль дзевяноста год, ― Сцяпан не зводзіў з касцёла вачэй. ― А гадзіннік ― бачыце, на левай вежы? ― датуецца пятнаццатым стагоддзем. Можаце сабе ўявіць?

– Паводле некаторых легенд, уваход у гарадзенскія падзямеллі менавіта пад гэтым касцёлам, ― Алесь пляснуў Сцёпу па плячы. ― Хадзем, праверым.

Унутры касцёл уражваў не менш, чым звонку. Белыя тынкаваныя сцены, мармур ды золата. Высокі, нібы шматпавярхоўка, алтар, упрыгожаны карункамі золата, калонамі і фігурамі апосталаў, немагчыма было ахапіць зрокам, не закінуўшы галаву.

Доўгія шэрагі лавак цяпер пуставалі. У касцёле было вусцішна ціха. Толькі ля алтара гутарылі аб нечым двое святароў.

– Утро доброе. Мы историки из Минска. Занимаемся исследованием девятого округа, ― Алесь шпарка падышоў да мужчын.

Галоўнае, каб у першыя хвіліны ніхто нічога не западозрыў, ― потым яго здольнасці зробяць сваю справу. Адзін са святароў павярнуўся да іх, рухам паказаўшы другому, што разбярэцца сам.

– Я слушаю вас внимательно, ― мужчына, усяго гадоў на дзесяць старэйшы за Алеся, казаў ціха ды мякка, але Даніл адчуў у яго тоне нешта нядобрае, нешта падазронае.

– В данный момент мы пишем работу о гродненских лабиринтах. Говорят, вход в них находится под собором Святого Франциска Ксаверия. Можем ли мы взглянуть на эти подземелья?

Святар кіўнуў, нібы чакаў, што яны прыедуць:

– Буду рад вам помочь. Следуйте за мной.

Даніл напружыўся яшчэ больш, усхвалявана зірнуў на Алеся. Той таксама пачуваўся некамфортна, хоць і не паказваў гэтага. Сцёпа захоплена круціў галавой і, здаецца, забыў, навошта яны сюды прыехалі. Пад каменнай плітой, якую святар надзіва лёгка ўзняў адзін, апынуліся крутыя прыступкі. Адтуль патыхала холадам ды сырасцю.

– Здесь давно никого не было. Мы не любим беспокоить захоронения. Но наука есть наука…

У даволі прасторнай зале было нямала каменных і драўляных дамавін, а ў адным куце проста ляжалі чыесьці косткі. Данілу стала зусім няёмка. І халодны, як самі скляпенні, тон святара толькі ўзмацняў адчуванні.

– Спасибо вам. Если можно, мы бы остались здесь одни ненадолго, ― Алесь міла ўсміхнуўся ды зірнуў на святара. ― Надо сосредоточиться.

Святар унікнуў сустрэцца з Алесем позіркамі, згодна кіўнуў і скіраваўся да лесвіцы:

– Конечно, работайте.

Сцяпан стаў аглядаць сцены ў пошуках праходу, Даніл ужо апусціў далоні на халодныя вільготныя камяні, калі мужчына вярнуўся. Без рызы. Але са зброяй.

– Не рухайцеся, хлопцы. І не ўжывайце здольнасці.

Стрэлю без папярэджання. Мы добра бачым у цемры, мы чуем кожны шолах,[9] так сказаць.

Караліна Младзіч

Ігліца ды старыя галінкі прыемна пахрумствалі пад красоўкамі. У навушніках пералівалася ды пульсавала этнаэлектроніка гурта «Shuma». Як можна было спалучыць народныя спевы і сучасную музыку? І куды цяпер гэта ўсё дзелася? Куды знік цэлы пласт культуры? Дзе гэтыя людзі? У Канадзе, у ЗША ці ў выраі?

Яна бегла, хоць вельмі хацелася спыніцца. Пульс збіўся і ў баку калола, хаця наперадзе была яшчэ чвэрць штодзённай адлегласці. Перад вачыма закруціліся рознакаляровыя колы, ногі сталі ватныя, левая рука затрэслася, нібы ў хворай.

– Толькі не зараз, ― застагнала дзяўчына. Памацала сябе па ўсіх магчымых кішэнях ― не, не ўзяла.

Колькі разоў гэта павінна здарыцца, каб яна запомніла, што аловак і хоць якую паперчыну трэба заўсёды насіць з сабой? У галаве выбухнулі феерверкі. Дзяўчына выключыла плэер, села пасярод лясной дарогі ды стала сумятліва разграбаць лісце, ігліцу ды траву, вызваляючы кавалак чыстай глебы. Сціснула ў руцэ галінку, паставіла яе на зямлю, нібы аловак на паперу. Бліснулі маланкі, і стала цёмна. Яна нарэшце не адчувала нічога. Ні галаўнога болю, ні вострай казытлівай ігліцы, на якой яна сядзела, ні шуму ветру ў галінах. Не адчувала нават, як рухаецца яе рука. Толькі цемра і пустэча вакол.

Дзяўчына не ведала, колькі прайшло часу, ― гэтыя прыпадкі заўсёды здаваліся ёй вечнасцю. На зямлі няроўнымі маленькімі літарамі было выдрапана:

У рэчышчы чысцейшае вады

Навідавоку лёсы праз гады,

Але вадзе, аслеплай ад спакою,

Ні радасці не ўбачыць, ні ракою

Не працячы ў далёкі акіян.[10]

Яна некалькі разоў перачытала радкі. Закрыла вочы далонямі, паматляла галавой.

– Што гэта значыць?! ― раззлавана пацікавілася яна. Відавочна, сама ў сябе. Яны заўсёды нешта значылі. Яны прадказвалі будучыню. Але рэдка калі Караліна магла вытлумачыць сэнс верша да таго, як гэтая будучыня надыдзе. Потым усё ставала на свае месцы. Рабілася зразумела, што значыць:

Чуеш, скрыгоча камень, шкло і скура,

Падае вежа пад цяжарам мроі,

Падае целам забітага тура,

Мурам разбітым загадкавай Троі.

Калі даходзілі звесткі пра руйнаванне Мірскага замка. Яны ніколі не абяцалі нічога добрага. Яны заўсёды прадказвалі бяду. Толькі ўнікнуць гэтае бяды яна не магла. Бо яна ні халеры не разумела, што менавіта павінна адбыцца.

Яна яшчэ раз стомлена перачытала радкі. Зірнула на руку, падрапаную галінкай. Чаму гэта не працуе з тэлефонам? Чаму нельга адчыніць «Нататкі» і запісваць туды свае праклятыя прадказанні? Узнялася, зноў уключыла музыку ды раззлавана пашыбавала з лесу. Трэба вярнуцца ў Прытулак ды пагутарыць з народам. Можа, хто што падкажа.

