Ольгерд Бахаревич

Тэатр шчасьлівых дзяцей

© Бахарэвіч А. І., 2021

Разьдзел першы

І тут дзьверы адчыніліся.

«Вы чаго расшумеліся? – спытаў Кабінет Кабінетавіч, выходзячы са свайго цёмнага кабінета. – Толькі і чуваць, што вашыя дзікія крыкі».

І ён паглядзеў сваімі кабінетнымі вачыма спачатку на мяне, потым на Анціка. Але на мяне ўсё-ткі больш строга.

«Нейкія малпы, а ня дзеці», – сказаў Кабінет Кабінетавіч і павярнуўся, каб зноў схавацца ў сваім пакоі.

«Проста нам нудна», – нечакана сказаў гучным голасам Анцік. Мне ажно сорамна за яго зрабілася.

«Што? Нудна? Вам?»

Кабінет Кабінетавіч і праўда быў зьдзіўлены. І трошкі пакрыўджаны. Быццам глядзець на зачыненыя дзьверы ягонага кабінета было найлепшай забавай, якую можна сабе ўявіць.

«Так, нудна, – сказала Юля, выпаўзаючы з-пад канапы. – Нам нудна, і сумна, і нецікава, а яшчэ маркотна і тужліва. І яшчэ… І яшчэ журботна, вось».

Трымаючыся за ручку дзьвярэй, Кабінет Кабінетавіч разгублена абвёў нас вачыма. Спачатку мяне, потым Анціка, а потым Юлю. Аднак на Юлю чамусьці ён паглядзеў больш разгублена.

«Але ў вас ёсьць гэтыя вашы… – Кабінет Кабінетавіч задумаўся. – Гаджэты. Пляншэты. Тэлефоны. Кампутарныя гульні. Цацкі. Мульцікі. Вы можаце сядзець за імі хоць да ночы. Я вам дазваляю. Рабіце ўсё што заўгодна, дзеці. Толькі не шуміце так. Галава ад вас баліць. А ў мяне яшчэ столькі працы».

І ён зноў павярнуўся, каб сысьці ў свой цёмны кабінет, пасярод якога сьвяціўся экран ноўтбука.

«А вось чаму, калі крычыш, у дарослых баліць галава?» – спытала Юля і чхнула. Нос у яе быў брудны, а на каленях чарнелі плямы ад пылу.

Кабінет Кабінетавіч агаломшана спыніўся на парозе і абярнуўся.

«Чаму? Як гэта чаму?»

«Ну вось чаму калі мы крычым, у вас галава пачынае менавіта балець? Чаму яна не пачынае, напрыклад, дыміцца? Ці падскокваць, як мяч?» – Юля заматляла галавой, быццам ненармальная, каб паказаць, як галава можа падскокваць на шыі. А потым падышла да Кабінета Кабінетавіча і паглядзела на яго зьнізу ўверх так, што ён ажно пабляднеў ад страху.

«Ну… – сказаў Кабінет Кабінетавіч і пацёр сабе нос. – Таму што. Таму што дзіцячыя галасы – гэта моцныя раздражняльнікі. Асабліва дзявочыя. У дзяўчат яны такія высокія, што нэрвовая сыстэма…»

«Ясна. Мы вас раздражняем, – сказаў я. – Прабачце».

«… такія высокія, што нэрвовая сыстэма чалавека мусіць на іх адгукацца, – сказаў Кабінет Кабінетавіч, прапусьціўшы мае словы міма сваіх кабінетных вушэй. – Калі я чую вашыя крыкі, я пачынаю пра іх думаць. Толькі пра іх. І не магу засяродзіцца на сваёй працы. Я ні на чым больш не магу засяродзіцца. Разумееце, дзеці?»

«Не!» – сказалі мы хорам, хоць нам усё, абсалютна ўсё было зразумела. Атрымалася так голасна, што Кабінет Кабінетавіч ажно скрывіўся.

«Вось у мяне, напрыклад, калі нехта крычыць, пачынае балець палец, – сказала Юля. – На назе. Вось гэты».

І яна пачала здымаць шкарпэтку. Шкарпэтка не здымалася, і тады Юля задрала нагу і ўчапілася ў яе зубамі. Мне было за яе так сорамна, што я пачаў вырываць шкарпэтку ў яе з рота.

«А ў мяне, калі нехта крычыць, пачынае балець зуб, – сказаў Анцік. – Толькі яго ўжо вырвалі».

І ён падышоў да Кабінетыча, стаў перад ім на табурэтку і раскрыў рот так шырока, быццам сядзеў у зубнога. Кабінет Кабінетавіч толькі адхіснуўся і закрыў вочы рукамі.

А я нічога не сказаў. У мяне нічога не балела, таму што мае бацькі ніколі не крычалі. Ні на мяне, ні адно на аднаго.

«Карацей, займіцеся сваімі гульнямі і каб больш я ня чуў ніякага ляманту», – сказаў Кабінет Кабінетавіч, схаваўся ў сваім цёмным кабінэце і зачыніў за сабой дзьверы.

Мы чулі, як ён, крэкчучы, зноў усаджваецца за свой кампутар. За вокнамі было ўжо зусім цёмна. Але не настолькі, каб ісьці спаць. Мы селі на канапу, усе трое, і паклалі ногі на журнальны столік. І пачалі варушыць пальцамі. І чамусьці ў нас гэта так гучна атрымлівалася, што падалося, зараз Кабінет Кабінетавіч зноў выскачыць са свайго пакоя.

«Давайце і праўда будзем цішэй, – прапанаваў я. – Мне яго неяк шкада».

«Каго? Кабінетавіча?» – спытаў Анцік.

«Ну так».

«Гэта таму што ў яго баліць галава, – сказаў Анцік. – Вось калі б у яго, напрыклад, балеў пуп, ніхто б і не заўважыў. І ён сам быў бы спакайнейшы».

«А давайце пагуляем у цішыню», – сказала Юля.

Яна надзьмулася і пачала маўчаць.

І вось мы маўчалі, маўчалі, маўчалі… Але хутка Юля ня вытрымала і як пырсьне сьлінай – проста на Анціка. Я таксама ня вытрымаў і зарагатаў, Юля за мной, а потым і Анцік ажно завыў ад сьмеху, як паранены воўк. З пакоя, дзе сядзеў Кабінет Кабінетавіч, пачулася пагрозьлівае рыпеньне. Я заціснуў Анціку рот, а Юля зноў папаўзла пад канапу, каб там удосталь насьмяяцца.

«А твае бацькі калі вернуцца?» – спытаў Анцік, аддыхаўшыся, калі я прыбраў руку.

«Толькі заўтра ўвечары, – сказаў я. – Яны паехалі за горад, на лецішча да мамінага шэфа. Але там сабакі, а ў мяне на іх алергія».

«А Кабінет Кабінетавіч? Ён хто?»

«Гэта сябар майго таты,» – нерашуча сказаў я.

Таму што ніколі раней пра яго ня чуў.

* * *

Кабінет Кабінетавіч зьявіўся ў нас сёньня пасьля абеду. Мама і тата папрасілі яго пабыць са мной, пакуль яны будуць у ад’езьдзе. Згорбіўшыся, не здымаючы свайго чорнага, мокрага плашча, ён увайшоў у нашу кватэру, падазрона паглядзеў на мяне, прайшоўся па пакоях, зазірнуў у прыбіральню, адсунуў фіранку ў спальні…

«Цеснавата… А мне патрэбны кабінет, – сказаў ён, смурна разглядваючы мой стол, на якім валяліся кніжкі, алоўкі, выразаныя з часопісаў фоткі і фішкі з настольных гульняў. – У мяне шмат працы. У людзей маёй прафэсіі не бывае выходных. Але…»

Ён паглядзеў на мяне і пакруціў сваёй вялікай сівой галавой.

«Але?..» – з надзеяй спытала мама.

«Але калі ў мяне будзе свой кабінет, я, магчыма, змагу тут застацца. І паглядзець за вашым… Хм, сынам».

«Можаш працаваць у спальні, – сказаў тата. – Ніякіх праблем. Вось стол, вось крэсла».

«Лявон спакойны і выхаваны хлопчык, – сказала мама, якая ўжо даўно нафарбавалася. – Да яго сёньня прыйдуць сябры. Яны жывуць у суседнім доме. Праўда, Лявон? Ты ж чакаеш Анціка і Юлю? Дзеці будуць гуляць у сваім пакоі, а вы спакойна папрацуеце ў спальні. Лічыце яе сваім кабінэтам. Вячэра ў лядоўні, абед на заўтра таксама. У нас мікрахвалёвая печка, Лявон умее зь ёй абыходзіцца. Ён зусім самастойны хлопец».

«Што ж, – сказаў Кабінет Кабінетавіч. – Спадзяюся, ён і праўда такі. І мне ня трэба будзе выціраць яму соплі, мазаць яго зялёнкай ці вучыць чысьціць зубы».

«А чым вы займаецеся?» – спытала мама.

«Ён піша раман», – сказаў тата, а Кабінет Кабінетавіч чамусьці пачырванеў і схаваўся ў ванным пакоі.

«Калі захочаце пакурыць, то на бальконе ёсьць попельніца», – гучна сказала яму мама і паціснула плячыма. Я так і не зразумеў, чаму яна гэта сказала. Але Кабінет Кабінетавіч зь незадаволеным выглядам зноў зьявіўся ў калідоры. Мае бацькі не курылі, але часам да іх прыходзілі госьці. Некаторыя любілі падыміць на бальконе, і тады ў кватэру немінуча пракрадаўся пах цыгарэт: непрыемны і чужы. І я засынаў з гэтым пахам – быццам сам начаваў у гасьцях.

«Хм. Я нядаўна кінуў курыць, – сказаў Кабінет Кабінетавіч. – Таму для мяне цяпер надзвычай важна пазьбягаць стрэсаў».

«Усё будзе добра, – сказала мама. – У Лявона свае дзівацтвы, але дзейнічаць іншым на нэрвы – не, на гэта ён ня здольны».

«Гм! Спадзяюся», – зноў гмыкнуў Кабінет Кабінетавіч, з сумневам зірнуўшы мне ў вочы. Так, што я зразумеў: ён ні на каліўца ёй не паверыў.

А потым прыйшлі Анцік і Юля, мама пацалавала мяне ў лоб – і бацькі зьехалі. І, як гэта заўжды бывае, калі да цябе прыходзяць сябры, мне нават не было шкада, калі за мамай і татам зачыніліся дзьверы.

* * *

І вось мы сядзелі ўвечары на канапе: я, Анцік і Юля, і нам зусім не было чым заняцца. Мы ўжо згулялі ва ўсе настолкі, і ў уна, і фільм паглядзелі. І ў твістэр згулялі таксама. За акном ліў дождж і выў вецер, і дрэва пад самым нашым домам расшумелася так, нібы яму вельмі хацелася пра нешта нам расказаць. У мяне раптам узьнікла жаданьне ўзяць якую цікавую кніжку і забрацца пад коўдру – але ў мяне былі госьці. Няветліва забірацца пад коўдру з кніжкай, калі ў цябе госьці. Мама і тата ніколі не ляжаць у ложку пад коўдрай, калі да нас хтосьці прыходзіць. Наадварот, мама прыносіць цукеркі з сакрэтнай шафы, а тата дастае найлепшы каньяк. Цікава, дарэчы, пачаў разважаць я, чаму ў сьвеце ўсё так дзіўна прыдумана. Вось тата і мама – дарослыя людзі. Калі б я быў дарослы і ў мяне была жонка, і ў жонкі быў бы ключ ад сакрэтнай шафы – я б у халодныя вечары ляжаў зь ёй у ложку з кніжкай і еў цукеркі. А каньяк, мабыць, аддаў бы ёй, бо ён жа такі нясмачны – дарма што найлепшы. Тата зусім не разьбіраецца ў прысмаках.

Анцік і Юля пакрысе замоўклі, кожны думаў пра нешта сваё. Дождж няспынна біў па гаўбцы, па падлозе папоўз холад, у нашым доме яшчэ не ўключылі ацяпленьне. Мы забраліся з нагамі на канапу. Дрэва за акном жаласьліва парыпвала гальлём – і я з тугой падумаў пра тое, што ў мамінага шэфа на дачы ёсьць камін і што яны сядзяць там проста цяпер, вялікая кампанія дарослых, з пухнатымі сабакамі, зь цёплымі пледамі, і ўсе п’юць віно, і ядуць печанае мяса, і можа, нават зьбіраюцца таньчыць. Калі бацькі сказалі, што мне нельга паехаць зь імі, я спачатку ўзрадаваўся, бо езьдзіць за горад з дарослымі такая нудота. А цяпер вось мне захацелася туды, да іх. Хай нават не зьвярталі б на мяне ўвагі, мне ўсё роўна, я б знайшоў чым заняцца. А ад алергіі ў мяне ёсьць лекі, іх жа для таго і прыдумалі. Чаму яны ня ўзялі мяне з сабой? Я нават ледзь не расплакаўся. Зірнуў на Анціка, потым на Юлю – не, на шчасьце, яны нічога не заўважылі.

«А давайце расказваць страшныя гісторыі, – сказаў Анцік. – Лявон, маеш чыпсы?»

«Якія ж страшныя гісторыі, калі чыпсы», – сказала Юля.

«А што?»

«Са страшнымі гісторыямі лепш за ўсё есьці сухарыкі», – патлумачыла Юля.

«Гэта яшчэ чаму?» – спытаў Анцік.

«Чыпсаў няма, – сказаў я. – І сухароў таксама. Ёсьць семкі».

«А давайце выцягнем Кабінетавіча зь яго нары. Выцягнем і паглядзім, што ён там піша, – прапанавала Юля. – Я пайду схаваюся ў кухні і закрычу дзікім голасам. Як быццам мяне на кавалкі рэжуць. Кабінетавіч выйдзе паглядзець, пабяжыць на крык, а вы хутка скінеце на флэшку ягоную пісаніну і…»

«Не, – цьвёрда сказаў я. – Лепш ужо семкі».

«Добра, тады давайце гуляць у…»

І тут ва ўсёй кватэры раптам згасла сьвятло.

«У-у-у», – працяжна і радасна прагулі Анцік і Юля. А ў мяне аж сэрца ёкнула. Праўду мама кажа: я празьмерна ўразьлівы. Мо й добра, што ў пакоі зрабілася цёмна, хоць вока выкалі. Бо ні Анцік, ні Юля ня бачылі, як я здрыгануўся, калі ўсе лямпы раптам патухлі. І рукі ў мяне таксама задрыжалі, і пад сэрцам недзе заныла.

«Пробкі выбіла, – сказаў я важным голасам, каб яны не падумалі абы-чаго. – Пайду паглядзець. Хто са мной?»

Я баяўся, што яны не захочуць і давядзецца ісьці самому. Але яны дружна саскочылі з канапы. Мы пайшлі ў калідор, я намацаў у замку ключ і мы выйшлі на лесьвічную пляцоўку. Там таксама было зусім цёмна – толькі месяц у акенцы над сьмецьцеправодам кідаў слабы водбліск на мутнае шкло. Недзе далёка грымнула навальніца. Увесь пад’езд быццам ператварыўся раптам у глыбокі і гулкі цёмны калодзеж, і недзе ўсярэдзіне стаялі мы, натыкаючыся адно на аднога, як сьляпыя. Мне нават падалося, што пад нагамі ў нас булькае. Хоць гэта проста з даху вада лілася па вадасьцёках.

«Не, гэта ня пробкі, – сказаў я. – Ва ўсім доме сьвятло вырубілася. Трэба сьвечкі запальваць».

Мы вярнуліся ў кватэру і ў густым змроку чарадой прайшлі на кухню. Я чуў, як у цемры гучна дыхаюць Анцік і Юля, і зразумеў, што ім таксама трохі вусьцішна. Адчыніўшы шафу на сьцяне, я пашукаў пальцамі па паліцы. Знайшоў сьвечкі, запалкі – і вось мы ўжо прабіраліся па калідоры, цікуючы за ўласнымі ценямі, што краліся ўздоўж сьценаў, як нейкія злавесныя манахі ў капюшонах.

«А як жа Кабінет Кабінетавіч?» – спытаў Анцік.

«І праўда, чаму ён не выходзіць?» – шапнуў я ўстрывожана, захінаючы далоняй агеньчык у маіх руках, каб ня згас.

«Можа, баіцца?» – сказаў Анцік.

«Ты што, ён жа дарослы, – сказала Юля. – У яго ноўтбук добра зараджаны, таму ён нічога і не заўважыў. Усё працуе, бедненькі. Давайце яго паклічам і скажам, што сьвятла няма».

Трымаючы перад сабой сьвечку, я ветліва пагрукаў у дзьверы бацькоўскай спальні. Але адтуль не пачулася ані гуку. Нібы Кабінет Кабінетавіч заснуў проста падчас працы.

«Адчыняй», – шапнула мне Юля. Трапяткое сьвятло сьвечкі скакала па яе твары.

«Неяк няёмка», – сказаў я.

«Тады я сама адчыню», – рашуча сказала Юля і прачыніла дзьверы. Яна выставіла наперад руку са сьвечкай і зазірнула ў пакой, а за ёй і мы прасунулі галовы. Я на хаду прыдумляў, што скажу Кабінету Кабінетавічу – што мы не хацелі, што гэта ня пробкі, а падстанцыя, што я ўжо ўсё праверыў, і што такое ў нас часам бывае. Буду паводзіцца, як дарослы. Няхай Кабінет зразумее, што мама казала пра мяне праўду.

На стале, побач з ложкам маіх бацькоў, ярка сьвяціўся экран ноўтбука. Крэсла стаяла на сваім звычным месцы. Праз адчыненую фортку тхнула сьвежым сырым паветрам. Шумеў дождж, і недзе паблізу ў цемры рыпела старое дрэва. За акном, на вуліцы, каля аўтобуснага прыпынку, гарэў адзінокі ліхтар.

Але ніякага Кабінета Кабінетавіча ў пакоі не было.

Разьдзел другі

«Ён што, праз фортку ўцёк?» – недаверліва сказала Юля.

Агаломшаныя, мы стаялі і азіраліся па баках.

«Я адразу падумаў, што ён няпросты дзядзечка», – сказаў Анцік.

«Просты, няпросты, але нельга ж так, – абурыўся я. – Дарослы чалавек, а паводзіцца, як дзіця. Дзе ён падзеўся?»

«Адзін Божанька ведае», – сказала Юля і чхнула, а потым выцерла пальцы аб покрыва на ложку. Думала, ніхто ня бачыць. Але мае вочы пачыналі ўжо паціху звыкацца зь цемрай, дый няяркае сьвятло ноўтбука дазваляла сёе-тое разглядзець. Напрыклад, раскладушку, якую бацькі паставілі каля сьцяны, а на ёй – бялізну і гару падушак. Пэўне, для Кабінетыча, калі той напрацуецца.

У бацькоўскай спальні я апошнім часам бываў рэдка, мне нельга было заходзіць сюды без дазволу. А цяпер, у цемры, гэты пакой наогул падаваўся мне нейкім незнаёмым. Я глядзеў на камоду ў куце і ня мог зразумець: яна тут заўсёды стаяла ці яны яе купілі, калі я ўжо вырас. Купілі і нічога мне не сказалі?

«Ну загадка!» – гучна сказаў Анцік, махнуўшы рукой, і ягоная сьвечка імгненна згасла. У пакоі адразу зрабілася яшчэ цямней – і мы неўпрыкмет прысунуліся бліжэй адно да аднога.

«Малайчына, – сказала Юля. – Хто ж дыхае на сьвечку ў такой цемнаце? Мог бы і памаўчаць, калі ня можаш сказаць штосьці разумнае».

Анцік гучна засоп, ён заўсёды так рабіў, калі пачуваўся пакрыўджаным і думаў, што б такога сказаць у адказ. Але цяпер нам было не да Анціка.

«Кабіне-етаві-іч!» – ціхенька паклікала Юля, узіраючыся ў цямрэчу калідора, і мы павярнуліся ўсьлед за ёй туды, але ніхто не адгукнуўся.

«Так ён цябе і пачуў», – помсьліва прамовіў Анцік.

І тут зусім блізка ад нас раптам нешта рыпнула. Нібы хтосьці хаваўся проста за адчыненымі дзьвярыма і толькі й чакаў, што мы яго паклічам. Мы скалануліся ад жаху. Нехта ззаду зьнянацку дакрануўся да маёй шыі – лёгка, халоднымі пальцамі… Я адчуў, як маё сэрца падскочыла, як мяч.

Фух. Фіранка. Вецер з адчыненай форткі ўзьняў яе край і кінуў у мой бок. Фіранка павольна апусьцілася, яе край зноў схаваўся за сталом, і я з палёгкай выдыхнуў.

«Там жа нікога няма, праўда? – сказаў Анцік, які стаяў побач са мной з заплюшчанымі вачыма. – Лявон, скажы, што мы адны ў кватэры!»

«Адны», – пачулі мы Юлін голас, і я вырашыў, што ня буду баяцца, што б ні здарылася. Усё ж я быў тут гаспадар. Хоць у хаце маёй было цяпер цёмна, як у труне.

«Зараз Кабінетавіч прыйдзе, і ўсё зробіцца добра. Падумаеш, у прыбіральню чалавек выйшаў на хвілінку», – сказала Юля, а сама ўзяла мяне за руку, каб не баяцца, і рука ў яе была ледзяная.

«Можа, ён выйшаў, калі мы пробкі правяраць хадзілі? – здагадаўся я. – Пайшоў нас шукаць. Зараз вернецца і…»

Мы ўсе разам павярнуліся да дзьвярэй, але ў кватэры цяпер была мёртвая цішыня. Нават супэрсучасная супэрбясшумная і супэрэканамічная лядоўня, якую нядаўна купілі бацькі, маўчала – хоць раней я чуў яе нават празь дзьве сьцяны. Зразумела чаму. Электрычнасьць жа вырубілася.

«А можа, ён затаіўся недзе і чакае? Гэты Кабінетавіч? Мы выйдзем, а ён як накінецца ў цемнаце?» – прашаптаў Анцік.

«Навошта гэта яму на нас кідацца?» – недаверліва спытала Юля.

«Ну, каб пажартаваць».

«Не, Кабінетавіч не такі чалавек, – сказаў я. – Ён жа раман піша. Адкуль яму ведаць, што такое жарты».

«Раман? – перапытаў Анцік. – А што гэта?»

«Ну, – сказаў я важна, хоць сам цьмяна сабе ўяўляў, што гэта такое. – Ну… Гэта такая вялікая кніга для дарослых. Вельмі тоўстая і сур’ёзная. Дзе апісваюцца розныя героі. І што яны думаюць».

«А пра што яны думаюць?» – не адчапляўся Анцік.

«Пра што захочуць, пра тое і думаюць, – раззлаваўся я. – Якая розьніца. Вырасьцеш, даведаешся».

«Ці спытаеш у Кабінетыча, – падтрымала мяне Юля. – Калі ён знойдзецца. Толькі наўрад ці ён захоча з табой размаўляць. Ты ж наймалодшы з нас, забыўся?»

Анцік зноў засоп. Мне раптам зрабілася яго шкада.

«Слухайце, – сказаў я. – Мне гэта не падабаецца. Мы так пасварымся хутка. І без усялякай прычыны. Такі дзень быў файны. І вось табе маеш. Вы заўважылі, як у нас настрой зьмяніўся? Усе нейкія злосныя зрабіліся…»

«Гэта таму што цёмна, – сказаў Анцік. – І есьці ўжо хочацца. Ты казаў, там на кухні семкі? Юля, ты такая сьмелая, можа, сходзіш хуценька?.. Туды і назад? А?»

«Давайце я бацькам патэлефаную, – вырашыў я. – Пацерпіш».

Мы выйшлі зь цёмнай спальні, я навобмацак знайшоў сярод падушак на канапе свой мабільны і набраў тату, але ён не адказваў. Тады я набраў маму, але і яна не падняла трубку. Напэўна, і праўда таньчаць там, на лецішчы. Уключылі музыку на ўсю катушку – вось і ня чуюць. Бацькі, называецца. Забаўляюцца сабе недзе за горадам, а пра сына і забыліся. Мой тэлефон, між іншым, амаль разрадзіўся, а электрычнасьці не было. Вось захочуць мне пазваніць, праверыць, як я тут маюся, ці жывы, ці дыхаю яшчэ, а ня змогуць. Можа, я тут у лужыне крыві даўно валяюся. Ці алергія пачалася. Хай тады свайму Кабінетавічу тэлефануюць. Таму самаму Кабінетавічу, які загадкава зьнік і ніхто ня ведае, дзе яго шукаць. Кінуў нас адных. А яшчэ дарослы чалавек. Раманіст. Ну окей. Хай тады бацькі кусаюць локці. Самі яго паклікалі. Я б і безь яго спакойна пераначаваў. Не маленькі.

Анцік і Юля, ледзь бачныя ў цемры, моўчкі сачылі за маімі спробамі дазваніцца. Я чуў, як яны напружана дыхаюць.

«Вам, мабыць, дахаты пара, – спахапіўся я, зірнуўшы на гадзіньнік свайго мабільнага. – Юль, твае бацькі, відаць, ужо хвалююцца. І твае, Анцік. Вас жа толькі да дзевяці адпусьцілі, а ўжо дзясятая гадзіна».

І зноў мой голас задрыжаў. Бо, шчыра кажучы, сёньня мне зусім не хацелася заставацца на ноч аднаму ў пустой і цёмнай кватэры. І нават калі б сьвятло ўключылі – хто захоча начаваць у адзіноце пасьля такіх дзіўных здарэньняў.

«Слухай, Лявон, – сказала Юля, нібы прачытаўшы мае думкі. – Я лічу, цябе нельга пакідаць тут аднаго. Зараз я сваім бацькам пазваню і скажу, што застануся ў цябе да раніцы».

Я з сумневам паглядзеў у той бок, дзе яна сядзела. Яе твару не было відаць, але я бачыў, як бялеюць у цемры зубы. Яна што, усьміхалася?

«Але бацькі цябе не адпусьцяць, я іх ведаю», – сказаў я і ўздыхнуў.

Рэч у тым, што Юліны бацькі верылі ў Бога. Божанька ўсё бачыць, расказала нам неяк Юля, і няясна было, яна сама так думае ці ёй трэба так думаць, каб бацькі на яе не сердавалі. Як гэта ўсё ж складана: жыць, верачы ў Бога. Калі ня можаш нікуды схавацца, нават на хвілінку. Вось мае бацькі, напрыклад, лічылі, што ў дзіцяці павінен быць свой пакой. А ў Юлі свайго пакоя не было. То бок ён быў, канечне, але які ж гэта свой пакой, калі з табой увесь час жыве Бог. Нібы старэйшы брат ці сястра. А яшчэ Бог чамусьці не любіў, калі Юля начавала ня дома. І хоць яна ніколі гэтага не рабіла, Бог усё роўна быў супраць.

Цікава, падумаў я: калі Бог і праўда існуе, ці бачыць ён у цемры? Што ён бачыць, калі ў кватэры выключаецца электрычнасьць? Ці бачыць ён нас? Я ўпотай пакалупаўся пальцам у носе, але Бог пакуль што прамаўчаў. Можа, не заўважыў проста. А можа, убачыў і запомніў. І паставіў птушку насупраць майго імя. Калі Юліных бацькоў паслухаць, неяк так ён і дзейнічае. Запамінае, хто чаго нарабіў – а потым бабах. У самы неспрыяльны момант.

«Я таксама пазваню і адпрашуся! – заявіў Анцік. – Тут такая таямніца, а я што, спаць мушу ісьці? Знайшлі дурнічку!»

«Ну, цябе ўжо дакладна не адпусьцяць, – сказаў я. – Цябе нават у лес з намі тады не адпусьцілі, памятаеш? Калі я руку зламаў».

«А, гэта калі Юлю міліцыя да ночы з сабакамі шукала? – сказаў Анцік. – Дык гэта яшчэ ў дзяцінстве было. Знайшоў што ўспомніць».

«Эх, цудоўны быў час, – сказала Юля. – Добра. Зараз я сваім пазваню. Штосьці прыдумаем».

Дзіва дзіўнае. Я б і не паверыў, калі б не сядзеў поруч. Юліны бацькі дазволілі ёй застацца ў мяне да раніцы! Юля і сама зьдзівілася, як лёгка яны пагадзіліся. «Такое адчуваньне было, што яны ўжо даўно сьпяць, – уздыхнула яна. – Нейкі сонны голас у таты… Нібы і не ягоны. А потым гэтыя людзі будуць казаць, што за мяне хвалююцца. Ага, як жа ж».

Вядома, яна ні слова не сказала сваім бацькам пра тое, што ў нашым доме няма сьвятла. Але хіба яна схлусіла? Не, пераконваў я сябе. Яна проста не сказала. А гэта зусім іншая рэч, чым схлусіць. Схлусіць – значыць сказаць няпраўду. А не сказаць няпраўду – значыць сказаць праўду. То бок Юля сказала ім праўду, што хоча застацца ў мяне пераначаваць, і не сказала ім няпраўду, што мяне пакінулі дома ў самоце, бо якая ж гэта самота, калі мяне пакінулі з Кабінетам Кабінетавічам. Натхнёны лягічнай хадой сваіх думак, я пакрысе супакоіўся і вырашыў узяць стырно ў свае рукі.

«Толькі не хлусі», – строга сказаў я Анціку перад тым, як ён сеў званіць.

«І не сапі ў трубку, – сказала Юля. – А то яны падумаюць, мы табе тут нож да горла прыставілі».

І вось мы селі бліжэй да Анціка і напружана сачылі, як ён набірае нумар.

«Усё добра, мам, – прасоп Анцік, прыціскаючы тэлефон да вуха. – Нармальна, ага. Паелі. Ага. Мам? А гэта праўда ты?»

Мы зьдзіўлена зірнулі на Анціка. Як можна пра такое пытацца ва ўласнай маці?

«А можна… – лісьліва сказаў Анцік. – Мам, а можна мне застацца ў Лявона? Да раніцы? Ура! Дабранач!»

Ён кінуў тэлефон на падушку.

«Гэтага проста ня можа быць», – сказаў я.

«Чаму?» – спытаў Анцік.

«Таму што я ведаю вашых бацькоў. Яны б ніколі не дазволілі вам начаваць у мяне. Нават калі б яны не былі супраць, сказалі б: паклічце спачатку да тэлефона кагосьці з дарослых».

«Але бачыш, Лявон, усё скончылася добра, – сказала Юля. – Мы з табой. Сьвятла няма, затое ёсьць загадка. Куды падзеўся Кабінет Кабінетавіч? Прапаную вярнуцца ў яго кабінет і ўсім разам добра падумаць!»

Па чарзе, стараючыся не азірацца, мы зноў прайшлі па цёмнай кватэры ў спальню маіх бацькоў. Ноўтбук на стале ўсё гэтак жа сьвяціўся ў змроку, а за акном гарэў ліхтар, але ён быў на іншым баку вуліцы, далёка ад нас. Далёка, як поўня, падумаў я. Хоць якая поўня ў такое надвор’е.

«Давайце адчынім акно, – сказаў я. – Гэта адзіны шлях, якім ён мог уцячы. Паглядзім, ці не засталося сьлядоў».

І хоць насамрэч сьмешна было ўяўляць Кабінетавіча, які лезе праз фортку, прасоўваючы ў такую вузкую адтуліну сваё даўгое цела, я ўзяўся за справу грунтоўна. Стаў на крэсла, дацягнуўся да верхняга шпінгалета, вольнай рукой адчыніў акно і вызірнуў вонкі, у дождж.

І тут мая сьвечка таксама згасла. Я палез па запалкі, але ў кішэні іх не было. Пэўне, згубіў на канапе, выпалі, ці што. Калі б не ноўтбук на стале, які асьвятляў твары Анціка і Юлі, і ня сьвечка ў Юліных руках, я б наогул ня бачыў, што адбываецца за маёй сьпінай, у маёй роднай кватэры. Дый перада мной была непраглядная ноч. Толькі самотны ліхтар у смузе – і ноч.

«Ну што там?» – хорам запыталіся Анцік і Юля.

«Нічога, – сказаў я. – Цемра».

На другім баку нашай вуліцы быў прыпынак, на якім спыняўся толькі адзін аўтобус, дый той хадзіў рэдка. Мала хто ім езьдзіў, бо маршрут у яго быў нейкі дзіўны. Тата шмат разоў казаў, што пара ўжо скасаваць такі непапулярны маршрут. На прыпынку цяпер не было нікога, і ходнік таксама быў пусты. Здавалася, з гораду ўсе сышлі кудысьці, а нас не папярэдзілі. Сышлі і распусьціліся ў тумане. Дарослыя, дзеці, жывёлы. Усе. Засталіся толькі мы трое, зачыненыя ў цёмнай кватэры, і гэты цьмяны ліхтар на вуліцы сярод дажджу.

Я зірнуў уніз, але не пабачыў нічога. Мы жылі на другім паверсе – і, стоячы на падваконьні, я ведаў, што там, у цёмнай прорве пада мной, чорная мокрая трава, засохлы кветнік і поўныя дажджавой вады місачкі для катоў, якіх карміла суседка зьнізу, ведаў, што там ляжаць недапалкі і сьмецьце, і што калі ісьці па вуліцы ўлева, дык прыйдзеш да крамы, а калі ўправа, дык да школы.

Але цяпер там была толькі цемра. Тая самая цемра, якой некалі баяліся першабытныя людзі – і таму прыдумалі агонь.

«Высакавата, – сказаў я. – Нават для Кабінетыча. Я б дакладна не рызыкнуў».

«Ня ведаю, як вы… – сказала Юля і села за стол. Цяпер сьвечка гарэла толькі ў яе, і яна пачувалася галоўнай. – А я ду-ужа хачу пачытаць, што ён там пісаў. Што там за раман такі».

«Ты што? – сказаў я, саскокваючы на падлогу. – Хіба можна чытаць чужое?»

«Можа, у ім разгадка? – сказала Юля. – Можа, Кабінетавіч там напісаў пра свае пляны. Куды ён падзеўся і дзе яго шукаць. І наогул, калі ён піша гэты свой раман, значыць, хоча, каб яго прачыталі. Інакш навошта яму наогул яго пісаць?»

Яна паставіла сьвечку на стол і зручней уладкавалася ў крэсьле. Мы з Анцікам сталі абапал яе і ўперыліся вачыма ў экран. Файл з раманам Кабінетыча доўга шукаць не давялося, ён там быў толькі адзін, проста на працоўным стале. І назва ў файла была такая, што не пераблытаеш:

раман. docx

Юля адчыніла файл, і мы не паверылі сваім вачам.

На экране было ўсяго толькі тры словы!

Усяго тры.

«Ну нічога сабе», – расчаравана сказала Юля.

«Вялі-ікая, то-оўстая кніга… – перадражніў мяне Анцік. – Ён што, цэлы вечар тут сядзеў, каб напісаць тры словы?»

«Адкуль мне ведаць, – сказаў я. – Можа, у яго не ішло. Ты і столькі не напішаш, калі цябе пасадзіць раман пісаць».

«Напішу! – сказаў Анцік. – Я табе такі раман за сэкунду напішу, нават большы, чым у Кабінетыча!»

«Мне вось што цікава… – сказаў я, бо і праўда ня мог дапяць, што адбываецца. – Усе прачыталі, што тут напісана?»

«Гэта не па-нашаму», – сказаў Анцік.

«І гэта не па-ангельску, – сказала Юля. – Нейкія незразумелыя літары».

«Вось! – сказаў я. – Гэта шыфр. Наш Кабінетыч пісаў шыфрам. А гэта значыць…»

«Гэта значыць, ён пісаў тут зусім не раман», – хутка прамовіла Юля. – Ён усіх падмануў.

«Не раман? А што тады?»

І тут у дзьверы пазванілі – рэзка і настойліва!

Я нават падумаць ня мог, што наш добры дзьвярны званок можа так жудасна гучаць. Нібы піла.

Юля ажно падскочыла ў крэсьле, а мы з Анцікам кінуліся ў розныя бакі.

Званок яшчэ раз разьдзёр цемру кватэры, а потым зрабілася ціха.

«Юля! Анцік!» – паклікаў я шэптам, седзячы за ложкам.

«Я тут», – азваўся Анцік аднекуль з-за камоды.

«А я тут», – ціха сказала Юля. Я падняў галаву і пабачыў, што яна ўсё гэтак жа сядзіць за сталом. Можна было падумаць, што ёй зусім ня страшна, але я бачыў, як яна ўчапілася ў падлакотнікі – быццам яе спрабавала выцягнуць адтуль нейкая невядомая сіла.

«Спужаліся? – шапнула Юля. – Я таксама».

«Дзіўна, – сказаў я. – Электрычнасьці няма, а званок працуе…»

«Як такое можа быць?» – усхліпнуў Анцік.

«Ты што, плачаш?»

«Я? Я ніколі ня плачу! Гэта проста соплі», – шмыгнуў носам Анцік, высунуўшыся з-за камоды.

«Можа, там на пляцоўцы Кабінет Кабінетавіч? – сказаў я. – Можа, ён ключы забыўся?»

«Давайце адчынім!» – узрадаваўся Анцік.

«Не, – сказала Юля. – Трэба спачатку схадзіць на разьведку. Толькі ціха!»

Яна спусьцілася на падлогу і стала на кукішкі. Я нехаця зрабіў тое самае, а потым і Анцік вылез са свайго ўкрыцьця. І мы папаўзьлі ў калідор, а адтуль да дзьвярэй.

«А чаму мы паўзем? – спытаў Анцік. – Маглі б проста…»

«А раптам нехта глядзіць у вокны? – сказала Юля. – Толькі і чакае, што мы сябе выдадзім».

«Хто?» – прашаптаў з жахам Анцік.

«Ты што, кніжак не чытаеш? – спыніўся я, павярнуўшы да яго галаву. – Можа, яны думаюць, што нікога няма дома. Ці што тут дарослыя. А калі даведаюцца, што тут дзеці…»

«Хто даведаецца? – ледзь не расплакаўся Анцік. – Хто? Лявон, скажы, хто?»

«Гэтага мы ня ведаем. Усё, маўчы».