* * *

Удзень яна была паспяховай прыгажуняй – дачкой мясцовага бізнесмена, які валодаў некалькімі гатэлямі і арт-галерэяй. У горадзе яе ведалі як «хіпаватую» мастачку, якая малюе коміксы, займаецца дабрачыннасцю і ладзіць розныя цікавыя мерапрыемствы. Яе любілі ды пазнавалі на вуліцах, часам нават здымаліся з ёй, прасілі аўтографы. А пад горадам яе ведалі як чалавека з цвёрдым характарам, халодным розумам і гарачым сэрцам. Там яе таксама любілі, але зусім іншай любоўю. Без захаплення і без зайздрасці, затое з павагай ды разуменнем.

Двайное жыццё дазваляла Прытулку функцыянаваць. У яе былі грошы, каб забяспечыць усім неабходным тых, каму давялося кідаць мінулае ды хавацца пад зямлю. У яе былі сувязі, каб мясцовыя ўлады часам заплюшчвалі вочы на падазроныя здарэнні. У яе былі неблагія арганізацыйныя здольнасці, каб разам з сябрамі распрацаваць сістэму існавання Прытулку, дзе ў кожнага была свая функцыя, сваё кола абавязкаў.

А цяпер у яе быў яшчэ і нататнік, спрэс спісаны прозвішчамі людзей са звышздольнасцямі. Адзін навуковец, бацька яе сяброўкі, даследаваў такіх людзей ды складаў іх спіс. Калі ты раптоўна пачынаеш гутарыць на мове, на якой даўно ніхто не размаўляе, а потым да гэтага дадаюцца яшчэ і нейкія містычныя ўменні, вельмі важна, каб побач быў нехта, хто можа падтрымаць, патлумачыць, што ты не адзін і ты не з’ехаў з глузду. Нехта, хто патлумачыць, што ад жаўнераў «С.О.Н.» ды і любых іншых дзяржаўных службоўцаў цяпер лепш трымацца падалей.

Яна якраз гартала нататнік, пазначаючы тых, хто нядаўна далучыўся да Прытулку, ды выкрэсліваючы тых, хто, па яе звестках, з’ехаў, загінуў альбо патрапіў у псіхлякарню, калі да яе ў закуток зазірнуў адзін з ахоўнікаў Прытулку, Яўген.

– Да нас госці.

Дзяўчына падхапілася, усё яшчэ ўсхваляваная сённяшнім прадказаннем. Хіба магло яно спраўдзіцца так хутка?

– Хто? Жаўнеры?

– Не. Цывільныя. Трое. Мужчыны. Ну, хлопцы, ― хмыкнуў ахоўнік.

– Знайшлі ўсё ж такі… ― Караліна скіравалася да галоўнай залы.

Маладыя людзі стаялі ля ўвахода, акружаныя ахоўнікамі. Яна адразу ж пазнала чалавека, які стаяў пасярэдзіне, ― высокага светлавалосага мужчыну ў акулярах.

– Завяжыце яму вочы! Зараз жа, ― намагаючыся глядзець куды заўгодна, але не на яго, загадала дзяўчына.

– Я не буду ўжываць на вас здольнасці, ― падаў голас Алесь. ― Мы прыйшлі з мірам.

– Вы прыйшлі без запрашэння. Я прасіла вас ехаць дадому.

– Колькі вас тут? ― прыгаломшана пацікавіўся другі юнак.

Цёмнавалосы, высокі хлопец з па-дзіцячы вялікімі вачамі, у якіх плёскалася нейкае зусім не дзіцячае веданне. Даніл.

– Дастаткова, каб паказаць, што вам тут не рады, ― яна падышла бліжэй, скрыжаваўшы рукі.

У зале паціху рабілася ўсё больш людна.

– Мы такія ж, як вы. Мы вам не ворагі, ― Алесь зрабіў крок наперад.

– І не сябры. Алесь, у нас розныя меркаванні пра здольнасці. Вы лічыце сябе супергероямі. Аднак вы ўжо страцілі дваіх, а нядаўна ледзь не страцілі ўсіх астатніх. Прытулак існуе ўжо больш за дваццаць гадоў, і за гэты час наша колькасць толькі павялічваецца. Цяпер, дзякуючы нататніку, яшчэ хутчэй. Прыйшоўшы сюды, вы прынеслі з сабой неверагодную небяспеку. І, на жаль, сысці мы дазволім не ўсім.

Даніл і Сцяпан, што дагэтуль стаяў бязгучна, заклапочана пераглянуліся.

– Яўген, Кірыл, чалавека з завязанымі вачамі ― у ізалятар. Хрысціна, займіся гэтымі двума. Паклапаціся, каб яны ўзгадалі як мага менш. Макс, пасадзіш іх потым на аўтобус да Мінска.

Алесь вырываўся даволі настойліва, але хлапцы былі мацнейшыя нават па адным, не тое што ўдвух.

– Альбо мы ўтрох сыходзім, альбо ўтраіх застаёмся, ― цвёрда вымавіў Даніл.

Караліна ўсміхнулася. Яна не чакала ад гэтага хлопчыка такой рашучасці.

– А як жа Яраслаў, Ніна і Анжаліка? Застануцца ўтраіх? Так, я ведаю вас усіх па імёнах.

– Нічога, яны таксама могуць сюды перабрацца, ― юнак смела крочыў да яе, але шлях яму перагарадзілі Макс і Віталь. ― Ды пусціце вы мяне да сваёй мурашынай маткі. Я ёй ні халеры не зраблю!

Мужчыны чамусьці расступіліся. Паводле яе звестак, яго здольнасці ніяк не былі звязаныя з кіраваннем людзьмі, таму дзяўчына зусім разгубілася. Ён падышоў да яе, зірнуў у вочы. У ім было столькі шчырасці і адкрытасці, столькі неспакою і хвалявання, што яна не адчула небяспекі.

– Я паўтару пытанне, Караліна: колькі вас тут? ― цяпер голас яго гучаў упэўнена, нават моцна. ― Колькі?

– Каля трыццаці, ― іх было нават больш, калі лічыць дзяцей, ды яна не хацела казаць праўду.

Ён кіўнуў, хмыкнуў. Яўна быў здзіўлены пачуць такую лічбу. Думаў ― менш.

– А нас шасцёра. Шасцёра! І так, нядаўна мы ледзь не страцілі ўсіх. Праз аднаго вырадка… Няважна. Але нас баяцца. Вы нас баіцеся ― хоць нас у пяць разоў менш. «С.О.Н.» нас баіцца. Хоць нас… Не ў пяць, нават не ў пятнаццаць разоў менш. Таму што мы разам. І таму што мы ведаем сабе кошт. Ведаеце, што робіць нас асаблівымі? Ген зямлі. Навуковец, чый нататнік вы, Караліна, атрымалі, называў так «звышздольнасці». Ён памыляўся. Звышздольнасці ― гэта наступствы, якія могуць праявіцца не ў кожнага. А ген зямлі ― нагода. Ген зямлі ― ніякі не ген папраўдзе. Вы ж гэта разумееце, праўда? Ген зямлі ― гэта тое, што прачынаецца ў нас, калі мы ўпершыню чуем беларускую мову, беларускія спевы, чытаем пра беларускіх герояў ці пра беларускую архітэктуру. Ген зямлі ― гэта любоў і гонар. І ён прачнуўся ў нас не таму, што мы ўсё жыццё марылі прасядзець у Прытулку. Ён прачнуўся не дзеля таго, каб мы баяліся жаўнераў, палітыкаў ці тым больш адно аднаго. Ген зямлі ― гэта апошняя надзея Беларусі.

Юнака атачылі яе людзі, прыгаломшаныя і ўражаныя, але захопленыя яго прамовай. Алесь, якога так і не вывелі з залы, сцягнуў павязку і здзіўлена ўтаропіўся на Даніла. З іншага боку на яго так жа шакавана глядзеў Сцёпа.

– Але вадзе, аслеплай ад спакою, ні радасці не ўбачыць, ні ракою не працячы ў далёкі акіян, ― прашаптала Караліна, не зводзячы вачэй з юнака. ― Што вы прапануеце?

– Аб’яднацца. І заняцца нарэшце справай.

* * *

Амаль тыдзень яны вялі перамовы. Тых, хто быў супраць аб’яднання, амаль не было, затое былі тыя, хто хацеў заставацца ў цені. У першую чаргу гэта былі сем’і з малымі дзецьмі ды людзі, у якіх толькі-толькі праявіліся здольнасці. Таму гарадзенскі Прытулак заставаўся самым таемным з усіх філіялаў будучага «Лабірынта». Акрамя таго, на добраахвотнай аснове адкрываліся філіялы ў Бярэсці, Магілёве, Гомелі, Віцебску.

Алесь апынуўся вельмі добрым кіраўніком ― сабраным, паслядоўным ды ўважлівым. Але стасавацца з ім Кары было складана. Ён быў надта стрыманы, надта сухі і паводзіў сябе адкрыта хіба са сваімі. І тое не заўсёды. Даніл быў іншым. Так, ён сур’ёзна ставіўся да справы, аднак гэта не перашкодзіла яму ў першы ж дзень з усімі перазнаёміцца ды паўсюль сунуць нос.

Амаль тыдзень здольнасці не непакоілі яе ― ніякіх прыступаў, ніякіх спісаных у трызненні паперак, ніякіх вершаваных загадак. Часам такая цішыня доўжылася і больш, і звычайна Кару гэта не напружвала ― толькі радавала. Але цяпер, у такі адказны момант, калі, па сутнасці, яна вырашыла радыкальна змяніць жыццё, ― нічога? Ёй патрэбны быў хоць нейкі знак, сігнал, што яна зрабіла правільны крок, што яна нідзе не памылілася.

У рэшце рэшт яна паклала перад сабой чысты аркуш, узяла ў руку аловак і хвілін трыццаць прасядзела так, утаропіўшыся на белую паперу.

– Ну, давай жа!

У галаве складаліся нейкія рыфмы, радкі, але дзяўчына разумела, што гэта ўсё не тое. Гэта ўжо яна сама спрабуе вершы пісаць. Не, яна не паэтка… Цікава, як Алесь і Даніл навучыліся выкарыстоўваць здольнасці, калі ім гэта патрэбна, а не калі здольнасці гэтага хочуць? У той самы момант, калі яна стала думаць пра хлапцоў, перад вачыма пацямнела.

Калі ты прыйдзеш, ці не будзе позна?

Ці сонца будзе лашчыць не іначай?

Ці здолею сказаць табе галосна,

Як холадна цябе зусім не бачыць?

Зусім не гэта Кара чакала ўбачыць на аркушы. Што заўгодна, толькі не верш пра каханне. Да каго? У яе, безумоўна, былі адносіны. З тым жа Яўгенам, напрыклад. Але яна ніколі ні з кім не сустракалася больш за паўгода ― надта яна была ўладная, надта патрабавальная. І ўжо кахання яна дакладна ні да каго не адчувала. А можа, тое не пра яе? Здольнасці заўсёды прадказвалі бяду ― дык мо і ў гэты раз верш зусім не пра каханне? А пра тое, што два жыцці будуць зруйнаваныя, калі Караліна не ўмяшаецца? Яна рашуча падхапілася ды скіравалася на пошукі свайго новага калегі.

– Алесь, мне трэба табе нешта сказаць. Наконт Алены…

– Не аддаваць нам нататнік ― не яе ідэя? ― Алесь у чарговы раз вычытваў умовы з яе боку. ―Я ведаю, Караліна.

– Не, я зусім не пра гэта, ― яна збянтэжана ўсміхнулася, заправіла за вуха пасмачку валасоў. ― Яна даверыла мне не толькі нататнік. Яшчэ адну таямніцу. Я абяцала ёй, аднак…

Мае мроі падказваюць, што варта парушыць абяцанне.

Малады чалавек глядзеў на яе спакойна, стрымана, але недзе там, у глыбіні блакітных вачэй мільганула, як ёй падалося, спадзяванне.

– Яна з’ехала праз цябе. Яна ўбачыла цябе пасля смерці бацькі і зразумела, што ўсё яшчэ кахае. І з’ехала, каб быць далёка. Каб не нарабіць, па яе меркаванні, глупстваў. Яна ў Карпатах, з нейкай батанічнай экспедыцыяй…

Алесь сядзеў белы, нібы мел, заплюшчыўшы вочы. Толькі злёгку падрыгвалі вейкі.

– Навошта ты мне гэта кажаш?

– Яна хоча быць з табой, Алесь! Табе толькі трэба давесці, што яна для цябе не эксперымент, што ты таксама хочаш быць з ёй. Давесці без здольнасцяў.

Ён фыркнуў. Алеся закранулі яе словы, але ён усё яшчэ намагаўся трымаць сябе ў руках. Пацёр скроні пальцамі, нібы раптоўна разбалелася галава.

– Дзякуй, Караліна, я цябе пачуў, ― узняўся ды скіраваўся прэч.

Праз хвіліну на месца Алеся прыйшоў Даніл, круцячы ў руках усё тыя ж паперкі.

– Гэта ты так Алеся раззлавала, wonderwoman? ― усміхнуўся ён.

Караліна, адчуваючы, як зноў цямнее ў вачах, скіравалася падалей ад юнака. Значыць, усё ж такі не пра Алеся ды Алену?

Ты ўвесь такі, якіх ужо няма.

Цябе мне даў цудоўны кніганоша ―

І як сюжэт, маё жыццё ты доўжыш,

Каб зрэшты стала кнігай я сама.

Апосталы

Даніл задумліва аглядаў акуратныя, нядаўна наноў тынкаваныя ды распісаныя муры Нясвіжскага палаца. У адрозненне ад большасці гістарычных будынкаў, палацу пашчасціла. З яго зрабілі мясцовую славутасць. Залішнія факты з гісторыі роду Радзівілаў акуратна выкраслілі, дадалі свайго ― маўляў, заўсёды былі на баку расейскага манарха, паспрыялі падзелам Рэчы Паспалітай ды аб’яднанню з імперыяй.