Мы дапаўзьлі да дзьвярэй і прыслухаліся. Спачатку нічога не было чуваць, але калі маё сэрца трохі суцішылася, я зразумеў, што радавацца рана. Там, на пляцоўцы, нехта быў, нехта чакаў і дыхаў, стоячы проста перад дзьвярыма – і таксама прыслухоўваўся, спрабуючы нас пачуць.

«Можа, усё ж адчыніць? – прашаптаў Анцік. – Можа, гэта мае бацькі? Або Юліны?»

«Не, яны б пазванілі спачатку, – адказаў я таксама шэптам. – Давайце пачакаем, ён пастаіць і сыдзе».

Але той, хто стаяў за дзьвярыма, не сыходзіў. Замест гэтага ён яшчэ раз пазваніў – доўгім, пранізьлівым званком, ад якога ў мяне зноў закалацілася сэрца.

«Хто там?» – раптам сказаў Анцік сваім гучным голасам, якім ён славіўся на ўсю школу. Юля схапілася за галаву, але прамахнулася і трапіла мне ў нос. Я ўскрыкнуў ад болю – і, вядома, адразу выдаў сябе.

«Гэта ваша суседка, – радасна, нібы толькі і чакаў, прамовіў з пляцоўкі нечы тонкі голас. – У вас таксама сьвятла няма?»

«Няма», – сказаў я.

«Вось жа паскуднікі, – залапатаў тонкі голас. – Надакучылі ўжо сваімі аварыямі! За што мы толькі грошы плацім! А вы ня ведаеце, гэта ва ўсім раёне няма, ці толькі ў нашым доме?»

«Гэта падстанцыя», – сказаў я няўпэўнена. Я ня ведаў, што значыць «падстанцыя», але так казаў тата, калі ў доме здараліся гэткія адключэньні.

«Пакліч некага з дарослых, – сказаў голас. – Я б пазычыла ў вас сьвечку і запалкі, бо ў мяне яны скончыліся, а з маім зрокам хадзіць па цёмнай кватэры проста небясьпечна».

Усё гэта гучала, здаецца, цалкам пераканаўча, і я ўжо пацягнуўся да замка, каб павярнуць у ім ключ. Але ў апошні момант перадумаў. Бо ў гэтым тонкім голасе была нейкая незразумелая, злая радасьць і нецярплівасьць. Нібы тая, што была на пляцоўцы, сама і адключыла электрычнасьць.

«Ну адчыняй жа», – сказаў голас і ручка дзьвярэй раптам заторгалася проста ў мяне перад носам. Юля і Анцік ускочылі – іхныя твары былі вельмі блізка, і я бачыў, што яны круцяць вачыма, каб я ні ў якім разе не адчыняў.

«Мы ўжо сьпім», – сказаў я, ня ведаючы, што рабіць.

«Як жа сьпіце, калі ў вас сьвечка ў спальні гарыць», – сказаў голас.

«А адкуль вы ведаеце?» – спытала Юля.

«Інтуіцыя, – прамармытаў голас. – О, я чую, што вас там трое. Трое дзяцей і ніводнага дарослага?»

«Мама і тата сьпяць, – сказаў я. – Я ня буду іх будзіць».

«Бедныя дзеці, адны ў цёмнай кватэры, – сказаў голас і мне падалося, гэта было сказана з усьмешкай. – Страшна, напэўна, сядзець там у цемры? Адчыніце, я пасяджу з вамі, пакуль вы адны. Мы запалім сьвечкі і прыгатуем штосьці смачнае, напрыклад, маркоўны пірог. Зварым глінтвэйн і будзем расказваць страшныя гісторыі. І я буду гладзіць вас па галовах. А потым вы засьняце, а калі прачняцеся, на вуліцы будзе ўжо сонечна, і вы забудзеце ўсё, што адбылося. І кожны з вас вырасьце разумным і сьмелым, багатым і пасьпяховым… А потым вы ажэніцеся і ў вас будуць дзеткі… Калі, вядома, вы адчыніце мне зараз дзьверы і пусьціце пасядзець з вамі, і перастанеце ўпарціцца! Хіба вас гэтаму вучылі: кідаць блізкіх сваіх у бядзе?»

«Мы не адны, – сказала Юля. – У нас Кабінет Кабінетавіч сядзіць у кабінэце і піша раман. Вось зараз паклічам яго, і ён вам пакажа, як пужаць дзяцей».

«Ох, дзетачка мая, – адказаў голас. – Думаеш, калі б у вас дома былі дарослыя, яны б дазволілі вам стаяць каля дзьвярэй і размаўляць з суседзямі? Гэта зусім не дзіцячая справа».

«А чаму б вам не пазваніць у суседнюю кватэру? – спытаў я. – Там вам адчыняць і пазычаць сьвечку. А нас пакіньце ў спакоі, калі ласка. Я зараз у міліцыю пазваню».

«А ты няветлівы хлопец, – цяпер ужо злавесна сказаў голас. – У міліцыю… Ну пазвані, пазвані. Калі пасьпееш!»

І тут ручка дзьвярэй нібы ашалела, яна заторгалася, нібы жывая, яна рвалася і ляскала, яна вішчала і білася ў замку, быццам хацела скінуць яго зь сябе, як шкарлупіньне.

Мы кінуліся ў мой пакой і забіліся за канапу.

«Званю ў міліцыю! – прашаптаў я. – Пакуль ня позна!»

Я намацаў на канапе тэлефон і пачаў набіраць лічбы, але з жахам пабачыў, што апарат ужо зусім разрадзіўся.

«Можна адаслаць бацькам паведамленьне па інтэрнэце! – прашаптала Юля. – Ой, што гэта? Чуеце?»

Мы вызірнулі з-пад канапы. Недзе паблізу і праўда чуўся дзіўны грукат. У кватэры адбывалася штосьці незразумелае.

«У вас моцныя дзьверы? – спытаў Анцік. – Скажы, што яны жалезныя!»

«Жалезныя, – сказаў я. – Сталёвыя! Тата з мамай аддалі за іх пяцьсот баксаў».

«А мой тата кажа, што гэта глупства, ставіць жалезныя дзьверы, калі ў цябе няма чаго красьці».

«Як жа, няма, – сказала Юля. – А мы? Што гэта за гук?»

«Глядзіце!» – ускрыкнуў Анцік і паказаў на акно.

З таго боку шыбы раптам зьявілася лесьвіца. Дзьве палкі, якія, трасучыся, шукалі апору. Так, гэта была драўляная лесьвіца, якая ўперлася канцом проста ў гзымс, і хоць выглядала яна тут проста неверагодна, факт заставаўся фактам. Нехта прыставіў лесьвіцу да сьцяны нашага дома і рыхтаваўся забрацца да нас у акно!

Мы ўскочылі і кінуліся ў спальню маіх бацькоў. А там, не згаворваючыся, залезьлі ў першую ж шафу і зачынілі за сабой дзьверы. І як толькі мы гэта зрабілі, усім стала ясна, што гэта не найлепшае рашэньне. Але што рабіць, ніхто з нас ня ведаў. Пакуль мы размаўлялі з голасам, ноўтбук на стале нарэшце згас – і цяпер у спальні была непраглядная цемра.

«Вось бы Божанька, калі ён існуе, уключыў зараз сьвятло ў доме. Хаця б для таго, каб паглядзець, як мы маемся, – падумаў я. – Хаця б для таго, каб нас пакараць. Проста ўключы электрычнасьць – і ўсё скончыцца. Ты ж Бог, табе ж не патрэбная падзарадка!»

«Лявон, ты што там, молішся?» – прашаптала Юля, прыціснутая да мяне маміным футрам.

«Не, ты што», – сказаў я, а сам пачырванеў так, што, здавалася, гэта было відаць нават у змроку.

«А гучыць так, быццам молішся», – прашаптала Юля, узіраючыся ў шчылінку між дзьверак. Але што яна магла там пабачыць…

У шафе пахла вельмі прыемна. Тут вісела ня толькі маміна футра, тут былі яшчэ і паліто, і татавы пінжакі, і нават ягоны вясельны касьцюм – я пазнаў яго па шурпатай тканіне. Тут віселі маміны зімовыя сукенкі, якія яна ўжо зусім хутка зьбіралася даставаць, бо восень рабілася ўсё халаднейшая. Уся гэтая вопратка нагадала мне пра тое, што ў мяне ёсьць бацькі – я чамусьці верыў, што ўжо адной сваёй прысутнасьцю тут яны б разагналі ўсю цемень і ўсіх злых духаў, што невядома зь якой прычыны накінуліся на нашу кватэру. Але рэчы былі маўклівыя і ўсім сваім выглядам паказвалі, што нічым ня могуць нам дапамагчы. Яны нібы спалі – і цяпер незадаволена шаргаталі пра тое, што ў шафе і так мала месца, што мы прымушаем іх пацясьніцца і нічога добрага з гэтага не атрымаецца.

«Ой, – сказаў Анцік. – Я ня ведаю, што гэта, але яно вісіць у мяне перад носам і так смачна пахне».

«Усе сукенкі смачна пахнуць», – сказала Юля.

«Яно пахне чакалядай», – сказаў Анцік.

«Бедны хлопчык, – прашаптала Юля. – Ты ўжо звар’яцеў ад страху».

«Можа й так, – сказаў Анцік. – Але тут ёсьць ад чаго звар’яцець. Цэлы пакет цукерак».

«Ты трызьніш», – сказаў я.

«Я жую, – сказаў Анцік. – Хоць чакаляды наемся перад сьмерцю».

Сьмерцю? Дагэтуль я яшчэ ніколі ня думаў пра сьмерць. Яна была проста словам, якое мы чулі ледзьве ня кожны дзень, і гэтае слова вымаўлялі ўсе, хто нас акружаў: героі фільмаў і кніг, дзядзечкі і цётачкі ў тэлевізары і ў інтэрнэце, пэрсанажы кампутарных гульняў і настаўнікі гісторыі і беларускай літаратуры, мама і тата, і бабуля, і Юліны бацькі, якія верылі ў Бога. Абдымаючы маміна футра, я думаў пра тое, што, напэўна, калі-небудзь зразумею, што такое сьмерць. І пра тое, што Анцік, вось гэты мой малы сябрук Анцік, толькі што выпадкова адшукаў мамін стратэгічны запас чакаляды з сакрэтнай шафы.

«Давайце праверым, што там робіцца, – прапанаваў я. – Толькі ціха…»

Мы зь Юляй асьцярожна прачынілі дзьверы шафы – і ў вочы нам ударыў дым.

«Сьвечка! – крыкнуў я. – Дзе твая сьвечка, Юля?»

«Ня ведаю, – Юля зноў зачыніла шафу і прыціснула да сябе дзьверы. – Я ня ведаю. Я яе згубіла, калі мы ўцякалі…»

«Там пажар! – сказаў я. – І мы задыхнемся, разумееш?»

Усе трое мы вываліліся з шафы на падлогу, як падушкі. І пачулі, як за сьцяной нехта ходзіць. Я рвануў на сябе дзьверы пакоя і замкнуў іх на ключ.

«Юля! Анцік! Уцякаем!»

«Куды?»

Гэта быў адзіны пакой у нашай кватэры, які замыкаўся. Я некалькі разоў пытаўся ў мамы з татам, чаму менавіта іх спальня мусіць мець замок з ключом, але так і не дабіўся ўцямнага адказу. Але цяпер замок мог даць нам час, каб нешта прыдумаць.

У пакоі так моцна засьмярдзела дымам, што ў мяне з вачэй паліліся сьлёзы.

«У акно! – крыкнула Юля, заплаканая, быццам толькі што ўшчэнт прайгралася ў уна. – Гэта адзіны шлях!»

Я ўзьляцеў на стол, як птушка, без разьбегу. Бачыў бы мяне наш настаўнік фізкультуры! Я разнасьцежыў акно і з асалодай удыхнуў халоднае паветра. Зірнуў уніз і адчуў здрадніцкае трымценьне недзе ў жываце і ў пятках.

Высока, занадта высока! А Юля ўжо зьбірала з ложка падушкі, сьцягвала з раскладушкі ўсё, што там ляжала.

«Што стаіце? Цягніце? Футра з шафы, матрас, усё!»

Мы з Анцікам стаялі, як здранцьвелыя, і глядзелі на тое, як спрытна яна рухаецца. Нібы ў яе было дзесяць рук і восем ног. Што ні кажы, а ў жанчын нейкі прыродны талент упраўляцца з такімі рэчамі.

«Кідайце ўсё ў акно! – скамандавала Юля. – Ну!»

Мы сталі дапамагаць ёй, натыкаючыся ў цемры адзін на аднаго.

«А зараз скачам проста ўніз! – сказала Юля. – Я першая, вы за мной!»

І яна глыбока ўдыхнула і скочыла проста ў дождж.

«Я баюся!» – закрычаў Анцік, не выпускаючы з рук пакет з цукеркамі.

«І я», – прашаптаў я, схапіў яго за плечы і падштурхнуў да краю падваконьня. Гэтаксама некалі ў школе штурхалі мяне, калі мы скакалі з вышкі ў басэйне.

«Давай, Анцік!»

Ён азірнуўся, пасьлізнуўся на мокрым падваконьні і ўпаў у цемнату.

«Усё ў парадку, я яго злавіла ў футра», – пачуў я Юлін голас.

Я азірнуўся на спальню маіх бацькоў. Дым насоўваўся на мяне, але я ўжо не задыхаўся. Вогкае восеньскае паветра напаўняла мае лёгкія, нібы ветразі. А дзьверы спальні ўжо дрыжалі ад удараў – я бачыў, як скаланаецца ключ у замку. Я павярнуўся тварам да вуліцы. Ліхтар сьвяціў гэтаксама, як раней, быццам за апошнія паўгадзіны нічога не адбылося – цьмяна, загадкава і па-свойму прыцягальна. Нібы клікаў мяне, нібы падміргваў. Нібы дражніўся: ты ня зможаш, ты ня зможаш. Хіба табе не цікава, хто палюе на цябе ў тваёй уласнай кватэры? Хіба ты ня хочаш паглядзець ім у вочы? Хіба ня хочаш даведацца, як выглядаюць ПАЧВАРЫ?

Юля і Анцік бегалі ўнізе і махалі рукамі.

Я заплюшчыў вочы.

І скочыў.

Мне здавалася, я буду ляцець уніз вечна.

Але не прайшло і сэкунды, як я бухнуўся на цэлую гару падушак і коўдраў. Праўда, у калене нешта шчоўкнула, але я адразу ж ускочыў на ногі.

«Бяжым!» – крыкнула Юля і кінулася праз пустую вуліцу. Мы за ёй.

«Асьцярожна, там аўтобус!» – залямантаваў я.

Ён і праўда паволі выехаў з-за павароту, утульна асьветлены знутры, нібы плывучы дом, што блукае ў тумане, шукаючы гаспадароў. Але гэта быў ня дом, гэта быў звычайны гарадзкі аўтобус – і мне на імгненьне здалося, што Юля трапіць проста яму пад колы. Аднак яна скочыла на прыпынак перад самай аўтобуснай пысай і пляснулася абедзьвюма нагамі ў лужыну.

Аўтобус спыніўся і адчыніў дзьверы.

«Едзем!» – крыкнуў я, заскокваючы ўсярэдзіну. Юля і Анцік заскочылі ўсьлед за мной. Дзьверы зачыніліся, і аўтобус паплыў наперад па нашай вуліцы, разганяючы фарамі туман і цемру.

«Я ведаю, як ён едзе, – сказаў я, задыхаючыся. – Мы выйдзем праз пару прыпынкаў і перасядзем на трамвай, які едзе да маёй бабулі. Бабуля прыдумае, што рабіць!»

«Але мы зь Юляй маглі б зараз проста пабегчы дамоў! – сказаў Анцік. – І ўсё б скончылася. І ў мяне зуб баліць».

«Ты, Анцік, можаш выйсьці на наступным прыпынку, – сказала Юля. – І пайсьці да мамачкі. Але я застануся зь Лявонам. Сяброў не кідаюць у пустым аўтобусе, бяз курткі і ў тапачках. Невядома, ці ходзяць яшчэ трамваі. Ужо позна! А грошай на таксі ў нас няма».

«Ды я проста так сказаў, – зьбянтэжыўся Анцік. – Вядома, я з вамі».

Аўтобус між тым разганяўся ўсё хутчэй.

Разьдзел трэці

У гэтым аўтобусе мы былі адзіныя пасажыры, таму маглі сесьці, дзе нам захочацца. Пасьля ўсяго, што мы перажылі падчас уцёкаў, мне любое сядзеньне падавалася зручным. Цемра, таямніцы, званок, голас на пляцоўцы, шафа, дым, пажар… Я вельмі спадзяваўся, што ў кватэры спрацуе апавяшчальнік і пажарнікі прыедуць хутчэй, чым наш дом ператворыцца ў кучу попелу.

Ці мог я ўявіць, калі мама цалавала мяне ў лоб на парозе нашай кватэры, што гэты восеньскі вечар будзе поўны такіх прыгодаў?

Аўтобус выехаў на шырокую вуліцу, тут наш раён канчаўся. Я адчуў стому, таму ўладкаваўся каля акна, выцягнуў ногі і прыплюшчыў вочы. Юля села сьпераду каля мяне, а вось Анцік усё бегаў па салёне, як ненармальны, і ніяк ня мог супакоіцца. Ён прысаджваўся то тут, то там, і зноў ускокваў, нібы ўпершыню ехаў у грамадзкім транспарце.

Назіраючы за ім, я падумаў, які ж ён яшчэ малы. На цэлы год за мяне малодшы! Я ўжо і ня памятаў, як мы зь ім пасябравалі. Цікава ўсё-ткі, разважаў я, адкуль у нас бяруцца сябры. І каго можна лічыць сапраўдным сябрам, а каго не. Напэўна, толькі ўначы ў пустой кватэры без электрычнасьці і без дарослых чалавеку робіцца ясна, з кім ён сябруе напраўду, а з кім проста выпадкова апынуўся побач.

«Спаць хочацца, – сказала Юля. – Але нельга. Ты сочыш, калі нам выходзіць?»

«Так, – сказаў я. – Яшчэ пару прыпынкаў. А мне вось хочацца ня спаць, а есьці. Анцік, дзе твой пакет з цукеркамі?»

«Якімі цукеркамі?» – спытаў Анцік, прабягаючы міма.

«Маімі цукеркамі, – сказаў я. – Тымі, якія ты знайшоў у мамінай сакрэтнай шафе».

«А, гэтымі, – сказаў Анцік. – Я думаў, гэта цукеркі тваёй мамы».

Мне зрабілася няёмка. Бо Анцік захапіў з сабой пакет, які ня толькі яму, а нават і мне насамрэч не належаў. Я ніколі б ня стаў залазіць у бацькоўскую шафу, каб скрасьці адтуль цукеркі. Дый проста так ня стаў бы залазіць. А што ў выніку? Мы іх усё-ткі скралі!

«Ну і што, што маміны? – сказала Юля Анціку. – Ты ж разумееш, што ўзяў чужое?»

«Гэта быў гэты… як яго… форс-мажор! – сказаў Анцік. – Калі б Лявонава мама ведала, што адбылося, яна сама б аддала іх нам. На месцы тваіх бацькоў я б засыпаў нас усімі цукеркамі сьвету, толькі б мы засталіся жывыя!»

Мне зрабілася непрыемна. Так бывала кожны раз, калі іншыя людзі пачыналі абмяркоўваць маіх бацькоў. Мне падабалася быць разам з Анцікам і Юляй, я быў ім удзячны, што яны са мной – але сябры гэта сябры, а бацькі – гэта нешта такое тваё… Самае тваё на сьвеце. Такое, пра што ня вельмі хочацца размаўляць зь іншымі. Бацькі – яны як твая таямніца. А Анцік і Юля гаварылі пра іх так, быццам самі былі іхнымі дзецьмі.

«Ды вось, трымай свае цукеркі, на здароўе, – сказаў Анцік, кінуўшы позірк на мой засмучаны твар. – Я вам зь Юляй пакінуў парачку».

«Парачку? – я раскрыў пакет і засунуў туды руку. – Іх і праўда ўсяго дзьве. І ніводнай чакаляднай!»

«Можа, толькі дзякуючы такой дозе кафэіну я дагэтуль трымаюся на нагах…» – задуменна сказаў Анцік.

«Якога яшчэ кафэіну?»

«Нават малыя дзеці ведаюць, што ў чакалядзе ёсьць кафэін, – горда сказаў Анцік. – Гэта такое рэчыва, ад яго чалавек робіцца бадзёры і можа скакаць з другога паверху. І не баіцца супэрхуткасьці. Слухайце, а нам пашанцавала з кіроўцам! Заўважылі, як ён гоніць?! Як ракета!»

Сапраўды, аўтобус гнаў наперад штомоцы. Было адчуваньне, што ён ня едзе, а ляціць нізка над зямлёю, як вялікая птушка. Мне нават падалося, што ён пару разоў праехаў на чырвонае сьвятло, але ў цемнаце навокал сьвяціла столькі розных агнёў, я мог і памыліцца. Мы зь Юляй зірнулі ў бок кабіны кіроўцы, нам было відаць ягоную патыліцу, руку, якая ўпэўнена ляжала на стырне, і цень ягонага твару ў люстэрку наверсе. Здаецца, усё было ў парадку, але…

«Не разумею, – сказаў я. – Здаецца, мы праехалі наш прыпынак».

Праехалі – гэта было слаба сказана. Мы праляцелі яго, нібы страла, і цяпер несьліся па праспэкце наперад так, быццам за намі гналася міліцыя.

«Ён што, звар’яцеў? – сказаў я з трывогай. – Мы так урэжамся зараз у кагосьці, ці пешахода саб’ем».

Рэдкія мінакі пад парасонамі, якія мірна пераходзілі вуліцу, у жаху кідаліся ў бакі, калі перад імі раптам вырастаў наш аўтобус. Узьнімаючы з абодвух бакоў вялізныя хвалі вады і заліваючы ходнік і легкавікі, што апыналіся зь ім па суседзтве, ён рухаўся па горадзе, як ракета.

«Чорт!» – крыкнуў Анцік.

«Не кажы так, Божанька ўсё чуе!» – пакруціла галавой Юля.

«Мы зараз узьляцім!» – махнуў рукой Анцік, бо матор роў усё больш аглушальна. І я быў зь ім згодны: аўтобус так падкідвала, што мы і праўда маглі ў любы момант паляцець да аблокаў.

Недзе ў нас пад нагамі пачуўся раптам рэзкі скрыгат. Юля ўчапілася ў поручань, я таксама схапіўся за яго і ўціснуўся ў сядзеньне, а Анцік паваліўся нам пад ногі, бо аўтобус на поўным хаду зрабіў паварот, рыкнуў і рвануўся на ўсёй хуткасьці на зусім іншую вуліцу. Я ўжо даўно не разумеў, дзе мы, аўтобус ехаў па зусім незнаёмым маршруце і не зьбіраўся спыняцца.

«Ну, цяпер нам дакладна трэба выходзіць, – сказаў я, у роспачы гледзячы ў бок кабіны. – Давайце станем усе разам каля дзьвярэй, можа, ён думае, што мы едзем да канцавой».

Але кіроўца і не падумаў спыняцца, ні на наступным прыпынку, ні на іншым. З ровам і скрыгатам на поўнай хуткасьці ён прамінуў апошнюю станцыю мэтро – я толькі і пасьпеў што прачытаць яе назву. А потым, зларадна міргануўшы фарамі, пагнаў некуды ў цемень, туды, дзе не было ліхтароў. І вось за вокнамі ўжо віднеліся толькі палі і цёмныя абрысы катэджаў. Горад застаўся за нашымі сьпінамі, і мы зусім ня ведалі, што нам рабіць.

«Што адбываецца? – крыкнуў я. – Кіроўца! Ён там што, заснуў?»

«Думаю, што ўсё значна горш!» – крыкнула ў адказ Юля. Чапляючыся за поручні, яна кінулася да кабіны кіроўцы. Я пайшоў за ёй, разумеючы, што нашы прыгоды яшчэ зусім ня скончыліся.

У кабіне было цёмна. Трапіць мы ў яе ніяк не маглі, бо ў аўтобусах, што езьдзяць у нашым горадзе, кіроўца сядзіць за празрыстай перагародкай. Але ў перагародцы было акенца, у якое пасажыры перадаюць манэткі, каб купіць білеты. Ды што я вам расказваю, што вы, у аўтобусах ня езьдзілі? Хоць наўрад ці вам некалі даводзілася езьдзіць у такіх аўтобусах, якія гоняць, нібы з ланцуга сарваўшыся, зусім не туды, куды мусяць.

Празь перагародку мы зь Юляй бачылі, як кіроўца ўзіраецца ў цемру перад сабой. Цемру, якую разразалі надвое жоўтыя палосы сьвятла аўтобусных фараў. Кіроўца не зьвяртаў на нас ніякай увагі. Здавалася, ён наогул не варушыўся.

«Гэй! – закрычалі мы і загрукалі ў плястыкавую перагародку. – Спыніцеся! Прачніцеся! Гэй!»

Кіроўца нават не павярнуў галаву ў наш бок. Нібы ён выконваў нейкае заданьне і не зьбіраўся парушаць загад. Ён выглядаў так вусьцішна ў сваёй нерухомай паставе, што мне падалося, за стырном нашага аўтобуса сядзіць мярцьвяк.

Што, калі гэта быў зусім не аўтобус? А «лятучы галяндзец», пра які я чытаў? Сучасны карабель мёртвых?

І тады Юля прасунула руку ў акенца і ўхапілася за рукаў кіроўцы.

Вось жа адважная! Я б лепш засунуў руку ў пашчу тыгра, чым у гэтае акенца, ды яшчэ ў такі момант!

«Гэй! – крыкнула Юля, торгаючы кіроўцу за рукаў. – Ты што, звар’яцеў? Выпусьці нас адсюль!»

Яна пацягнула рукаў на сябе – і здарылася нешта жудаснае! Кіроўца паваліўся ў наш бок, так лёгка, як быццам ён быў проста лялькай, апранутай ва ўніформу!

Юля зараз жа схавала руку і завішчала.

«У яго мяккая рука! Мяккая рука!»

Здранцьвелыя, мы глядзелі, як кіроўца валіцца са свайго сядзеньня ўніз, на падлогу кабіны.

Цяпер за стырном не было нікога.

Аўтобус ляцеў наперад – і ім ніхто не кіраваў!

І тады я таксама закрычаў. А за мной і Анцік, які стаяў за нашымі сьпінамі.

«Гэта ўсё ты, Лявон! Ты пасадзіў нас у гэты чортаў аўтобус!» – румзаючы, лямантаваў Анцік.

І тады Юля замоўкла.

«Што ты сказаў?» – спытала яна.

«А што, няпраўда? Хто нам сказаў садзіцца ў аўтобус? Лявон! – заявіў Анцік, выціраючы сьлёзы. – Мы паедзем да маёй бабу-улі, яна прыду-умае…»

Перадражніваючы мяне, ён крыўляўся, а сьлёзы не пераставалі цячы зь ягоных зусім дзіцячых вачэй.

«Што, ня так?»

«Ты зноў успомніў чорта! – строга сказала Юля. – Так нельга. Чорт і так ужо даўно з намі! Вось ён, відаць, радуецца, калі мы яго клічам!»

«Тады пакліч свайго божаньку! – крыкнуў ёй Анцік. – Хай ён нам дапаможа! Што маўчыш?»

«Трэба нешта рабіць, а не крычаць і румзаць», – сказала Юля.

«Давайце станем каля вокнаў і будзем махаць рукамі, – прапанаваў я. – Можа, нас заўважаць і зразумеюць, што мы трапілі ў бяду! І прыдумаюць, як спыніць гэты вар’яцкі аўтобус!»

Мы кінуліся да вокнаў і пачалі грукаць у іх і крычаць, хто як мог. Бо аўтобус якраз пралятаў па вуліцы нейкай ці то вёскі, ці то маленькага гарадка. Абапал вуліцы стаялі невялікія дамы, абнесеныя платамі, дзе-нідзе ў дамах гарэла сьвятло, а на ўзбочынах нават стаялі ліхтары, асьвятляючы самотных людзей, што сьпяшаліся дахаты ў насунутых на галовы капюшонах.

На сэкунду мне падалося, што ў акне аднаго з дамоў была відаць вялікая кампанія дарослых, якія сядзелі каля каміна з келіхамі ў руках, і ў адной жанчыны на каленях ляжаў сабака. А яшчэ мне падалося, усяго толькі на нейкае імгненьне, што сярод тых дарослых у ярка асьветленым акне я разгледзеў сваіх маму і тату. І ў мамы на плячах быў пухнаты плед, а ў таты на каленях талерка, поўная гарачых закусак.

Але той дом зь ярка асьветленым акном мільгануў і зьнік. Аўтобус праляцеў праз гарадок, нібы мэтэор, і зноў выскачыў на цёмную шашу. Мы бачылі толькі дарожныя знакі, што сьвяціліся ў змроку, цёмны край блізкага лесу і бясконцыя чорныя прасьцірадлы начных палёў.

«Так, – сказала Юля. – Я палезу ў кабіну і пастараюся зрабіць так, каб мы затармазілі! А вы трымайце мяне за ногі!»

«Ты што! Ты туды галаву не прасунеш!» – сказаў я.

Юля адмахнулася. Вось жа ўпартая. Яна стала на сядзеньне і пастаралася прасунуць галаву ў акенца кабіны. Спачатку ў яе нічога не выходзіла, але Юля напружылася – і, падраўшы сабе вуха, усё ж апынулася ў кабіне. Праўда, толькі галавой.

«Цяпер руку!» – пачулі мы яе голас.

«Трэба было спачатку руку, а потым галаву, дурніца!» – пакруціў пальцам каля скроні Анцік.

«Які ты разумны! – накінуўся я на яго. – Можа, лепш цябе туды засунем? Ты дакладна пралезеш!»

«Шкада, што нельга адшпіліць сабе руку, – пачулі мы прыдушаны Юлін голас. – Калі-небудзь вучоныя прыдумаюць, як можна разьбіраць сябе на часткі! Так, каб потым зноў сабраць!»

«Трэба проста разьбіць перагародку! – сказаў я. – Памятаеце, у кожным аўтобусе ёсьць надпіс: дастаць малаток, выціснуць шкло?»

«Тады цягніце мяне назад!» – сказала Юля.

Мы схапілі яе за ногі і пацягнулі.

«Хто так цягне? – зараўла Юля. – Хлопчыкі! Дзе ваша пяшчота!»

Але было ўжо занадта позна.

Бо ў гэты самы момант аўтобус завіхляў на горцы, выскачыў на мост, пад якім цямнела рака, і ўрэзаўся з усёй моцы ў агароджу.

Толькі што перад намі была прамая дарога ў промнях фараў, а цяпер іх сьвятло выхапіла зь цемры толькі кавалак неба, якое імкліва сыходзіла некуды ўверх.

Аўтобус зьнёс агароджу на поўным хаду, лёгка, нібы адной пстрычкай.

І паляцеў над прорвай, проста ў раку.

Калісьці я чытаў пра мужчыну, які быў чэмпіёнам у плаваньні і аднойчы ўратаваў цэлы тралейбус людзей, што выпадкова ўпаў з моста. Гэты мужчына пабачыў, што тралейбус тоне, кінуўся ў ваду і даставаў людзей аднаго за адным, пакуль не ўратаваў усіх. Была зіма, гэты чэмпіён захварэў на запаленьне лёгкіх і нырак, і потым памёр. Я часта бачыў у сьне тую страшную карціну, я сам уяўляў сябе ў тым тралейбусе, які ідзе на дно і я ніяк не магу зь яго выбрацца. Якім жа шчасьцем было прачынацца ў цёплым ложку, у сваім пакоі! Потым жахлівы сон перастаў мне сьніцца. А цяпер, у аўтобусе, які нібы завіс на сэкунду над безданьню, каб назаўсёды пайсьці пад ваду разам з намі, я зноў успомніў тую гісторыю – і карцінка тралейбуса, які тоне ў рацэ, зноў зьявілася перад вачыма.

Толькі вось наўрад ці ў такі час, далёка ад гораду, на беразе ракі знойдзецца чэмпіён у плаваньні, які нас уратуе.

На імгненьне зрабілася ціха…

А тады вакол нас пачуўся такі шум, ад якога закладвала вушы!

Гэта аўтобус, у які мы трапілі, нібы ў пастку, з усяго размаху пляснуўся ў раку!

Мы закрычалі ўсе трое, адначасова, ды так, быццам хацелі сваім крыкам выбіць шыбы ў вокнах, за якімі цяпер была цёмная, халодная вада.

Аўтобус паволі паплыў – і мы пачулі, як вада пачынае пранікаць у салён.

Мы схапіліся за рукі, усе трое.

«Я хачу дамоў! – крыкнуў Анцік. – Лявон, скажы, што мы сьпім!»

«Мы ня сьпім», – сказаў я вінавата. Бо гэта і праўда я, менавіта я і ніхто апрача мяне, быў тым чалавекам, які сказаў усім садзіцца ў гэты жудасны аўтобус.

«Спакойна, – сказала Юля. – Мы ўсе ўмеем плаваць, праўда?»

«Я ўмею», – сказаў я.

«І я», – сказала Юля.

«А я не!» – заплакаў Анцік.

«Ты ж хадзіў у гурток плаваньня! – зьдзівіўся я. – Ты ж выхваляўся нам, што ўмееш і брасам, і кролем!»

«Я кінуў, – усхліпнуў Анцік. – Раз схадзіў і кінуў».

«Дык ты хлусіў? – жахнулася Юля. – А мы табе зайздросьцілі!»

«Мы былі дурні», – сказаў я.

«Усё роўна, – сказала Юля. – Мы можам забрацца на дах аўтобуса, саскочыць у ваду і даплыць да берага. А Анціка пацягнуць за сабой. Ну, ці даць яму штосьці, што дапаможа трымацца на вадзе».

«Толькі хутчэй, – прамармытаў Анцік. – Бачыце, вады ўжо амаль па калена!»

«А як жа кіроўца?» – сказаў я.

«Ты яшчэ не зразумеў? – зьдзівілася Юля. – Гэта была лялька!»

Я ўскочыў на сядзеньне і пацягнуўся да люка над галавой, каб адчыніць яго і вылезьці на дах. Але ніяк ня мог дацягнуцца. Я быў самы высокі ў нашай кумпаніі, і ўсё ж мне не хапала росту. «Давай ты сядзеш мне на шыю!» – крыкнуў я Юлі і нахіліўся, каб яна магла на мяне залезьці.

«Хутчэй! – падганяў нас Анцік. – Вада ліецца з усіх дзірак!»

Я і сам адчуваў, што мы тонем.

І тут здарылася нешта неверагоднае.

Нібы нехта падставіў пад бруха нашага аўтобуса сваю шырокую, роўную сьпіну. Падставіў і прыўзьняў – так, што вады вакол нас адразу паменела.

«Можа, мы селі на мель? – з надзеяй спытаў я. – Можа, гэта зусім неглыбокая рэчка?»

«Але мы плывем, – сказала Юля. – Адчуваеце? Вада нясе нас наперад. Калі б мы селі на мель, мы б ня рухаліся!»

«Ура! – крыкнуў Анцік. – Ня ведаю, хто там пад намі, але я зь ім сябрую!»

Мы прыпалі да вокнаў. За імі быў толькі туман, туман, ноч і вада, у якую няспынна сыпаліся дажджавыя кроплі. Мы плылі па рацэ, нібы на караблі – і цяпер у гэтым было нават штосьці прыгожае.

«Цікава, куды вядзе гэтая рака? – спытаў Анцік. – Лявон, у цябе ж дзесяць па геаграфіі. Ты ж усе беларускія рэчкі на памяць знаеш!»

«Ну, ня ўсе… – сказаў я. – У Беларусі ведаеш колькі рэкаў?»

«Колькі?»

«Дваццаць тысяч! – адказаў я з гонарам. – І дзесяць тысяч азёраў!»

«Адкуль ты ведаеш?» – з павагай паглядзела на мяне Юля.

«Ведаю», – ухіліўся я ад адказу. Хоць тлумачылася ўсё проста. Нядаўна мне давялося рыхтаваць спавешчаньне ў школе, і я грунтоўна праштудыраваў артыкул у Вікіпэдыі.

«Дваццаць тысяч, – уздыхнуў уражаны Анцік. – Ня можа быць!»

«Можа», – сказаў я.

«Як жа нас знойдуць? А калі гэтая рэчка ўпадае ў іншую рэчку, а тая ў іншую, а тая ў Чорнае мора? Значыць, нас могуць знайсьці ў Міжземным?» – задумалася Юля.

«Не, нам трэба выбрацца адсюль і вярнуцца ў Менск», – цьвёрда сказаў я.

Вакол нас ціха плёскалася вада.

«Значыць, мы не патонем?» – спытаў Анцік.

«Пакуль што не… – сказаў я, з трывогай узіраючыся ў акно. – Нешта нясе нас наперад. Нібы на сьпіне. Можа, плынь ракі, а можа…»

«Што можа?»

«Столькі ўсяго адбылося, што ўжо і ня ведаеш, ці ёсьць ва ўсяго гэтага тлумачэньне…» – сказаў я і пазяхнуў.

«Спаць хочацца», – замахаў рукой у сябе перад носам Анцік, нібы адганяў нейкіх сонных мух.

«Нельга», – прамармытаў я. – «Скажы, Юля?»

Але Юля ўжо й сама задрамала пад ціхі плёскат вады і шум дажджу. Я хацеў яе пабудзіць, але паваліўся носам на яе плячо і таксама заплюшчыў вочы.

Разьдзел чацьверты

Я прачнуўся ад холаду і, не расплюшчваючы вачэй, пачаў намацваць рукамі коўдру. Мне абавязкова трэба было дасьніць свой сон, бо ў гэтым сьне я кіраваў машынай – сапраўднай машынай, чорным легкавіком, які імчаў па вуліцы і слухаўся кожнага майго руху. Як жа гэта было файна! Я толькі што прыехаў на вуліцу, дзе ўсе мяне ведалі, і я ўжо адчуваў, як яны зараз пабачаць мяне за стырном прыўкраснага аўто, а я прытармажу і апушчу акно, і тады…

Што тады?