Да палаца бесперапынна цякла плынь турыстаў, пераважна дзіцячых груп. Менавіта яны ― будучыня новай краіны. Гэта ім важна падаць усё правільна і прыгожа. Дзесяць-пятнаццаць год, дзеці вырастуць – і ўжо нікому не давядзеш, што калісьці праўда была іншая.

– Магнитики, покупаем магнитики! Молодой человек, купите своей даме магнитик с признанием в любви, которое писал пан Кароль Станислав Радзивилл императрице Екатерине ІІ!

– Нет, спасибо, ― Даніл раздражнёна адышоў ад кіёска, зірнуў на Караліну. ― Трызненне. Зусім з глузду з’ехалі! Не магу глядзець. Пайшлі па парку пашпацыруем.

– Трэба дачакацца нашых. Што, калі перамовы пойдуць неяк не так?

– Кара, там Хрысціна, якая прыбярэ з галоў усё непатрэбнае, і Ніна, якая запомніць усё патрэбнае. Тым больш перамовы яна вядзе па-майстэрску. Хадзем.

Дзяўчына дакорліва падціснула вусны, і ўсё ж пайшла за юнаком. З галавы не ішлі апошнія радкі. Калі яны прысвечаныя не Алесю і Алене, значыць… Ёй? З кім, з Данікам? Быць такога не можа. Але чаму зараз, калі цётка прапанавала магніцік з прызнаннем у каханні, нешта нерацыянальнае кальнула ў сэрцы?

Па цяністых прысадах яны хутка выйшлі да возера. Палац адлюстроўваўся на паверхні, дрыжаў ды скажаўся ад хваляў, нібы нейкі міраж у пустэльні. Даніл задумліва глядзеў на ваду. Яна глядзела на Даніла. Ён вельмі няпросты хлапец. На першы погляд – наіўны ды мяккі, але насамрэч за гэтымі дзіцячымі вачамі, прыкрытымі цёмным чубам, хаваецца нямала таямніц. І гэта Караліну сапраўды прываблівала. Хацелася ведаць пра яго як мага больш. А вось падабацца яму ― як гэта было з іншымі хлапцамі ― чамусьці не хацелася. Не хацелася харашыцца і какетнічаць. Хацелася проста адчуваць сябе абсалютна свабоднай.

– Хватит врать нам в лицо! История ― не игрушка! ― скандаваў мужчына год шасцідзесяці, стоячы нагамі на лаўцы. ― Оставьте в покое Радзивиллов!

У руках у яго быў плакат «Дворец ― не аттракцион».

Даніл і Караліна пераглянуліся. Юнак скіраваўся ў бок старога. Кара злавіла яго за локаць.

– Ты з глузду з’ехаў? Вунь да яго ўжо міліцыя спяшаецца. Мой гарадзенскі імунітэт тут наўрад ці падзейнічае.

– Затое мой падзейнічае. Паварочвайся і ідзі ў іншы бок, ― юнак таргануў руку ды вызваліўся.

Яна адышла крокаў на пятнаццаць і села на лаўку, прыкрытую галінамі дрэваў так, што дзяўчыне было добра відаць, аднак сама яна не прыцягвала ўвагі. Міліцыянты ўжо схапілі дзеда пад рукі ды кудысьці цягнулі.

– Добрый день, молодые люди, ― Даніл зачасаў назад валасы, засунуў рукі ў кішэні ды раптам стаў гаварыць, як нахабны самаўпэўнены вырадак. ― Сотрудник «Системы Охраны Наследия», девятый округ, центральный филиал.

Что за самостоятельность? Чуть нам операцию не сорвали.

Даніл дастаў з кішэні і сунуў ім пад нос нейкую картку.

Нічога сабе «Лабірынт» дакументы падрабляе! І не баяцца ж. Абодва міліцыянты, а адзін з іх быў гадоў на дваццаць старэйшы за Даніка, выцягнуліся па струнцы, як вінаватыя жаўнерыкі.

– Виноват, товарищ лейтенант, – старэйшы міліцыянт перавёў позірк з юнака на яго пасведчанне і назад. ― Нам не доложили, что на территории Несвижского замка будет проводиться операция. Тем более под прикрытием.

– Разберёмся, ― кіўнуў Даніл, узяў мужчыну, які ўжо быў недзе недалёка ад страты прытомнасці, пад руку. ― Пройдёмте со мной, гражданин.

– Помилуйте! Я просто историк! Я детям преподаю.

Я же ничего… Я ни в каких организациях… Мне просто врать надоело.

– Разберёмся. Кто чего не доложил, кому что надоело. Со всем разберёмся. Хорошего дня, ― Даніл стрымана кіўнуў міліцыянтам ды рушыў у бок Караліны.

* * *

Яны сядзелі ў хаце мясцовага гісторыка ды пілі гарбату на зёлках. Перамовы прайшлі паспяхова, і цяпер у іх было некалькі механізмаў-дэкарацый з тэатра Уршулі Радзівіл. Міліцыянты, дзякуючы Хрысціне, ужо забылі пра «аперацыю пад прыкрыццём», а хутка пра гэта мусіў забыць і стары. Даніл хоць і рабіў бязглуздыя рэчы, але хвастоў за сабой стараўся не пакідаць.

– Што, калі б яны табе не паверылі? ― пацікавілася Кара, калі ўсе больш-менш расслабіліся.

– Яны не маглі мне не паверыць, бо я не хлусіў, ― спакойна паціснуў плячыма Даніл.

– Ты працуеш на «С.О.Н.»? ― аднымі вуснамі вымавіла яна.

– Скажам, яны так думаюць. Можаш не шаптаць, у гэтым няма таямніцы.

Даніл злавіў ачмурэлы позірк Караліны ды дакорлівы позірк Ніны, хмыкнуў.

– Давайце лепш пагутарым пра іншае. Павал Аляксандравіч, ну няўжо вы не ведаеце, дзе жывяце? Навошта вам быў гэты бунт? Вы колькі разоў паспелі крыкнуць пра хлусню, пакуль міліцыянты не з’явіліся? Два? Тры? Вы лепш вучням сваім праўду распавядайце. Толькі асцярожна…

– А и рассказывал, ― гісторык паставіў на стол каробку шакаладных цукерак. ― Дорассказывался. Вызвал директор к себе и сказал: в сентябре можешь на работу не выхо- дить. У меня, кроме учеников моих, больше нет никого. Да и я единственный, наверное, во всём Несвиже остался, кто может интересно историю преподнести. Кто им теперь про Чёрную панну расскажет? Про сокровища утерянные, про апостолов?

Ніна, нібы драпежная котка, мякка выгінаючы спіну, нахілілася да выкладчыка:

– Можна пра скарбы падрабязней?

* * *

Давялося выклікаць з іншай справы Сцяпана ― тое, што распавёў стары выкладчык, патрабавала тэрміновых дзеянняў. Дванаццаць залатых апосталаў Радзівілаў, якія былі згубленыя яшчэ ў XIX стагоддзі, паводле Паўла Аляксандравіча, з Нясвіжа нікуды не знікалі. Абачлівы аканом Дамініка Гераніма Радзівіла схаваў статуі, але не пад замкам, як тое меркавалася раней, а ў фамільнай пахавальні Радзівілаў пад касцёлам Божага Цела.

Пахавальня Радзівілаў калісьці была трэцяй у Еўропе пасля пахавальні Людовікаў у Францыі і пахавальні Габсбургаў у Аўстрыі. Для таго, каб яе збудаваць, Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка ездзіў па дазвол да Папы Рымскага. У XX стагоддзі некаторыя труны былі ўскрытыя ў пошуках сакрэтаў бальзамавання роду Радзівілаў. Не ўсе.

Паводле аднаго з правілаў заснавальніка крыпты, магнатаў хавалі ў звычайнай вопратцы, без золата і каштоўнасцяў ― таму раскрадальнікі грабніц таксама пахавальняй не цікавіліся. А скарбы ўвесь гэты час былі тут. Надзейна схаваныя на вачах у тых, хто іх шукаў. Пахаваныя ў дамавінах з іх колішнімі гаспадарамі.

– Я думаю, яны павінны застацца тут, ― Сцяпан першым узгадаў, як размаўляць.

– А калі да іх дабярэцца хто-небудзь іншы? ― усхвалявана спытала Караліна.

– Хто? Выкладчык усё забыў. Наўрад ці недзе па Беларусі вандруе яшчэ адзін Сцёпа, ― Ніна ласкава прыабняла свайго маладога чалавека. ― «С.О.Н.» Фарны касцёл не кране. У іх на Радзівілаў іншыя планы. А калі яны планы зменяць, нас папярэдзіць Данік.

Даніл задумліва вадзіў пальцамі па драўлянай паверхні труны. Павольна паківаў, зірнуў на Караліну.

– Ведаеце што? Шанцуе нам на падзямеллі ў фарных касцёлах. То адны скарбы знойдзем, то іншыя, ― ён усміхнуўся ды падміргнуў ёй.

Даніл Арлоў

Апошнія тыдні ён правёў у раз’ездах, разам з Каралінай шукаючы людзей з генам і збіраючы артэфакты. Гародня— Ліда—Брэст—Пінск. Ён крыхусумаваўпабылым «Лабірынце», па іх маленькай утульнай кампаніі, але ні хвіліны не шкадаваў аб прынятых рашэннях. Лабірынт рос і пашыраўся, абрастаючы філіяламі і набываючы адданых паплечнікаў. Даніл часта задаваўся пытаннем, чаму Алесеў дзядуля не сабраў больш народу, калі ён ведаў, што такіх, як ягоны ўнук, шмат. Баяўся? З аднаго боку, чым большая арганізацыя, тым больш яна прыцягвае ўвагу і тым больш шанцаў, што ў яе шэрагах з’явіцца здраднік. І Даніл разумеў, што хутчэй за ўсё менавіта гэтымі аргументамі дзядуля і кіраваўся. Але з іншага боку, вялікая арганізацыя мела значна больш магчымасцяў, а самае галоўнае, самотныя людзі, на якіх раптам зваліліся здольнасці, не пакутавалі ад жаху і адзіноты, як калісьці пакутаваў Данік. Званок Алеся застаў яго ў Баранавічах. Ён адразу ж выехаў у Мінск ― надта занепакоеным яму падаўся сябар. І не дарма.

Увесь ягоны кабінет быў завалены паперамі. Стол, канапа, крэсла, нават паліцы з кнігамі былі пакрытыя роўным пластом дакументаў. Алесь кідаўся з кута ў кут, стараючыся наступаць толькі на вольныя ад аркушаў месцы, нібы на купіны ў багне. Такога хвалявання ад заўсёды ўраўнаважанага, спакойнага Алеся Даніл ніяк не чакаў.

– Што здарылася? Зноў «С.О.Н.»?

– Не. Не. Усё нармальна. Глядзі… Гэта ўсе дакументы па «Лабірынце». Тут шмат. З дапамогай Ніны за пару дзёнразбярэшся. Ключы. Калі не ведаеш, які ад якіх дзвярэй, ― Сцёпа патлумачыць. Код ад сейфа на адваротным баку партрэта Быкава. Усе тэлефоны, карысныя сувязі ― у нататніку. Хаця ў цябе ўжо больш карысных сувязяў, чым у мяне, ― Алесь разгублена, крыху вінавата ўсміхнуўся, выцер спацелыя далоні аб кашулю. ― Зрабі Яра правай рукой, будзе лягчэй. Ён разкаваты, але яму найбольш можна давяраць. Хаця чаго я табе памагатых раю? Ты цудоўна разбярэшся сам… ― ён нарэшце спыніў вар’яцкі маналог і ўзняў на Даніла вочы, поўныя смутку і рашучасці.

– З чым я сам разбяруся, Алесь?

– З маімі абавязкамі.

– Ты з імі сам цудоўна разбіраешся. Ты ж не… Ты ж не раўнуеш?

– Не, Данік, што за лухта? Кара сказала, што Алена…

Карацей, я павінен паехаць за ёй, знайсці яе…

Даніл не ведаў, што адказаць. Так, ён вельмі змяніўся за апошні час, так, ён быў усім сэрцам і душой за «Лабірынт», але кіраваць…

– Чаму менавіта я?

– М-м-м, а хто? Такія, як Яр, кіруюць паўстаннямі, а не здаровым калектывам. Ён непрадказальны. Сцёпа надта заглыблены ў сваю справу ― ён у першую чаргу будзе думаць пра будынкі, а потым ужо пра людзей. Ніна надта самаўпэўненая, Ліка вас не ўтрымае. А больш я нікому не давяраю. Не крыўдуй, нават Караліне…

– А мне ты давяраеш? Алесь, гэта я тут здраднік, калі ты раптам забыўся…

– Як калісьці сказаў Яр: здрадзіў ты не нам. Я ўпэўнены, што ты будзеш трымаць «С.О.Н.» як мага далей ад «Лабірынта».

Даніл пакруціў галавой. Ён слабы, бязвольны, неамбітны, ён вінцік. Ён ніколі не ўправіцца з кіроўчай пасадай.

Дзясяткі дзіцячых параз і юнацкіх няўдач праносіліся ў галаве. З чаго Алесь вырашыў, што ў яго ёсць нейкія здольнасці, акрамя той, якой надзяліла Радзіма і якая ад яго ніколькі не залежыць?

– А што, калі я ўсё яшчэ здраднік? Што, калі я спецыяльна справакаваў пашырэнне «Лабірынта», каб потым усіх адным махам? І як толькі ты за ганак, я адразу ― хоп… Алесь засмяяўся.