Замест цёплай коўдры я намацаў нешта мокрае і халоднае. Побач пачулася ціхае ўсхліпваньне. Я ўжо нічога не разумеў. Хто гэта мог румзаць у маім пакоі? У нас дома такое было не прынята. Я прыбраў руку і нарэшце адплюшчыў вочы.

Перада мной сядзеў Анцік і глядзеў проста мне ў твар, а зь ягоных вачэй ліліся сьлёзы. І сядзелі мы зусім не ў маім пакоі, а ў пустым, сырым і халодным аўтобусе, і ў Анціка з рота ішла пара, а за вокнамі быў толькі непраглядны белы туман.

«Ты што?» – ускочыў я і раззлавана замахаў на Анціка здранцьвелымі рукамі, бо на імгненьне мне падалося, што гэта ўсё ягоныя жарцікі.

«Я хачу дахаты!» – крыкнуў Анцік сваім знакамітым басам і зноў зарумзаў.

І тады я адразу ўспомніў, у што мы ўляпаліся. Успомніў, выцер рукі аб прамерзлае сядзеньне і адвярнуўся, бо зусім ня ведаў, што нам цяпер рабіць.

Вы калі-небудзь прачыналіся ў аўтобусе? Зусім адны ў халодным аўтобусе, у якім ратаваліся ўначы ад нейкай містычнай сілы, аўтобусе, які ледзь не патануў у рацэ і кіроўца якога аказаўся лялькай? У аўтобусе, што захрас невядома дзе ў лесе, сярод туману? Калі так, дык вы можаце ўявіць сабе, што я адчуваў у той момант. Але чамусьці мне здаецца, што вам ніколі не даводзілася прачынацца ў гэткіх вясёлых абставінах. Ну, цалкам магчыма, усё яшчэ наперадзе, скажу я вам. Ніколі не загадвайце на будучыню, што з вамі можа здарыцца. А што да Анціка, дык я, вядома ж, паспрабаваў яго супакоіць:

«Я таксама хачу дахаты, Анцік! Як і ты. Мы выберамся. Пабачыш. Чэснае слова!»

«Я хачу есьці!»

«Я таксама, – сказаў я. – Давай пашукаем штосьці».

«Я хачу ў туалет!»

«Рабі пад сядзеньне, – сьмела прапанаваў я. – Я адвярнуся. Толькі не пад маё, калі ласка!»

«Я хачу дамоў!»

«Мы блізка ад гораду, – сказаў я так упэўнена, як толькі мог. – Мы ж не ў пустыні Калахары. Да вечара вернемся! Знойдзем людзей і… А дзе Юля?»

«Я ня ведаю! – зноў зарумзаў Анцік. – Можа, яе ў сьне скралі?»

«Хто? – я ўжо быў не на жарт устрывожаны. – Дзьверы ж зачыненыя!»

«Хто? – Анцік паглядзеў на мяне і раптам сьцішыў голас. – Той, хто прывёз нас сюды…»

Я паглядзеў у бок кабіны кіроўцы. Там не было нікога – але набліжацца да кабіны мне зусім не хацелася. Трэба было знайсьці Юлю. Я асьцярожна прайшоўся ўздоўж сядзеньняў, у самы канец, потым вярнуўся, паглядзеў сьпераду, набраўся адвагі і ўсё ж зазірнуў у кабіну… Юлі нідзе не было.

«Глядзі! Люк! – сказаў Анцік, паказваючы пальцам угару. – Ён адчынены!»

І праўда. Проста над намі быў люк, празь які мы бачылі адно белую сьцяну туману. Гэты туман пачаў ужо запаўзаць у аўтобус – бялявае воблачка вісела над поручнямі, і я, ускочыўшы на сядзеньне, адагнаў яго рукой. Але воблачка не расьсеялася, яно быццам учапілася за маю руку і цяпер павісла на ёй, і мне давялося зрабіць некалькі рэзкіх узмахаў, каб яно адплыло на сваё месца. Відаць, Юля здолела залезьці сюды сама, па поручнях, і выбрацца вонкі, на дах. А калі змагла Юля, трэба было пастарацца і нам.

Я паставіў Анціка на сядзеньне, залез яму на плечы і, трымаючыся за поручань, падцягнуўся да адчыненага люка і высунуў галаву.

Мая галава апынулася ў такім густым тумане, што я папросту асьлеп. Нібы я засунуў галаву ў птушынае малако. Анцік нешта крычаў мне зьнізу, але я ня чуў. Туман ахутаў маю галаву, быццам шапка. Але мінула мо якая хвіліна, і я звыкся – і мне нават падалося, што ў гэтым ёсьць нешта прыемнае. Туман надаў мне бадзёрасьці, і я паднатужыўся і вылез на дах. Я быў на свабодзе – і гэта адразу ўзьняла настрой. Выцягнуць з аўтобуса Анціка аказалася не такой лёгкай справай. Але вось мы ўжо абодва стаялі на даху і ўдыхалі пах ранішняга лесу. Лес быў зусім блізка, лес цямнеў між туману – дрэвы, як нейкія волаты ў чорнай форме, абступілі наш аўтобус і чакалі, што мы будзем рабіць далей.

Мы пераглянуліся і асьцярожна палезьлі ўніз. Саскочылі на зямлю і толькі тады выдыхнулі.

«Юля! – крыкнуў я. – Юля!»

«Юля-а-а!» – залямантаваў Анцік такім голасам, нібы яму рвалі зубы без замарозкі.

«Добрай раніцы, – пачулі мы зусім блізка яе насьмешлівы голас. – Ня трэба так крычаць. Вы яе напужалі».

Мы з Анцікам кінуліся на яе голас, проста ў гушчу туману – і не паверылі сваім вачам. Варта нам было зрабіць крокаў дзесяць – як мы выйшлі з нашага туманнага палону на бераг ракі, а там…

Над ракой туману не было. Толькі шызая празрыстая смуга і шэрае неба. Смуга, неба і цішыня. Непралазны туман клубіўся абапал ракі, як дзьве белыя сьцяны, але на берагах, што на гэтым, што на тым, было чыста. Юля сядзела на кукішках каля самай вады і глядзела на яе так уважліва, быццам рыбу ў ёй лавіла. Мне нават падалося, што мы неяк не ў пару тут зьявіліся. Перашкодзілі мы ёй, ці што?

«Не хацела вас будзіць, – сказала Юля. – Але калі вы ўжо ўсталі, не крычыце, ня румзайце і паводзьцеся прыстойна».

«Гэта яшчэ чаму? – засоп Анцік. – Калі я крычу ці румзаю, мне, напрыклад, робіцца лягчэй».

«Напрыклад… – перадражніла яго Юля. – Слухайце, вы можаце трошкі памаўчаць?»

«Хопіць крыўляцца, Юля, – сказаў я. – І гаварыць загадкамі. Каго мы можам тут напужаць?»

«Яе, – сказала Юля і паказала пальцам на ваду. – Рэчку».

Мы з Анцікам падышлі да вады і ўтаропіліся на яе, як два дурні. Вада была цёмная, брудная, дна не відаць, каля берага ляжала, падрыгваючы зеленаватая пена. Я хацеў зачарпнуць трохі, каб умыцца, але не наважыўся. Пабаяўся: раптам на твары балячкі зьявяцца. Ці наогул скура зьлезе. Нахіліўся над вадой, каб паглядзець на свой твар – але вада задрыжэла ад раптоўнага ветру, і я так нічога і не пабачыў.

«Ну яе! Мы ў гэтай рэчцы ледзь не патанулі, – сказаў Анцік. – І ніякая гэта ня рэчка. А проста нейкая мёртвая лужына, глыбокая, небясьпечная і брудная».

«Але да берага даплыць было можна, – сказаў я. – Калі б некаторыя ўмелі плаваць…»

«Вось бы зараз ванну, – уздыхнуў Анцік. – Цёплую… А ня гэтую канаву».

«Можа, табе яшчэ і качачку гумовую хочацца? – раззлавалася Юля. – Маленечкі ты наш. Перастань яе крыўдзіць!»

«Каго? Раку? – крыкнуў Анцік. – Рэкі не крыўдуюць! Вось зараз вазьму і плюну ў яе!»

«Я табе плюну, – сказала Юля, і вочы ў яе ўспыхнулі ад злосьці. – Глядзі, каб яна ня плюнула ў адказ!»

«Ну і цалуйся са сваёй рэчачкай!» – махнуў рукой Анцік і вусны яго задрыжалі.

«Ціха вы, – сказаў я. – Нам нельга сварыцца, як вы не разумееце?»

«Рака нас уратавала, – ціха сказала Юля. – Памятаеш, уначы, калі наш аўтобус тануў? Нехта быццам бы прыўзьняў аўтобус над вадой. Р-раз – і мы паплылі, як на караблі».

«Памятаю, – змрочна кіўнуў я. – Але, можа, гэта проста…»

«Што проста?»

«Ня ведаю».

«Ты ж бачыш, Лявон, што загадак усё больш! Давай падумаем, што рабіць. А дзе Анцік?»

Вакол нас былі толькі туман і рака, такая ціхая, нібы прыслухоўвалася да нашай размовы. Мы зь Юляй пераглянуліся і кінуліся ў розныя бакі, проста ў гэтыя белыя клубы, што нерухома навісалі ў нас над галовамі. «Анцік!» – крычалі мы ўсё больш гучна. А потым я ўжо ня ведаў, у якім баку Юля, у якім аўтобус, у якім рака – вакол мяне былі толькі белыя сьцены з завітушкамі, і я праходзіў скрозь іх, як у казцы, і натыкаўся на ўсё новыя і новыя…

Туман. У горадзе ён быў зусім не такі. Там, дома, на вуліцы, дзе я жыў, хадзіць у тумане было нават забаўна. Дый сам туман там быў бяскрыўдны, празрысты, лёгкі і хутка сплываў – хіба што пераходзіць дарогу трэба было асьцярожней, чым звычайна. Але ў гэтым дзіўным месцы, куды мы трапілі, туман валадарыў, туман зьбіваў з тропу і блытаў усе сьляды. Я ішоў, сам ня ведаў, куды, выставіўшы наперад рукі, як нейкі туманоід, і адчуваў, што ў мяне пачынаецца паніка. Што калі я заблудзіў і застаўся зусім адзін?

І тут я пачуў плач і адразу супакоіўся.

«Анцік! Дзе ты?»

«Тут», – пачуў я ягоны засмучаны бас.

«Дзе?»

«А ты дзе?»

«Тут».

«Справа ці зьлева?»

«Адкуль я ведаю».

«Ты ж разумны!»

Я пачырванеў. Так мне зрабілася прыемна.

«Давай я буду крычаць, а ты ідзі на крык, – сказаў Анцік. – Я пачынаю. А-а-а-а!»

Я зачапіўся за нешта нагой і паваліўся проста Анціку пад ногі.

«А-а-а! – закрычаў ён яшчэ мацней. – Лявон, на мяне нехта напаў!»

«Хто?» – крыкнуў я.

«Нехта схапіў мяне за ногі!»

«Гэта я, – сказаў я, падняўся проста перад ім і прыкрыў ягоны разяўлены рот. – Ты што, ня бачыш?»

«А дзе Юля?» – прамычаў ён.

«Ня ведаю…»

Я прыбраў руку. Мы прыселі на мокрую траву, у роспачы пазіраючы адзін на аднаго.

«Ну і ну, – сказаў я. – Здаецца, нам цяпер трэба прывязацца вяроўкай, усім траім. Каб больш не губляцца. Вось адшукаем Юлю і…»

«Добрая ідэя, – сказала Юля, выходзячы з туману, як здань. – Прапаную яшчэ прывязаць да нас аўтобус. Толькі яго таксама трэба яшчэ знайсьці».

«Нейкая краіна туманаў, – сказаў Анцік. – Можа, мы ўжо даўно за мяжой?»

«Не кажы глупстваў», – сказала Юля, прынюхваючыся, нібы драпежніца, да ляснога паветра.

«Хіба ў нас бываюць такія жахлівыя туманы? – спытаў Анцік. – Скажы, Лявон? Гэта, напэўна, польскі туман. Бываюць жа польскія грыбы. Значыць, і туман бывае».

«Ён хутка разыдзецца, – сказаў я. – Вось пабачыш. Проста яшчэ занадта рана. Удзень ад яго нічога не застанецца. Нічагусенькі. І мы спакойна знойдзем дарогу».

«Можа быць, можа быць, – з сумневам прамовіла Юля. – Але давайце спачатку знойдзем аўтобус. Там можа быць штосьці карыснае. Ежа або мабільны тэлефон. І наогул: там цяплей».

«Давай мне руку, – сказаў я і схапіў Анціка за запясьце. – Вось так. А другой я вазьму Юліну… Так мы, прынамсі, нікога ня згубім».

Юліна рука была ледзяная. Я рушыў налева, хоць зусім ня ведаў, куды ісьці, а Юля гэтак жа рашуча рушыла направа. Анцік павіс на мне і засьмяяўся, ды і я ўсьміхнуўся. Мы спыніліся.

«Не, так ня пойдзе, – сказаў я. – Давайце спачатку прыдумаем, куды ісьці. Я лічу, што аўтобус дзесьці…»

«Там, – сказала Юля і паказала пальцам на туман. – Я адчуваю, як ён пахне».

Анцік з павагай зірнуў на яе.

«Згода, – сказаў я недаверліва. – Хадзем туды. Лепш ісьці, чым таптацца на месцы».

Але там, куды яна паказвала, была рака. Мы зноў апынуліся на яе беразе і расчаравана застагналі, усе трое, хорам.

«Гэта рака сьмярдзіць бэнзінам! – сказаў Анцік. – А зусім не аўтобус. Я ж казаў, што яна брудная. Рэчка-сьмярдзючка!»

«Думаеш, ты ў нас пахнеш ружамі? – накінулася на яго Юля. – Анцік-дэзадаранцік!»

На шчасьце, мы не адышлі занадта далёка – і неўзабаве ён вырас перад намі, наш дарагі аўтобус. Шчыльна захутаны ў туман, нібы для маскіроўкі. Я нарэшце перавёў дух. Прыхінуўся да мокрага аўтобуснага бока і правёў рукой па шыбіне. Аўтобус быў адзіным, што нагадвала нам пра дом… Нават гэты аўтобус, ад якога ня варта было чакаць нічога добрага. Ці ўсё ж варта?

«Што ты робіш?» – крыкнуў Анцік. Але Юля, ня слухаючы яго, палезла проста праз акно ў кабіну кіроўцы. Яна засунула руку ў шчыліну – і акно адчынілася.

«Прабачце, – сказала яна. – Але мне вельмі хочацца ведаць адну рэч…»

І перш чым мы пасьпелі вымавіць хоць слова, яна спрытна пралезла ў акно – толькі лыткі мільганулі.

«Ну што там?»

«А вось што», – пачулі мы Юлін голас. І нам пад ногі ўпалі нейкія апранахі. Чорная куртка, чорныя штаны, чорная кепка… А зьверху з кабіны на іх пляснуліся ўрэшце чорныя боты.

«Гэта адзеньне нашага кіроўцы, – сказала Юля і саскочыла да нас. – Як жа ён мог зьнікнуць?»

«Гэта ж была лялька, – няўпэўнена сказаў я. – Т-ты… Ты ня бачыла… Там…»

«Не, – сказала Юля. – Там нікога няма. Ні лялькі, ні смартфона, ні сьнікерса…»

«Ні марса? – умольна паглядзеў на яе Анцік. – Можа, там ёсьць хаця б вафелька? Чакалядная? Ну добра, можна і без чакаляды. Можна нават такую, простую. Вяршковая таксама пойдзе. А, Юля?»

«Не, там толькі гэта, – сказала Юля. – Якая дзіўная форма. Кіроўцы такую ня носяць. Больш падобна да формы ахоўнікаў у супэрмаркеце. Ого… На куртцы нешта напісана. Слова „хмара“ І чарапушка нейкая намаляваная».

«А чаму „хмара“»?

«Адкуль я ведаю, – сказала Юля. – Трэба яе схаваць у надзейнае месца».

«Навошта?» – спытаў я.

«Калі ўсё гэта скончыцца, мы аддамо яе ў міліцыю. Можа, яны змогуць знайсьці іх па гэтых ботах… Ці па кепцы. Ці па гэтым слове. Хмара… Што б гэта значыла?»

«Не чапай яе! – крыкнуў Анцік. – Яна можа быць атручаная!»

«Бог з табой, – сказала Юля, разглядваючы чорныя апранахі. – Ведаеце што? Апранайцеся. Так будзе цяплей. Каб жа ў нас была запальнічка! Мы б адлілі трохі бэнзіну і разьвялі б вогнішча…»

«І насмажылі б шашлыкоў!» – сказаў Анцік, нацягваючы куртку, і шчасьліва засьмяяўся. Чорная куртка выглядала на ім, як паліто.

«З каго?» – спытала Юля, набакір насунуўшы кепку.

«Ну… – сказаў Анцік. – Са сьвініны, канешне. Можна і з курыцы…»

«З табой усё добра? – Юля сур’ёзна паглядзела на яго. – Бедны хлопчык, ты зусім звар’яцеў ад голаду».

«А мне вось зусім ня хочацца есьці», – сказаў я.

«Гэта таму што ты захварэў! – сказаў Анцік і заплакаў. – Мы ўсе тут хутка захварэем і памрэм. Ці ад голаду, ці ад холаду! І калі разьвеецца гэты твой туман, а, Лявон? Ты ж абяцаў! Яго робіцца яшчэ больш, паглядзі сам!»

Я азірнуўся. Як ні круці, а трэба было прызнаць, што Анцік меў рацыю. Туман нават не зьбіраўся разыходзіцца. Ён стаяў перад намі сьцяной – і мы былі замураваныя ў ім. Я зачарпнуў туман рукой і раптам сказаў, сам ня ведаю, чаму:

«Марозіва».

«Дзе?» – ускінуўся Анцік.

Ён паглядзеў на маю руку і твар ягоны расплыўся ў шчасьлівай усьмешцы.

«Маро-озіва…»

«Так, лічы, што гэта яно, – сказаў я. – Проста ўяві, што…»

Але Анцік ужо хапаў туман у далоні і таропка зьлізваў яго. Ён рохкаў і бурчэў, ён аблізваў сябе пад носам і вуркатаў, як кот.

«Анцік! – крыкнулі мы зь Юляй. – Анцік, з табой усё добра?»

«Ага, – сказаў Анцік, аблізваючы пальцы. – Што вы стаіце? Ежце!»

«Дзякуй, – прамовіла Юля і пагладзіла яго па галаве. – Бедны грэшнік. Нічога, мы выберамся. Праўда, Лявон?»

«Трэба ісьці, – сказаў я і адкашляўся. – Шукаць людзей. А гэтыя штаны… Прабачце, але яны мне ня надта пасуюць».

«Што ж, – сказала Юля, закідваючы боты назад у кабіну, бо яны ўсім нам былі завялікія. – Хадзем уздоўж ракі. Так мы знойдзем мост, а там…»

«А там…» – паўтарыў за ёй Анцік і запытальна паглядзеў на мяне.

«Толькі дамовімся, што будзем ісьці сьпіна ў сьпіну і не адставаць, – цьвёрда сказаў я. – Але зь якога боку мы прыплылі?»

«Вунь з таго, – сказала Юля, калі мы зноў выйшлі на бераг. – Глядзіце!»

Па цёмнай рацэ, зьлёгку пагойдваючыся, паволі плыла плястыкавая бутэлька. Мы правялі яе позіркамі і рушылі ў тым напрамку, адкуль яна зьявілася. Як жаўнеры, адзін за адным. Першым ішоў я, за мной Анцік, а Юля замыкала нашу працэсію. Я чуў, як яна дыхае, і думаў пра тое, што ў яе за сьпінай цяпер толькі туман. І калі нехта выйдзе зь яго і прыладзіцца сьледам за намі, яна не заўважыць. Я абярнуўся, аўтобуса ўжо не было відаць. Туман прыціскаў нас да самай вады. Бераг рабіўся ўсё больш багністы, я прамачыў ногі, але вырашыў не зьвяртаць увагі на такую драбязу. А збоку на мяне глядзела рака – цёмная, халодная і ціхая, быццам разьлітая па белым лесе ноч.

Разьдзел пяты

Мне падалося, што мы ішлі ўздоўж берага вельмі доўга, ажно ногі забалелі, а яны ў мяне натрэніраваныя так, што дай божа кожнаму. Ды ніякага моста наперадзе відаць не было. Нават самага заваляшчага. Толькі рака і туман, туман і рака.

Я ўжо нават засумняваўся, ці ў правільны бок мы пайшлі, але вырашыў не разводзіць паніку. Дый нешта падказвала, што Анцік і Юля за маёй сьпінай таксама даўно ўжо сумняваюцца ў правільнасьці нашага рашэньня. Сумняваюцца, але маўчаць. Юля, напэўна, чакала, калі зарумзае Анцік, яна ж не хацела выглядаць слабачкай. І я не хацеў, ясная рэч! Таму й чакаў, што яна першая прапануе спыніцца і адпачыць. А яна чакала, што першы ня вытрымаю я.

Ну, паглядзім, хто каго, думаў я, крок за крокам ступаючы па забалочаным беразе, пакрытым мярцьвяна-зялёнай пенай, да якой прыліпла рознае сьмецьце.

Чаго чакаў Анцік, было зразумела. Вядома, ён чакаў, калі мы выведзем яго куды-небудзь, дзе можна будзе паесьці ў цеплыні і трохі падрамаць. Чакаў, што мы яшчэ да ночы перадамо яго проста ў рукі ягоным бацькам – і ўсё скончыцца! Ён быў пэўны, што гэта мы вінаватыя – таму і ўся адказнасьць ляжыць на нас. Дзіўна: раней я нават не задумваўся пра тое, што ён малодшы за мяне і Юлю. У нашай кампаніі ўсе заўжды былі роўныя. А цяпер мы апекаваліся ім, як дзіцём. Праўда, у гэтым таксама была свая прыемнасьць. Адказваць за кагосьці, хто слабейшы. Тады і сам нейкім мацнейшым робішся, адзначыў я сам сабе са зьдзіўленьнем, бо раней ніколі не задумваўся пра гэткія рэчы.

«Лявон!»

«Што?» – абярнуўся я. Анцік паказваў пальцам на туман.

«Там нехта ходзіць!»

Мы нарэшце спыніліся. Усю дарогу я намагаўся не глядзець у бок туману, бо мне, калі шчыра, таксама штохвіліны нешта мроілася там, за яго белым покрывам. Пару разоў я нават чуў галасы, але пераканаў сябе, што гэта проста здаецца. Мне зусім не хацелася зноў занурыцца ў гэтыя белыя лябірынты.

«Нікога там няма, – сказаў я. – А калі б і быў? Гэта ж добра. Мы ж шукаем людзей. Яны б нам дапамаглі».

«Можа, гэта зьвяры? – сказала Юля. – Там жа лес. Які лес без зьвяроў?»

«Хутчэй за ўсё, – падхапіў я. – Можа, гэта птушкі шумяць. Ці зайцы бегаюць».

«Ці галодныя ваўкі і мядзьведзі, – сказаў Анцік. – Шукаюць, чым бы падсілкавацца. Цяпер якраз час абеду…»

«Ды зьвяры нас самі баяцца, – запэўніў я яго. – І наогул. Хіба ты ня ведаеш, што самы страшны зьвер – чалавек?»

«Чаму гэта? Я, напрыклад, зусім ня страшны, – сказаў Анцік, стараючыся не глядзець у бок туману. – Мяне нават наш хамяк Хомка не баіцца. Дык што, выходзіць, я не чалавек?»

«Божанька ўсіх любіць, – прамовіла Юля, прысеўшы каля самай вады. – І зьвяроў, і людзей».

«А ён бачыць у тумане, твой Божанька?»

«Ён усё і паўсюль бачыць».

«Хаха, – сказаў Анцік. – Можа, гэта ён там і ходзіць? Шукае нас. Давайце яго паклічам».

«Ты што, хочаш памаліцца?» – насьмешліва запытаўся я.

«Навошта? – зьдзівіўся Анцік. – Моляцца ціха, самі сабе. А мы яго проста паклічам. Калі я закрычу, ён дакладна пачуе».

І, не чакаючы нашай рэакцыі, Анцік залямантаваў на ўвесь лес:

«Божанька!!! Мы тут!!! Ратуй нас!»

«На ягоным месцы я б зараз уцёк куды далей, – скрывіўся я. – Ты ўсіх божанек распужаеш, калі будзеш так галасіць».

«Не, – сказала Юля. – У Бога ёсьць і больш важныя справы. Ён паглядзеў і падумаў, што мы самі дамо рады. Мы што, паміраем? Нас забіваюць? Не! Пакуль ногі ідуць, галава працуе і ніхто не замінае, трэба рухацца далей. Рана ці позна мы некуды выйдзем. У нейкую вёску ці на дарогу. Мы ж яшчэ зусім мала прайшлі!»

«Кілямэтраў пяць», – сказаў я.

«Больш! – ускочыў Анцік. – Юля, скажы, што больш! Ох… Я яшчэ ніколі так шмат не хадзіў пехатой. Вось бы зараз нагу падвярнуць ці вывіхнуць…»

«Гэта яшчэ навошта?» – павярнуліся мы да яго.

«Ну, тады б вы зрабілі насілкі і цягнулі б мяне, а я ляжаў бы і стагнаў ад невыноснага болю», – патлумачыў Анцік і заміргаў.

«Лухта! Не хапала нам яшчэ насілак! Падымайся і тупай!»

«Цяпер я буду ісьці наперадзе, – паднялася Юля. – Хадзем!»

І мы пайшлі далей. Гэтым разам я ішоў апошні – і зразумеў, як гэта небясьпечна. Варта камусьці, хто хаваецца ў тумане, пачакаць, пакуль пройдуць Юля і Анцік, і схапіць мяне за шыю, ніхто зь іх гэтага і не заўважыць. Халадок прабег па сьпіне – быццам туды і праўда залезла нечая рука.

Але рука зьявілася зусім ня ззаду, а проста перад Юляй.

Яна высунулася з туману, трымаючы палку. Мы застылі на месцы. Рука належала чалавеку, але якому – было не разабраць, бо ягоную постаць хаваў туман.

Палка ўтыркнулася ў мяккую зямлю. Рука абхапіла яе пальцамі, а ўсьлед за ёй з туманнай сьцяны паказаўся мужчына ў доўгай, бруднай куртцы. На ім былі высокія боты, як у рыбакоў, а твар ён хаваў пад капюшонам.

«Добры дзень!» – сказаў я, бо мяне навучылі заўсёды вітацца з дарослымі, перш чым нешта спытаць або папрасіць.

Я павітаўся за ўсіх траіх, бо Юля і Анцік чамусьці зусім ня ўзрадаваліся гэтаму рыбаку. Наадварот, я адчуваў, што ім страшна. Дый мне было неяк ніякавата. Рыбак стаяў і маўчаў, вывучаючы нас з-пад капюшона, і хоць мы ня бачылі ягоных вачэй, іх позірк абмацваў нас, нібы пальцамі.

«Добры дзень», – паўтарыў я, падумаўшы, што ён не пачуў. Можа, ён зусім стары чалавек. Ці глухаваты. Са старымі такое бывае. Нават са мной такое здараецца – мінулай зімой мне з вушэй даставалі серныя коркі. Такія доўгія, быццам уся галава была імі набітая.

«Дзень? Добры? – перапытаў нарэшце капюшон. – Што за чухня! Дні цяпер кароткія. А ночы такія даўгія…»

Палка ўзьнялася ў паветра. Чалавек у капюшоне падышоў бліжэй і паказаў палкай на Анціка:

«Тапіць ведзяце?»

«Што?» – сказалі мы зь Юляй. Анцік прыціснуўся да нас. Ён не міргаючы разглядваў злавесную палку, накіраваную проста яму ў нос.

«Ну, такога малога ўтапіць – раз плюнуць, – сказаў капюшон. – Як утопіце – заходзьце, мая карчма блізка, туман пакажа».

«Не зьбіраемся мы нікога тапіць, – абурана сказала Юля. – Гэта наш сябар».

«А калі б вы яго першы раз у жыцьці бачылі? – спытаў мужчына і зьняў з галавы капюшон. – Тады патапілі б?»

«Не!» – сказалі мы зь Юляй.

«А калі б ён быў люты вораг?»

«Я ня люты вораг!» – крыкнуў Анцік.

«А які?»

«Я Анцік!»

«Усе ворагі так кажуць, – прабурчаў рыбак. – Каго ні топяць, усе ныюць: я Анцік, я Шманцік. Таплянцік ты! Якая розьніца, як цябе завуць, калі зараз пойдзеш на дно? Вы яму камень на шыю прывяжыце, каб ня ўсплыў».

«Што вы такое кажаце! – абурылася Юля, зірнуўшы на дзядзьку, і ўзяла Анціка за руку. – Як можна тапіць жывых людзей?»

«Ага! Дык ты любіш тапіць мёртвых? А, дзеўка? Някепска, някепска…» – не адчапляўся ад нас дзядзька. Ён быў старэйшы за майго тату – і ўвесь у дзіўных плямінах, нібы яго наждаком з ранку адчышчалі. Можа, ён проста жартуе? – падумаў я. Мой багаты жыцьцёвы вопыт сьведчыў, што дарослыя вельмі любяць нясьмешна і па-дурному жартаваць. Вось, напрыклад, тата…

Пры думцы пра тату мне зрабілася так самотна і крыўдна, што я ледзь не заплакаў. І сам сябе спыніў рашучым намаганьнем волі. Тату было б сорамна, што я стаю тут і слухаю розную лухту.

«Ну і лёгіка ў вас! – сказаў я строга. – Вы ж дарослы чалавек! Мы не зьбіраемся нікога тапіць. Нам патрэбная дапамога. Мы – тыя самыя дзеці, якія згубіліся. Вы ўжо, напэўна, чулі пра нас. Па тэлевізары ці ў інтэрнэце. Нас усе шукаюць! Бацькі, міліцыя, МНС. А вы нас знайшлі! За што мы вам, вядома ж, вельмі дзякуем і просім вас…»

«Дзіўныя справы… – прамармытаў дзядзька, ня слухаючы маіх тлумачэньняў. – Прыйшлі на Атрутную раку і не зьбіраюцца нікога тапіць. Што ж вы тады тут робіце?»

«Разумееце… – мне хацелася, каб ён усё пачуў менавіта ад мяне. – Кабінет Кабінетавіч сядзеў у бацькоўскай спальні, а калі ў кватэры згасла сьвятло, ён зьнік, а потым яны пазванілі ў дзьверы і хацелі да нас забрацца, а потым быў пажар. І мы селі ў аўтобус, а ён павёз нас кудысьці, зусім не туды, а потым мы ўпалі ў раку і… А, яшчэ быў раман! Які пісаў Кабінетавіч. Ну, проста кіроўца – ён лялька! То бок мы спачатку так думалі… А цяпер мы ў тумане і шукаем мост. А тут вы…»

Не, тады я яшчэ ня ўмеў расказваць гісторыі. Гэта было ясна ўсім. Ня тое што цяпер. Але ў той момант я проста вырашыў, што няхай мне дадуць паесьці і трохі часу, і я ўсё цудоўна раскажу. Бо з намі адбылося столькі дзіўных рэчаў!

Аднак дзядзька не зьбіраўся слухаць.

«Калі б я пайшоў з вамі тапіць кагосьці на Атрутную рэчку, – сказаў ён змрочна, – дык, мабыць, тапіў бы яго!»

І ён паказаў палкай на мяне.

«Чаму?» – спытала Юля, закрываючы мяне плячом.

«Бо ён зашмат балбоча! – хрыпата прамовіў дзядзька. – І балбоча так, што нічога не разьбярэш! У рэчку яго! Камень на шыю і ў рэчку!»

«Ён, напэўна, хворы, гэта дзядзечка», – шапнула Юля мне на вуха.

«Ага», – шапнуў я.

«Шаптуны і балбатуны, – плюнуў дзядзька і павярнуўся, махнуўшы палкай. – Трэба данесьці на вас каму трэба!»

Ён накінуў капюшон і пакрочыў туды, дзе стаяў туман.

«Лявон, а што такое карчма?» – раптам спытаў Анцік сваім гучным голасам.

«Ну, так раней называлі кавярню… – паныла прамовіў я. – Ці рэстарацыю. Нешта такое…»

«Нешта такое, дзе можна паесьці? – узрадаваўся Анцік. – Гэй, дзядзечка! Мы хочам! Хочам з вамі ў курчму! Пачакайце!»

Дзядзька спыніўся і абярнуўся.

«Вы ж нас запрашалі! – лісьліва ўсьміхнуўся Анцік. – А мы паміраем з голаду!»

Дзядзька з сумневам паглядзеў на нас.

«Трэба і праўда падмацавацца, – ціха сказала Юля нам з Анцікам. – Нам патрэбныя сілы, каб выбрацца адсюль. Можа, ён прывядзе нас туды, дзе ёсьць нармальныя людзі».

«Мы ідзем з вамі! – крыкнуў Анцік звар’яцеламу дзядзьку. – Вядзіце нас у гэтую вашу курчму!»

«Усіх траіх? – дзядзька пагардліва скрывіўся. – Не, спачатку ўтапіце кагосьці. Абед на дваіх смачнейшы, чым на траіх! Гэта ведаюць нават поўныя ідыёты!»

«Давайце мы трое спачатку паямо ў гэтай вашай куркуме, – анёльскім голасам сказаў Анцік. – А потым спакойна вырашым, каго ўтапіць. А то, ведаеце, на галодны страўнік ніяк ня можам выбраць. Такія сур’ёзныя пытаньні да абеду не вырашаюцца. А ў нас з ранку нічога ў жыватах не было, акрамя туману».

«А ты хітрун, – прабурчэў дзядзька. – Ну, дапусьцім. А плаціць чым будзеце? Пакажыце манэты!»

Ён неахвотна вярнуўся да нас і агледзеў кожнага з ног да галавы.

«Ну! – сказаў ён, пераводзячы позірк то на мяне, то на Анціка, то на Юлю. – Дзе грошыкі? Можа, у цябе? Ці ў цябе? Думаеце, скралі ў тумане куртку – і я паверу вам на слова?»

«У майго таты рахунак у „Беларусбанку“! – сказаў я. – У яго нават крэдытная картка ёсьць. Ён аплаціць абед на ўсіх, толькі дайце мне тэлефон!»

«Каб цябе! Зноў ён балбоча, – прахрыпеў дзядзька. – Нейкія карты, банькі, шманькі… Ціляфоны! Я гляджу, адна дзеўка сярод вас нармальная. Цябе як завуць?»

«Я Юля, а гэта Лявон і Анцік, – сказала Юля, бясстрашна гледзячы яму ў вочы. – А вас як завуць?»

«Я – Карчмар, – важна прамовіў дзядзька. – Мяне ўсе ведаюць на гэтым беразе. Я – Карчмар! Усе, хто мае справы на Атрутнай рацэ, заходзяць да мяне на сасіскі. Але рознай галечы, балбатунам і дробным злодзеям у мяне рабіць няма чаго! Ня маеш чым плаціць – ідзі тапіся! Ці ўтапі таго, хто мае грошы! Такі закон Туману».

«Але…» – сказаў я.

«Ніякіх але! Пакажы, чым заплаціш, або я пайшоў».

І дзядзька зноў павярнуўся, каб сысьці.

«Я зараз памру з голаду, – сказаў Анцік і ўпаў на траву. – Я не магу больш ісьці».

«Мы маем, чым заплаціць, – сказала Юля. – Пачакайце».

Мы неўразумела зірнулі на Юлю, а Карчмар ужо амаль дайшоў да туману. Яшчэ трошкі – і ён схаваўся б у ягоных клубах. Але мы бачылі, што ён крыху запаволіў крок.

«У нас ёсьць аўтобус! – крыкнула Юля яму ўсьлед. – Цэлы, вялікі аўтобус! Такая штука, якая выглядае як дом, але на колах і езьдзіць сама, куды захочаш! Мы на ёй сюды прыехалі!»

Карчмар спыніўся.

«Аддаем аўтобус за добры абед! І за тэлефон!» – пракрычала Юля яшчэ гучней.

Карчмар павярнуўся да нас.

«Добра. Паверу на слова. Ідзіце за мной».

Разьдзел шосты

Мы ішлі ў тумане, трымаючыся за рукі, і адзіным нашым арыентырам была шырокая, цёмная сьпіна Карчмара. Ён ступаў цяжка, але ўпэўнена – быццам бачыў скрозь густую белаватую смугу ўсё, што за ёй хавалася. Спачатку мы пачуваліся, як сьляпыя кацяняты – але пакрысе зразумелі, што тут, пасярод туману, існавалі нейкія знакі, паводле якіх той дзіўны дзядзька пракладваў сабе дарогу. Я таксама стараўся разгледзець штосьці за белымі сьценамі – але зразумеў, што бязь дзядзькі мы даўно б ужо заблукалі.

Раптам Карчмар павярнуў направа і нырнуў у самую гушчу белай масы, што абляпіла лес. Мы кінуліся за ім – і апынуліся ў сапраўдным пакоі, досыць шырокім, але цемнаватым. Я не адразу зразумеў, у чым фокус, а калі да мяне дайшло, я толькі і змог што ціха прамовіць:

«Ва-аў!»

Бо сьцены і столь пакоя былі зробленыя з туману! Такога густога, што яго можна было палічыць за камень! Анцік і Юля таксама дапялі, у чым сакрэт, і заварожана азіраліся навокал. Анцік падышоў да сьцяны і тыцнуў у яе пальцам. Палец прайшоў скрозь туман, як праз узьбітыя вяршкі! Прайшоў і схаваўся ў сьцяне, нібы цьвік!

«Гэтага ня можа быць», – шапнула Юля.

Я хацеў нешта сказаць, але ня змог. Дзе мы? Што гэта ўсё значыць?

Анцік лізнуў свой палец.

«На смак як сьнег, – сказаў ён расчаравана. – А я думаў, што гэта дом з марозіва!»