– Ты б мне зараз гэтага не распавядаў. Кінь, Данік, не трэба быць Ярам, каб бачыць цябе наскрозь. Я праўда не магу гэта даверыць камусьці акрамя цябе.

Што будзе горш: адмовіць яму зараз ці потым не справіцца з даручанымі абавязкамі? У вушах гучала бацькоўскае: «Ты слабак».

– Алесь, я вельмі ўдзячны табе за давер, толькі… Баюся, я не апраўдаю яго, ― нарэшце афіцыйна заўважыў Даніл.

– Калісьці я тое самае сказаў дзядулю… Паслухай, ты не мой давер павінен будзеш апраўдваць, а заслугоўваць іх давер. Тое, што ты лічыш слабасцю, ― на самай справе ўвага да людзей, тое, што здаецца табе адсутнасцю амбіцый, ― уменне прымаць чужое меркаванне. Твая няўпэўненасць вырасце ва ўменне разглядаць усе варыянты, твая баязлівасць – у неабходную асцярожнасць. Суровасць, цвёрдасць, рашучасць ― гэта ўсё выхоўваецца, вырастае разам з табой.

Але ў цябе ёсць якасць, якую немагчыма выпрацаваць. Гэта любоў да людзей.

Даніл адчуваў, як гараць шчокі і як ногі таўкуць падлогу, нібы намагаючыся пратаптаць у ёй дзірку, але не смеў апусціць вочы. Такіх словаў ён яшчэ не чуў. Яго, засмучанага бацькавым «выхаваннем», маці суцяшала спрэчным па сэнсе «сынок, ты у меня самый любимый». І цяпер Алесевы словы здаваліся адначасова лепшым, што ён чуў у сваім жыцці, і нейкай удалай маніпуляцыяй. Аднак Алесь не стаў бы…

– Добра, я паспрабую. Толькі будзь на сувязі ― я буду тэлефанаваць табе кожныя пяць хвілін.

Алесь усміхнуўся і працягнуў Данілу далонь.

* * *

Не магло ў акуратнага да педантычнасці Алеся быць такога вэрхалу ў дакументах. Ён назнарок усё заблытаў, каб Даніл прачытаў кожную паперчыну. На гэта сышлі ўжо суткі, і юнак паступова губляў цярплівасць. Нават у Лабараторыі было менш папяровай працы.

– Ну што, эма-бой, ты цяпер бос? ― Яр увайшоў, не пагрукаўшыся, абаперся плячом аб касяк.

– Ты злуешся?

– А павінен?

– Ну… Ты заўсёды быў Алесевай правай рукой. А я ўсяго толькі нейкі здраднік.

– Цяпер буду тваёй правай рукой. Калі ты не супраць, канешне.

Даніл хмыкнуў. Ён і не мог быць супраць. Па шчырасці, усё гэта заслуга Яра. Ці правіна?

– Шчыра кажучы, я цябе не разумею. Ды і выбар Алеся я не разумею…

– Для цябе гэта звыклы стан, ― Яраслаў кпліва фыркнуў, заваліўся на канапу насупраць стала.

Данік адразу адчуў сябе не такім ужо і галоўным. Як Алесь яго ўтаймоўваў?

– Сапраўдная моц не заўсёды праяўляецца знешне.

Мне б не хапіла смеласці пайсці супраць «С.О.Н.», калі б я быў адным з іх.

– Табе б хапіла моцы ў гэта не ўляпацца.

– Ты памыляешся. Хаця гэта для цябе таксама звыклы стан.

– Ну хопіць!

– Слухаюся, бос.

Яраслаў закінуў галаву і разглядаў столь, адбіваючы нагой нейкі рытм. Нешта яшчэ не сказаў. І сумняваўся, ці варта. Ён шчоўкнуў пальцамі. Маўляў, дакладна.

– Не лазь у маю галаву, Яр!

Ён сеў роўна, працяў Даніла позіркам.

– Сапраўдная моц кожнага з нас праяўляецца ў змаганні з сабой. Менавіта таму я заўсёды другі. Улада зрывае мне дах. Мне трэба быць другім. Алесь мяне не ўтаймоўваў. Ён проста не забываў нагадваць мне пра гэта.

Ён узняўся і паляпаў Даніка па плячы.

– Хопіць чытаць мае думкі, ― скрозь зубы вымавіў Даніл.

– Поспехаў, бос, ― Яр, пасмейваючыся, выйшаў з пакоя.

Каб увесь час нагадваць яму пра гэта, трэба самому на гэта не забывацца.

– Ты заўсёды другі, ― паведаміў Даніл пустой канапе, цягнучы словы.

У кабінет зазірнула Кара.

– Дань? З кім гэта ты?

– Няўжо складана пагрукацца?! ― выбухнуў ён.

Бровы дзяўчыны папаўзлі ўверх.

– Хто гэта цябе так выбесіў?

Хацелася адказаць «заўсёды другі», але Даніл стрымаўся і замест гэтага выдыхнуў:

– Прабач.

– Што ты тут? З паперкамі закапаўся? Ну, давай дапамагу.

* * *

Нарэшце ўсе паперы былі ўпарадкаваныя, абарончая сістэма «Лабірынта» ўзмоцненая пры дапамозе дужых гарадзенскіх хлапцоў і Сцёпавых залатых рук, большасць здольных да працы людзей раз’ехалася па ўсіх куточках дзявятай акругі ― і не толькі ― у пошуках беларускай гісторыі. Цяпер яны збіралі не толькі рэчы, але і ўспаміны, аповеды, казкі, легенды.

Даніл таксама рэдка сядзеў у чатырох сценах. Працы хапала на ўсіх, а ягоныя здольнасці былі куды больш патрэбныя за межамі «Лабірынта». Ды і ў Алесевым крэсле Данік усё яшчэ пачуваўся не вельмі камфортна. Юнаку ўвесь час здавалася, што яму не давяраюць, да яго не прыслухоўваюцца. Гарадзенцы ― таму што звыклі да кіраўніцтва Караліны, лабірынтаўцы ― таму што ведаюць, кім ён быў яшчэ зусім нядаўна. Асабліва цяжка яму было стасавацца з Нінай. Яна злавалася на Алеся за тое, што ён з’ехаў, злавалася, што ён даручыў кіраўніцтва Даніку, злавалася, што праз пашырэнне «Лабірынта» яна страціла сваю значнасць.

Калі Сцёпа патэлефанаваў і ўсхвалявана паведаміў, што Ніна знікла, першае, пра што падумаў Даніл, ― яна зрабіла гэта спецыяльна. Каб пазлаваць. Каб паказаць усім, што ён так сабе кіраўнік. Аднак не шукаць яе Даніл не мог. Ён імгненна набраў нумар Яра, міжволі злавіўшы сябе на тым, што ў гэты момант быў вельмі падобны да Алеся. Праз пятнаццаць хвілін «Лабірынт» стаяў на вушах.