Але мне было не да Анціка. Я ўважліва агледзеўся. У пакоі мы былі не адны. За драўляным сталом у куце сядзеў яшчэ адзін чалавек у капюшоне і піў нешта гарачае. Зь вялікага кубка перад ім ішла пара – і мне страшэнна хацелася працягнуць да яе рукі і пагрэцца. Іншыя сталы былі пустыя. А каля супрацьлеглай сьцяны была каменная печ і нешта кшталту прылаўка, складзенага з гнілога бярвеньня. На высокай калодзе, падвешаныя на круках, віселі гаршкі, каструлі і кубкі, а таксама каўбасы, цыбуля і розныя мяшэчкі. А ў сьцяне, проста ў густым тумане, нібы ў паветры, можна было пабачыць пузатыя бутэлькі!

«Гэта падобна да музэю! – прашаптала Юля. – Ведаеце, бываюць такія музэі…»

Я ня слухаў. Бо заўважыў, як чалавек за сталом прыўзьняў галаву і ўважліва ды цікаўна пачаў нас разглядваць. Было відаць толькі ягоны нос і адно вока, круглае, як у птушкі, усё астатняе хаваў капюшон. Чалавек пабачыў, што я на яго гляджу, і засланіў твар вялікім кубкам.

«Дзе мы? – спытаўся Анцік. – І калі нам дадуць паесьці?»

Карчмар паказаў нам пальцам на вольны стол і адрэзаў сабе кавалак каўбасы. Ён скінуў капюшон і пачаў жаваць. У мяне пацяклі сьлінкі.

«Значыцца, аўтобус… – сказаў ён, дажаваўшы і выцершы пальцы аб сваю куртку. – Дзе вы яго схавалі?»

«Спачатку абед, – сказаў я. – Мы ж дамаўляліся!»

«Мы ні пра што яшчэ не дамовіліся! – засьмяяўся Карчмар. – Магу прапанаваць кашу з туману. Яе тут хапае! Адкуль мне ведаць, што ў вас і праўда ёсьць, чым заплаціць? Словы – туман! Можа, і ваш аўтобус – таксама туман! Тыцні пальцам – і праткнеш! На колах з туману далёка не заедзеш!»

«Аўтобус сапраўдны, – сказала Юля. – Жалезны. А колы з гумы. Накарміце нас, і мы вас да яго адвядзем».

Карчмар прымружыў вочы і пакалупаўся ў зубах. Каўбаса на сьцяне выглядала так апэтытна, што я ўжо ня мог глядзець ні на што апрача яе. Анцік ціха заскуголіў. Цяпер я чуў толькі скрыпучы, хрыпаты голас Карчмара:

«Сонца хутка сядзе… Я не дурны, каб ісьці да Атрутнай рэчкі ў цемнаце праз туман!»

Ён закашляўся. Я прымусіў сябе адвесьці вочы ад каўбасы і раптам зразумеў – той чалавек за суседнім сталом слухае нас ва ўсе вушы. Карчмар таксама гэта заўважыў і нахіліўся да Юлі, нізка-нізка. Ад яго патыхнула часныком і балотам.

«Значыцца, так… Заўтра з самага ранку адвядзеш мяне да свайго аўтобуса… І глядзі, калі я не займею аўтобус да захаду сонца – утаплю гэтых двух ідыётаў у Атрутнай рэчцы! А цябе, дзеўка, павешу на гэтай калодзе! Як каўбасу!»

Пасьля такога каўбасы мне нешта адразу перахацелася. Дый Юлі таксама. І толькі на Анціка гэтыя страшныя словы не зрабілі ніякага ўражаньня. Карчмар кінуў злосны позірк на незнаёмца за сталом, падышоў да калоды, зьняў зь яе невялікі бохан хлеба і колца каўбасы – а потым кінуў гэта ўсё нам, як жывёлам.

«Як вы з намі размаўляеце! – абурыўся я. – Вы ж дарослы чалавек!»

Карчмар зарагатаў.

«Як хачу, так і размаўляю! Думаеш, скралі недзе куртку – і ўжо важныя пэрсоны? Я б замкнуў вас у сваёй каморы для вінавайцаў. Але, гляджу, вы і так нікуды не ўцечаце. Ноччу туман ду-ужа любіць пажартаваць з такіх асталопаў, як вы!»

«А дзе мы будзем спаць?» – спытала Юля.

«Спаць? На пуховай пярыне! – прахрыпеў Карчмар. – Вось, трымай! Тут табе і падушачка, і коўдра, і прасьціна!»

Ён схапіўся рукамі за сьцяну і выдраў зь яе клок туману. На месца гэтага кавалка адразу напоўз іншы.

«Кладзіся! Салодкіх сноў!» – зарагатаў Карчмар і прайшоў скрозь сьцяну, быццам яго і не было, толькі сьмех смугой павіс пасярод пакоя.

Мы зь Юляй з жахам пераглянуліся. Адзін толькі Анцік таропка еў каўбасу і, здавалася, быў цалкам задаволены жыцьцём. Мы вырвалі ў яго па кавалку і запіхалі сабе ў раты ўперамешку з хлебам. Юля адарвала аб бохана акраец і сунула ў кішэню.

«Хто ведае, калі мы паямо наступны раз, – сказала яна. – Хадземце да печкі. Мы паелі і сагрэліся, цяпер можна падумаць, што рабіць».

Мы селі каля печы, якая ледзь грэла. І ўсё ж нават яе нясьмелае цяпло рабіла нас шчасьлівымі. Мы былі жывыя і нарэшце хоць нечым падсілкаваліся.

«Давайце думаць, – прашаптала Юля. – Што мы маем на дадзены момант?»

«А што тут думаць? – сказаў Анцік. – Пасьпім тут, а заўтра адвядзем гэтага Карчмара да аўтобуса. Нас ужо, напэўна, шукаюць. Зь верталётамі! Аўтобус яны ўжо знайшлі, гэта ясна. Проста вернемся да аўтобуса – і нас адсюль забяруць! Я яшчэ ніколі ня лётаў на верталёце!»

«Не, – сказала Юля. – Я ня думаю, што ўсё так проста. Лявон, што ты скажаш?»

«Глядзіце, – сказаў я. – Вось як выглядае наша становішча. Мы трапілі ў нейкую дзіўную краіну. Гэтага ўсяго…»

Я абвёў рукою пакой.

«Гэтага папросту ня можа быць! Таму і паводзіцца нам трэба ня так, як звычайным людзям, якія згубіліся ў лесе».

«А як? – спытаў Анцік. – Мы што, не згубіліся?»

«Згубіліся, – сказаў я. – Але дзе? Думаеш, мы ў звычайным беларускім лесе? І гэты туман паўсюль… Думаеш, гэта нармальна? І гэтая карчма, і Карчмар, і ягоныя словы… Гэта нейкая Краіна Туманаў! Мы мусім зразумець яе, даведацца, як тут усё зроблена – і толькі тады будзе ясна, як нам адсюль выбрацца і вярнуцца ў горад!»

«Горад… – уздыхнула Юля. – Мне цяпер здаецца, што ніякага гораду няма і ніколі не было. І таты з мамай не было, і школы, і ўсіх нашых гульняў. Мне здаецца, што заўсёды быў толькі туман і ўсялякія злосныя дзядзькі».

«Можа, гэта Атрутная рэчка так дзейнічае? – прашаптаў Анцік. – Мы надыхаліся яе выпарэньнямі і хутка наогул забудземся, хто мы! Я чытаў у адной кніжцы… Не, гэта фільм такі быў… Забыўся, як называецца».

«Я згодная зь Лявонам, – сказала Юля. – Мы мусім зразумець, дзе мы. Зрабіць выгляд, што мы адсюль, што мы тут заўсёды жылі. І тады мы раскрыем таямніцу гэтага туману. А калі мы яе раскрыем – дык даведаемся, як вярнуцца назад».

«Я, напрыклад, зраблю выгляд, што сплю, – сказаў Анцік. – У мяне гэта заўсёды добра выходзіла. Наша настаўніца кажа, што ў мяне вялікія акторскія здольнасьці».

Ён прыхіліўся да печкі, заплюшчыў вочы і засоп.

«Пачакай, – сказала Юля. – Анцік! Ня сьпі. Нам нельга верыць гэтаму Карчмару! Ён нас падмане. Забярэ аўтобус і кіне сярод туману».

«Тут нікому нельга верыць, – сказаў я. – Што ж нам рабіць?»

«Можа, пагаварыць з кімсьці яшчэ? – спытаў Анцік. – Можа, у гэтага Карчмара ёсьць жонка. Або дзеці. Ці вунь той чалавек за сталом. Можа, ён добры…»

«Гэтаму, за сталом, я б таксама ня верыла, – сказала Юля. – Не падабаецца мне, як ён за намі сачыў».

І тут чалавек у капюшоне раптам адным глытком дапіў свой напой і падняўся. А потым рашучым крокам падышоў да нас.

«Добры вечар!» – павітаўся ён.

І скінуў капюшон.

Гэта быў малады мужчына, але валасы ў яго былі белыя і даўгія, нібы туман – і гэткія ж белыя барада і вусы. Мне адразу спадабаўся ягоны твар – была ў ім нейкая шчырасьць. Ён быў зусім не падобны да злавеснага Карчмара. І павітаўся з намі па-чалавечы. А ў вачах ягоных было столькі спагады, што мне захацелася паціснуць яму руку. Жывую, чалавечую. Ён нібы адчуў гэта – і працягнуў руку спачатку мне, потым Анціку, а потым Юлі. Апошняе мяне зьдзівіла: у нас не было прынята паціскаць руку дзяўчатам. Юля таксама зьдзівілася, але працягнула руку ў адказ.

«Маё імя Зух, – сказаў ён і прысеў ля нас, уважліва і насьцярожана паглядваючы на сьцены. – Ня бойцеся! Лічыце, што я ваш сябар. Тут, сярод туману, рэдка можна знайсьці сяброў. А вы, я гляджу, заўсёды трымаецеся разам. Напэўна, вы прыбылі здалёк».

«Я Юля, а гэта Лявон і Анцік, – сказала Юля. – Вельмі прыемна пазнаёміцца».

«Дзіўна бачыць вас у гэтай праклятай Карчме… – задуменна прамовіў Зух. – Сюды не прыходзяць проста так. Ды вы і самі гэта зразумелі. Вы разумныя і прыстойныя людзі, усе трое, гэта адразу відаць. Раскажыце мне, як вы сюды трапілі. Я ўсяго толькі бедны вандроўнік, але, магчыма, змагу вам дапамагчы».

Ягоны мяккі голас адразу зачараваў нас. І мы ўсе трое, наперабой, пачалі расказваць яму сваю дзіўную гісторыю. Ён не перапыняў. Наадварот, было відаць, як яго зацікавіў наш аповед. Ён ківаў сваёй бялявай бародкай і спачувальна прымружваў вочы, а ў самыя-самыя моманты нават ціха цокаў языком.

«Прабачце, – сказаў я, калі мы дайшлі да сустрэчы з Карчмаром ля рэчкі. – З намі такое здарылася, такое! Такое, што мы ніяк ня можам расказаць усё як сьлед. Вы, напэўна, нічога не зразумелі…»

«Мы ж не Кабінет Кабінетавіч, – вінавата сказала Юля. – Толькі пісьменьнікі могуць нармальна расказаць, што зь імі здарылася».

«Ага, у трох словах», – зьедліва перабіў яе Анцік. Ён ніяк ня мог дараваць Кабінетычу, што той нас падмануў.

«Што вы, – сказаў Зух і паглядзеў на нас, як старэйшы брат на хворую сястру. – Я ўсё зразумеў. З вамі здарылася вельмі дзіўная гісторыя».

«Дайце нам тэлефон, пазваніць бацькам, – папрасіла Юля. – І нас хуценька адсюль забяруць!»

«Я ня ведаю, што гэта такое, – скрушна ўздыхнуў Зух. – Хоць аднойчы ў нашых краях ужо быў чалавек, які называў усе гэтыя дзіўныя словы… Тэлефон… Аўтобус… Сам я зь ім не гаварыў, але мая цётка пераказвала мне чуткі пра яго. А вы, Лявон, Анцік і Юля… Я вам веру! Веру, што вы нічога не прыдумалі. Але, баюся, у мяне для вас кепскія навіны».

«Якія?» – усклікнулі мы, і ён прыклаў палец да сваіх тонкіх вуснаў.

«Цішэй, – сказаў ён. – Гэтыя сьцены з туману, не забывайцеся. Карчмару не спадабаецца, што я вяду тут з вамі гутаркі. Няхай ён лічыць, што я адзін з тых, хто выправіўся да Атрутнай рэчкі па цёмных справах. Хоць насамрэч я зусім не такі, як яны ўсе».

«Мы таксама вам верым! – сказаў я. – Але што за кепскія навіны? Чаму кепскія? Нас узялі ў закладнікі?»

«Не, – сумна ўсьміхнуўся Зух. – Да той краіны, адкуль вы прыплылі, адсюль немагчыма дабрацца ні па вадзе, ні па сушы, ні па паветры. Прынамсі, я яшчэ ня бачыў чалавека, які б ведаў штосьці пра гэткі шлях. Адзін чорт ведае, як гэта адбылося, але вы тут надоўга… Вы ў Княстве Туманаў, дарагія мае. І я пакуль што не ўяўляю, як дапамагчы вам вярнуцца дамоў».

«Але мы прыплылі па рацэ! – гучна прашаптаў я. – Калі ісьці ўздоўж яе ў бок таго моста – хіба мы ня вернемся?»

«Няма ніякага Княства Туманаў! – замахаў рукамі Анцік. – Лявон, скажы? Юля! Ты ж разумная!»

Мне зрабілася крыўдна. Раней Анцік казаў, што разумны толькі я. А цяпер ужо і Юля. Я быў гатовы пагадзіцца, што яна сьмелая. Нават, што яна хітрая. Нават, што моцная! Але разумным у нашай кампаніі я ўпотай лічыў толькі сябе. Разумным і самым адказным.

Але якое гэта мела цяпер значэньне…

«Я ніколі ня чуў ні пра якое Княства Туманаў, – прамовіў я, а сам адчуў, што зараз расплачуся, як першаклясьнік. – Я добра ведаю геаграфію. І гісторыю. Пра Вялікае Княства Літоўскае я чытаў. І пра Княства Бахрэйн!»

«Ага, ён такі, – важна пацьвердзіў Анцік. – Лявона ўсе настаўнікі любяць. Кажуць, ён, калі вырасьце, стане вучоным. Ці гэтым, як яго…. Прэзідэнтам».

Я пачырванеў, так мне было прыемна. Зух усьміхнуўся.

«Але пра Княства Туманаў нідзе не напісана, – сказаў я. – Ня можа быць, каб вы нічога ня чулі пра аўтобусы і тэлефоны! Гэтага проста ня можа быць! Можа, гэта ўсё такая гульня? Або фільм? Так і скажыце!»

«Фільм? Што гэта?» – спытаў Зух.

Я ўжо адкрыў рот, каб патлумачыць, але адразу ж закрыў.

«Княства Туманаў вялікае… – схіліў галаву Зух. – Тут, у Вялікім Тумане, мы ўсе і жывем. Нараджаемся і паміраем. Ратуемся ад ворагаў і працуем. Пяем песьні і спрабуем не памерці з голаду. Тут, у гушчарах Вялікага Туману, стаяць замкі і гарады, вежы і лясы, тут, у Тумане, цякуць цёмныя рэкі… Іншага сьвету я ніколі ня ведаў. Але і сярод туману можна жыць і заставацца чалавекам. Асабліва калі ў цябе ёсьць штосьці каштоўнае… Такое, чаго няма ні ў кога».

«У нас нічога такога няма! – усхліпнуў Анцік. – Вось у майго дзядулі быў залаты зуб. Калі я быў маленькі, я яму зайздросьціў. А ў мяне толькі плёмбы ў роце. Нічога каштоўнага».

«Як сказаць… – задуменна зірнуў на нас Зух. – Як сказаць…»

«У нас ёсьць наш розум і наша сьмеласьць!» – сказаў я і зноў пачырванеў.

«Ня можа быць, каб туман быў паўсюль і нідзе не канчаўся, – сказала Юля. – Ва ўсяго ёсьць канец і пачатак. І ў ракі, і ў туману! Нават у Сонечнай сыстэмы!»

«І ў чалавечага жыцьця, – усё гэтак жа ціха і задуменна кіўнуў Зух. – Некаторыя людзі вераць, што туман быў не заўсёды. І што некалі ён разыдзецца. Можа, праз сто гадоў. А можа, заўтра…»

«Але вы можаце нам патлумачыць, што з намі здарылася? – спытаў я нецярпліва. – Хто гэта ўсё зладзіў і навошта? Хто залез у нашу кватэру? І што гэта за істота кіравала аўтобусам?»

«Хіба вы яшчэ не зразумелі? – зьдзівіўся Зух і вочы яго бліснулі. – Гэта быў туманьнік. Лялька з туману. Туман перамяшчаецца, туман сьцелецца і нават растае… Каб узьнікнуць у іншым месцы. Далёка адсюль, у сталіцы, ёсьць падземная фабрыка, дзе вырабляюць людзей з туману. Праўда, я думаў, што гэта чуткі… Усе думаюць, што гэта чуткі… Дарэчы, а гэты ваш аўтобус? Дзе вы яго кінулі? Ён блізка? За паўдня дойдзеш?»

«Лёгка! – сказала Юля. – Нейкая гадзіна – і мы там. Проста мы стаміліся, таму і пайшлі за Карчмаром. А аўтобус пакінулі ў лесе ля берага!»

«Ага, – сказаў Анцік. – Я запомніў там адзін куст».

«Можа, пакажаце мне? – спытаў Зух. – Я ніколі яшчэ ня бачыў сапраўдны аўтобус. Можа, тады я прыдумаю, як вас уратаваць».

«Але мы абяцалі яго Карчмару за абед, – сказаў я. – Мы давалі слова».

«Ды за адзін гэты аўтобус мы з вамі маглі б… – зірнуў на мяне Зух, але хутка адвярнуўся. – Што ж, разумею. Абяцаньне ёсьць абяцаньне».

«Але мне ўсё роўна ня ясна: хто і навошта…» – пачаў я, але тут за туманам, зусім блізка, пачуліся галасы. Зух накінуў капюшон і зноў сеў за стол. Ён апусьціў твар да кубка і зрабіў выгляд, што дрэмле.

З туману ў карчму ўваліліся трое ў такіх самых цёмных капюшонах.

«Гэй, Карчмар! – крыкнуў адзін зь іх, пакуль іншыя паваліліся за вольны стол. – Дзе твае сасіскі? Дзе гарачае піва? Пасьля белай атруты хочацца зялёнага туману ў галаве!»

«Нам ёсьць што адзначыць!» – закрычаў другі і грукнуў па стале. А трэці высыпаў на стол манэты, якія пакаціліся ва ўсе бакі. І ніхто нават ня стаў іх лавіць і зьбіраць.

З туману выйшаў Карчмар. Ён прайшоў зусім блізка ад нас, ледзь не наступіўшы мне на руку. Я адсунуўся і прыціснуўся бліжэй да печкі. Мы пачулі, як Карчмар ссыпаў манэты ў кішэнь і задаволена крэкнуў.

«Можа, нам уцячы? – шэптам прапанаваў Анцік. – Ноччу? Калі ўсе заснуць?»

«Ага! – сказала Юля. – І заблукаць у тумане?»

«Давайце спаць, – сказаў я ціха. – Заўтра раніцай нешта прыдумаем. Зух нам дапаможа. Ён за нас. Добра, што мы яго сустрэлі».

І мне падалося, што Зух пачуў мае словы і падміргнуў мне з-пад капюшона.

Разьдзел сёмы

Голас быў такі грубы і гучны, што я ажно падскочыў. І скрывіўся ад болю – бо ў мяне за ноч здранцьвелі і сьпіна, і ногі, і рукі. Вось што значыць спаць на голай зямлі.

«Хопіць дрыхнуць! – зноў прароў Карчмар, навісаючы над нашымі галовамі. – Сонца ўжо над лесам, а яны храпуць, дармаеды. Як гэта вас яшчэ не ўтапілі?»

«Не… – заварочалася побач са мной Юля. – Толькі ня гэта. Лявон, скажы, што я сплю».

«Навошта вы так крычыце? – я працёр вочы. – Вы ж Карчмар, а не турэмны наглядчык. Лепш бы зубы схадзілі пачысьцілі».

«Падымайся давай! – прахрыпеў Карчмар. – Час плаціць за каўбасу і за начлег. Разьлегліся тут, як дохлыя рыбіны. Вядзіце да майго аўтобуса!»

Мы неахвотна падняліся. Печка ўжо амаль ня грэла. Па земляной падлозе сьцяліўся туман.

«А дзе трэці? Утапілі, пакуль спаў?» – Карчмар паказаў палкай на прымятую траву каля печкі.

«Анцік! – вохнуў я, зірнуўшы на Юлю. – Дзе ён?»

«Ня ведаю!»

«Можа, выйшаў на хвілінку?»

Юля кінулася на пошукі, але Карчмар спыніў яе, загарадзіўшы палкай дарогу. Я абвёў вачыма карчму. У куце храплі начныя госьці, але ні Зуха, ні Анціка нідзе не было відаць.

«Ён зараз вернецца, – сказаў я нерашуча. – І будзе вам аўтобус, не хвалюйцеся. Мы ж абяцалі».

Карчмар падазрона паглядзеў на нас.

«Давайце я пайду яго пашукаю», – сказала Юля.

«Ага, так я табе і паверыў, – сказаў Карчмар. – І ўцячэш за сваім Шманцікам? Думаеш, такая хітрая? А я хітрэйшы».

Ён рассунуў палкай мяккі, густы туман і вызірнуў вонкі. Праз хвіліну мы пачулі яго зларадны сьмех.

«Уцёк ваш Шманцік! Туман не падманеш. Вунь якая прагаліна. Я ж адразу казаў, утапіце яго – і справе канец. Такім, як ён, адна дарога – на дно!»

«Гэта ўсё вашы прыдумкі! – сказаў я. – Анцік наш сябар. Ён ня мог уцячы! Ён не такі!»

«Не такі, ды ўцёк, – сказаў Карчмар. – Усіх надурыў. Ды не адзін уцёк… А разам з тым бялявым. Сябар! У тумане сяброў не бывае. Пажэрлі, паспалі ў маёй карчме ды задалі лататы, не заплаціўшы. Але вам ад мяне так проста не ўцячы. Вядзіце да аўтобуса. Можа, яшчэ дагонім!»

«Мне вось цікава, – сказала раптам Юля. – А навошта вам цэлы аўтобус? Што вы зь ім будзеце рабіць?»

«Ты што, грыбоў аб’елася? А ну пайшла наперад!»

Ён падштурхнуў нас палкай – і мы выйшлі з карчмы проста ў лябірынт туманных лясных сьцежак. Я ўжо ня бачыў ні Юлю, ні Карчмара, толькі над галавой было шэрае неба і вершаліны цяжкіх ялін.

«Калі не атрымаю свой аўтобус, – крыкнуў раптам мне проста ў вуха Карчмар, – пасаджу вас абаіх на ланцуг! Будзеце год на мяне працаваць. Даўжок ёсьць даўжок! Я такіх, як вы, проста так не адпускаю. А будзеце ленавацца – утаплю па чарзе!»

Я азірнуўся і адразу ж атрымаў па плячы палкай.

«Адпусьціце маю руку!» – пачуў я Юлін голас.

«Пакажаш аўтобус, адпушчу, – пракрактаў злосна Карчмар. – А пакуль што трымайся за дзядзечку. І толькі паспрабуй мне вырвацца. Туман круцялёў бачыць!»

Задыхаючыся ад абурэньня, мы ішлі праз туман, туды, куды вёў Карчмар. Неўзабаве мы апынуліся каля ракі. На нейкае імгненьне мне падалося, што яна ўздыхнула, пабачыўшы нас. Карчмар плюнуў у ваду.

«Ну, куды цяпер? Давай, дзеўка, вядзі! Інакш утаплю! Атрутная рэчка галодная, чуеш, як просіць чалавечынкі?»

«Яна зусім не такая», – ціха прамовіла Юля.

«Усе вы не такія! – затрэсься ад злоснага сьмеху Карчмар. – Кожны на чужы кавалак ласы, а як плаціць – дык хвігу. Дзе мой аўтобус?»

«Там, – сказаў я. – Я дакладна памятаю».

Сапраўды, я пазнаў тое самае месца, куды мы з Анцікам выйшлі ўчора раніцай. Карчмар, падазрона бліскаючы вачыма, рушыў за мной, цягнучы за сабой Юлю. Дрыжучы ад ранішняга холаду, я ўпэўнена ступіў у туманнае воблака, павярнуў налева, потым направа, рассунуў гальлё…

Аўтобуса не было.

На месцы, дзе ён нядаўна стаяў, туман быў нізкі, яшчэ рэдкі. Відаць, не пасьпеў напаўзьці. А ў белай сьцяне, якая захінала лес навокал, зеўрала вялікая дзіра, празь якую вызіралі цёмна-зялёныя дрэвы.

«Так я і думаў! – сказаў Карчмар. – Гэты ваш Шманцік разам з тым бялявым сьцягнулі мой аўтобус!»

«Але як? – спытаў я. – Як яго можна сьцягнуць? Не за вяровачку ж! Ён жа цяжэзны!»

«Ты і праўда дурны, як бот! – замахнуўся на мяне Карчмар. – Бялявы забраў ня толькі мой аўтобус, але і майго сланабыка! Якога я купіў год таму на кірмашы! А? Я вас пытаюся?»

«Сланабыка? – спытаў я. – Пароль? Слухайце, мы нічога пра гэта ня ведаем… У нашым горадзе…»

«Бо вы дурні, – сказаў Карчмар, разьюшана грукаючы палкай па тумане, нібы так можна было вярнуць аўтобус на месца. – Ня ведаю, адкуль вы зваліліся на маю галаву, але вы найдурнейшыя дурні ва ўсім Княстве! А ваш Шманцік-Утаплянцік – хітрая гадзюка! Дамовіўся зь бялявым уначы, пакуль вы дрыхнулі… Цяпер, відаць, яны ўжо далёка, можа, нават, ужо ў Сьпінску ці ў Сквапным замку, прадалі аўтобус, а разам зь ім і майго сланабыка. Зьвіняць сабе там манэтамі і заліваюцца на радасьцях півам!»

Я ўявіў сабе Анціка, які заліваецца на радасьцях півам – і міжволі ўсьміхнуўся.

«А ты чаго лыбішся? – накінуўся на мяне Карчмар. – Можа, такі ў вас і быў плян? Можа, вы ўсе заадно? Я ж бачыў, як вы ўчора зь бялявым шапталіся! Ну нічога, цяпер у вас будзе вясёлае жыцьцё, шаптуны! Пасаджу вас зь дзеўкай на ланцуг! Ты, канешне, не сланабык, а яна не аўтобус – але работнікі мне заўсёды патрэбны. А ня будзеце працаваць як сьлед – адвяду вас на Атрутную рэчку! І – бултык!»

«Глядзіце! – крыкнула раптам Юля, паказваючы пальцам на прагаліну ў тумане. – Сланабык вярнуўся!»

Карчмар павярнуў галаву – Юля рэзкім рухам вырвала руку зь ягонай лапы і кінулася ў лес.

«Бяжым!»

Я прыпусьціў за ёй.

Яна адразу ж зьнікла ў тумане – але ў мяне быццам другі зрок адкрыўся. Я нібыта бачыў яе абрысы за гэтым белаватым мяккім мурам, які абступаў нас – і стараўся не адставаць. Нейкі час Карчмар ішоў за намі, хуткай хадой, махаючы палкай. Я чуў яго хрыпаты голас:

«Далёка не ўцечаце! Туман круцялёў бачыць! На каленях яшчэ поўзаць будзеце!»

А наперадзе чулася Юліна дыханьне. Я зрабіў рывок і дагнаў яе. Цяпер мы беглі поруч. Куды, невядома – але чым далей ад Карчмара і яго пагрозаў.

Раптам туманны лес працяў сьвіст.

І тут жа з туману проста перад намі зьявіліся чорныя постаці ў масках. Як з фільмаў пра мінулае, якія я так любіў. Яны ішлі проста на нас – і цягнулі наперад доўгія рукі.

«Лавіце іх, – пачулі мы голас Карчмара зусім блізка. Відаць, ён абышоў нас адно яму вядомымі сьцежкамі. – Ня дайце ім сысьці!»

«Назад!» – крыкнула Юля, задыхаючыся. І я не зразумеў, крычыць яна ім або мне.

«Там рака!» – крыкнуў я ў адказ.

«А там яны!»

Яна разьвярнулася і кінулася ў адваротным напрамку. Я пабег за ёй, але спатыкнуўся і з усяго размаху паляцеў у мох. На хвіліну я нават асьлеп – бо ўпаў тварам у гэтую зялёную мякаць. Стоячы на карачках, я паспрабаваў падняцца, але зноў зачапіўся за нешта і паваліўся.

«Бяжы!» – крыкнуў я Юлі, хоць ня бачыў яе. І тут жа яе цёплая рука абхапіла мяне пад пахамі.

«Ты цэлы?»

«Так!»

«Трымайся!»

Учапіўшыся за Юлю, я дабег разам зь ёй да берага. Тыя, што гналіся за намі, цяпер ішлі павольна, з усіх бакоў. А за імі цяжка клэпаў Карчмар.

«Мне здаецца, яны сьляпыя, – цяжка дыхаючы, сказаў я. – Паглядзі, яны ідуць, выцягнуўшы рукі. Мы маглі б прапаўзьці міма іх і…»

«Не, – сказала Юля. – Мы паплывем на той бераг».

«Па Атрутнай рацэ?» – у жаху скрывіўся я.

«Так».

І яна ўвайшла ў зеленаватую, брудную ваду. Спачатку па костачкі, потым па калена. Потым па пояс.

«Хутчэй! За мной!»

І я, заплюшчыўшы вочы, кінуўся за ёй. Вязкая, нібы кісель, ледзяная вада, самкнулася вакол мяне. Ад яе паху мяне ажно перасмыкнула.

«Плывем», – сказала Юля.

«Мы патонем! Я ўжо адчуваю, як мяне засмоктвае!»

«Плывем», – паўтарыла Юля нейкім дзіўным голасам, пагладзіўшы брудную ваду рукой, нібы мілую хатнюю жывёлу, што выпадкова параніла лапу.

І легла на гэтую ваду, раскінуўшы рукі. І паплыла.

Я азірнуўся. Постаці ў масках падышлі да самага берага. Не спыняючыся, яны ішлі далей – і я ўжо бачыў пальцы іх ненатуральна доўгіх рук. Мае ногі зусім угрузьлі ў глеі. Вада абхапіла маё цела так моцна, нібы ўзрадавалася, што можа нарэшце кагосьці забіць. Напэўна, так душаць сваю здабычу атрутныя зьмеі, падумаў я.

І паплыў сьледам за Юляй.

Раптам вада зрабілася такой падатлівай і лёгкай, што я змог рухацца хутка і вольна, як калісьці на Менскім моры. Я ўжо не баяўся, што яна трапіць мне ў твар – і без усялякай агіды адчуваў на шчоках яе пырскі.

«Бачыш, – сказала Юля, робячы плаўныя рухі рукамі. – Яна зусім не такая…»

«Хто?» – сказаў я, з усяе моцы малоцячы па вадзе рукамі.

Але яна нічога не адказала. На сярэдзіне ракі мы азірнуліся. Тыя туманныя прывіды, што зладзілі за намі пагоню, адзін за адным уваходзілі ў ваду. І мы з жахам пабачылі, як яны зьнікаюць у ёй, адзін за адным. Яны танулі, як толькі вада даходзіла да іхных шчыльна абгорнутых у маскі твараў. А на беразе трэсься ў шаленстве Карчмар і махаў палкай. Ён нешта крычаў – але мы ўжо не маглі разабраць яго пагрозаў.

«О, вось і дно!» – з палёгкай сказаў я. Пальцы і праўда намацалі ўнізе пясок. Мы адолелі Атрутную раку – і гэта было проста неверагодна. Бо Карчмар пасьпеў добра нас запужаць, расказваючы пра тое, якая яна небясьпечная.

«Вядома, – сказала Юля, выходзячы на бераг. – Я папрасіла, каб яно заўсёды было ў нас пад нагамі. Я ж ня ведаю, ці добра ты ўмееш плаваць».

Папрасіла? У каго? У Божанькі? І наогул, што яна сабе дазваляе? – падумаў я і шмыгнуў носам. Гэта я ўвесь час перажываў за яе – ці дасьць яна рады. І на табе – знайшлася чэмпіёнка.

«Ды я…» – пачаў я абурана, вылазячы з вады. І не дагаварыў.

Што тут было гаварыць. Галоўнае – мы пакуль што былі ў бясьпецы. Але – на зусім іншым беразе.

Разьдзел восьмы

Схаваўшыся за густым туманам, мы пастаялі крыху і аддыхаліся. Я глядзеў на Юлю, а яна на мяне. Трэба было хутчэй прымаць камандаваньне – але Юля мяне апярэдзіла:

«Трэба ісьці. Чым далей мы адыдзем ад берага, тым лепш».

«Баішся?» – спытаў я, нехаця рушыўшы за ёй.

«Баюся, – сказала яна спакойна. – А ты не?»

«Ну, пакуль што мы жывыя, на свабодзе і ў бясьпецы, – сказаў я, намагаючыся вымаўляць словы цьвёрда і рашуча. – Гэта галоўнае».

Жывыя, на свабодзе і ў бясьпецы. Чамусьці мяне ў гэты момант нібы апякло. Я ўспомніў, што ўжо недзе чуў гэтыя словы. Або чытаў. Але дзе? Можа, яны гучалі ў нейкім фільме? Такое часам бывае. Скажаш нешта – і словы быццам адгукаюцца рэхам. Нібы толькі і чакалі, калі ты трапіш у якое-небудзь гэткае становішча, дзе ім можна ўзяць і раптам успомніцца.

«Ты чаго? – спытала Юля, зірнуўшы на мяне. – Што здарылася?»

«А што?»

«У цябе рот разяўлены».

«А ў цябе нос брудны. Але ж я да цябе не чапляюся».

У тумане адзеньне на нас ніяк не хацела сохнуць. Я зьмерз і таму стараўся ісьці хутчэй, каб хоць трохі сагрэцца. Юля таксама махала рукамі і рабіла гіганцкія крокі, пераскокваючы праз карчы і яміны. Мы імкліва аддаляліся ад ракі, прабіраючыся праз туманны лес. Пакуль што ў ім было ціха, калі не лічыць птушыных размоваў дзесьці высока, над разлапістымі ялінамі.

«Мы на другім беразе, – сказаў я. – Можа, мы ўжо ў нашым сьвеце? Можа, Атрутная рака – гэта мяжа? Зараз выйдзем да якога-небудзь жытла, дзе няма ніякіх Карчмароў, а ёсьць тэлефон і нармальная ежа. Дранікі, напрыклад. І мы ўсё раскажам нармальным людзям».

«І сагрэемся, – сказала Юля. – І памыемся гарачай вадой з шампунем. І дарослыя знойдуць Анціка. І ўсё будзе як раней».

«Так! – сказаў я з надзеяй. – І ўсе даведаюцца пра Княства туманаў! А пра нас зьнімуць фільм. Ці кнігу напішуць!»

«Не, – сказала Юля, як адрэзала. – Нават не спадзявайся».

«Гэта чаму?»

«Таму», – сказала Юля і паказала пальцам на дрэва.

На дрэве вісела вялікая лялька. Дый ня лялька нават, а зьвязаныя разам шапка, куртка, нагавіцы і боты, якія напаўняў белы туман, такі загусьцелы, што здавалася, на галіне дрэва боўтаецца чалавек.

«А вось яшчэ адзін! – крыкнуў я прыцішана. – Глядзі!»

Бо на суседнім дрэве вісеў такі самы няшчасны – адна вопратка, набітая, як ватай, вільготным і шчыльным туманам.

«Бяжым?»

«Пачакай, – прашаптала Юля, схапіўшы мяне за руку. – Яны нікога табе не нагадваюць?»

«Кіроўца! – я таксама перайшоў на шэпт. – Трэба бегчы адсюль!»

«Так, кіроўца… – задуменна прамовіла Юля. – Як там казаў Зух? Туманьнікі? Так яны завуцца? Але мне здаецца, што ім у дадзены момант горш, чым нам. Мы прынамсі ня боўтаемся на дрэвах».

«Табе што, шкада гэтых пачвараў? – сказаў я незадаволена. – Забыла, як мы тут апынуліся? Так ім і трэба. Няма чаго красьці ў нашым Менску дзяцей і аўтобусы!»

«Ну хіба табе не цікава? – горача прашаптала Юля. – Чаму іх павесілі тут? За якія правіны? Ой, глядзі, там яшчэ адзін… І яшчэ!»

І сапраўды, варта нам было разагнаць туман перад нашымі тварамі, як мы пабачылі, што і на суседніх дрэвах вісяць такія самыя лялькі. Кожная была апранутая ў такія самыя няхітрыя строі – і кожная была нічым іншым, як туманным воблакам, якое прыняло форму чалавечага цела. Яны віселі, зьлёгку гайдаючыся, нібы шыбенікі. Вось табе і бясьпека, падумаў я. Жывыя, на свабодзе, у бясьпецы – і ў кампаніі жудасных лялек, якіх хтосьці разьвесіў на дрэвах, нібы падарункі.

Я налічыў іх пятнаццаць, а можа, і дваццаць. Бо я не наважваўся пайсьці далей у гэты белаваты туман, які, напэўна, меў для нас і іншыя дзіўныя і зусім не сьвяточныя сюрпрызы.

«Можа, нам усё ж лепш пайсьці адсюль?» – прапанаваў я. Мне так хацелася, каб Юля паслухалася. Каб спужалася і кінулася наўцёкі. Але яна нібыта і не пачула маіх словаў. Бо замест таго, каб прытуліцца да мяне, яна паволі падышла да найбліжэйшага дрэва.

«А гэта яшчэ што такое?»

Яна нахілілася і падняла з моху нейкую штуку.

Гэта быў чэрап. Чалавечы чэрап.

Я яшчэ ніколі ня бачыў сапраўдных чарапоў – і мяне ледзь не званітавала.

«Кінь яго! Кінь, Юля! Ну прашу цябе!»

Але яна, вядома, не паслухалася. Падняла чэрап да самых вачэй і пагладзіла яго па макаўцы.