Яна знайшлася даволі хутка ― у Заслаўі. Знайшла некалькі тамоў твораў Васіля Быкава ды паехала дамаўляцца. Сама. Нікога не папярэдзіўшы. Даніл не ведаў, як рэагаваць. Сказаць: «Ну і дзякуй Богу!» і махнуць рукой? Тады які сэнс ва ўсіх гэтых аб’яднаннях і каардынацыі дзеянняў? Хай кожны робіць, што хоча. Але так людзі з генам зямлі надта хутка скончацца. Да таго ж Даніл разумеў, што гэта акт пратэсту, прысвечаны яму асабіста, і гэта выводзіла з сябе.

– Ты з глузду з’ехала?! Ты разумееш, што магло адбыцца?

– Не крычы на яе, ― суха заўважыў Сцяпан.

І гэта раззлавала Даніла яшчэ больш. Так, Алесь бы не ўзняў голас, але…

– Я не Алесь, зразумела?! Я не ўмею пускаць з вачэй чароўныя промні і зорачкі. У мяне няма суперздольнасці выцягваць ідыётаў з непрыемнасцяў! Калі вас гэта не задавальняе ― можаце выпраўляцца на ягоныя пошукі.

Даніл нават сам захацеў патэлефанаваць Алесю і папрасіць вярнуцца. Як ён будзе далей кіраваць «Лабірынтам», калі ён з такой лухтой без істэрыкі не можа разабрацца?

З іншага боку, наўрад ці ён змог бы глядзець у вочы Алесю, якому давялося б развітацца са сваёй марай праз Данілаву няздольнасць нармальна размаўляць. Хлапец набраў пабольш паветра ў лёгкія, выдыхнуў. Зірнуў на дзяўчыну, якая якраз была гатовая выбухнуць у адказ. Добра, што ў кабінеце былі толькі яны ўтраіх.

– Прабач, калі ласка, я не павінен быў павышаць голас.

Але «Лабірынт» ― гэта суполка, калектыў, сям’я, калі хочаш. І мы ўсё робім разам. Мы не дзейнічаем асобна. Гэта можа паставіць пад пагрозу не толькі тваё асабістае жыццё, але і жыцці тваіх паплечнікаў. Калі хочаш дзейнічаць самастойна ― будзь ласкавая пакінуць «Лабірынт».

Так значна лепш. Ад спакойнага цвёрдага тону аж самому стала няёмка. Ніна здзіўлена лыпала вачамі. Такога павароту яна відавочна не чакала. І, ясная справа, ніколі б не наважылася сысці з «Лабірынта». Лепш ужо ягоныя загады выконваць.

– Прабач, Даніл, ― мармытнула дзяўчына. ― Ты маеш рацыю.

Марозіва

Даніл шыбаваў уздоўж вуліцы ад кнігарні дадому, шукаючы ў заплечніку навушнікі. Яраслаў прапаноўваў падвезці «боса», але сёння яму чамусьці карцела прайсціся.

– Два шарика: вишнёвый и ванильный со стружкой, ― пачуў ён, праходячы паўз лаўку прысмакаў. ― Вишнёвый снизу. Это важно. И повторите.

Адарваўся ад пошукаў навушнікаў. Замёр. Мужчына ў шэрым вайсковым касцюме «С.О.Н.» набываў марозіва. Даніл нават падумаў, што ён датыкаецца да нейкай рэчы з дзяцінства. Але адзіным, да чаго ён у гэты момант дакранаўся, быў новы заплечнік. Значыць, не мроя.

– Бацька?

– Тебя довольно просто найти.

– Я не асабліва хаваюся.

Мужчына працягнуў сыну марозіва. Даніл зірнуў на яго недаверліва.

– Возьми, Дань. Это не мышеловка. Да и ты больше не мышка.

На імгненне юнаку падалося, што бацька сказаў гэта з гонарам. Наўрад ці гэта так. Аднак марозіва Даніл узяў.

Смак аказаўся на дзіва такім жа, як у дзяцінстве. Унутры ўсё сціснулася, як ад холаду. Бацька набываў Данілу гэтае марозіва, калі сын апраўдваў яго чаканні. А здаралася гэта выключна рэдка.

– Я пришёл попрощаться.

Гэта яшчэ што за навіны? Толькі цяпер, здзіўлена ўтаропіўшыся на мужчыну, Даніл заўважыў нашыўку над кішэняй, на якой напісана «округ номер два».

– Піцер?

– Дослужился всё-таки, ― з гонарам вымавіў мужчына.

Даніл быў рады за бацьку. Гэта яўна было складана пасля гісторыі з Эдам.

– Гхм. Віншую. Мама таксама едзе?

– Сначала обустроюсь, потом её перевезу. Могу и тебе местечко подыскать.

– Я на сваім месцы, дзякуй.

Бацька ўважліва паглядзеў на Даніла. Прыемна, цёпла. Быццам усё разумеў. Прыабняў сына за плячо.

– Тебе кажется, ты делаешь всё правильно. И, возможно, ты прав, Дань. Я рад, что ты нашёл свой собственный путь. Но, пожалуйста, будь осторожен.

– Я змагу за сябе пастаяць, ― ён цвёрда зірнуў бацьку ў вочы, і ад таго, што змог вытрываць цяжкі бацькаў позірк, стала неяк асабліва прыемна.

– Да. И полежать тоже сможешь… Даніл падціснуў вусны. Змаўчаў.

– Чаму ты вырашыў, што я магу мець рацыю? Ты рады, што мы з Эдам цяпер па розныя бакі?

Бацька задумліва хмыкнуў.

– Я просто уважаю твой выбор.

– З якіх часоў?

– С тех, как ты научился его делать.

Даніл хмыкнуў, дакладна як бацька хвіліну таму.

– Не чакаў ад цябе такога.

– Честно говоря, сам от себя не ожидал. Ладно, сын, меня ждут в офисе. Надо оформить бумаги. Надеюсь, по работе мы с тобой не пересечёмся.

Ён зноў злёгку прыабняў хлапца, потым моцна ляпнуў па спіне. Даніл усміхнуўся. Вось у гэтым увесь бацька. Не можа выражаць любоў, не робячы пры гэтым балюча. Юнак глядзеў, як мужчына сыходзіць. Стан, рукі, крокі ― усё ў ім выдавала сапраўднага вайскоўца.

– Бацька! Павярнуўся.

– Дзякуй за марозіва.

Ён бы хацеў сказаць больш. Ён бы хацеў сказаць дзякуй за падтрымку. Дзякуй за тое, што, якім бы ён ні быў жорсткім, прынцыповым і патрабавальным, ён заўсёды быў з сынам шчырым, у адрозненне ад падманліва мяккага, эгаістычнага хроснага. Дзякуй за тое, што знайшоў у сабе моц і годнасць дазволіць сыну ісці сваім шляхам. Але для таго, каб сказаць гэта, трэба было мець значна больш смеласці, чым для таго, каб ісці супраць цэлай Сістэмы.

Мужчына моўчкі ўзняў далонь. Маўляў, заўсёды звяртайся, сынок.

Эдуард Львовіч

Эдуард Львовіч лічыў сябе таленавітым. Ён умеў рабіць брудную працу і бачыць у гэтым мастацтва. Бруднай працы рабілася ўсё больш з кожным днём. Дзявятая акруга, ягоная акруга, стала лічыцца адной з самых небяспечных. Жаўнеры выязджалі на заданні і знікалі. Тузінамі.

Аднак «Лабірынт» перашкаджаў не толькі асноўнай працы Эдуарда Львовіча, але і дадатковаму бізнесу ― і гэта раздражняла куды больш. Раз за разам самыя каштоўныя, самыя вартыя ўвагі артэфакты знікалі ў яго з-пад рук.

Адпаведна, замежным калекцыянерам не было чаго прапанаваць. А між іншым імігранты, што жылі ў Амерыцы ды Канадзе, былі гатовыя аддаваць апошнія грошы ― і грошы немалыя, ― каб атрымаць хоць якую гістарычную рэч з былой радзімы.

Эдуард Львовіч умеў прызнаваць свае памылкі. І выпраўляць памылкі таксама ўмеў…

Памылка нават замкі на дзвярах не змяніла ― не тое што кватэру ці раён жыхарства. Эдуард Львовіч спакойна ўвайшоў у калідор. Цішыня і чысціня. Можа, з’ехаў усё ж такі? Мужчына прашыбаваў на кухню ― менавіта па гэтым пакоі можна зразумець, як даўно ў хаце ніхто не жыве. Такая ж ідэальная чысціня, як і ў калідоры. Мужчына падышоў да ракавіны, правёў па ёй далонню. Суха. Адчыніў лядоўню. Ёгурт, сасіскі, малако ― усё свежае. Значыць… У спіну ткнулася халодная руля пісталета.

– Якой халеры вы тут робіце? ― злосны шэпт апаліў вуха.

Эдуард Львовіч замёр. Ён паверыць не мог, што гэтае нязграбнае жабяня аднойчы ткне яму ў спіну зброяй.

– Даник, ты охренел?! ― ледзяным тонам пацікавіўся мужчына, павольна ўзнімаючы рукі ў паветра. ― Как видишь, я без оружия. И даже без своих парней. Убери ствол, идиот! Я поговорить пришёл. Мы с тобой взрослые люди. Управленцы, можно сказать. У меня к тебе деловое предложение.

Юнак фыркнуў, схаваў зброю.

– Хопіць з мяне вашых прапаноў. Я на вас больш не працую.

– Зато я на тебя могу, ― Эдуард Львовіч павярнуўся і цёпла ўсміхнуўся юнаку.

– Вельмі смешна.

– Я могу сделать так, чтобы высшее руководство «С.О.Н.» забыло о «Лабиринте». Могу уверить их в том, что стёр вас с лица земли к чертям собачьим. И псов своих буду держать на коротком поводке. Будем работать по принципу: кто успел, тот и съел. Добрались вы до костёла первыми ― повезло ему, мы ― c’est la vie. М-м? Юнак замяўся, нібы сапраўды абдумваў. Эдуард Львовіч быў упэўнены: з Данікам можна і трэба дамовіцца. Ламаць бессэнсоўна, як і ў дзяцінстве. А вось прапанаваць умовы, якія будуць задавальняць іх абодвух, можна. І хутчэй за ўсё ён пагодзіцца.

– І што вы хочаце ад мяне?

– Люблю твою дипломатичность. Мне нужно только твоё согласие. Ну, и каждый пятый ваш артефакт.

– Гэта не абмяркоўваецца, ― юнак скрыжаваў рукі.

Цяпер можна і паднаціснуць. Яшчэ крышачку матывацыі.

– Ну давай тогда «абмяркуем», как скоро я сотру вашу берлогу в порошок. Быстро, Даник. Мгновенно. Ты же понимаешь, Алесь сделал глупость. Ты очень уязвим. Винтик без Системы ― всего лишь винтик.

– Я ведаю пра «С.О.Н.» не менш, чым вы пра «Лабірынт». Можа, нават больш, ― хлапец пачаў нервова пстрыкаць пазногцямі, апусціў галаву.

Выдатна. Амаль згодны. Дабіваем.

– Может, ты и знаешь больше, но силы точно не равны.

У меня обученные солдаты с автоматами, а у тебя кто? Да, я знаю, что вы объединились с гродненскими, представь себе. Более того: я знаю, что формула «гена земли» в блокноте ― зашифрованный рецепт крамбамбули. А значит, нет никакой «пилюли сверхспособностей». А значит, вас ограниченное количество, и за короткое время вряд ли станет больше, ― юнак здзівіўся, спалохаўся ― выдатна. ― Так скажи мне, Даник, сколько среди вас бойцов? Пять? Шесть?

А остальные смотрят мультики из прошлого да макеты из бумаги клеят. Смешно даже.

Даніл закусіў вусны, аднак Эдуард Львовіч паспеў заўважыць, як яны задрыжалі. Ёсць. Ёсць. О, як жа ён любіў, калі ўсё атрымлівалася.

– Мне трэба ўсё абдумаць, ― Даніл нясмела зірнуў на хроснага.

Мужчына, задаволены сваім поспехам, ласкава паляпаў юнака па шчацэ.

– Я зайду через пару дней.

Эдуард Львовіч лічыў сябе таленавітым. Ён умеў рабіць брудную працу і бачыць у гэтым мастацтва. Але выходзячы з кватэры, ён не бачыў, як задаволена ўсміхаецца Даніл.

Примечания

1

Уладзімір Караткевіч «Ладдзя Роспачы».

2

Тамсама.

3

Вацлаў Ластоўскі «Лабірынты».

4

N.R.M. «Песні пра каханне».

5

N.R.M. «Песні пра каханне».

6

Уладзімір Караткевіч «Нявесце Каліноўскага».

7

N.R.M. «Мая ментальнасць – сентыментальнасць».

8

Спеў, які паводле ўспамінаў сучаснікаў, спявалі філаматы перад высылкай.

9

N.R.M. «Песня падземных жыхароў».

10

Тут і далей у мроях Караліны – вершы Кацярыны Кавалёнак-Глухоўскай.

Content

Аліна Длатоўская
Ген зямлі

Эдуард Львовіч

Лабірынты

Алесь Савіцкі

Парэнчы

Даніл Арлоў

Незалежная Рэспубліка Мроя

Браўнінг

Ліка Станкевіч

Яраслаў Скурко

Манета

Машынка

Даніл Арлоў

Ніна Пашкевіч

Крэсла

Алесь Савіцкі

Крамбамбуля

Даніл Арлоў

Партрэт

Сцяпан Луцкевіч

Падзямеллі

Караліна Младзіч

Апосталы

Даніл Арлоў

Марозіва

Эдуард Львовіч

Примечания