І тут лялькі на дрэвах заварушыліся. Аднекуль пачулася надтрэснутая, нібы з сапсаваных дынамікаў, музыка – такая хрыпатая і фальшывая, што мне захацелася заткнуць вушы. Яна нагадвала марш – але вельмі ўжо нягеглы і вусьцішны. Пры гуках гэтага маршу я чамусьці ўявіў сабе кабінэт дантыста і вырваныя зубы.

Раптам лялька на дрэве перад намі раскрыла рот. Ніякага рота ў яе, вядома, не было, але ў тумане пад шапкай утварылася адтуліна. Я адступіў назад, Юля таксама – і мы пабачылі, як усе вісячыя лялькі зрабілі тое самае: разявілі раты і нечакана пранізьліва і радасна засьпявалі на розныя галасы:

«Хлопчык ты або дзяўчынка,

Марыш толькі пра адно:

Каб цябе ўзялі здымацца

Ў вельмі страшнае кіно!»

Я хацеў, каб яны зараз жа замаўчалі, але я ня ведаў, што зрабіць. Я ўмольна зірнуў на Юлю – але яна глядзела на лялек ледзьве не з захапленьнем. А яны, нібы заўважыўшы, як ёй падабаецца іхны сьпеў, працягвалі бязладным хорам:

«Ну прызнайся шчыра, дружа,

Бачыш ты ў кожным сьне,

Што цябе ўзялі здымацца

У вельмі жудасным кіне!»

«Што за лухта? – паспрабаваў я перакрычаць гэты бязглузды хор. – Што ўсё гэта значыць?»

«Чаму лухта? – сказала Юля. – А што, няпраўда? Ты ніколі не хацеў здымацца ў страшным фільме?»

«Бяжым адсюль!»

«Не! Дай даслухаць!» – яна нават пачала калыхацца ў такт гэтай недарэчнай песеньцы. А лялькі грымнулі зноў:

«Станеш знанай і багатай,

Толькі я здымаць пачну!

Скажаш ты за гэта дзякуй

Вельмі страшнаму кіну!»

Я накінуўся на Юлю, каб пацягнуць яе ў лес, але яна не давалася. А лялькі, бачачы гэта, зараўлі на ўсю моц:

«Ты бяз ручак і бяз ножак!

Пруць пачвары ў кожны дом!

Будзе кепска, мы клянёмся

Вельмі жудасным кіном!»

Нарэшце Юля выпусьціла з рук той агідны чэрап – і ён пакаціўся ў туман. І тады хор раптам сьціх.

«А яшчэ ў Божаньку верыш, – дакараў я яе, калі мы пасьпешліва сыходзілі ў лес. – Ясна ж, што гэта бязбожная справа! Д’ябальшчына нейкая! І наогул, бярэш у рукі розную каку!»

Юля пакорліва слухала мае папрокі.

«Прабач, – сказала яна нарэшце. – Ты разумны. А калі ты такі разумны, значыць, здагадаўся запомніць словы той песьні».

«Яшчэ чаго! Адна лухта! Наўмысна, каб завабіць нас у нейкую пастку», – сказаў я ўжо больш спакойна, бо яна ж, урэшце, папрасіла прабачэньня. Я пачуваўся так, нібы ўратаваў яе ад немінучай гібелі.

«А табе не прыйшло да галавы, дарагі Лявон, – сказала, прымружыўшыся, Юля, – што гэтая песенька магла б падказаць нам, што рабіць. Ці хаця б патлумачыць, што з намі адбылося. Можа, мы і праўда ў кіно?»

«Так яны табе і прызналіся, – сказаў я. – Наадварот, гэта ўсё было, каб нас яшчэ больш заблытаць».

«Можа быць, – адгукнулася Юля. – Можа быць».

У лесе крыху пацяплела. Я ўжо зусім не разумеў, дзе мы і ў якім баку Атрутная рака. Цяпер я ішоў наперад – а Юля ішла ззаду, па маіх сьлядах. Туман і не зьбіраўся расступацца – мы проста разрывалі яго мяккую заслону рукамі, перад тым, як ступіць на чарговую сьцежку. На нас наваліліся стома і голад – і мы, не згаворваючыся, упалі ў мох.

«Яшчэ трохі, і давядзецца прасіцца назад да Карчмара, – сказаў я. – У яго хоць каўбаса ёсьць».

«І ланцугі, забыў? Нізавошта! – сказала Юля, паціраючы руку. – Зараз адпачнем і пойдзем далей. Прынамсі, вадой мы забясьпечаныя».

І яна зачарпнула далоняй туман і прыпала да яе вуснамі.

Я зрабіў тое самае. Працёр твар. Зрабілася лягчэй. Я заплюшчыў вочы – а калі зноў адплюшчыў, Юля ляжала і мармытала нешта.

«З кім ты гаворыш?»

«Здагадайся».

«А, ну так. З Богам. І што ён табе кажа?»

«А ён і ня мусіць казаць. Гэта я яму расказваю. Што з намі адбылося. Ён зразумее».

«Слухай, – сказаў я асьцярожна. – Ну вось Бог, так… Ён жа ўсё ведае і ўсё можа, праўда? І пра тое, што з намі адбылося, ведае. І пра Анціка. Так?»

«Так».

«Значыць, у нейкім сэнсе ён і адказны. За тое, што мы тут. Што бацькі там, дома, вар’яцеюць, за нас перажываючы. Можа, ужо думаюць, што мы загінулі… Так?»

«Так».

«Але навошта яму гэта? Яму што, не шкада? Ні нас, ні бацькоў? Ні Анціка?»

Прамовіўшы імя Анціка, я зноў адчуў сябе вінаватым. Нібы гэта я недагледзеў. Кінуў яго з гэтым Зухам. Які аказаўся зусім не такім добрым чалавекам. Гэта і праўда была мая віна, гэта я пераканаў усіх, што Зуху можна давяраць. Я закусіў губу, каб не заплакаць ад крыўды.

«Вядома, яму шкада, – сказала Юля. – Вядома, ён перажывае. Глядзіць на нас і вельмі хвалюецца».

«Дык зрабіў бы, каб усё было як раней. Проста ўратаваў нас і ўсё. Калі б я быў Богам, я б так і зрабіў. Карона б не звалілася».

«Але ты ня Бог… – сказала Юля. – Ведаеш, у чым розьніца? Калі бы ты быў на месцы Бога, ты б, можа, нас і ўратаваў. Але ты б шмат чаго зрабіў з таго, пра што марыш. Ня толькі для іншых, але і для сябе. Вось падумай. Перш-наперш ты захацеў бы зрабіць нешта прыемнае і добрае для сяброў. Для мяне, для Анціка. Для мамы з татам таксама. Для бабулі. І для сябе. Ну, я ж Бог, я ж магу трошкі і для сябе штосьці, праўда? Так бы ты і падумаў. А Бог – яму розьніцы няма. Для яго ўсе людзі – гэта людзі. Усе аднолькава няшчасныя і аднолькава вартыя жалю. Ён усіх любіць. Але Бог дае нам выпрабаваньні. Разумееш?»

«Навошта?»

«Каб мы зрабіліся мацнейшымі. Каб мы не прасілі кожны раз у яго: Божанька, памажы! Ня можам больш. А каб самі ўсё пераадольвалі. Вось як з той песьняй. Можа, з намі і праўда здарылася б нешта жахлівае, калі б мы слухалі яе далей. А можа, мы б зразумелі нешта важнае. Такое, пасьля чаго маглі б нешта зьмяніць. А так мы проста ўцяклі. І цяпер мы ў бясьпецы, жывыя і на свабодзе. Але дагэтуль ня ведаем, што нам рабіць. І дзе Анцік. І што ўсё гэта значыць…»

«Ясна, – сказаў я. – Ты лічыш, што ня трэба было цябе ратаваць. Што я дурны, так?»

«Не, – сказала яна і ўсьміхнулася. – Ты не дурны. Ты добра вучышся і шмат ведаеш. І ты сьмелы».

Мне нечакана так добра зрабілася ад яе словаў, што я ўзяў яе за руку.

«Хадзем?»

«Хадзем!»

І мы рашуча рушылі праз павіслы на гальлі туман.

Разьдзел дзявяты

Туман не канчаўся. А вось сіл у нас заставалася ўсё менш і менш. Я ішоў наперад і ўяўляў сабе агонь. Напрыклад, у каміне. Жывы, вясёлы агонь… Мне здавалася, што ад аднаго выгляду агню мы адразу б высахлі і сагрэліся. А калі б на агні яшчэ стаяла каструлька з кашай… Я зь дзіцячага садка ненавідзеў кашу – але цяпер падумаў, што гэта самая смачная ежа на сьвеце.

Я стараўся ісьці поруч зь Юляй – і чуў, як у яе бурчыць у жываце. Іншым разам, дома або на нашай вуліцы, я б абавязкова пасьмяяўся з гэтага. Юля-бурчуля! Але цяпер сьмяяцца мне неяк ну зусім не хацелася. Ніякая яна была не бурчуля. Хутчэй ужо нестамлюля і неспынюля. Вунь як рашуча тупае. Хоць навокал толькі холад, туман і невядомасьць.

«Эх, – сказала гэтая нестамлюля. – І ўсё ж шкада, што ў нас няма тэлефона! Няхай бы нават ён не працаваў. Няхай бы нават у нас проста была камэра!»

«Ты і праўда рабіла б фоткі? У нашым становішчы?» – спытаў я.

«Але інакш нам ніхто не паверыць, – сказала Юля. – Калі мы вернемся! Ніхто не паверыць, што ўсё гэта было насамрэч!»

«А ты думаеш, мы вернемся?»

Юля ажно спынілася.

«Ты што! Вядома, вернемся!»

«А я пачынаю ўжо сумнявацца», – сказаў я.

«Нельга! – сказала Юля, схапіла мяне за руку і сур’ёзна паглядзела мне ў вочы. – Калі верыш, тады і сілы самі аднекуль бяруцца».

«Вось калі б мне далі зараз дранікаў са сьмятанай, – сказаў я, – тады сілы і праўда аднекуль узяліся б. Ці хаця б проста дранікаў. Безь нічога. Ці сьмятаны безь нічога… Я б цэлы слоік зьеў. А вера безь нічога – прабач, я думаю, яна так не працуе…»

«А як жа Анцік? Ты таксама ня верыш, што мы яго знойдзем?»

«Мусім знайсьці, – уздыхнуў я. – Але каб ісьці далей, нам і праўда добра было б падсілкавацца. Ты такая дзіўная. Я пра ежу думаю, а ты пра нейкую камэру… Пра тое, павераць нам ці не».

«Уяўляеш, як мы будзем сядзець у цябе на канапе, дома – і ўспамінаць усё гэта?»

«У мяне ўсе фоткі ў галаве, – сказаў я з гордасьцю. – У мяне памяць фатаграфічная! Так нават настаўнікі кажуць!»

Я абагнаў Юлю, ступіў у чарговае воблака туману – і раптам наляцеў ілбом на нешта цьвёрдае.

«А-а!» – ускрыкнуў я, схапіўшыся за галаву.

Гэта была сьцяна. Проста за завесай туману мы наткнуліся на драўляную сьцяну з тоўстага бярвеньня, якая загарадзіла нам дарогу.

«Глядзі!» – сказала Юля.

Яна задрала галаву – і я таксама.

Сьцяна была высокая, ажно да самых вершалін дрэваў. Мы адступілі на некалькі крокаў – і пабачылі над сьцяной вежу. А сама сьцяна канчалася вострымі, абгабляванымі зубцамі.

Гэта было падобна да драўлянага замку. Я ўспомніў, як Зух расказваў нам, што ў гэтым туманным краі ёсьць сапраўдныя замкі. Дый Карчмар нешта такое казаў – пра нейкі Сквапны замак, у якім цяпер нібыта Анцік заліваецца півам…

Мы вырашылі абысьці сьцяну. Пайшлі налева, абагнулі яе – і апынуліся перад зачыненай брамай.

Я рашуча пагрукаў у яе кулаком. Але ніхто не адгукнуўся.

Я пагрукаў яшчэ. Безвынікова.

«Памерлі вы там усе, ці што?» – крыкнуў я, зноў задраўшы галаву. Мне падалося, што ў вузкім акне вежы мільгануў нечы твар.

«Ведаеш, – сказала Юля. – Я ня пэўная, што нас тут добра прымуць. Успомні тых лялек. Давай будзем асьцярожнымі, добра?»

«Якая розьніца? – сказаў я, грукаючы ў браму нагой. – Добра, дрэнна… Тут ёсьць ежа, тут цёпла і суха! Ды няхай хоць на ланцуг пасадзяць, толькі б паесьці, сагрэцца і адпачыць!»

«Лявон! – сказала Юля. – Проста давай ня будзем гэтым разам абяцаць камусьці штосьці, чаго ў нас няма. Скажам, што мы бедныя вандроўнікі… Але адкуль мы і што шукаем – пра гэта маўчок, добра?»

«А як жа праўда? – спытаў я, калоцячы ў браму. – Ты ж любіш заўсёды казаць толькі праўду?»

І тут брама раптам адчынілася – так рэзка, што я ажно наляцеў на чалавека, які выйшаў зь яе, падазрона разглядваючы нашы мурзатыя твары. Я папрасіў прабачэньня і адышоў на крок назад.

«Добры дзень!» – сказала Юля.

«Так-так, – прамовіў гэты немалады, нізкага росту мужчына, апрануты ў доўгі плашч. Твар яго быў скрыўлены, нібы ён зараз заплача. – Так я і думаў…»

«Мы…» – пачаў я, але ён скрывіўся яшчэ больш і перапыніў мяне. І гэта было вельмі няветліва зь яго боку.

«Ну я ж казаў ёй… – прарыпеў гэты чалавек і сагнаў з носа ашмотак туману. – Зараз пачне хадзіць усялякая галодная набрыдзь… Загадзіць увесь замак. І навошта ёй слугі, не разумею…»

«Мы…» – пачала звонкім голасам Юля, але гэты непрыязны чалавек і на яе не зьвярнуў увагі.

«Першыя-лепшыя… – працягваў ён незадаволена рыпець, нібы нязмазанае кола. – Ну што, хочацца ў цеплыню і чысьціню? І дармовай кашкі? Але слугі – гэта ня тыя, хто можа цэлымі днямі спаць і набіваць сабе трыбух. Добрыя слугі заўсёды на нагах! Ясна вам?»

«Мы проста хацелі папрасіць вас пусьціць нас пагрэцца, – я ўсё ж пасьпеў уставіць некалькі словаў. – Мы ўсё раскажам!»

«Але чаму я мушу браць у замак першых-лепшых? – спытаў сам сябе гэты рыпучы чалавек у плашчы і падняў палец да вачэй. – А? Я ў цябе пытаюся, мой цудоўны ўказальны палец! І ў вас таксама, гідотныя дзеці! Пачакаем, пакуль вас назьбіраецца тут цэлы табун. І тады адбярэм тых, хто хоць трохі варты даверу. Хто ня шморгае мярзотна носам, як ты!»

І ён паказаў на зусім замерзлую Юлю.

«І не выглядае, як труп, які вылавілі раніцай з Атрутнай рэчкі, як ты!»

Гэтым разам палец гідліва паказаў на мяне.

«Здаецца, ён думае, што мы хочам наняцца да іх у слугі», – шэптам сказала мне Юля.

«Вазьміце нас!» – жаласьліва прамовіў я, засланіўшы яе сьпінай.

«Яе – можа быць, – холадна адказаў рыпучы. – Тэарэтычна яе можна адвучыць шморгаць носам. Варта на пару тыдняў зашыць яго суравымі ніткамі і заткнуць коркамі ад бочкі зь селядцамі – і яна сто разоў падумае перад тым, як шморгнуць! Добра! Ты можаш пачакаць, пакуль ня зьявяцца іншыя паскуднікі для адбору, смаркатая дзяўчынка. А ты…»

І ён наставіў на мяне палец.

«Ты можаш ісьці адкуль прыйшоў. Нам тут не патрэбныя тапельцы, у якіх нават пазногці ня стрыжаныя!»

«Я стрыг! – запярэчыў я. – Тыдзень таму!»

Я ўспомніў, як мама нагадвала мне, што я мушу пастрыгчы пазногці, і ледзь не заплакаў. Бо ўявіў сабе нашу кватэру, і свой пакой, і мае кніжкі, і гульні, і ўсё маё мінулае жыцьцё.

«А ты яшчэ і хлус!» – прарыпеў гэты непрыемны дзядзька.

«Ды вось, паглядзіце!» – я працягнуў да яго рукі.

«Каб ведаць, што такое гразь, мне не абавязкова на яе глядзець, – адвярнуўся ён. – Ідзі! У цябе няма ніякіх шанцаў!»

«Пачакай, Крумпс, – пачулі мы стомлены голас недзе за адчыненай брамай. – Ох… Колькі яшчэ я буду слухаць твой рыпучы голас. У мяне ад яго мігрэнь».

У браме зьявілася высокая жанчына, ад аднаго выгляду якой нас зь Юляй чамусьці апанавалі жаль і нудота. Яе твар быў белы, нібы туман – дый уся яна, апранутая ў доўгі шэры плашч з капюшонам, нагадвала высокага і худога туманьніка ў жаночым абліччы. Адзінае, што выдавала ў ёй жанчыну – гэта былі вялікія вочы, падмаляваныя ўнізе блакітным і зялёным, і шырокі, паведзены сіняй памадай рот, які яна скрывіла ў горкай усьмешцы.

«Я нічога не магу зрабіць, мая гаспадыня, – сказаў гэты няветлы Крумпс і неахвотна адступіў у бок. – Такім ужо я нарадзіўся. Мая маці так і сказала, пабачыўшы некалі мяне ў калысцы: гэтае дзіця плача, як быццам нехта хоча скрасьці цагліну з агароджы на могілках. А бацька, пачуўшы мой голас, адразу вырашыў утапіць мяне ў Атрутнай рацэ».

«І чаму ён гэтага не зрабіў?» – спытала Юля.

«Паленаваўся, – паціснуў плячыма Крумпс. – Мой бацька быў рамантык. А гэта цяжкая работа для рамантыка: па-першае, трэба ўзяць дзіця, засунуць у мех і завязаць яго, па-другое, трэба закінуць яго за сьпіну, па-трэцяе, доўга ісьці праз туман і слухаць, як яно крычыць там, за сьпінай, па-чацьвертае, трэба зрабіць так, каб мех ня ўсплыў на паверхню, бо за такое штрафуюць, па-пятае…»

«Перастань, Крумпс! – туманная жанчына схапілася за скроні. – Гэта нікому не цікава!»

«Чаму? – спытала Юля. – Нам цікава!»

«Мой бацька выканаў толькі першы пункт, – уздыхнуў Крумпс. – Ён пасадзіў мяне ў мех. І вырашыў, што ён дастаткова зрабіў, каб дазволіць сабе пару куфляў піва. Так я і сядзеў у меху тры дні, пакуль маці зьбірала ў лесе туман…»

«Крумпс! – ускрыкнула слабым голасам жанчына. – Зараз жа замаўчы! Вазьмі гэтых добрых дзяцей у мой замак слугамі і пастарайся не трапляцца мне сёньня на вочы. Я бачу, яны зусім не такія кепскія, як ты, відаць, ужо ім тут расьпісаў».

«Слухаюся, высакародная Шкляна», – Крумпс пакрыўджана пакланіўся.

«Ды ніхто больш і ня прыйдзе, – уздыхнула гэтая высакародная Шкляна. – Каму я тут патрэбная? Замак ванітаў, так хутка назавуць гэтае месца. Бо мяне ванітуе кожны дзень па тры разы, калі я адчыняю акно. Атрутная рака так сьмярдзіць… Вось у сталіцы… О, там я жыла, як каралева! Зараз я пакажу вам!»

І высакародная Шкляна палезла ў кішэнь. У адну, потым у другую. У трэцюю.

«Згубіла! Зноў згубіла!»

Высакародная Шкляна абхапіла галаву рукамі і кінулася ў глыбіню замкавага двара.

«Высакароднай Шкляне патрэбны слуга, каб знаходзіць рэчы, якія высакародная Шкляна высакародна пакідае ў тых месцах, якія яна высакародна ня можа запомніць, – прамармытаў Крумпс. – Але я сумняваюся, што ў вас хопіць інтэлектуальных здольнасьцяў, каб даць рады такім складаным рэчам. Ідзіце за мной!»

«Крумпс! – пачуўся з двара няшчасны голас высакароднай Шкляны. – Крумпс! Дзе ты падзеўся? Ты мне патрэбны!»

«Мяне яна таксама часьцяком губляе, – прамармытаў нам Крумпс. – Але я ня тая рэч, якую варта кожны раз пасьпяхова знаходзіць. Запомніце гэта!»

«Мы запомнім», – сказала Юля, уваходзячы за мной у замкавы двор. Брама за намі зачынілася. Двор таксама быў у тумане – але з адчыненых дзьвярэй замку цягнула ежай і цеплынёй.

«Яшчэ б не запомнілі, – ашчэрыўся Крумпс. – Не запомніце, дык вылеціце ўжо на другі дзень. Направа. А цяпер налева. А цяпер зноў направа. А цяпер – мыцца. Ад вас сьмярдзіць, як ад дохлых зайцаў!»

Падлога пад нашымі нагамі раптам правалілася – і мы паляцелі ўніз.

«А-а-а!» – толькі і пасьпелі крыкнуць мы зь Юляй, падаючы ў гарачую ваду. Крумпс з агідай паглядзеў на нас зьверху і націснуў нейкую кнопку. Вялікая ванна, у якую мы ўпалі, раптам зашумела, вада закруцілася, завіравала – і пацягнула нас за сабой.

«Для крывавых сьлядоў, вашывых кашуль, брудных дзяцей і нямытага посуду»

– пасьпеў я прачытаць на таблічцы, што была прыбітая да краю ванны.

«Гэта каб не забыцца і каб нічога не пераблытаць», – пастукаў сябе па лбе Крумпс і засьмяяўся.

Разьдзел дзясяты

Якое гэта ўсё ж было шчасьце – апынуцца пасьля туману і холаду ў гарачай мыльнай вадзе! Я нават ня стаў крыўдаваць, што нас кінулі ў мыйню разам з кашулямі і брудным посудам. Пасьля такога дзіўнага купаньня Крумпс дазволіў нам вылезьці і паказаў на кучу рознай вопраткі, якая валялася ў куце каля печкі. Гэта былі плашчы, швэдры і нагавіцы – усё рванае і ношанае, але як мы ўзрадаваліся сухому і цёпламу адзеньню. А потым мы атрымалі па талерцы кашы і па драўлянай лыжцы – і я накінуўся на тую кашу, як воўк на здабычу.

Мая талерка ўміг апусьцела.

«А ты чаго не ясі?» – спытаў я Юлю, якая з сумным выглядам разглядвала сваю лыжку.

«Здаецца, я захварэла… – сказала Юля і закашлялася. – У мяне зусім няма апэтыту, баліць горла і ўсю ломіць…»

Я паглядзеў на яе талерку. Мне вельмі хацелася, каб яна аддала яе мне, але я стрымаўся.

«Кладзіся каля печкі, – сказаў я. – Усё будзе добра, чуеш? Гэта выпрабаваньне. І мы вытрымаем. Абавязкова. Я табе абяцаю!»

«Так. Вось бачыш, ты таксама верыш. Бяз гэтага нічога не атрымаецца».

«Я заўсёды верыў, што атрымаецца. Проста не магу ж я ўвесь час з табой пагаджацца».

Юля нявесела ўсьміхнулася. Я прыклаў далонь да яе лба – ён быў гарачы, як печка. Я правёў яе ў цёплае месца і накрыў лахманамі. А потым прынёс з двара дзьве прыгаршчы туману – і адну прыклаў да яе твару, а другую да яе запаленых сухіх вуснаў.

«Дзякуй», – прашаптала яна і заснула.

І тады я выправіўся дасьледаваць замак. Ён быў цалкам зроблены зь бярвеньня і складаўся з шматлікіх пакояў, калідораў і пераходаў. Апрача нас, у ім былі і іншыя слугі – яны зь цікавасьцю пазіралі на мяне, але ніхто не хацеў са мной гаварыць.

«А ты чаго швэндаешся бяз справы?» – пачуў я за сьпінай рыпучы голас.

Крумпс назіраў за мной, схаваўшы твар пад капюшонам.

«Я ня швэндаюся, – сказаў я. – Я шукаю вас, каб усё расказаць».

«Ты ў нас што, знакаміты апавядальнік? – прарыпеў злосна Крумпс. – Кім ты сябе лічыш? Што ты ведаеш пра сьвет, акрамя сваіх сьвіньняў? Ці каго там гадуюць твае бацькі ў вашай сьмярдзючай вёсцы? Цябе памылі, накармілі дасыта і далі прыстойнае адзеньне не для таго, каб ты разяўляў рот! Ты тут, каб служыць і маўчаць, калі цябе не пытаюцца! Зараз жа ідзі ў вежу да высакароднай Шкляны! А я пайду да маёй запечанай курачкі!»

І праўда, па ўсім замку разносіўся неверагодна смачны водар запечанай курыцы. Я ледзь не падавіўся сьлінай.

«А дзе тая, другая? Дзе дзеўка, зь якой ты быў?» – падазрона спытаў Крумпс.

«Яе завуць Юля. І яна захварэла. У яе тэмпэратура. У вас ёсьць лекар?»

«Мне пляваць, як яе там завуць! У нас тут не лякарня для брудных дзевак! Калі вы думаеце, што вас тут будуць карміць задарма…»

«Я пагляджу за ёй, – раптам сказала мне нейкая жанчына зь вялізным тазам у чырвоных руках, якая праходзіла міма. У тазе ўзвышалася гара бялізны. – Не хвалюйся. Ідзі».

«Што за часы! – прарыпеў, закаціўшы вочы, Крумпс. – Лянівыя слугі, нахабныя дзеці, туман, смурод, халодная курыца! Апошняя прачка спакойна разяўляе свой нямыты рот, калі я, Крумпс, аддаю загады! Ты яшчэ тут?»

Ён уперыўся ў мяне злосным позіркам.

Я з удзячнасьцю паглядзеў на прачку і пайшоў шукаць высакародную Шкляну. Падняўшыся па пакручастых сходах у вежу, я апынуўся перад шырокімі дзьвярыма і пагрукаў. Але ніхто не адазваўся. Тады я адчыніў дзьверы і ўвайшоў.

«Ну колькі, колькі можна малаціць? – сказала высакародная Шкляна і скрывілася так, нібы зараз заплача. – Кожны гук – як цьвік у галаву. Хто ты такі? Дэман сьмерці?»

«Не, – сказаў я. – Я проста Лявон».

«Тады што ты тут робіш?»

«Я? – спытаў я зьдзіўлена. – Я ваш… Ваш новы слуга».

Гэта было так незвычайна – казаць уголас, што я – слуга. Нібы мы гулялі зь Юляй і Анцікам у нейкую гульню. У мяне ажно ў роце зрабілася неяк даўка. Слуга. Дома, у Менску, не было ніякіх слуг. Вядома, я ведаў, што значыла гэтае слова. У кніжках пра гісторыю яно сустракалася часта.

«Слуга? А хто тады я?» – спытала высакародная Шкляна, разгублена пазіраючы на мяне.

«Вы – высакародная Шкляна, гаспадыня гэтага замку», – адказаў я, асьмялеўшы.

«Тады чаму ты мне ня служыш? – нахмурылася Шкляна. – А лупіш у мае дзьверы?»

«Я ня ведаю… – сказаў я. – Ня ведаю, як гэта. Служыць».

І гэта было чыстай праўдай. Я яшчэ нікому ў жыцьці не служыў. Калі шчыра, я і не зьбіраўся. Але тут былі іншыя законы.

«І я таксама, – сказала Шкляна. – Таксама ня ведаю. Я ўжо нічога, нічога, нічога ня ве-е-даю…»

Яна кінулася на шырокі ложак і заплакала.

«Чаму я тут? Чаму тут так пахне? Я ўжо даўно казала, што гэтую сьмярдзючую раку трэба засыпаць! Чаму ніхто мяне ня слухае? Чаму ніхто не выконвае маіх загадаў? Чаму я тут, а не ў сталіцы?»

Я стаяў, разьвёўшы рукі, і ня ведаў, што мне рабіць. Я ніколі не разумеў, як можна суцяшаць дарослых. Што ні скажаш, усё падаецца нейкім сьмешным. Я прызвычаіўся, што гэта дарослыя супакойваюць малодшых, а не наадварот. Дома, калі мне было смутна або самотна, да мяне заўсёды прыходзілі мама або тата. І гаварылі са мной. А калі кепскі настрой быў у іх – я ведаў, што трэба проста сядзець у сваім пакоі і не выходзіць, пакуль яны не павесялеюць і не памірацца.

«Я адчуваю пах курыцы, – шмыгнула носам Шкляна. – Вельмі смачны і спакушальны пах! Чаму? Чаму я атрымліваю на абед халодны суп, а ў замку пахне печанай курыцай? Чаму ўсё так, а не інакш?»

«Я ня ведаю, – сказаў я вінавата. – Але я вас разумею. Вось, напрыклад, мы зь Юляй. Мы таксама ня ведаем. Дзе мы і чаму мы тут. І што нам рабіць. І дзе Анцік. І як нам выбрацца».

«Які яшчэ Анцік?» – высакародная Шкляна ажно перастала плакаць.

І я пачаў расказваць. Яна выслухала мяне, і яе бледны твар зноў скрывіўся.

«Выдумкі! – сказала яна. – Усё гэта выдумкі. Так не бывае. Няма ніякіх аўтобусаў і ніякіх гарадоў, дзе людзі размаўляюць, ня бачачы адно аднога! Няма ніякіх інтэрнэтаў і гэтых, як ты іх назваў… Кабінетаў. І калі нехта падае ў Атрутную раку, яна праглынае яго адразу, чвяк – і няма! Ты проста маленькі хлус, які ўцёк ад гаспадара. Але мне ўсё роўна. Усе хлусы. Што яшчэ рабіць такім маленькім людцайкам, якія нараджаюцца і паміраюць у лесе сярод туману? Толькі маніць. Але ты балбатлівы хлус!»

Я ня ведаў, пахваліла яна мяне ці наадварот. А яна раптам ускочыла:

«Мой памерлы муж казаў, што балбатлівых слуг трэба вучыць розуму! Бізуном! Вось зараз я вазьму і правучу цябе!»

Узрадаваўшыся, яна забегала па пакоі. Паўсюль былі разьвешаныя люстэркі, але такія каламутныя, што ў іх нічога не адбівалася. Нібы ў іх унутры стаяў туман. Мне зрабілася ніякавата.

«Дзе гэта ён? – высакародная Шкляна зазірнула ў шафу, нахілілася над ложкам, праверыла камоду. – Дзе мой бізун?»

«Ня ведаю».

«Дык шукай!»

Я паціснуў плячыма і пачаў дасьледаваць пакой.

«Што за жыцьцё… – наракала Шкляна, ляпаючы сябе па кішэнях і па чарзе засоўваючы рукі ў доўгія рукавы плашча. – Нават звычайнага бізуна няма ў гаспадарцы. Але ён быў! Мой памерлы муж часта ім карыстаўся! Каб яго Атрутная рака засмактала!»

«Чаму?» – спытаў я нахабна.

«Бо гэта ён прывёз мяне сюды са сталіцы! – ускрыкнула тонкім голасам Шкляна. – Са сталіцы, дзе туман фарбуюць у самыя неверагодныя колеры! Дзе кожны вечар баль у палацы! Дзе пахне індычкай і слодычамі, а не мерцьвякамі! Дзе мяне ўсе паважалі і любілі! І слухалі! А-ба-жа-лі!»

«Вось ён, – сказаў я. – Ваш бізун».

Я паказаў на столь. Бізун вісеў на цьвіку, але занадта высока.

«Ага! – зларадна ўсклікнула Шкляна. – Дык дастань яго! Зараз жа!»

Яна ўпала на ложак і заплюшчыла вочы.

Я стаў на крэсла, зьняў бізун і падаў ёй.

«Што? Што яшчэ?» – прастагнала яна.

«Ваш бізун».

Яна ўзяла яго і неўразумела пакруціла ў руках.

«Што гэта? Для чаго?»

«Ня ведаю», – я зноў паціснуў плячыма.

«І я ня ведаю!» – заплакала яна, адчыніла акно і выкінула бізун у туман.

Так я пачаў працаваць слугой у высакароднай Шкляны. Большую частку дня мы з гаспадыняй бавілі, шукаючы розныя згубленыя ёй рэчы. Мы поўзалі на каленях, адчынялі і зачынялі дзьверцы і шуфляды, хадзілі па замку з паходняй, зазіраючы ў самыя патаемныя куты. А яшчэ я мусіў увесь час нагадваць ёй тое, што яна забылася, а забывала яна імгненна. Ну, і слухаць яе бясконцыя аповеды пра жыцьцё ў сталіцы. Ня ведаю, што б я рабіў бяз добрай прачкі, якая паіла Юлю зёлкамі і карміла з лыжкі кашай. Хутка Юля ўжо магла пагаварыць са мной – і я сказаў ёй, што ў мяне ёсьць плян.

«Ты малайчына, – шапнула яна. – Усё атрымаецца. А які плян?»

«Не скажу. Як ты?»

«Мне ўжо лепш. Я думаю, я магу ісьці далей. Мы знойдзем Анціка і вернемся дамоў. Вось пабачыш».

«Гэта ты пабачыш!» – сказаў я.

«Ты!»

«Не, ты! У мяне ёсьць плян. А ў цябе не!»

Ходзячы за высакароднай Шклянай і падбіраючы за ёй усё, што яна выпускала з рук – ключы, пальчаткі, пярсьцёнкі, манэты, вееры – я і праўда нешта прыдумаў. Мне вельмі хацелася даведацца, дзе ж мы насамрэч апынуліся і адкуль узялася гэтае непрыветнае Княства Туманаў. А галоўнае – зразумець, дзе шукаць Анціка.

Неяк мы са Шклянай шукалі нейкі падсьвечнік – але ніяк не маглі знайсьці. Мы аблазілі ўвесь замак – і дайшлі да дзьвярэй, на якіх вісеў тоўсты праржавелы замок.

«Магчыма, там?» – сказаў я.

«Там? Там бібліятэка… – сказала Шкляна і махнула рукой. – Я туды ніколі не хадзіла. Там няма чаго шукаць, бо я там нічога й не губляла. Бібліятэка – гэта месца, дзе ляжаць розныя кніжкі. Зразумеў, асталопіна? Але адкуль табе ведаць, што гэта такое, цёмнае ты стварэньне? Ты толькі можаш, што балбатаць. Вось жа задам табе бізуна! Дарэчы, а дзе ён?»

«Я ня ведаю, – уздыхнуў я. – Але я магу паглядзець за гэтымі дзьвярыма. Можа, ён там?»

«Якая ж цяжкая ў мяне работа… – скрушна прамовіла Шкляна і схапілася за паясьніцу. – Які няшчасны лёс… Ходзіш увесь дзень сюды-туды, сюды-туды, поўзаеш на каленях, як прачка… І ніякай удзячнасьці… Шукаеш, шукаеш… Дарэчы, а што я шукала?»

«Ключы, – сказаў я, пачырванеўшы, бо ня вельмі ўмеў хлусіць. – Ад бібліятэкі. Вы сказалі мне пайсьці туды і прынесьці вам мапу».

«Я?» – перапужалася Шкляна.

«Вы».

«Але навошта?»

«Напэўна, вам прыйшла ў галаву геніяльная ідэя, – працягваў я хлусіць. – Вы ж самі казалі, каб я зараз жа прынёс вам мапу Княства Туманаў. Інакш вы загадаеце адлупвацаць мяне на двары».

«Сапраўды… Дык чаму ты стаіш і не выконваеш загад?»

«Я ня ведаю, як туды трапіць».

«Усе ключы ў Крумпса, – уздыхнула высакародная Шкляна. – Ох… Здаецца, мне блага. Правядзі мяне ў маю спальню. Я падаю з ног ад стомы».

Увечары, праверыўшы, як там Юля, я пайшоў у каморку, дзе жыў Крумпс. Гэты непрыемны тыпус сядзеў пад ваўняным пледам, піў піва і курыў люльку. Перад ім на талерцы ляжала цэлая гара курыных костачак. Ад каміна ішло ўтульнае цяпло, а з-пад стала выглядвалі Крумпсавы ногі ў вязаных шкарпэтках. Было відаць, што ён ня надта рады мяне бачыць.

«Ну, што табе? – незадаволена заварушыўся Крумпс, і я ясна пачуў, як зарыпелі яго косьці. – І ня думай нават, курыцы ты не атрымаеш!»

«Высакародная Шкляна загадала мне ўзяць у вас ключы ад бібліятэкі», – сказаў я, зноў пачырванеўшы. Але агонь у каміне кідаў на сьцены барвовыя водбліскі – і Крумпс нічога не заўважыў.

«Нашто гэта яны ёй раптам спатрэбіліся? – закрактаў ён і са шкадаваньнем адклаў люльку. – Туды ўжо дзесяць гадоў ніхто не хадзіў».

«Я ня ведаю, – прамовіў я, апусьціўшы вочы. – Але мне здаецца, гаспадыня казала нешта пра мапу. Пра тое, каб засыпаць раку… Я думаю, што гаспадыня…»

«Пры чым тут ты! – бліснуў вачыма Крумпс і зьняў плед. – Я, я, я! Мне, мне, мне! Хто навучыў цябе ўвесь час якаць ды мнекаць! Дзе цябе выхоўвалі? Можна падумаць, у сталіцы! Знайшоўся мне тут вялікі мысьляр! На месцы твайго бацькі я б зь цябе шкуру спусьціў. А потым зноў надзеў яе на цябе і спусьціў другі раз! Ты тут ніхто! Слуга! Твая справа маўчаць, а ня думаць! Ясна табе?»

«Ясна», – прамармытаў я.

Крумпс падышоў да сьцяны і, закрыўшыся ад мяне, пакорпаўся ў скураным меху, што вісеў на цьвіку.

«Вось ключы. Вернеш мне іх, як толькі аднясеш гаспадыні тое, што яна загадала!»

На кухні я сьцягнуў сьвечку і спусьціўся па сходах да дзьвярэй бібліятэкі. Замок доўга не хацеў паддавацца. Але я ўсё ж змог адамкнуць гэтыя цяжкія дзьверы. Ключ я пакінуў у замку – я ня мог доўга тут заставацца.

З пустой і цёмнай бібліятэкі патыхнула магільным холадам.

Зараз! Зараз я даведаюся, наколькі вялікае Княства туману! І куды нам ісьці, каб вярнуцца дамоў. А яшчэ даведаюся, куды мы насамрэч трапілі. І як сталася так, што ў маёй цудоўнай, такой прыгожай і сучаснай краіне зьявілася вось такое паралельнае вымярэньне – з Атрутнай ракой і злымі карчмарамі, з злавеснымі туманьнікамі і драўлянымі замкамі, зь лялькамі, якія пяюць такія вусьцішныя песьні, са звар’яцелай Шклянай і гэтым крыклівым Крумпсам… Але без тэлефонаў і інтэрнэту. Без надзеі на лепшае. Безь ніякага лягічнага тлумачэньня.

Бібліятэка месьцілася пад зямлёй, вокнаў у ёй не было. Трымаючы перад сабой сьвечку, я ўвайшоў у пакой і пачаў у ім аглядацца. Пакой быў невялікі і цесны, і ў мяне з рота ішла пара – так тут было сьцюдзёна.

Кніг у пакоі было ня так і шмат. У маіх бацькоў дома іх і то было больш. Я ўявіў сабе, колькі кніжак дома ў Кабінетавіча. Напэўна, тысячы! Ён жа пісьменьнік! Хай сабе і напісаў тры словы. Хто іх ведае, пісьменьнікаў. Як яны пішуць свае раманы? Калі па тры словы за суткі – тады колькі ім трэба дзён, каб напісаць кнігу? Гадоў пяць, ня менш. Успомніўшы пра Кабінетавіча, я зноў адчуў той самы жах, як у той вечар – апошні вечар у нашым доме. Ён проста зьнік тады, гэты дзіўны знаёмы маіх бацькоў. Так, я ўсё больш рабіўся пэўны, што наш Кабінетавіч не схаваўся і ня ўцёк. Хутчэй за ўсё, яго схапілі тыя самыя пачвары, якія спрабавалі трапіць да нас у кватэру і выключылі сьвятло, напужаўшы мяне, Юлю і Анціка. Для чагосьці ён быў ім патрэбны. Менавіта ён, а ня мы. Яны шукалі яго, палявалі і высачылі. А тое, што адбылося з намі траімі, было проста выпадковасьцю. Жудаснай і несправядлівай.

Ва ўсім гэтым была нейкая вялікая і вусьцішная таямніца.

«Але хіба ты ня любіш таямніцы, а, Лявон?» – спытаўся я сам у сябе.

Як было б лепш? Каб той далёкі вечар у нашай утульнай і ціхай кватэры скончыўся так, як заўсёды? Разьвітацца зь сябрамі, пачысьціць зубы і легчы спаць? А заўтра прыехалі б бацькі – і жыцьцё пайшло б далей так, як яно ішло дагэтуль? Школа, гаджэты, тэлевізар… Паездкі да бабулі па выходных… Правілы, якія трэба выконваць. Заданьні. Распарадак дня…

Ці ўсё ж нам траім вельмі пашанцавала? І ў старасьці мы будзем расказваць сваім унукам, як падалі ў раку, як беглі праз туман, уцякаючы ад зданяў, і слухалі, як пяюць страшныя лялькі, набітыя туманам, нібы ватай? Як ішлі са сьвечкай у бібліятэку таямнічага замку? Як стараліся быць адважнымі і як перажывалі за сяброў? Як трымалі ў руках старую мапу невядомага краю?

Аднак жа часу ў мяне было няшмат. Я паставіў сьвечку на падлогу і кінуўся да кніг. Кнігі пахлі сырасьцю і гнільлём. Шмат у якіх старонкі зьліпнуліся так, што іх немагчыма было нават нармальна разгарнуць. Я шукаў самыя вялікія і тоўстыя кнігі – бо ведаў, што самае важнае заўсёды знаходзіцца ў энцыкляпэдыях. Мне пашанцавала – на нейкім складзеным старым аркушы я раптам пабачыў вялікае слова:

«МАПА».

З трымценьнем я разгарнуў яе – і ледзь не парваў, такая яна была адсырэлая. Я схапіў сьвечку, стараючыся ня дыхаць, і нахіліўся над мапай.

«Так-так! – пачуўся раптам у бібліятэцы рыпучы голас. – Цудоўна!»

Я скалануўся ад страху, пабачыўшы ў дзьвярах постаць Крумпса. Ён стаяў і сьвяціў мне ў твар вялікім ліхтаром. А ў другой руцэ ён трымаў каструльку, ад якой ішоў пах нейкіх балотных расьлінаў. Ад гэтага паху мне адразу ж зрабілася блага.

«Што ты задумаў?» – рэзка спытаў Крумпс.

«Я ж казаў… – прамармытаў я. – Высакародная Шкляна загадала мне знайсьці мапу… А што вы тут робіце?»

«Я? – засьмяяўся Крумпс. – Нясу гаспадыні супчык. Вельмі смачны супчык… Вечаровы супчык, які яна так любіць есьці перад сном. А ты перастань мне маніць! Я ж адразу зразумеў, што ты хочаш усіх абхітрыць. Усё нешта разьнюхваеш. А ну прызнавайся, навошта табе быў ключ ад бібліятэкі!»

«Добра, – сказаў я. – Прызнаюся. Я не раблю нічога благога. Я проста хацеў зразумець… Зразумець, дзе мы і як сюды трапілі. Наколькі вялікая краіна, дзе мы жывем. І што там, за туманам… Якія гарады і замкі. І дзе канчаецца Атрутная рака».

«Што за лухта! – прарыпеў Крумпс. – Якая табе розьніца, што там, за туманам, і дзе канчаецца гэтая паганая рэчка! Якая розьніца, што знаходзіцца недзе яшчэ, калі мы жывем тут! Тут! І з чаго ты ўзяў, што пабачыш гэта ўсё на нейкім агрызку гнілой паперы! Ты мне вельмі не падабаешся, запомні гэта. Мне не падабаецца твой самаўпэўнены твар! Твой тонкі голас! Твае вычварэнскія жаданьні! Тваё нахабства! Што там, за туманам! Ды хто ты такі, каб усім гэтым цікавіцца? Нават я, Крумпс, ніколі ў жыцьці не задаваў сабе такіх дурных пытаньняў! І ідыёту ясна, што вакол толькі туман. А там, дзе туман, ня кажуць праўды. Сабе даражэй! Скажы яшчэ, што ты ўмееш чытаць! Ха-ха-ха!»

«Умею, – сказаў я і нечакана адчуў нейкую гордасьць. – Так, я ўмею чытаць. І хачу шмат ведаць і шмат дзе пабываць. І вярнуцца дамоў! І я прачытаю яшчэ шмат кніг! І, можа быць, напішу сваю!»

«Ха-ха! – затрэсься ад пагардлівага сьмеху Крумпс. – Хто ж цябе навучыў? Чытаць і пісаць? Жабы ў Атрутнай рацэ? Ці шыбенікі за куфлем зялёнага піва? А можа, ты прыехаў да нас са сталіцы?»

«Калі б вы выслухалі мяне, шаноўны Крумпс, я б расказаў вам праўду. Я не баюся! Але ж вы нічога не жадаеце слухаць! Бо вам страшна!»

«Яшчэ чаго. Слухаць нейкага малога нахабу. Ты не спадабаўся мне з самага пачатку. Ты ўсё сапсаваў! Калі ты зьявіўся тут, яна стала нейкай занадта жвавай і гаваркой. А так добра было, калі яна валялася цэлымі днямі ў ложку… Бязмогзлая Шкляна!»

«А вы перастаньце карміць яе гэтым агідным халодным супам. Дайце высакароднай Шкляне смажанай на ражне курыцы! Запечанай, румянай, зь якой цячэ тлушч! І сьвежай гародніны! І не кажыце ёй увесь час, што яна ўсё забывае! Я думаю, уся справа ў супе! Што вы туды падсыпаеце?»

«А ты і праўда разумнік… – злосна працадзіў Крумпс і раптам моцна падзьмуў у мой бок. Сьвечка на падлозе згасла. – Ну што ж… Значыць, сядзець табе тут з кніжкамі і мапамі да канца жыцьця! А ён ужо не за туманам!»

Ён рэзка зачыніў дзьверы, і я пачуў, як ён замыкае мяне на ключ у гэтай цёмнай і сырой бібліятэцы.

«Гэй! – крыкнуў я, кінуўшыся да дзьвярэй. – Крумпс! Адчыніце! Я прашу! Вы ня можаце так рабіць, гэта проста подла! Я ж замерзну тут яшчэ да раніцы! Гэй! Пашкадуйце!»

Але крокі ўжо аддаляліся. Апошняе, што я пачуў, быў задаволены, рыпучы сьмех Крумпса.

Разьдзел адзінаццаты

Я доўга грукаў у дзьверы, але ўсё было дарэмна. Бібліятэка была пад зямлёй, у сутарэньнях замку, і мяне ніхто ня чуў. У пакоі панавала цішыня, толькі недзе ў непрагляднай цемры капала са столі вада. Я зморана сеў на стос кніг і закусіў вусны, каб не заплакаць.

Я быў у роспачы, я зусім ня ведаў, што мне цяпер рабіць. Маё становішча было безнадзейным. Ніхто ў замку і не заўважыць, што я зьнік. Ніхто, апрача Юлі. Але калі яна пачне распытваць, Крумпс проста скажа ёй, што я ўцёк уначы ў лес, кінуўшы яе адну. Што да высакароднай Шкляны, дык яна нават ня ўспомніць пра маё існаваньне. Раніцай яна нават ня можа ўспомніць, хто яна сама! Што ўжо казаць пра нейкага там слугу.

Я паспрабаваў уявіць сабе, што будзе рабіць Юля. Вядома, яна кінецца ў лес, у туман, каб знайсьці мяне. Я не сумняваўся, што яна будзе шукаць мяне па ўсім Княстве Туманаў. І я застануся тут зусім адзін, у цемнаце бібліятэкі, да самага канца жыцьця. Буду сядзець тут, пакуль не замерзну. А калі нават не замерзну, дык проста памру з голаду. Або мяне зьядуць пацукі…

Пацукі! Я ўжо даўно чуў нейкі шум у кутах гэтага цеснага пакоя, але вырашыў не зьвяртаць на яго ўвагі. Цяпер нехта шаргатаў проста ў мяне пад нагамі, усё гучней і сьмялей. Нібы разумеў, што я не змагу абараніцца. Там, на падлозе, стаяла сьвечка, якую патушыў падступны, гнюсны Крумпс, але ў мяне не было агню.

У бібліятэцы рабілася ўсё халадней. Неўзабаве ў мяне застукалі зубы. Калі я чытаў пра такое ў кніжках, там, у сваёй цёплай кватэры, лежачы пад коўдрай, мне заўсёды здавалася, што гэта проста перабольшаньне. Ня могуць зубы стукаць, як клявішы! Але цяпер я ведаў – зубы і праўда стукаюць, і ты нічога ня можаш з гэтым зрабіць. Яны стукаюць самі па сабе, як быццам хочуць уцячы зь небясьпечнага месца. Як быццам пішуць камусьці мэйл з просьбай ад дапамозе!

Я засунуў паміж зубоў палец. Бо зубы грукалі так гучна, што мне стала страшна.

Вазьмі сябе ў рукі, сказаў я і захутаўся ў плашч так шчыльна, як толькі мог.

Яшчэ ня ўсё страчана.

Можа, Крумпс перадумае. Можа, ён проста хацеў мяне запужаць. І заўтра ён выпусьціць мяне адсюль. Можа, сюды ўсё ж нехта прыйдзе, бо яму нешта спатрэбіцца ў бібліятэцы. А можа, Юля не паверыць Крумпсу! Яна разумная, яна скеміць, што яму нельга верыць.

Крумпс меў рацыю, падумаў я і горка ўздыхнуў.

Тут і праўда нельга нікому верыць. У гэтым жахлівым тумане. Усе людзі, якіх мы сустракалі тут, нібы гулялі ў нейкую невясёлую гульню. Хто больш нахлусіць, хто больш забудзе, хто больш нашкодзіць іншым. Нібы яны былі хворыя. Атручаныя туманам.

Вось і я падмануў Шкляну. Быццам таксама атруціўся. Але ж я зрабіў гэта, бо хацеў як лепш! Я нікому не нашкодзіў.

Нікому, падумаў я і задрыжаў. Нікому апрача сябе.

Пацукі бегалі ў мяне пад нагамі. Адзін зь іх паспрабаваў ускараскацца мне на калена. Я ўскочыў і махнуў рукой, каб яго прагнаць – і незнарок дакрануўся да сьлізкага хваста. Якое ж гэта было гідкае адчуваньне! Мяне ледзь не званітавала.

Я ўжо ня мог больш стрымліваць сьлёзы.

Спакойна, Лявон, сказаў я ўголас, каб напужаць пацукоў. Гэта ж проста жывёлы. Лялькі з туману значна страшнейшыя. Ці, напрыклад, тыя стварэньні, ад якіх мы ўцякалі зь Юляй, кінуўшыся ў Атрутную раку. Пацукі – гэта сысуны. Як і я сам! У іх таксама ёсьць бацькі. І дзеці! Яны таксама галодныя. Ім таксама страшна. Калі б у мяне зараз у руках гарэла сьвечка або паходня – яны б кінуліся ўроссып і схаваліся б у шчылінах.

Каб не баяцца, я пачаў думаць пра кніжкі. Тыя кніжкі, якія я чытаў. Я ведаў, што часам кніжкі могуць падказаць выйсьце. Хоць чытаем мы іх не дзеля гэтага. А проста таму, што цікава.

Некалі, можа, год таму, а можа і два, тата даў мне пачытаць адну тоўстую кніжку. Спачатку я зусім не хацеў яе чытаць, бо паглядзеў на вокладку, на якой былі намаляваныя нейкія старажытныя людзі, пагартаў першыя старонкі і вырашыў: што за нудота! Ну хто гэта чытае кніжкі, якія даюць бацькі? Дарослыя заўсёды хочуць, каб мы чыталі кніжкі, якія яны самі любілі ў дзяцінстве. І зусім ня думаюць, што мы – людзі іншай эпохі! Тое, што любілі яны ў дзяцінстве, цяпер выглядае так сьмешна. Але тата, пабачыўшы, як я неахвотна гартаю тую кнігу, сказаў:

«Давай дамовімся. Ты прачытаеш трыццаць старонак. І калі табе не спадабаецца, калі табе не захочацца прачытаць яе да канца, то абяцаю табе, што больш я ніколі ў жыцьці ня буду прымушаць цябе штосьці чытаць».

Я пагадзіўся. І прачытаў яе за два дні! Гэта была гісторыя пра графа Монтэ-Крыста. Вы яе наўрад ці чыталі. Цяпер ніхто не чытае такія кніжкі. Але калі я адолеў першыя трыццаць старонак, мне страшэнна захацелася ведаць, што там далей.

А сюжэт там быў такі. Аднаго чалавека пасадзілі ў турму на марскім востраве. Насамрэч ён ня быў ні ў чым вінаваты, яго кінулі ў турму несправядліва. Спачатку яго звалі зусім не Монтэ-Крыста. І ніякі ён быў ня граф. Гэта ўжо калі ён уцёк, дык тады стаў багатым графам, які помсьціў тым, хто зьняволіў яго на многія гады без усякай віны. А калі ён сядзеў у турме, дык быў звычайным юнаком. Ён вельмі хацеў уцячы. У іншай камэры сядзеў адзін сьвятар, які доўгія гады таемна рабіў праход у сьцяне, каб вырвацца на волю. Яны пазнаёміліся, сьвятар навучыў графа Монтэ-Крыста розным навукам. Але галоўнае ня гэта! Галоўнае, як Монтэ-Крыста змог уцячы. Сьвятар памёр, і яго труп мусілі забраць з камэры. Монтэ-Крыста прабраўся туды і залез у мех, у якім павінен быў ляжаць нябожчык. Турэмнікі нічога не заўважылі і вынесьлі з камэры мех з графам. Праўда, у іх у турме было прынята выкідваць нябожчыкаў з муроў проста ў мора. І граф Монтэ-Крыста ледзь не патануў. Але ён ацалеў, разумееце? Таму што быў адважны і разумны. І вельмі хацеў жыць.

У той кнізе яшчэ было шмат пра каханьне. Але я стараўся хутчэй прагортваць тыя нудныя старонкі. Усе ведаюць, што пісьменьнікі, і ў старыя часы, і цяпер, спэцыяльна ўстаўляюць у свае кнігі старонкі пра каханьне. Ці, напрыклад, пра прыроду. Бо інакш ніхто не паверыць, што яны пісьменьнікі. Я ніколі не разумеў, чаму так атрымалася. Напэўна, гэта проста традыцыя. Ёсьць такое слова. Настаўнікі заўсёды кажуць: традыцыя, калі ня могуць штосьці нармальна растлумачыць…

Я ўскочыў і пачаў рабіць прысяданьні. Пацукам гэта вельмі не спадабалася. Мне здалося, я бачу, як яны глядзяць на мяне зь цемры сваімі зьдзіўленымі хцівымі вочкамі.

Раз, два, тры, чатыры. І яшчэ раз: раз-два-тры-чатыры. Мне і праўда адразу зрабілася цяплей. Але ня мог жа я ўвесь час прысядаць. Нават у школе я мог прысесьці толькі трыццаць разоў, не перадыхнуўшы як сьлед.

«Не магу ж я прысядаць усё жыцьцё!» – сказаў я гучна і вырашыў зноў думаць пра Монтэ-Крыста.

І чым больш я пра яго думаў, тым больш мне рабілася ясна, што выйсьце ў мяне толькі адно.

Мне трэба было прабіць сьцяну і зрабіць падкоп. І пачынаць трэба было ўжо зараз. Бо я ня мог губляць час.

«Вось, заадно і сагрэюся», – сказаў я рашуча і пачаў шукаць у цемры бібліятэкі, што можна было б скарыстаць у якасьці інструмэнта для падкопу. Я корпаўся ў нябачных кнігах і вадзіў рукамі па сьценах, натыкаючыся на гнілыя паліцы і абадраўшы скуру аб шурпатыя камяні. І неўзабаве мая рука наткнулася на нешта, падобнае да тупога нажа. Магчыма, гэта быў нож для таго, каб разразаць старонкі кніг, я недзе чуў, што раней новыя, яшчэ не прачытаныя кнігі разразалі, нібы сыр. Я схапіў гэты нож, якім немагчыма было нават парэзаць палец, і пачаў калупаць сьцяну.

«Пр-ра-вільна!» – пачуўся раптам голас аднекуль зьверху. – Адр-разу відаць чалавека, які чытаў кнігі!

Я скалануўся ад нечаканасьці і выпусьціў нож з рук.

Разьдзел дванаццаты

Голас быў рэзкі, грубаваты і сіплы, але ў ім ня чулася ні злосьці, ні зьдзеку. Гэта быў дабрадушны, хоць і вельмі дзіўны голас. Ён нібыта ішоў са столі, але я ня мог нічога пабачыць у гэтай цемры. У мяне было адчуваньне, што са мной загаварыла нейкая кніга. Ці цэлая бібліятэка.

«Ты хто?» – спытаў я, адступіўшы на ўсялякі выпадак да той самай сьцяны, якую зьбіраўся бурыць.

«А ты як думаеш? – задаволена сказаў голас. – Давай! Працуй мазгамі! Я хачу пачуць тваю вэр-р-рсію!»

Нечакана я зразумеў, што не баюся. Не баюся – і ўсё тут. Я быў не адзін у гэтай турме.

«Ня ведаю, – сказаў я шчыра. – Тут цёмна».

«Ня ведаеш? – расчаравана прамовіў голас. – Добр-ра! Падказка. Я чор-р-рны, як ноч. Я р-р-разумны, як гр-р-раф Монтэ-Кр-р-рыста!»

Я ўздрыгнуў. Адкуль гэты голас мог ведаць, пра што я нядаўна думаў? Ён што, прачытаў, што ў мяне ў галаве?

«І стар-ры, як камень, – дадаў журботна голас. – Ну? Твая вэ-р-рсія? Хто я?»

«Кот?» – спытаў я.

«Дур-р-рань! – сказаў голас. – Яшчэ!»

«Пацук? Разумны пацук?»

«Сам ты пацук! – пакрыўдзіўся голас. – Яшчэ!»

«Ты – кніга? Кніга, якая ўмее размаўляць?»

«Ты тр-р-рызьніш! – крыкнуў голас. – Дзе ты бачыў кнігу, якая ўмее р-размаўляць? Я думаў, ты р-разумная істота. А ты нейкі фантазёр-р! І як такога маглі кінуць памір-раць у бібліятэцы? Гэта ж сур-р’-ёзнае месца! Цябе трэба было пасадзіць у пр-ральню! З такімі дур-рнымі вэр-р-рсіямі!»

«Я бачыў такія кнігі, – сказаў я. – Там, дзе я жыву, кнігі ўмеюць размаўляць. У майго таты ёсьць такая кніга. Электронная. У адной тонкай кнізе цэлая бібліятэка».

«Добр-ра, – сказаў голас. – Фантазія ў цябе працуе. Але я чакаю новых вэр-рсій!»

Я напружыўся і ўсьміхнуўся.

«Ты крумкач», – сказаў я і шумна выдыхнуў.

«Ну нар-рэшце! – сказаў голас. – Так, я крумкач. Я жыву тут, у гэтай бібліятэцы, ужо сто гадоў. Я прачытаў усе гэтыя кнігі. Я ведаю пра гэты сьвет усё. Але які сэнс у маіх ведах? Каму яны патрэбныя?»

«Мне! – сказаў я. – Я вельмі хачу даведацца, што гэта за сьвет! Дарэчы, я і апынуўся тут, таму што хацеў пагартаць некаторыя кнігі…»

«Цяпер ты можаш гартаць іх да самай сьмерці, – прамовіў Крумкач. – Пачынай, я ня буду табе перашкаджаць. Хоць можам і пагаварыць».

«Не! – сказаў я рашуча. – Я вырвуся адсюль. Але як жа ты прачытаў іх, калі тут так цёмна?»

«Сьмешнае пытаньне, – адгукнуўся Крумкач. – Ужо ж за сто доўгіх гадоў можна было навучыцца чытаць у цемры».

«Няўжо праўда сто? – недаверліва спытаў я. – І ты ні разу не спрабаваў уцячы?»

«Спачатку спрабаваў, – нехаця адказаў Крумкач. – Але гэтага хочацца толькі першыя трыццаць гадоў. А потым прызвычайваешся. Робішся філёзафам. Разумееш усе перавагі. Правільна расстаўляеш прыярытэты. Пачынаеш цаніць адзіноту. І пагарджаць тымі, хто наверсе».

«Я й ня ведаў, што крумкачы жывуць так доўга».

«Ня ўсе, – сказаў Крумкач. – Але што ты наогул ведаеш пра крумкачоў?»

«Няшмат», – шчыра прызнаўся я.

«Ну напрыклад?»

Я задумаўся.

«Ну, напрыклад, калі я быў дзіцём, мама чытала мне кнігу пра Маму-Му і Крумкача, – успомніў я і ледзь не заплакаў. – Але гэта было вельмі даўно. А яшчэ ў горадзе, дзе я жыву, ёсьць футбольная каманда „Крумкачы“. Мы з татам за яе заўзеем».

«Сапраўды, няшмат, – саркастычна сказаў Крумкач. – Я ведаю пра цябе значна больш. З другога боку, я мушу пражыць сто гадоў. А табе яшчэ няма нават васьмідзесяці. Ты яшчэ горкае дзіця, дарагі мой».

Я ня стаў пярэчыць. Магчыма, ён пакрыўдзіўся б, калі б я сказаў праўду – што мне няма яшчэ нават трынаццаці.

«Што ты можаш пра мяне ведаць? – спытаў я зацікаўлена. – І адкуль?»

«Я рэдка бачыў людзей, – сказаў Крумкач. – Чамусьці яны ня любяць бібліятэкі. Ніхто ня ведае, што я тут жыву. Але ў кнігах напісана, што часам з туману прыходзяць дзіўныя людзі, якія расказваюць розную лухту. Пра кнігу, у якой можа зьмясьціцца цэлая бібліятэка. Пра рэкі, у якіх можна плаваць. Пра гарады, дзе туман бывае толькі некалькі дзён за год. Пра тое, што ёсьць такая хвароба, як сяброўства. Калі людзі хварэюць на яе, то гатовыя рызыкаваць жыцьцём і здароўем, каб дапамагчы іншым. Яны могуць аддаць штосьці проста так, каб іншым зрабілася лепш. Стр-рашная хвароба! Я думаю, ты якраз такі. Нікому тут не прыйшло б у галаву прыйсьці ў гэтую сырую бібліятэку і раскрываць старую мапу. І нікому б не прыйшло ў галаву разьбіваць сьцяну, каб зрабіць падкоп. Як у старым прыгодніцкім рамане!»

«Значыць, мы не адны тут! – сказаў я радасна. – Значыць, мы зможам выбрацца!»

«Хто сказаў, што ў кнігах напісаная праўда? – паволі прамовіў Крумкач. – Я ня бачыў такіх людзей. Я толькі чытаў. Але гэта ня тое самае. Ты першы, хто прымусіў мяне задумацца. Пра тое, што, можа, кнігі не хлусілі».

«Але ты можаш расказаць мне, што гэта за краіна? – пачаў я ўпрошваць Крумкача. – Ты проста не ўяўляеш, як мне пашанцавала з табой! Цяпер я пра ўсё даведаюся!»

«Пра ўсё? – мне здавалася, Крумкач усьміхнуўся. – Сумняваюся. Але пытайся. Часу ў мяне засталося мала».

«Мала? Чаму мала? Хутка я вырвуся адсюль – і ты таксама зможаш паляцець куды захочаш!»

«А калі не захачу? – сказаў Крумкач. – Сёньня мой апошні дзень. Заўтра раніцай я памру. У нейкім сэнсе гэта мне пашанцавала з табой. Хоць пагавару перад завяршэньнем сваёй доўгай кар’еры нікому не патрэбнага бібліятэкара».

Я кінуўся туды, адкуль, як мне падавалася, гучаў голас. У цемры пачуўся незадаволены шоргат крылаў. Я ня мог паверыць, што Крумкач кажа праўду. Мне хацелася ўзяць яго на рукі – я быў пэўны, што так я змагу абараніць яго ад сьмерці. Ці, можа, ён жартуе? Якая яшчэ сьмерць?

«Як гэта памрэш? – крыкнуў я. – Ты ж сам сказаў, што жывеш сто гадоў!»

«Так, – пацьвердзіў Крумкач. – Я пражыў амаль сто гадоў. Сто гадоў без аднаго дня. Я заўсёды ведаў, што мне адмерана роўна сто гадоў, і спакойна лічыў. І вось тэрмін выйшаў. Заўтра я ўпаду на падлогу і мяне зьядуць пацукі. Бо наўрад ці ты наважышся пакаштаваць крумкачаціны. Я думаю, ты пачнеш есьці кнігі. Некаторыя зь іх у скураных вокладках. Я чытаў у адной кнізе, што ў старыя часы маракі, калі на іх караблях канчаліся прыпасы, елі скураныя рамяні, каб не памерці з голаду».

«Я таксама чытаў пра такое… – сказаў я сумна. – Але як жа так? Няўжо нельга пражыць крышку больш? Ніхто ня ведае, калі ён памрэ».

«Ніхто, – сказаў Крумкач. – Апрача крумкачоў. Але я на тваім месцы пасьпяшаўся б. Ты можаш пытацца ў мяне пра ўсё, што хочаш. Раніца ўжо хутка».

Я задумаўся. Мне трэба было распытаць у Крумкача пра тысячы рэчаў! Але я раптам разгубіўся, я ніяк ня мог зразумець, з чаго мне лепш пачаць.

«Скажы, – спытаў раптам Крумкач. – Мы з табой знаёмыя зусім нядоўга. Нават васьмідзесяці гадоў не мінула. Але ў нас з табой сапраўдная размова, ці ня праўда?»

«Праўда, – сказаў я. – Сапраўдная».

«Тады мне вось што цікава…» – Крумкач закашляўся. Я ніколі ня чуў, як кашляюць птушкі.

«Ці магу лічыць… Хм… Лічыць, што мы з табой сябры?» – спытаў Крумкач, і мне падалося, голас яго прагучаў неяк сарамліва.

«Сябры?»

«Так».

«Ну… – працягнуў я. – Для таго, каб зрабіцца сябрамі, мала проста размаўляць. Трэба нешта яшчэ…»

«Нават калі ты сядзіш у цёмнай бібліятэцы і ведаеш, што табе ня выбрацца?»

Я ня ведаў, што яму сказаць.

«Яшчэ зусім нядаўна ты плакаў ад роспачы, – нагадаў мне Крумкач вельмі сур’ёзным голасам. – І думаў, што ты адзін. У поўнай адзіноце ў падземнай турме. Сярод пацукоў і цемры. А потым ты пачуў мой голас. Скажы, ты і праўда думаеш, што гэтага мала, каб назваць мяне сябрам?»

Нешта балючае варухнулася ў мяне ў сэрцы. Нібы я быў у нечым вінаваты.

«Добра, пытайся пра тое, пра што хацеў», – нецярпліва сказаў Крумкач.

«Як мне, і Юлі, і Анціку выбрацца адсюль? Мусіць жа быць нейкае месца? Дзе мы зможам вярнуцца туды, у нашае жыцьцё? У наш дом?»

«Мусіць, – сказаў Крумкач. – Але спачатку табе трэба выбрацца адсюль. Калі ты праб’ешся празь сьцяну і будзеш паўгоду рабіць падкоп, ты апынешся ў лесе па той бок замку. А потым табе трэба знайсьці пэўных людзей. Тых, якія ўсё гэта прыдумалі».

«Што гэта? Гэтую краіну? А хто яе прыдумаў?»

«Слухай мяне ўважліва. І калі ў цябе і праўда хопіць розуму, ты здагадаешся, што рабіць. У гэтай краіне ёсьць чалавек, які прыдумаў яе і ўсім кіруе. Ніхто ня ведае, дзе ён жыве. Кніга, у якой пра гэта напісана, даўно зьнікла з усіх бібліятэк. Гэта вельмі пакрыўджаны чалавек, які помсьціць сьвету. За тое, што калісьці людзі яго выгналі, бо ён быў жорсткі і нарабіў усім шмат Зла. Гэты чалавек хоча, каб усё было як раней. Хоча зноў быць гаспадаром! Яму патрэбныя людзі, каб адчуваць сваю ўладу над імі. І ёсьць тры словы, якія ён ненавідзіць больш за ўсё. Бо яны азначаюць рэчы, ад якіх ягоная ўлада перастае дзейнічаць. Я думаю, што калі сказаць яму гэтыя словы проста ў твар… Тады вы зможаце вярнуцца дамоў. І ня толькі вы… Усе, каго ён прымусіў тут жыць».

«А што гэта за словы? – спытаў я. – Што гэта за тры словы, Крумкач?»

«Ніхто ня ведае, – змрочна сказаў Крумкач. – Некалі яны былі вядомыя, але іх усе забыліся. Гэты чалавек зрабіў усё, каб людзі на іх забыліся. Каб ніхто нават ня ўспомніў, што яны наогул былі. У гэтай краіне людзі рэдка памятаюць штосьці, што невыгодна Галоўнакамандуючаму».

«Усяго тры словы?»

«Так, – сказаў Крумкач. – Усяго тры. Гэта код. Код, які зломіць усе замкі і разгоніць туман. Код вяртаньня».

«Але гэта так проста! Усяго тры словы – і ўсё!»

«Проста? – спытаў Крумкач і зашаргатаў крыламі. – Ведаеш, колькі словаў у мове?»

Я ніколі не задумваўся над такім пытаньнем. Але мне хацелася паказаць Крумкачу, што я не дурнейшы за яго. Усё ж я славіўся сваім розумам.

«Тысяч дзесяць, – сказаў я. – Не, дваццаць».

«А дзьвесьце ня хочаш? – засьмяяўся Крумкач. – Ніхто дакладна не лічыў. Але ў беларускай мове прыкладна дзьвесьце тысяч словаў. І гэта ня толькі тыя, якія ведаюць усе. А і тыя, якія ўжываліся калісьці даўно і якія ўжо ніхто ня памятае. І тыя, якія ведаюць толькі адзінкі зь людзей. А ёсьць яшчэ тыя, што ўзьніклі зусім нядаўна і яшчэ ня трапілі ў слоўнікі. І тыя, якіх ніхто даўно не ўжываў – а потым зноў пачаў выкарыстоўваць. І тыя, якія можна выдумаць самому».

«Ого!»

«А цяпер палічы. Дзьвесьце тысяч словаў. І сярод іх трэба знайсьці тры. Але ня проста тры, а камбінацыю зь менавіта гэтых трох словаў, і каб яны стаялі ў правільнай пасьлядоўнасьці…»

«Ну, гэта цяжка, так, – сказаў я. – Але кампутарная праграма з гэтым справілася б!»

Запанавала маўчаньне. Я думаў, Крумкач запытаецца, што такое кампутарная праграма, і ўжо зьбіраўся паказаць яму, што таксама ведаю нешта такое, чаго няма ў ягоных кнігах. Але ў бібліятэцы было ціха.

«Але як знайсьці таго чалавека? – спытаў я. – Дзе? Магчыма, трэба проста ў кагосьці запытацца?»

Але Крумкач нічога не адказваў.

«Крумкач?» – я падышоў туды, адкуль раней чуўся яго голас. – «Крумкач?»

Цішыня.

Я выцягнуў руку – і раптам намацаў на самай верхняй паліцы птушынае пер’е.

«Крумкач! Ты што! Яшчэ ня раніца! Не памірай! Пачакай!»

Я схапіў яго на рукі – нябачнага ў цемры, яшчэ цёплага, я адчуў пад пальцамі яго цьвёрдую дзюбу.

«Крумкач! Ты мой сябар! Чуеш? Я адказаў на тваё пытаньне! Ну давай, скажы штосьці, сябра! Не памірай! Калі ласка!»

Але вялікая птушка ў маіх руках ляжала нерухома, як цацка.

Я асьцярожна паклаў Крумкача на паліцу. І тады сьлёзы паліліся ў мяне з вачэй – усе тыя сьлёзы, якія я так доўга стрымліваў. Я схапіў нож і накінуўся на сьцяну. Я наносіў ёй удар за ўдарам, але яна не паддавалася, яна нібы сьмяялася зь мяне, гэтая халодная і мокрая сьцяна. Хутка я ўжо проста біў у яе кулаком. А потым зьнясілена прыхінуўся да яе і праваліўся ў сон.

Разьдзел трынаццаты

Зямля сыпалася мне на галаву. Я скідваў яе зь сябе і чапляўся аслабелымі пальцамі за доўгія карані, каб выкараскацца, але зямля была мацнейшая. Яна ўсё падала на мяне цяжкімі сырымі камякамі – і я разумеў, што стаю ўжо па калена ў пяску і гліне. Яшчэ трохі – і яна засыпле мяне з галавой. А ў зямлі варочаліся і хапалі мяне за ногі тлустыя чырвоныя чарвякі, такія доўгія, што я ня мог вызваліцца ад іхнай хваткі.

«Юля!» – крыкнуў я, але мой рот быў ужо набіты зямлёй да самага горла.

І тады я прачнуўся.

«Я тут!» – сказаў Юлін голас зусім блізка.

У замку зарыпеў ключ. Я адплюшчыў вочы і на каленях папоўз да дзьвярэй бібліятэкі. А яны паволі адчыніліся мне насустрач.

На парозе стаяла Юля і ўсьміхалася.

«Усё будзе добра, – сказала яна. – Але ўставай! І пастарайся больш не крычаць!»

«Менавіта! – пачуў я голас высакароднай Шкляны. – Калі ён яшчэ раз залямантуе, мая галава выбухне. Не разумею, навошта ён нам. Хіба такі крыкун зможа выканаць маё даручэньне?»

«Ён не баіцца ні Бога, ні чорта, – сказала Юля. – Не хвалюйцеся, высакародная Шкляна. Я прасачу за ім».

«У яго няма мазгоў, – сказаў Крумпс. – У гэтага слугі папросту няма мазгоў. Залезьці ў гаспадарскую бібліятэку і зачыніцца тут на ключ! Такое можа прыдумаць толькі сын сьвінапаса!»

Яны стаялі нада мной, усе трое. І я зусім не разумеў, што адбылося.

«Так, розуму ў гэтай дзяўчынкі значна больш, – сказала высакародная Шкляна. – Скажы яму, каб перастаў тут валяцца. Знайшоў месца. Зараз жа выпраўляйцеся ў дарогу. Ты нічога не забыла?»

«Я памятаю ўсё, што мне загадана, – пакорліва адказала Юля. – А ваш партрэт я буду берагчы так, як быццам ён з чыстага золата!»

Яна пацягнула мяне за руку – так бесцырымонна, што я ледзь не раззлаваўся.

«Я магу і сам!»

Я падняўся і пайшоў за імі наверх па сходах. Зь нянавісьцю зірнуўшы на мяне, Крумпс замкнуў дзьверы бібліятэкі на замок і падняўся за мной. Я адчуваў, як ён дыхае за маёй сьпінай. Нібы зараз ударыць мяне нажом. Але я ведаў: ён не наважыцца. Ён нават не прыкмеціў, што, выходзячы зь бібліятэкі, я ўпотай прыхапіў з сабой старую мапу.

«Як ты мяне знайшла?» – шапнуў я Юлі на вуха, калі мы выйшлі на двор. – І што ўсё гэта значыць? Я думаў, я ўжо навечна застануся ў гэтай цёмнай бібліятэцы!

«Няма часу расказваць, – прамармытала Юля і раптам замерла на месцы. – Паглядзі, які прыгажун!»

У двары стаяў ён. Сланабык.

Белы, як туман. З тонкім хобатам, які ён падняў угару, як быццам паказваў нам на шэрае сонца Княства туманаў, якое ўжо даўно вісела ў небе над замкам. Памерам з тых беларускіх кароваў, якіх я бачыў у бабулі ў вёсцы. У мяне было дзьве бабулі, адна гарадзкая, маміна мама, а другая, татава, вясковая. Я ўспомніў, як баяўся гэтых істотаў, калі прыяжджаў да бабулі і хадзіў зь ёй на выган. Я зусім ня ведаў, як абыходзіцца з каровамі! Але тыя каровы зь вёскі былі заўсёды такія спакойныя і ўвесь час нешта жавалі. А істота, якая стаяла цяпер у двары і паглядала на нас сваімі вялікімі вачыма, нецярпліва тупала нагамі і нібы ўсьміхалася. Такая ў яе была пыса – падобная адразу да бычынай і да чалавечай, але над ротам вісеў хобат. Сланабык быў горды сабой – а я адразу заўважыў яго вялізныя цягліцы. Такі зьвер і праўда мог пацягнуць за сабой цэлы аўтобус.

Слугі запрагалі сланабыка ў воз. А ён быццам бы радаваўся, што выпраўляецца ў дарогу.

«Ну колькі можна важдацца! – прыкрыкнула на іх высакародная Шкляна. – Мой партрэт даўно ўжо мусіў быць на шляху ў сталіцу! Дзе ён, дарэчы? Дзе мой партрэт, гультаі?»

Слугі асьцярожна паклалі на воз карціну, загорнутую ў грубае палатно.

«Пасьлязаўтра вы будзеце ў сталіцы… – летуценна прамовіла высакародная Шкляна. – Адразу ж ідзіце ў палац! Не губляйце ні хвіліны. А то я ведаю вас, слуг! Вам захочацца пазабаўляцца і пакаштаваць жывое марозіва і гаваркое піва! А потым паглядзець на танцы! На парад туманьнікаў! Ці яшчэ чаго-небудзь! У сталіцы так шмат спакусаў! Памятайце – адразу ў палац. Як толькі вы пакажаце там мой партрэт, яны ўспомняць, хто я такая! Мяне немагчыма забыць!»

«Вядома, гаспадыня», – сказала Юля і штурхнула мяне ў бок.

«Вядома, высакародная Шкляна», – сказаў я, нічога не разумеючы.

«Добра, – сказала Шкляна. – Глядзі за гэтым асталопам, Юля. Каб ён ня сеў на партрэт сваім дурным азадкам. І каб не абмяняў яго на салодкі туман дзесьці па дарозе. І ведаеш што, дарагая…»

Яна нахілілася да Юлі і павучальна памахала пальцам:

«У цябе ёсьць талент. У сталіцы ты зможаш дабіцца славы. Магчыма, малюючы высакародных дам, ты зможаш калі-небудзь нават купіць сабе трошкі туману і пасяліцца там, займець свой кут. І завесьці слугу. І нават якога-небудзь дурнога, але багатага мужа».

«Яшчэ чаго», – прашаптала Юля. Але пакланілася і прашчабятала:

«Вядома, мая гаспадыня!»

«Толькі ў мяне да вас просьба – ціха сказаў я Шкляне. – Ня ежце больш той халодны суп, які гатуе вам Крумпс. Ён хоча вас атруціць».

«Атруціць? Мяне?»

«Гэтая атрута прымушае вас усё забываць, разумееце? Крумпс хоча, каб вы ўвесь час валяліся ў ложку і нічога ня памяталі!»

«Навошта? – вохнула Шкляна. – Што ты сабе дазваляеш? Кру-умпс!»

Я бачыў, як Крумпс стаяў воддаль і назіраў за намі. Заўважыўшы, што я гавару з Шклянай, ён кінуўся ў сваю каморку. Напэўна, зьнішчаць сьляды. А можа, сабраўся ўцякаць.

«Крумпс! Ох, што гэта я крычу… – сказала разгублена Шкляна. – Чаму? Навошта мне Крумпс… Хто я такая? І хто вы? І куды вы? Куды гэта вы сабраліся з маім сланабыком?»

Але мы ўжо выяжджалі за браму замку. Мы зь Юляй сядзелі на краі воза, а за нашымі сьпінамі ляжаў загорнуты ў палатно партрэт. А з кошыка тырчаў вялікі бохан сьвежага хлеба і запечаная курыца, якія нам употай сунула добрая замкавая прачка. Апынуўшыся перад суцэльнай сьцяной туману, сланабык на імгненьне замёр – а потым імкліва рушыў разам з намі проста ў гэтую белую невядомасьць.

Я азірнуўся. Але за нашымі сьпінамі цяпер быў толькі туман. Нібы не існавала ніякага замку і ніякай бібліятэкі. Ніякай Шкляны, ніякага Крумпса і ніякага Крумкача.

Толькі мы, наш сланабык і гэты чужы і непраглядны туман.

Я адламаў сабе вялікі кавалак хлеба і курыную ножку – і ўпіўся ў іх зубамі.

«А чапер рашкажвай!»

«Што?» – спытала Юля.

«Рашкажвай!»

«Пражуй спачатку, – сказала Юля. – І пакінь прыпасы на дарогу. Яна ў нас доўгая».

«Добра, – прабурчаў я. – Давай так. Кожнаму па ножцы і па крылцы. А астатняе заўтра. Але давай, расказвай! Як табе ўдалося мяне знайсьці?»

«Вельмі проста! Калі ты не прыйшоў увечары, я пачала хвалявацца, – сказала Юля, і я бачыў, што яна ганарыцца сабой. – Пачала распытваць слуг, але цябе ніхто ня бачыў. Запыталася ў Крумпса – і той сказаў сваім рыпучым голасам, што ты ўцёк у лес. Бо ты лянівы, пужлівы і няўдзячны. Крумпс яшчэ і пагражаў мне. Сказаў, што я мушу адпрацаваць у замку ўсю кашу, якую мы зьелі, і ўсе лахманы, у якія нас апранулі. І што буду працаваць на яго да канца жыцьця. Уяўляеш?»

«І ты… Паверыла яму?»

«Ох, Лявон, – сказала Юля. – Ты сур’ёзна? Я ніколі, разумееш – ніколі не паверыла б, што ты кінеш мяне тут адну. І ты зусім не лянівы і не пужлівы».

«Праўда?» – перапытаў я. Сэрца ў мяне закалацілася ад радасьці.

«Праўда! – цьвёрда сказала Юля. – Я ведала, што ты недзе ў замку. Але я баялася, што цябе напаткала нейкая вялікая бяда. І тады ў мяне зьявіўся плян. Бачыш, ня толькі табе прыходзяць у галаву пляны. Я пайшла да Шкляны. Проста да яе ў пакой! І сказала, што цяпер я буду служыць ёй. Яна і слухаць спачатку нічога не хацела. Выганяла мяне! А потым раптам пачала зноў скардзіцца, што некалі жыла ў сваёй прыўкраснай сталіцы. Ну, ты яе ведаеш! А цяпер яна бедная, нікому не патрэбная, яе ўсе забылі… І тады я прапанавала ёй штосьці, ад чаго яна прыйшла ў такое захапленьне, што ледзь сама не забылася, хто я! Уяўляеш? Яна нават мяне пацалавала! Фу!»

І Юля плюнула ў туман. Сланабык азірнуўся на яе з дакорам. Відаць, нам зь Юляй не хапала высакароднасьці.

«Такое было адчуваньне, што мяне чмокнула лялька! – скрывілася Юля. – З тых, якія віселі на дрэвах, памятаеш?»

«Памятаю. Але што ты ёй такога прапанавала?»

«Я сказала: давайце я напішу ваш партрэт. І мы зь Лявонам даставім яго ў сталіцу. Там пабачаць вас – і ўспомняць! І прышлюць генэрала, і ён будзе ўпрошваць вас вярнуцца ў сталіцу!»

Я засьмяяўся. Юля таксама.

«О высакародная Шкляна! – перадражніла Юля таго выдуманага генэрала. – Я стаю на каленях! Я, сівы генэрал з самой сталіцы, стаю на каленях, каб вы пагадзіліся вярнуцца да нас! Да жывога марозіва, танцаў і гаваркога піва! Мы тут бяз вас жыць ня можам! Дзеці не крадуцца, людзі ня труцяцца, туманьнікам форма не налазіць, аўтобусы не заводзяцца, сасіскі астываюць! Вярніцеся! Мы ўсе даруем!»

Мы засьмяяліся ўжо разам.

«Але як ты магла намаляваць яе партрэт? – спытаў я. – Ці яна не глядзела? Паверыла табе на слова? Ці забылася, як заўсёды?»

«А чаму гэта я не магла? – Юля задуменна паглядзела на яліны, якія чарнелі ў тумане, нібы плавалі ў малацэ. – Я ўзяла і намалявала. Навошта падманваць?»

«Ты? – я недаверліва скасавурыў на яе вочы. – Як?»

«Калі хочаш ведаць, я малявала ноччу, пры сьвятле адзінай сьвечкі, – сказала Юля. – У мяне вочы баляць. Як быццам я да раніцы сядзела за кампутарам і гуляла ў гульню».

«Ня можа быць».

Я ўзяў партрэт і разгарнуў яго.

«Ого! Як жывая! Ну нічога сабе!»

«Вось і Шкляне спадабалася», – уздыхнула Юля.

«Але я ніколі ня ведаў, што ты ўмееш маляваць! – сказаў я. – Дзе ты навучылася? І чаму ніколі нам з Анцікам не паказвала?»

«Ну, я ніколі ня думала, што вам цікава. Хіба мы калі-небудзь малявалі? У нас і бяз гэтага было чым заняцца. Ды што ты, Лявон. Нічога асаблівага. Шкляна выглядае так дзіўна, што яе лёгка было маляваць. Вось цябе б я не змагла. Ці змагла б – але на гэта пайшоў бы цэлы месяц».

«Таму што я ня дзіўны?» – трохі расчаравана спытаў я.

«Таму што ты жывы, – сказала Юля. – А яны ўсе… Я думаю, яны такія, таму што іх нехта наўмысна прыдумаў. Разумееш?»

«А як ты знайшла мяне?»

«Калі я пабачыла, што Шкляне падабаецца партрэт, я сказала, што безь цябе не змагу давезьці яго да сталіцы. Што мне патрэбны мужчына, каб абараняць наш скарб. Мы шукалі цябе са Шклянай па ўсім замку. Ведаеш, я думаю, яна не такая ўжо і злая. Проста няшчасная. А потым я здагадалася. Лявон жа ў нас любіць кніжкі і мапы! І любіць даведвацца як мага больш пра розныя краіны. Значыць, шукаць трэба там, дзе ёсьць кнігі. І мы прымусілі Крумпса ўзяць ключ ад бібліятэкі і пайсьці з намі. Ну, а што было далей, ясна. І вось мы з табой едзем у сталіцу. І ў нас ёсьць сланабык! Няблага, праўда?»

«Ну ты крутая! – сказаў я шчыра. – А зараз слухай, што было са мной!»

І я расказаў Юлі пра бібліятэку і пра Крумкача. І пра графа Монтэ-Крыста, і пра пацукоў, і пра тое, у які незвычайны і злавесны край мы трапілі. Толькі пра сваю роспач я нічога ёй не расказваў. І пра сон таксама. Мне вельмі хацелася, каб яна ацаніла, які я герой.

«Ты сапраўдны герой! – сказала яна, нібы прачытала мае думкі. І ўсё ж ледзь прыкметна ўсьміхнулася. Нібы сказала гэта спэцыяльна, каб зрабіць мне прыемна. – Бедны Крумкач! Як бы я хацела, каб ён быў цяпер з намі…»

«Так, – уздыхнуў я. – Зь ім мы маглі б знайсьці Анціка значна хутчэй. І вярнуцца дамоў».

«Значыць, трэба адшукаць тры словы… – сказала Юля. – Усяго тры… І знайсьці чалавека, які прыдумаў гэты страшны сьвет. А потым сказаць тыя словы яму ў твар. І тады яго ўлада скончыцца…»

«Дакладна. Але як? Якія гэта тры словы? У цябе ёсьць ідэі?»

«Дарога доўгая, – сказала Юля. – Ёсьць час падумаць. Ну вось давай, назаві якія-небудзь тры словы. Любыя. Першыя, якія прыйдуць у галаву!»

«Думаеш, усё так лёгка? Я ж табе тлумачыў. Варыянтаў мільёны!»

«Ну трэба ж з чагосьці пачынаць. Давай. А потым я».

«Добра, – сказаў я. – Ну… Дом. Сябры. Торт».

«Торт? Чаму торт?»

«Ня ведаю. Можа, я проста зашмат думаю пра яго. Таму што калі мы вернемся, я хачу торт. Вялікі, з крэмам і арэхамі».

«Хм, – сказала Юля. – Разумею. Добра. Цяпер я. Барсук. Глянды. Шкарпэтка. Не, лухта нейкая атрымліваецца. Нічога ў галаву не прыходзіць».

«Ну, гэта мусяць быць сур’ёзныя, важныя словы, – заматляў я галавой. – А не барсукі са шкарпэткамі. І ня глянды».

«Можна падумаць, торт – вельмі сур’ёзнае слова», – пакрыўдзілася Юля.

«Добра. Торт выкідваем. Напрыклад, Радзіма. Радзіма. Мужнасьць. Перамога!»

«Ну ня ведаю, – сказала Юля. – Гучыць сур’ёзна. Але калі я думаю, што мы прыйдзем і скажам у твар гэтаму ліхадзею: Радзіма! Мужнасьць! Перамога! – мне робіцца трошкі сьмешна. І ён таксама як зарагоча нам у адказ!»

«Глядзі, – сказаў я. – Атрутная рака».

Сланабык спакойна ішоў наперад, нібы ня бачыў перад сабой ніякай перашкоды.

«У мяне ёсьць мапа! – усклікнуў я. – Я ж зусім забыў! Я захапіў яе ў бібліятэцы!»

Я сунуў руку пад паху і выцягнуў гэтую старую мапу, якую пасьпеў схапіць з падлогі, як толькі ў бібліятэцы адчыніліся дзьверы. Разгарнуўшы яе, я знайшоў Атрутную раку, якая падзяляла Княства Туманаў на дзьве паловы. Але на мапе не было ніводнага моста! Я сказаў пра гэта Юлі.

«Яна ўжо дапамагла нам, – сказала Юля задуменна. – І нават не адзін раз…. Можа, яна і цяпер нас пашкадуе. Мне трэба зь ёй пагаварыць. Гэй! Пачакай!»

Яна лёгка пастукала па сьпіне сланабыка, і ён паслухмяна спыніўся на беразе. Юля саскочыла з воза і падышла да цёмнай, такой варожай на выгляд вады. Я адвярнуўся. У мяне было адчуваньне, што я падслухоўваю. А мяне вучылі, што гэта нядобра.

Разьдзел чатырнаццаты

Сланабык упэўнена бег па лясной дарозе, спрытна абмінаючы самыя густыя і небясьпечныя завесы туману. Час ад часу ён азіраўся на нас, нібы правяраючы, ці ўсё ў парадку.

«Не разумею, – сказаў я Юлі, якая ўважліва аглядалася па баках. – Яна цябе і праўда слухаецца, гэтая рака? Як ты зь ёй гаворыш?»

«Сама ня ведаю, – паціснула плячыма Юля. – Але я з самага першага дня ведала, што зь ёй можна дамовіцца. Яна зусім не такая, якой яе называюць. Проста тут нельга верыць словам».

«А якая яна? Выглядае гэтая рэчка і праўда ня надта».

«Яна? Добрая… Калі ўсё скончыцца, мы назавем яе Добрай ракой. І скажам ёй „дзякуй“. Тут усё трэба будзе назваць па-новаму. А нашаму сланабыку трэба даць імя ўжо цяпер. Па-мойму, ён заслужыў. Праўда, сланабычок?»

Нібы пачуўшы яе, сланабык нягучна і прыгожа затрубіў, узьняўшы хобат.

«Вось бачыш, – усьміхнулася Юля. – Давай прыдумаем яму імя».

«Можа, назавем яго Анцікам?» – сказаў я.

«Ты што? – спытала Юля і ажно пачырванела. – Што за глупства. Нібы Анцік загінуў сьмерцю храбрых. І мы называем у ягоны гонар каня. Як табе такое магло прыйсьці ў галаву? Калі мы адшукаем нашага Анціка, як мы тады будзем іх называць? Анцік-1 і Анцік-2?»

Я і праўда сказаў глупства. Напэўна, мне проста хацелася яе разьвесяліць. І я вырашыў перавесьці размову на іншую тэму.

«Я думаю, плян у нас такі, – сказаў я, расклаўшы на каленях мапу. – Калі мапа ня хлусіць, мы рухаемся ў бок гораду Сьпінску. Спадзяюся, мы даедзем туды пакуль не сьцямнее. Распытаем там, ці ня бачыў хтосьці Зуха і Анціка. З мапы відаць, што яны маглі пайсьці толькі ў такім напрамку. Бо зь іншых бакоў толькі Атрутная рака і Вялікае балота. Напэўна, гэты горад Сьпінск – менавіта той, пра які казаў Карчмар. Памятаеш? Ён баяўся, што ў нейкім найбліжэйшым горадзе Зух з Анцікам прададуць аўтобус і будуць залівацца півам. Я думаю, што калі яны і праўда пабывалі там, жыхары іх запомнілі. Двое незнаёмцаў на аўтобусе, які цягне сланабык. Напэўна, яны ўсё жыцьцё будуць успамінаць пра такіх гасьцей».

«Усё гэта добра, – сказала Юля. – Але сланабык вязе нас у сталіцу. Так яму загадана. І мы абяцалі, памятаеш? Абяцалі высакароднай Шкляне, што даставім яе партрэт куды трэба. У нейкі палац. Хіба мы можам яе падмануць? Яна ж нам даверылася. Неяк непрыгожа выйдзе, калі мы ня выканаем яе просьбу».

«Просьбу? Ды хто яна такая? Я думаў, гэта проста была такая тактычная хітрасьць».

«Можна быць хітрай і пры гэтым нікога не падманваць, – сказала Юля. – Гэй, сланабык! Мы едзем у горад Сьпінск. Пашукаем там Анціка. Мы будзем езьдзіць паўсюль і пытацца пра яго. А калі знойдзем, паедзем у сталіцу. Аддамо партрэт і паспрабуем вярнуцца. Як табе плян?»

«Добра, – уздыхнуў я. – Згодны. Але трэба паказаць сланабыку мапу. Мне здаецца, ён вельмі разумны. Але куды ісьці цяпер, ня ведае».

Мы спыніліся, я саскочыў з воза і паднёс мапу да вялікіх вачэй сланабыка. Ён радасна затрубіў, замахаў галавой і збочыў зь лясной дарогі на шырокую сьцежку.

«Які разумнік! – сказала Юля. – Давай яго так назавем. Разумнік!»

«Як хочаш, – адмахнуўся я. – Па-мойму, ён і без імя ня надта перажываў за свой лёс. Проста бяжыць, куды скажуць. Можа, у яго навігатар у галаве. Ці ў хобаце».

Між тым у лесе рабілася ўсё цямней. На туман упалі цені. Сонца з шэрага і бляклага ператварылася ў брудна-блакітную кропку на небе, а потым і зусім зьнікла. Туман рабіўся ўсё гусьцейшы. Дрэвы навокал быццам счапілі свае рукі. Я вывучаў мапу – і раптам зразумеў, што нічога больш не магу на ёй разабраць.

«Здаецца, давядзецца начаваць у лесе», – сказаў я з трывогай.

«Значыць, пераначуем, – сказала Юля. – Не хвалюйся. У нас у возе ёсьць запалкі. У замку нам выдалі ўсё неабходнае для доўгай дарогі».

Мы спыніліся на нейкай паляне. Юля крыху разагнала туман і паклала сланабыку яблыкаў, сушанай травы і галінак. А я спрабаваў распаліць вогнішча. Звычайна ў нашай сям’і гэтым займаўся тата. Ён часта вучыў мяне, як гэта робіцца, але раней мне гэта ўсё было нецікава. А цяпер стала крыўдна, хоць ты выкінь гэтую дурацкую пушачку ў туман. Ну чаму ўсё так няправільна ў гэтым сьвеце?

«Запалкі зусім сырыя, – сказаў я. – Не запальваюцца».

«Значыць, будзем спаць у цемры, – сказала Юля. – Але, напэўна, трэба спаць па чарзе. У гэтым тумане ўсяго можна чакаць».

«Добра, – сказаў я. – Давай, ты першая».

Яна легла пад воз і захуталася ў нашу адзіную, дзіравую куртку.

«Холадна?»

«Ня тое слова».

«Я прыдумаю штосьці».

«Прыдумай».

«Слухай! А калі папрасіць сланабыка ехаць уначы?»

Сланабык нібы пачуў мяне. Ён адмоўна пахітаў галавой, лёг і заплюшчыў вочы.

«Ён і праўда Разумнік», – сказаў я, чыркаючы запалкамі. І здарыўся цуд. Адна зь іх загарэлася. Я прыкрыў яе далоняй і падпаліў адзіны кавалачак сухой паперы, які ў нас быў. А потым пачаў поўзаць вакол яго, сочачы, каб на яго ня трапіла вада.

«Атрымалася!» – крыкнуў я.

Юля вылезла з-пад воза.

«Ура! – сказала яна. – Але ведаеш, мне нешта перахацелася спаць».

«І мне ня хочацца. Давай вячэраць».

«Давай!»

Мы дасталі курыцу і хлеб і ўтульна ўладкаваліся вакол вогнішча. Юля выцягнула да агню ногі. Сланабык таксама падсунуўся да нас бліжэй.

«Разу-умнік, – сказала Юля, пагладзіўшы ягоную шыю. – Слухай, Лявон…»

«Што?»

«Вось ты ў нас таксама такі разумны…» – Юля пачухала сланабыка за вухам і задумалася.

«Што значыць „таксама“? Ты мяне што, са сваім любімым сланабыком параўноўваеш? Ён разумны і я, так? Я, між іншым, чалавек. А ён – проста сумесь быка і слана».

«Не крыўдуй! – сказала Юля. – Я проста хацела спытаць. Вось у цябе па гісторыі толькі найлепшыя адзнакі. Ты гэтым усім так захапляешся. А што такое гісторыя?»

«Гісторыя? Ну, гэта тое, што было з намі раней. З нашай краінай і людзьмі. Падзеі, якія былі даўно».

«А што значыць „даўно“»?

«Ну, там… Стагодзьдзі таму. Шмат гадоў, карацей. Так даўно, што ніхто ня памятае. А каб памятаць, трэба чытаць кнігі. Гістарычныя. У іх напісана, што адбывалася. Гэта ж проста. Чытаеш пра старыя падзеі. Як жылі людзі. Пра войны, каралёў, гарады, пра тое, што людзей трывожыла, што радавала. Гэта так цікава! Вось, напрыклад, Беларусь. Раней ніхто нашу краіну так не называў. Яе называлі Вялікае Княства Літоўскае. А потым – Рэч Паспалітая. У гэтых краінах жылі ня толькі мы, але і іншыя народы. А потым на цэлых дзьвесьце гадоў мы былі калёніяй Расеі. Расейскія цары ўказвалі, як нам жыць. І забіралі ўсё самае каштоўнае. А потым быў Савецкі Саюз. Але ўсё роўна гэта была Расейская імпэрыя, толькі пад іншым сьцягам. І толькі потым Беларусь зрабілася незалежнай. Гэта было шмат гадоў таму!»

«Ну, мы гэта праходзілі ў школе, – сказала Юля, пазяхнуўшы. – Але вось тое, што было нядаўна? Гэта таксама – гісторыя? Ці ўжо не?»

«Як нядаўна?»

«Ну, напрыклад, учора. Учора – гэта гісторыя? Яно ж ужо было. І скончылася».

«Не, – сказаў я. – Учора – гэта яшчэ не гісторыя. Гэта ж учора».

«Чаму? Чаму не гісторыя?»

«Таму што! Таму што ўчора… Таму што. Ну, ты проста падумай. Як гэта ўчора можа быць гісторыяй? Гэта ж учора! Нават ты добра памятаеш, што ўчора адбывалася. Пра гэта ня трэба чытаць у кніжках».

«А я думаю, можа, – сказала Юля. – Учора можа быць гісторыяй. Тое, што з намі адбывалася ўчора, настолькі цікава, што пра гэта можна напісаць кніжку! А, напрыклад, тое, што было з намі гадоў дзесяць таму? Гэта – гісторыя?»

«Не! – сказаў я рашуча. – Дзесяць гадоў – гэта мала! Мы ўжо нарадзіліся і жылі. А гісторыя – гэта пра тых, хто ўжо не жыве».

«А што было дзесяць гадоў таму?»

«З кім?»

«Ну, што было дзесяць гадоў таму ў нашай краіне? З нашымі бацькамі? Ты ведаеш? Я, напрыклад, зусім ня ведаю. У школе мы такое не праходзілі».

«Яшчэ будзем! – сказаў я. – Ну, дзесяць гадоў таму…»

І я задумаўся. А і праўда, што было ў Беларусі дзесяць гадоў таму? Я таксама некалі задаваў сабе такое пытаньне. І нідзе не знайшоў адказу. І тады я пайшоў да бацькоў і спытаў. Яны сядзелі на кухні і вельмі зьдзівіліся. А потым расказалі мне – але неяк вельмі неахвотна. Нібы я спытаў у іх пра нешта балючае, пра нешта такое, пра што яны зусім не хацелі гаварыць. І ўсё ж нешта яны мне расказалі. Нешта такое, на што я тады не зьвярнуў асаблівай увагі.

«Я ведаю, што было дзесяць гадоў таму, – сказаў я. – Дзесяць гадоў таму ў нашай краіне людзі жылі зусім інакш, чым цяпер. Разумееш, наша Беларусь у тыя часы была вельмі падобная да Княства туманаў!»

«Як гэта?» – зьбянтэжана спытала Юля. – У сэнсе, што ў нас таксама жылі сланабыкі? І розныя лялькі людзей выкрадалі? Ня можа быць!

«Не… – зноў задумаўся я. – Не зусім так. Ніякіх сланабыкоў у нас не было. І лялек з туману таксама. Але людзі ўсё роўна жылі як у тумане, разумееш?»

«Нічога ня бачылі, нікога не любілі і таму былі такія нэрвовыя?» – паморшчылася Юля.

«Ну, можна сказаць і так, – прамовіў я няўпэўнена. – Проста ўладу захапіў адзін вельмі злы чалавек. Гэты чалавек кіраваў імі вельмі доўга. Ён усіх прымушаў жыць па ягоных законах. А законы былі такія. Усе мусілі хлусіць. І рабіць выгляд, што вераць любой хлусьні. Усе мусілі маўчаць, калі бачылі несправядлівасьць. Усе мусілі баяцца гэтага кіраўніка і ягоных слуг. Самых добрых і таленавітых гэты кіраўнік кідаў у турму, а некаторых на ягоны загад нават забівалі. А тых, хто нічога ня ўмеў, а толькі лісьлівіў і хлусіў, гэты злы кіраўнік ставіў на самыя высокія пасады. Так людзі і жылі. Блукалі ў тумане…»

«Як мы», – уздыхнула Юля.

«Ага, – кіўнуў я. – Гэты кіраўнік любіў на сьвеце толькі адно. Сваю ўладу. Ён узяў краіну ў закладнікі, як тэрарыст. Чула пра тэрарыстаў? У тыя часы нашая краіна была такой непрыгожай і нецікавай, што ніхто не хацеў там жыць. Але людзі ўсё роўна жылі – і стараліся неяк яе расквечваць. Стараліся, каб у ёй было добра і ўтульна. Але кожны, хто працаваў над гэтым, рызыкаваў. Яго маглі схапіць і забіць».

«Падобна да казкі, – уздыхнула Юля. – А ты нічога ня блытаеш? Гэта было ўсяго дзесяць гадоў таму? У нас? Як жа так сталася, што ўсё раптам зьмянілася? Мы ж жылі ў вельмі файнай Беларусі. Мне падабалася. І як сталася так, што тыя людзі выбралі сабе такога агіднага кіраўніка?»

«Ня ведаю, – сказаў я шчыра. – Пра такое я з бацькамі не гаварыў. Напэўна, яго ніхто не выбіраў».

«Як гэта?»

«А вось так. Раней такое было магчыма. Ён сам пачаў кіраваць. Бо ў яго была сіла. Слугі і зброя. А яшчэ людзі былі дурнейшыя. Яны ня ведалі, што ён такі».

«Хіба так бывае?»

«У гісторыі ўсё бывае, – сказаў я важна. – Бывае нават і не такое».

«А што было потым?»

«А потым аднойчы людзі ня вытрымалі і паўсталі супраць гэтага кіраўніка і ягоных слуг. Выйшлі на вуліцы і сказалі, што больш не жадаюць цярпець. І тады гэты злы кіраўнік… Чорт, ня памятаю, як яго звалі…»

«Зноў ты ўспомніў Чорта, – строга сказала Юля. – Зараз пачуе, што яго клічуць, і прыйдзе да нас з туману».

«Ня прыйдзе! Гэта ж проста слова. Выраз такі! Дык вось. Людзі выйшлі на вуліцы, шмат тысяч людзей. І сказалі, каб гэты кіраўнік сыходзіў. І тады гэты чалавек, які называў сябе прэзідэнтам, кінуў на людзей сваіх слуг. З усёй страшнай зброяй, якую яны мелі. Уяўляеш? На людзей бяз зброі ён кінуў усё сваё войска! І ўсю паліцыю. І ўсе свае таемныя службы. Людзей білі і забівалі, людзей саджалі ў турмы. Нават тых, хто нічога не рабіў. У нашай краіне жыць было страшна. Але людзі не здаліся. Гэты кіраўнік хацеў прымусіць іх яго палюбіць. З дапамогай страху. Але ў яго нічога ня выйшла. Яны яго прагналі. Не адразу, але прагналі. О, успомніў! Успомніў. „Я жывы, у бясьпецы і на свабодзе“. Гэта мае бацькі так казалі. Яны ж таксама выганялі таго агіднага кіраўніка, які называў сябе прэзідэнтам. І гэта іхная фраза з тых часоў. Так тата пісаў маме ў чат. Або мама тату, калі яны гублялі на вуліцах адно аднога…»

«Нічога сабе, – сказала Юля. – Я й ня ведала. Мне мае бацькі такога не расказвалі. Значыць, дзесяць гадоў таму – гэта таксама была гісторыя?»

«Ну выходзіць так, – сказаў я. – Гісторыя… Але нейкая не такая. У школе нам такое і праўда не расказвалі».

«Гучыць як нейкі страшны сон, – сказала Юля, і водбліскі вогнішча танцавалі ў шырока расплюшчаных вачах. – Напэўна, мы яшчэ і праўда занадта малыя. Пра такое будуць расказваць толькі ў дзясятай клясе. А што было далей з тым мярзотнікам? Напэўна, Бог яго пакараў».

«А вось пра гэта я ня ведаю, – разьвёў я рукамі. – Бацькі мне не расказвалі. А я й не пытаўся. Прагналі і ўсё…»

«А можа, ён проста жыве недзе і думае, як бы ўсё вярнуць? Зрабіць усё як было раней?»

«Можа, – сказаў я. – Але яму ніхто не дазволіць. Я думаю, пра яго ўсе забыліся. І ён памёр недзе далёка, нікому не патрэбны і не цікавы. Нават ягонае імя ўсе забылі».

Юля прылегла каля вогнішча. Я таксама. Ад агню ішло такое прыемнае цяпло, што мяне пачало хіліць у сон.

Я заплюшчыў вочы. Як дзіўна гэта ўсё. Я і забыў пра тую размову з бацькамі. А цяпер вось успомніў і чамусьці вельмі расхваляваўся. Я павярнуўся на бок і паабяцаў сабе, што проста паляжу трошкі ў такой позе, пакуль Юля сьпіць. Бо яна ўжо спала, паклаўшы руку на шыю сланабыка, які ўзіраўся ў туман і жаваў губамі, нібы напяваў сабе нешта пад нос.

Разьдзел пятнаццаты

Вы калі-небудзь прачыналіся ад паху? Я ня ведаю, ці сапраўды можна ад такога прачнуцца, быццам ад раптоўнага шуму, але так яно і было. Пах быў грубы і вельмі брыдкі. Я адплюшчыў вочы і пабачыў проста перад сабой брудныя скураныя боты. Гэта яны так сьмярдзелі. Нечым такім, ад чаго хацелася ўцякаць чым далей і не абарочвацца.

«Устаць! – зароў нада мной голас. – Каму сказана! Устаць!»

Я падняў вочы і пабачыў над сабой уладальніка гэтых жахлівых ботаў. Гэта быў мужчына ў масцы, які наставіў на мяне зброю. Ён роў так, што здавалася, маска зараз парвецца.

«Ляжаць!» – зароў ён, і я зноў апусьціўся на зямлю.

«Устаць!»

«Паслухайце…» – сказаў я, падымаючыся.

«Маўчаць!» – зароў ён.

Вогнішча яшчэ не пагасла. Гэты чужынец у ботах быў не адзін. Нас з усіх бакоў акружалі туманьнікі ў чорных строях. Іх рукавы і каўняры падрыгвалі, нібы ўсе гэтыя лялькі сьмяяліся з нас. Але мне было зусім не да сьмеху. Юля стаяла каля мяне, і яе кулакі сьціскаліся.

«Маўчаць! Ляжаць! Устаць! Ісьці!» – зароў той, што быў у масцы, і тупнуў нагой. Туманьнікі абступілі нас з усіх бакоў, і нам нічога не заставалася, як рушыць туды, куды яны.

Я азірнуўся. Той, што ў масцы, даў знак сваім лялькам, і яны пацягнулі за намі воз з партрэтам і прыпасамі. Разумніка нідзе не было відаць.

«Мы едзем у сталіцу, – сказала Юля. – У нас няма з сабой ні золата, ні ежы. Толькі крыху курыцы і хлеба».

«У нас важнае заданьне», – сказаў я, але вырашыў, што лепш не расказваць ім пра партрэт. Хто ведае, можа, яны не любілі жывапісу.

«Маўчаць!» – закрычаў той, што ў масцы.

«Вы разбойнікі?» – спытала Юля нейкім наўмысна дзіцячым голасам.

«Маўчаць!»

Мы выйшлі на лясную дарогу. Адны туманьнікі ўзялі нас у шчыльнае кальцо, іншыя цягнулі воз, а той, што ў масцы, ішоў апошнім і падазрона азіраўся па баках.

«Куды вы нас ведзяце?» – спытаў я, адчуваючы, як туман рухаецца ў пустых рукавах плашчоў. Туманьнікі плылі над дарогай, як здані. Ды яны й былі зданямі. І калі б я ня ведаў, што гэта за істоты, у мяне даўно сэрца лопнула б ад жаху. Але ў тым і рэч, што мы жылі ў гэтай краіне ўжо ня першы дзень. Напэўна, нашыя мазгі ўжо звыкліся з тым, што на кожным кроку тут варта чакаць усялякай жудасьці, хлусьні і падступных учынкаў.

Я ўзяў Юлю за руку. Яна не вырывалася.

«Маўчаць!» – пачулі мы зноў і пераглянуліся.

«А вы ведаеце, што ёсьць і іншыя словы? – ня вытрымала Юля. – Дзеясловы, якія канчаюцца на -аць? Іх вельмі шмат. Хочаце, я вас навучу?»

Той, што ў масцы, заскрыгатаў зубамі.

«Ну вам жа нудна, напэўна, паўтараць тое самае ўвесь час», – сказала Юля спачувальна. – Вось, запамінайце. Дару! «Сьпяваць»! «Булькатаць»! «Міргаць»! «Чхаць!» Давайце, паспрабуйце! Я вам дапамагу! Тры-чатыры! «Буль-ка-таць!»

«Маўчаць!» – зноў зароў той, што быў у масцы. Туманьнікі зашамацелі плашчамі – нібы сьмяяліся зь Юліных жартаў.

«Эх, не атрымліваецца ў вас, – са шкадаваньнем сказала Юля. – Бедны вы, бедны… А вось яшчэ адно слова. У… Ця… Каць!»

І мы зь Юляй як па камандзе кінуліся ў розныя бакі, бо зразумелі адно аднога без усялякіх тлумачэньняў. Але туманьнікі былі напагатове. Яны раптам спляліся ў адзін клубок – і мы проста наляцелі на сырую вязкую масу з тканіны і туману, якую нам было не прабіць.

«Маўчаць! – зноў зароў той, што ў масцы. – Ісьці!»

Недзе ў лесе пачуўся тонкі трубны гук.

«Гэта Разумнік! – узрадавалася Юля. – Ён пасьпеў і ўцёк!»

«Так, – шапнуў я. – Але нам што з гэтага? Ён і праўда Разумнік. Адзіны з нас. А мы дурніцы. Як мы маглі заснуць абое… Гэта я вінаваты…»

«Нічога, – сказала Юля. – Успомні, мы і не такіх пачвар перамагалі».

Лясная дарога гублялася ў тумане. Нашая дзіўная працэсія рушыла ў гушчар – і раптам мы апынуліся на вуліцы нейкага гораду. Гэта і праўда была вуліца – бо сям і там за туманам гарэлі паходні і сноўдалі нейкія цені, і сам туман тут быў ня белы, а нібы пафарбаваны ў жоўты колер. Мы павярнулі – і з туману адчыніліся жалезныя дзьверы. Той, што ў масцы, штурхнуў нас да іх. Спатыкаючыся, мы ўвайшлі і ледзь не паваліліся на земляную падлогу, бо там быў высокі парог, нібы спэцыяльна прыдуманы, каб госьці ламалі сабе ногі.

Гэта было прасторнае памяшканьне, у кутах якога гарэлі ліхтары. Ад іх ішоў густы дым. У ім у некалькі радоў стаялі драўляныя лавы, а каля сьцяны быў вялізны высокі стол, а на ім стаяла нейкая статуэтка.

«Стаяць!» – зароў нам той, што ў масцы, і адступіў назад. Мы і так ужо стаялі, аглядаючыся ў гэтай залі і ледзьве не задыхаючыся ад дыму.

«Злачынцы! – пачуўся голас са стала. – Гадзюкі! Павесіць вас мала! Утапіць у Атрутнай рацэ! Як вас толькі зямля носіць!»

«Гэта вы каму? – спытаў я. – І хто гэта гаворыць? Мы вас ня бачым! Гэта ўсё дым. Можа, праветрым? Мы ж тут зараз задыхнемся ўсе».

«Маўчаць!» – крыкнуў той, што ў масцы.

«Ты мяне ня бачыш… – задаволена прамовіў голас. – А вось я бачу ўсё. Бачу вас наскрозь, бандыты! Падыдзіце бліжэй…»

Мы нерашуча падышлі да стала. Я замахаў рукамі, каб адагнаць дым. Той, што ў масцы, стаяў нерухома, вылупіўшы вочы. Туманьнікі шамацелі, нібы перамаўляючыся міжсобку. Напэўна, у іх таксама была свая мова, падумаў я. Якую нікому не зразумець. Калі ты, вядома, ня зроблены з туману… Туману, які ўжо даўно так мне надакучыў.

Тое, што мы прынялі за статуэтку, аказалася маленькай сівой жанчынай у чорным, якая сядзела на сярэдзіне стала, расклаўшы вакол сябе шырокую спадніцу і варушачы маленькімі ручкамі.

«Суд будзе хуткі… – сказала гэтая жанчына і ласкава ўсьміхнулася. – Вам пашанцавала. У горадзе Сьпінску судзяць гуманна і бязь лішніх бюракратычных працэдур. А галоўнае, справядліва. Так! Абвінавачаныя на месцы. Варта таксама. А дзе сьведкі?»

Туманьнікі разьляцеліся па пакоі – і занялі месцы за лавамі.

«А пацярпелы?»

«Ляжаць!» – крыкнуў той, што ў масцы, і стукнуў сябе ў грудзі.

«А-я-яй! Жахлівае злачынства, – прамовіла сівая кабетка на стале. – На пятнаццаць гадоў. Абаіх. І хлопца, і дзеўку. Такім ня месца сярод прыстойных людзей. Прысуд канчатковы і абскарджаньню не падлягае!»

Яна махнула спадніцай, як быццам гэты прадмет адзеньня быў у яе замест дырыжорскай палачкі, і туманьнікі хорам гучна засьпявалі, курчачыся ў сваіх плашчах:

«Думаў ты, што ўсе сябруюць

І з табою заадно!

Ды забыўся, што навокал

Вельмі страшнае кіно!

Любіш чай ці булку з чаем,

Дзеўка ты або хлапец,

За туманам вас чакае

Вельмі жудасны кінец!»

«Якія бяздарныя вершы! – сказала Юля. – Зараз жа перастаньце! Я б і то лепш напісала!»

«Адвядзіце іх на эшафот!» – стомлена сказала судзьдзя.

«Пачакайце! – крыкнуў я. – Які эшафот? Вы ж толькі што асудзілі нас на пятнаццаць гадоў!»

«Запішыце, – сказала судзьдзя, нібы побач сядзеў сакратар. – Абвінавачаныя з прысудам у пятнаццаць гадоў згодныя. Больш за тое, горача ўзрадаваліся такому мяккаму пакараньню».

«Мы ня ўзрадаваліся! – закрычаў я. – Што мы такога зрабілі? Дайце нам хоць слова сказаць?»

«Скажы», – заўсьміхалася судзьдзя, ківаючы сівой галавой.

«Мы…» – пачаў я, але яна замахала спадніцай:

«Слова сказана. Роўна адно, як і хадайнічаў асуджаны. Вядзіце іх у вязьніцу!»

«Але за што?» – крыкнуў я. Ды было позна. Сівая жанчына на стале замерла і зноў стала падобная да парцалянавай статуэткі. Я хацеў схапіць яе і разьбіць. Кінуць аб сьцяну, каб яна разьляцелася на дробныя аскепкі! Кінуўшыся да стала, я ўжо занёс руку – і тут пабачыў, што на статуэтцы судзьдзі, унізе, напісанае тое самае слова. «Хмара»!

«Глядзі!» – сказаў я Юлі, паказваючы на статуэтку пальцам. Але было позна.

Схапіўшы паходні, туманьнікі зноў абступілі нас.

«Ісьці!» – крыкнуў той, што ў масцы, і адчыніў жалезныя дзьверы.

Усяго некалькі гадзін таму мы спакойна спалі каля нашага цудоўнага вогнішча, а цяпер былі асуджаныя на пятнаццаць гадоў і мусілі сядзець у турме. Я ня мог у гэта паверыць. Мне ўсё здавалася, што гэта сон, які зараз скончыцца. Але побач са мной ішла, павесіўшы галаву, Юля, і туманьнікі не давалі нам нават агледзецца ў гэтай турме. Мы бачылі толькі іхныя сьпіны і іхныя доўгія плашчы. Ляснуў замок.

«Маўчаць! – крыкнуў той, што ў масцы. – Ляжаць!»

І замкнуў за намі дзьверы.

«Ты штосьці разумееш? – спытаў я ў Юлі. – Нам нават слова не далі сказаць. Напэўна, нас з кімсьці пераблыталі. Карчмар і той гаварыў з намі як чалавек. У параўнаньні з гэтай судзьдзёй ён быў проста анёльчык!»

«Ты ж сам расказваў мне пра гісторыю, – ціха сказала Юля. – Тую гісторыю, якая была дзесяць гадоў таму. Цікава, у якую гісторыю мы трапім, калі выйдзем адсюль празь пятнаццаць?»

«Ты думаеш, гэта неяк зьвязана? Тая гісторыя і гэтая?»

«Ня ведаю… Але вельмі хачу, каб мы знайшлі тыя тры таямнічыя словы. Код ад Княства Туманаў. І сказалі іх таму, хто ўсё гэта прыдумаў. Проста ў твар!»

«Ты скажаш адно слова, я другое, а Анцік трэцяе!» – рашуча прамовіў я.

«Так», – кіўнула Юля.

Мы зьнясілена абвялі вачыма вузкую, цесную камэру. У ёй не было ні ложкаў, ні крэслаў, ні рукамыйніка, нічога. Толькі ў куце валялася куча лахманоў. А ўверсе дальняй сьцяны сьвяцілася акно, зацягнутае з таго боку жоўтым, асьветленым паходнямі туманам. Дзякуючы яму ў камэры можна было хоць нешта пабачыць.

«Хто вы?» – пачуўся голас з кута. І тое, што мы прынялі за кучу лахманоў, заварушылася.

«Мы? – зьдзівіўся я. – Я Лявон, а гэта Юля. Мая сяброўка. А вы хто?»

«Ого, вы яшчэ памятаеце свае імёны, – сказаў голас, і вось ужо перад намі вырас барадаты і вельмі худы чалавек, такі худы і лёгкі на выгляд, што я мог бы ўзяць яго на рукі. – На вашым месцы я б прыдумаў сабе новыя. Старыя імёны прымушаюць думаць пра мінулае. Пра тое, кім ты быў раней. Навошта сыпаць соль на рану? Раней мяне звалі інакш, а цяпер я – Ніхтон. Так лягчэй».

«Гэта кепскае імя, – зьдзіўлена сказала Юля. – Я сябе Нічагусяй называць не зьбіраюся. Ці Невядомкай. Лепш пабуду Юляй. А за што вы тут? Вы забойца ці злодзей?»

«За што? – цяпер ужо зьдзівіўся Ніхтон. – Вы ж у турме! Хіба ў турму саджаюць за нешта?»

«У нас – так, – сказаў я. – Праўда, Юля?»

«Ня ведаю, – сказала яна. – Я яшчэ ніколі не сядзела ў турме. Гэта мая першая».

«Я таксама, – сказаў я. – Але я чытаў! Калісьці і ў нас саджалі людзей ні за што!»

«Дзе гэта ў вас?» – прымружыўся Ніхтон.

«Разумееце… – сказаў я, пераглянуўшыся зь Юляй. – Мы зь сябрамі…»

І мы зь Юляй усё яму расказалі. Часам мы перапынялі адно аднаго, часам блыталіся, часам крычалі, бо расказваць хацелася нам абаім. Ніхтон слухаў нас і хітаў галавой. Так, што было не зразумела, верыць ён нам ці не.

«Вам бы ў сталіцы выступаць, – сказаў ён, калі мы сьціхлі і зьнясілена прыхіліліся да сьцяны. – У цырку! Ці на кірмашы. У нас тут часам ладзяць выступы вандроўныя балбатуны кшталту вас. На галоўнай плошчы».

«Мы нічога не выдумваем! – запярэчыў я. – Ня верыце нам, і ладна. Вы пра нас яшчэ пачуеце. А за што вас усё ж сюды пасадзілі?»

«Я проста ішоў па вуліцы, – сказаў Ніхтон. – Пазаўчора. Нёс хлеб дахаты. І мяне схапілі. У турму садзяць для таго, каб іншыя баяліся. Тыя, хто на свабодзе… Для чаго яшчэ будаваць турму? Вось калі б я і праўда нешта зрабіў благое… Быў бы ўжо багатым і паважаным чалавекам. Начальнікам. Можа, нават меў бы слуг! О, там, на свабодзе, я знайшоў бы чым заняцца!»

«Жывыя, у бясьпецы і на свабодзе, – успомніў я словы бацькоў. – Якое прыгожае слова – свабода. Самае прыгожае ў беларускай мове».

«А вы з гэтага гораду, так? – спытала Юля. – Вы тут, напэўна, усіх ведаеце, у гэтым цудоўным Сьпінску?»

«Ведаў, – сказаў Ніхтон. – Да пазаўчарашняга дня. А сёньня ўсе ўжо забылі, хто я. А я забыў іх».

«А ці ня бачылі вы тут двух вандроўнікаў? – спытала Юля. – Аднаго маладога, а другога – хлопчыка, такога, як Лявон? Яны мусілі прыехаць на аўтобусе, запрэжаным сланабыком?»

«Аўтобус? – уздрыгнуў Ніхтон. – Вядома! Бялявы купец і хлапчаня, зьвязанае вяроўкамі! Усе зьбегліся паглядзець на такі цуд! Вельмі нахабны маладзён! Такі мог бы далёка пайсьці! Ён прадаў на нашым кірмашы і аўтобус, і гэтага малога, і выручыў купу грошай. І ў той самы вечар зьехаў. А куды, ніхто ня ведае. А навошта ён вам? Хочаце зарэзаць яго і абрабаваць?»

«Па-першае, – сказаў я раздражнёна, – Мы нікога ня рэжам і не рабуем. Што ў вас тут за традыцыі. Каго ні сустрэнеце, усе вам нейкія бандыты і забойцы. Душыць, тапіць, рэзаць! А па-другое, як гэта: прадаў? Куды?»

«У рабства, вядома ж, – не міргнуўшы вокам, сказаў Ніхтон. – Бялявы прадаў хлапчанё і аўтобус у замак Дрыглі. Цяпер той бялявы – багаты чалавек. Я і пытаюся, навошта ён вам. Багатымі цікавяцца, каб чык – і прырэзаць у тумане. Як яшчэ дабіцца нечага ў жыцьці?»

«Як гэта ў рабства? – спытала Юля. – Ніхто ня можа нікога прадаць у рабства! Толькі апошнія мярзотнікі! Такіх Бог заўсёды карае. Дзе б яны ні былі!»

«Бог? – засьмяяўся Ніхтон. – Бачыў я вашых багоў. Фокусьнікаў, штукароў на кірмашы. Такія штукі праварочвалі – усе толькі вохкалі! Адзін такі бог ператварыў бочку піва ў агромністую галаву! Тая галава ўкусіла майго бацьку, і ён празь месяц памёр! Дык вы па гэтай часьці? Так бы і сказалі!»

Я махнуў рукой. Размаўляць зь Ніхтонам было бессэнсоўна. У гэтых людзей у галаве быў адзін туман.

«А дзе ён, замак Дрыглі?» – спытала Юля.

«Недалёка… – сказаў Ніхтон, пазяхнуўшы. – Але якая розьніца. Няма таго, што раньш было. Няма ніякага замку, і ніякага Сьпінску, і ніякіх штукароў. Усё. Ёсьць толькі гэтая камэра. І дваццаць пяць гадоў наперадзе!»

І тут я ўспомніў, што ў мяне ёсьць мапа. І адразу супакоіўся. Цяпер мы ведалі, дзе шукаць Анціка.

«Няўжо ў вас не засталося нікога на свабодзе?» – спытала Юля.

«А што зьменіцца? Сюды нікога не пускаюць, – сказаў Ніхтон. – Ужо раніца. Зараз нас пакормяць. Тут ня так ужо й блага. Калі не прынюхвацца, не ўспамінаць былое і не задаваць дурных пытаньняў. А мне з вамі пашанцавала. Калі вас пакінуць тут, будзе каму расказваць розныя небыліцы…»

І тут з вуліцы пачуўся вельмі знаёмы гук.

«Ты чуў? – кінулася да мяне Юля. – Пазнаеш?»

«Не», – сказаў я.

«Што там пазнаваць? – Ніхтон лёг у кут і накрыўся лахманамі. – Гэта гандляры вязуць тавар на кірмаш. Сланабыкі трубяць, каб нікога не раздушыць. Дарога на кірмаш ідзе акурат каля муроў турмы. Я гэты горад як свае пяць пальцаў ведаю».

Гук паўтарыўся. Цяпер я і праўда пачуў, што гэты быў сланабык. З таго боку сьцяны пачуўся шоргат.

«Я думаю, што…» – павольна прамовіла Юля. Але не пасьпела дагаварыць. Між прутоў акна ў камэру прасунуўся хобат.

«Разумнік!» – ціха ўсклікнулі мы.

Хобат, падрыгваючы апусьціўся ніжэй. І зь яго выпала невялікая, але востра заточаная піла. А потым у акно зазірнула пыса нашага Разумніка. Нам падалося, ён нават падміргнуў, перш чым зьнікнуць у тумане.

«А вось гэта мне падабаецца, – сказаў Ніхтон. – Хацеў бы я мець такога. А то майго лупіш, лупіш, нічога не разумее, нічога ня слухае!»

«Можа, проста перастаньце яго біць? – сказала Юля. – Ну, за справу!»

Мы працавалі па чарзе. Праўда, я хутка стаміўся і перадаў пілу Ніхтону. Ён узяўся за яе як сапраўдны майстар. Юлі заставалася толькі зрабіць некалькі рухаў – і прут быў перапілаваны. Ніхтон разагнуў яго – і прасунуў руку на волю.

«Але мы не пралезем! – сказаў я. – Занадта вузка!»

«Гэта вы не пралезеце, – бліснуў зубамі ў паўзмроку Ніхтон і паклаў пілу пад паху. – А я пралезу».

Ён падцягнуўся, высунуў у акно нагу, потым другую, а потым сьціснуўся так, што стаў падобны да тоўстай палкі. І пачаў выштурхоўваць сваё худое цела вонкі.

«А як жа мы? – абурана сказаў я. – Ніхтон!»

«Бывайце, – сказаў Ніхтон. – Шчасьліва заставацца. А я схаваюся на Атрутнай рацэ. Там для такіх, як я, самае месца. Столькі розных дурылаў!»

І мы пачулі, як ён саскочыў з таго боку сьцяны і пабег.

«Разумнік! – Юля прысунула твар да кратаў. – Ты тут?»

Наш сланабык ціха затрубіў унізе.

«Прыдумай нешта яшчэ! Калі ласка! Ты ж разумны!»

Сланабык замаўчаў. Відаць, задумаўся. Мы чулі, як ён жуе. І тут у дзьвярах камэры зарыпеў замок. Мы прыціснуліся да сьцяны.

На парозе зьявіўся ахоўнік у масцы, зь вядром і міскамі.

«Харчы прыбылі, – сказаў ён змрочна, зайшоў у камэру і паставіў вядро на падлогу. – Так… Тры порцыі. Ну чаго селі? Накладвай і жары. А гэта яшчэ што?»

Ён паказаў на акно.

«Што за жарты?»

З акна проста ў камэру зьвісаў доўгі тонкі хобат. Ён наблізіўся да самага твару ахоўніка і прыцмокнуў. Нібы зьбіраўся яго пацалаваць.

«Страляць буду!» – сказаў ахоўнік, а сам ня мог адвесьці позірку ад гэтага хобата, які гайдаўся перад ім, як кобра.

Я ўзяў вядро з турэмнай кашай і выліў ахоўніку на галаву.

«А-а! – закрычаў ён, скідваючы вядро. – Заб’ю!»

Нічога ня бачачы, ён натыкаўся на сьцены і спрабаваў выхапіць пісталет.

«Смачна?» – засьмяялася Юля.

У гэты момант хобат злаўчыўся і ўсё ж пацалаваў ахоўніка проста ў заліты кашай лоб.

А потым мы кінуліся ў адамкнёныя дзьверы камэры і выбеглі на калідор. «Туды!» – крыкнула Юля і паказала на адчыненае акно. Яна ўзьляцела на падваконьне і скочыла ў туман. Не азіраючыся, я кінуўся за ёй. Мы прызямліліся проста на вулічны брук і адразу падхапіліся, азіраючыся навокал, гатовыя ўцякаць куды вочы глядзяць. Але сланабык ужо чакаў нас пад акном разам з возам. Мы ўскочылі на яго і ўпалі ў салому, і Юля прыцішана крыкнула:

«Сыходзім! Давай, Разумнік! Ты найлепшы!»

І наш воз паляцеў па вуліцы туды, дзе жоўты гарадзкі туман ператвараўся ў ратавальны белы.

Разьдзел шаснаццаты

Сланабык без супынку імчаў нас празь лес, чым далей ад гораду. Мы ўчапіліся ў воз і думалі толькі пра тое, як бы ён ня скінуў нас па дарозе. Але ў нейкі момант Разумнік упаў на калені і жаласьліва затрубіў. Ягоны хобат прагна смактаў белы туман, а вялікія вочы заплюшчыліся ад стомы.

«Дзякуй табе, – Юля пагладзіла яго па шыі і саскочыла з воза. – Безь цябе мы прапалі б…»

«А па-мойму, нам вельмі пашанцавала, – сказаў я. – Ведаеш, я ўжо нават гатовы паверыць у твайго Божаньку».

«Партрэт на месцы, – паляпала Юля па саломе. – Добра, што мы яго прывязалі».

«Ды пры чым тут гэты партрэт! – сказаў я. – Мы жывыя, на свабодзе і ў бясьпецы. Гэта галоўнае. А пра Шкляну я ўжо і забыўся. Яна адна зь іх! Усе яны тут заадно. Адны катуюць, іншыя хлусяць, трэція людзей у рабства прадаюць. Чацьвертыя лаюцца, як п’янтосы каля пад’езду. Пятыя ў турму ні за што кідаюць! Мне іх зусім не шкада».

«А мне шкада, – сказала Юля. – У нас курыца засталася?»

Я зірнуў у мех з прыпасамі. Ад курыцы засталіся толькі костачкі. А хлеб увесь намок.

«Нічога, – сказала Юля. – Давай! Смачна есьці!»

Уладкаваўшыся каля нашага воза, мы падсілкаваліся мокрым хлебам і абсмакталі курыныя косткі.

«Я ўсё думаю пра гэтыя тры словы, – сказала Юля. – Разумееш, гэта мусяць быць вельмі важныя словы. Пра самае галоўнае».

«Я таксама пра іх думаю, – прызнаўся я, выцягнуўшы ногі. – Згодны! Але мала знайсьці тыя тры словы. Трэба яшчэ ўратаваць Анціка з гэтага замку. І адшукаць таго, хто павінен пачуць тыя словы. І зразумець, як сталася, што мы апынуліся тут. І што значыць гэты таямнічы надпіс… „Хмара“… Занадта шмат загадак».

«Але і нас ня так мала, – сказала Юля. – Калі столькі мазгоў пачнуць думаць адначасова – мы ўсяму дамо рады!»

«Чакай, зараз я вазьму мапу…»

Я дастаў мапу і расклаў на каленях.

«Вось Сьпінск, – сказаў я, водзячы па мапе пальцам. Я нагадваў сам сабе кіраўніка экспэдыцыі. Як у старажытныя часы. – Фу… Непрыемны горад. Думаю, з турызмам у іх усё кепска. Так… Хутчэй за ўсё мы выехалі зь яго па вось гэтай дарозе. І цяпер мы прыблізна вось тут… Замак Дрыглі, у які трапіў Анцік, вось тут. Гэта блізка. А вось сталіца…»

«І ўсё ж, Лявон, – сказала Юля. – Давай падумаем. Якія тры словы могуць быць для гэтых людзей самымі важнымі?»

«Ня ведаю, – сказаў я, зачарпнуўшы ў далонь туман. – Давай разважаць лягічна».

«Давай!» – сказала Юля.

«Слухай, а можа, гэта і ёсьць ключ? – сказаў я. – Код, які мы шукаем? Жывыя, у бясьпецы і на свабодзе. Вось табе і тры словы».

«Можа, – сказала Юля. – Але чагосьці тут не хапае. Ці нешта лішняе. Ведаеш, у мяне такое адчуваньне, што мы на правільным шляху. Але трэба падумаць яшчэ. Разумееш?»

«А што тут можа быць лішняе?»

«Можа, бясьпека?»

«Ці жыцьцё?»

«Якое ўжо тут жыцьцё… – сказаў я. – Адзін туман».

«Але свабода – тое, што трэба, – радасна сказала Юля. – У мяне ажно ў баку коле, калі я чую гэтае слова. І мурашкі па ўсім целе».

«Свабода…» – сказаў я. І раптам закрычаў, сам ня ведаю чаму:

«Свабо-ода!»

Разумнік прачнуўся і затрос галавой.

«Цішэй! – шапнула Юля. – Раптам за намі пагоня. Ці аблава. І нас ужо шукаюць!»

Мы крыху падрамалі, а потым заскочылі ў воз і рушылі далей. Але ніхто па дарозе нам больш не трапляўся. На туманны лес апусьцілася ноч. Гэтым разам мы вырашылі не разводзіць агонь. Так і спалі, прытуліўшыся адно да аднога, пад возам. А раніцай зноў выправіліся шукаць тое злавеснае месца, дзе пакутаваў у рабстве наш сябар.

Воз паволі ехаў праз туман. Я маркотна глядзеў на гэтую бясконцую белую завесу, якая аблытала сабой такі самы бясконцы лес, і думаў пра тое, што прычын радавацца ў нас няма. Нават калі мы знойдзем замак Дрыглі – што далей? Ніхтон сказаў, што Анціка прадалі ў рабства. А там, дзе ёсьць рабы, мусяць быць і ахоўнікі. Як мы трапім у замак? Як вызвалім Анціка? Зноў давядзецца выкручвацца, думаць, хітрыць, уцякаць, хавацца… А потым яшчэ трэба дабрацца да гэтай далёкай сталіцы. І знайсьці гэтага жудаснага Галоўнакамандуючага, якому трэба сказаць у твар тры запаветныя словы. Словы, якіх мы дагэтуль ня ведалі…

Занадта складаная была наша задача. Занадта цяжкая місія. Магчыма, дарослыя б і далі рады, калі б аб’ядналіся ўсе разам. Калі б выйшлі на вуліцы. Як тады, дзесяць гадоў таму, калі мы толькі нарадзіліся. Я ўявіў сабе гэтыя тысячы дарослых. Тысячы і тысячы. Тады б усё было інакш. Ніякі замак Дрыглі не ўтрымаўся б. І ніякая турма. Але нас было толькі двое. Я і Юля.

Я ўпотай паглядзеў на Юлю. А яна спакойна чухала нагой сьпіну Разумніка, у якога, здавалася, ад гэтага толькі прыбывала сілы. Ён азіраўся на яе, яму было прыемна. Ну вядома! Юля сказала б, што нас ня двое, а трое. Што Разумнік – таксама частка нашай каманды. Яны і праўда пасябравалі – Юля і гэты дзіўны сланабык. Кожны раз, калі я думаў пра гэта, у мяне зьяўлялася нейкае незвычайнае адчуваньне. Ажно ў жываце цягнула. І сэрца пачынала ныць. А ў горле пяршыла, як падчас прастуды. Мне хацелася, каб сланабык уцёк. Я разумеў, што гэта няправільна, але нічога ня мог з сабой зрабіць. І ад гэтага мне рабілася яшчэ больш моташна.

«Вось ён, – шапнула Юля і зрабіла знак Разумніку, каб ён спыніўся. – Ціха!»

Замак узвышаўся над туманам, як агромністая пачвара. Яго вежы ўздымаліся ў неба, як вострыя шыпы, а муры былі падобныя да плячэй, што канчаліся чорнымі крыламі.

А на мурах стаялі яны. Туманьнікі. Цэлы шэраг туманьнікаў у чорных строях лунаў над мурамі. Варта замку Дрыглі…

«Туды няпроста будзе прабрацца…» – з трывогай сказала Юля.

Я таксама быў уражаны. Я думаў, замак Дрыглі будзе падобны да замку высакароднай Шкляны. Мы пагрукаем, выйдзе нейкі слуга – і мы навярзем чагосьці, каб нас упусьцілі. Але тут справа была значна больш сур’ёзная.

Сустракацца з туманьнікамі нам не хацелася. Яны проста ня сталі б нас слухаць.

Ці можна дамовіцца з туманам?

«Схаваемся пакуль што, – прашаптала Юля. – І падумаем, што рабіць».

Разумнік, стараючыся не шумець, адвёз нас на паляну, так шчыльна захінутую туманам, што я ўжо нават ня бачыў як сьлед Юлін твар. Толькі чуў яе подых – і гук колаў, якія правальваліся ў мох. У белым тумане часам нешта раўнамерна торгалася. Гэта Разумнік памахваў хвастом.

«Пра што ты думаеш?» – пачуўся над вухам Юлін заклапочаны шэпт.

«Пра тое, пра што і ты. Можа, нам проста пачакаць?»

«Чаго?»

«Ну, калі-небудзь брама адчыніцца. Адтуль нехта выйдзе. Можна будзе атрымаць болей інфармацыі».

«Там Анцік! – прашаптала Юля. – Адзін! У рабстве! Можа, яго там катуюць. Проста цяпер. А можа, ён ужо і зусім не жывы!»

«Я і кажу, – раздражнёна шапнуў я. – Мы нічога ня ведаем. Трэба спачатку разьведаць, як там абстаноўка. А потым дзейнічаць!»

Разумнік скуб мох. Я чуў, як ён жуе, сьмешна прыцмокваючы хобатам. Юля стомлена адкінулася на салому.

У лесе пацямнела. Я пашукаў у меху, ці засталіся там нейкія прыпасы. Але мех быў пусты. А ў іншым меху ляжаў партрэт высакароднай Шкляны. Бессэнсоўны і нікому не патрэбны. Мне хацелася выцягнуць яго і разарваць на шматкі. Каб хоць неяк адпомсьціць гэтаму Княству туманаў за тое, што яно з намі робіць.

«Вось зараз Юля засьне, – падумаў я. – І я выкіну яго ў туман».

Ад гэтай думкі мне зрабілася лепш. І калі ў лесе сьцямнела, а Юля заснула, я выцягнуў мех з партрэтам з сырой саломы і пачаў разьвязваць вяроўку.

«Добры вечар! – пачуўся за нашымі сьпінамі прыязны голас. – Ня бойцеся! Я вас не ўкушу!»

Юля адразу прачнулася. Мы абярнуліся. У твары нам сьвяціў вялікі ліхтар. Чалавек, які трымаў яго, павярнуў ліхтар так, каб мы пабачылі ягоны твар. Твар і праўда быў зусім ня злы – проста шырокі і адкрыты твар вельмі прыязнага чалавека. Адзінае, што мяне адразу насьцярожыла – што ён робіць у лесе ўначы? Зусім адзін?

«Добры вечар!» – сказала Юля.

Чалавек кіўнуў і падышоў бліжэй. Разумнік ціха затрубіў.

«Якія вы прыгожыя… – сказаў наш госьць. – Хлопчык і дзяўчынка… Добрая скура. Ніякіх прышчоў. Не занадта малыя. Але яшчэ і зусім не дарослыя. Разумныя вочы! Добрыя зубы…»

«Вы што, доктар?» – спытаў я.

«Не! – чалавек засьмяяўся. – Мяне завуць Шквар. І прафэсія ў мяне творчая! Я шукаю актораў. Актораў для аднаго цудоўнага спэктаклю! Вы, напэўна, ня ведаеце, што гэта такое… Спэктакль – гэта…»

«Мы ведаем, што такое спэктакль, – сказала Юля. – Не маленькія. І хто такія акторы, таксама ведаем».

«Ого, які звонкі голас! – узрадаваўся Шквар, сьвецячы на Юлю ліхтаром. – Тое, што трэба. Выдатна будзе гучаць са сцэны. Што ж, калі вы ўсё ведаеце…»

«А чаму вы шукаеце актораў уначы? – насьцярожана спытаў я. – Уначы, у лесе, адзін? Вам ня страшна? Тут паўсюль туманьнікі і іншыя ня надта сымпатычныя істоты. І як вы можаце разгледзець твары, калі сьвеціце ліхтаром нам проста ў вочы?»

«Я прафэсіянал, – сказаў Шквар. – А ноч – найлепшы час для таго, каб шукаць актораў. Таму што ўначы людзі перастаюць граць. Робяцца такімі, якімі ёсьць насамрэч. Не пужайцеся, калі ласка. У гэтым няма нічога супрацьзаконнага або небясьпечнага. Нават у горадзе, калі рэжысэр пабачыць на вуліцы хлопчыка ці дзяўчынку зь цікавай зьнешнасьцю, ён можа падысьці і прапанаваць зьняцца ў фільме або сыграць у спэктаклі».

«Але тады ён мусіць папрасіць дазволу ў бацькоў», – сказаў я.

«Я б папрасіў! – запэўніў Шквар, сьвецячы ліхтаром цяпер ужо ў мой твар. – Але, мяркую, вашы бацькі далёка. А наш спэктакль ужо хутка! І нам вельмі не хапае актораў на некалькі роляў. Мы рыхтуем спэктакль у замку высакароднай спадарыні Дрыглі. Гэта зусім блізка! Там цёпла і суха, і кожны актор атрымлівае сьняданак, абед і вячэру. А на абед у нас – гарачы суп!»

«Што ж гэта за ролі?» – спытала Юля.

«О, нічога цяжкага! – усьміхнуўся Шквар. – Гэта ролі вельмі шчасьлівых дзяцей. Трэба вывучыць невялікі тэкст і выйсьці на сцэну ў патрэбны момант. Вось і ўсё. Высакародная Дрыгля так любіць тэатр!»

Юля неўпрыкмет паклала сваю руку на маю. Я зразумеў яе бяз словаў. Гэта быў наш шанец.

«Дык вы згодныя? – спытаў Шквар. – Я правяду вас у замак. І вы адразу сагрэецеся і атрымаеце па місцы супу! А заўтра пачнуцца рэпэтыцыі! І ваш сланабычок атрымае цёплае сухое стойла і смачныя яблыкі!»

Разумнік недаверліва паглядзеў на Шквара і прыўзьняў хобат.

«Чаму б і не! – сказаў я. – Вядзіце нас у свой замак! Мы нават ня думалі, што тут паблізу нехта жыве. Тым больш такія аматары тэатру».

«Жыве, жыве! – узрадаваўся Шквар. – Аматары! Ох, якія мы там усе аматары! Едзьце за мной. Што за цудоўны вечар! І якое цудоўнае знаёмства!»

Разьдзел сямнаццаты

Брама замку з жалезным скрыгатам зачынілася – і Шквар паказаў нам на цяжкія дзьверы.

«Сюды, сюды, – ён мітусьліва замахаў ліхтаром. – А возік ваш і вашага сланабычка пакінем тут. Не хвалюйцеся, нічога зь імі ня здарыцца. Вось тут наш тэатрык…»

Мы саскочылі з воза. Разумнік сумна затрубіў – нібы разьвітваўся з намі. Шквар адчыніў дзьверы.

«Заходзьце, дарагія мае!» – ён шырока ўсьміхнуўся, прапускаючы нас наперад. Мы ўвайшлі – і ліхтар у руках Шквара згас.

«Дабранач! – пачулі мы ягоны сьмех з таго боку дзьвярэй. – Раю паспаць і не марнаваць сілы на румзаньне і крыкі! Заўтра ў нас вялі-ікая рэпэтыцыя!»

Мы зь Юляй схапілі адно аднаго за рукі. Вядома, мы прадчувалі, што здарыцца нешта падобнае. Але калі нашыя вочы звыкліся зь цемрай, мы пабачылі, што знаходзімся ў вялікім памяшканьні, застаўленым жалезнымі клеткамі. У клетках заварушыліся цёмныя постаці. Пачуўся кашаль, нехта ўсхліпнуў, нехта загаварыў у сьне.

«Новенькіх прывялі», – прабурчаў хтосьці.

«Гэй, вы хто?» – сказалі ў клетцы зьлева.

«Вас купілі ці злавілі?» – прашаптаў голас у клетцы справа.

«Я Лявон, а гэта Юля, – сказаў я, выступіўшы наперад. – Нас не купілі і не злавілі. Мы самі».

«Ну і дурні», – сказаў нехта.

«А вы ў рабстве, так? – спытаў я. – У тэатры спадарыні Дрыглі?»

«Што? – зарохкаў нехта. – Гэй! Скажыце яшчэ раз, як вас завуць?»

«Я Юля, а гэта Лявон, – паўтарыла Юля. – Мы абавязкова выберамся адсюль! Абяцаем!»

«Юля! Лявон! – залямантаваў той самы голас. – Я Анцік! Я тут! Я ведаў! Я ведаў, што вы мяне знойдзеце! Я ж казаў! А мне ніхто ня верыў!»

Мы кінуліся туды, адкуль чуўся голас. Падбеглі да клеткі і ўпіліся вачыма ў пруты. Гэта і праўда быў ён! Брудны і схуднелы, але такі самы мілы, як раней! Наш сябар! Наш Анцік!

Мы прыціснуліся да прутоў і абняліся, як маглі.

«Чаму вас так доўга не было! – заплакаў Анцік. – Я думаў, я тут памру! Сябры называецца!»

«Ты лічыш, цябе так проста было знайсьці? – спытала Юля. – І наогул, гэта ты зьнік. А ня мы. Думаеш, так проста адшукаць іголку ў тумане?»

«Якую іголку?» – сказаў Анцік.

«Вось цяпер я пазнаю нашага дарагога Анціка! – сказаў я прымірэнча. – Мы ўсе апынуліся ў бядзе. Ніхто ні ў чым не вінаваты. Проста так выйшла. Але цяпер мы зноў разам. І нам нічога ня страшна. Праўда?»

«Вядома, – сказала Юля. – Як ты, Анцік? Яны цябе білі?»

«Як бачыш, – зноў заплакаў ён. – Уначы сяджу ў клетцы. А ўдзень мы рыпі… рупі… рыпынтыруем… Тут нічога нельга. Усё забаронена! Мы тут як пацучкі ў слоіку! Кормяць рознымі адкідамі вытворчасьці. І прымушаюць вучыць на памяць розную чухню! У вас ёсьць што паесьці?»

«Не, – уздыхнула Юля. – Ні крошкі. Але хутка гэта ўсё скончыцца. Абяцаю!»

«Чуеце? – крыкнуў Анцік. – Гэта мае сябры! Яны словаў на вецер ня кідаюць! Хутка ўсё скончыцца!»

«Ха-ха, – сказалі ў клетцы зьлева. – Скончыцца… Усе так думаюць. Добра марыць, калі цябе толькі што злавілі».

«Дурыце нам толькі галовы! – сказалі ў клетцы справа. – Скончыцца, як жа. Дайце паспаць. Заўтра рэпэтыцыя!»

«Добра ім, іх нават у клетку не пасадзілі…»

«Напэўна, спэцыяльна да нас сюды кінулі, каб яны падслухвалі нашыя размовы!» – абурыўся нехта ў глыбіні гэтай страшнай турмы.

«Ну і сьпіце, – сказаў злосна Анцік. – Так і будзеце спаць да канца жыцьця».

«Нічога, – сказаў я. – Давайце і праўда будзем цішэй».

Мы прыселі каля клеткі Анціка.

«Дык што з табой здарылася? – спытаў я. – Як ты сюды трапіў?»

«У тую ноч, – зашаптаў Анцік, і з вачэй зноў паліліся сьлёзы, – мяне пабудзіла гэтая гадзіна. Гэты пракляты Зух! Ён усьміхаўся так па-добраму. Даў мне каўбасы і хлеба са свайго меха. Вы так моцна спалі. А Зух зашаптаў мне на вуха: „Правядзі мяне да вашага аўтобуса! Ты ж ведаеш, дзе вы яго схавалі. Мы прыцягнем яго сюды, запражэм у яго гаспадарскага сланабыка, разбудзім тваіх сяброў і пагонім туды, дзе вы зможаце вярнуцца дамоў!“»

«І ты пагадзіўся?»

«Спачатку я сумняваўся, – пакалупаўся ў носе Анцік. – Але Зух сказаў мне, што мной усе будуць ганарыцца. Я падумаў, і праўда… Вы дрыхніце, а я такі буджу вас і кажу: усё гатова, сябры! Паехалі! Я ўсё вырашыў, пакуль вы спалі. Мы ўсе трое вяртаемся дамоў – і я раблюся героем!»

«Ох, Анцічак…» – сказала Юля.

«А што Анцічак? – сказаў Анцік. – Я ж хацеў, як лепш. Я хацеў вас усіх уратаваць. Таму я пагадзіўся, і мы з Зухам пайшлі ў лес. Мы блукалі доўга, але ўрэшце я знайшоў месца, дзе мы пакінулі аўтобус. Зух схадзіў і прывёў сланабыка. Прывязаў яго да аўтобуса і сказаў, каб я праверыў, ці моцна завязаная вяроўка. Толькі я адвярнуўся – ён бац мне па галаве. Я ачуняў ужо ў аўтобусе! Я ляжаў на сядзеньні, зьвязаны з галавы да ног. А аўтобус хутка ехаў па лясной дарозе. Я спрабаваў крычаць – але Зух заткнуў мне рот кляпам. Раніцай мы прыехалі ў нейкі горад. А там Зух паехаў на кірмаш – і прадаў мяне разам з аўтобусам Шквару! Ведаеце, хто гэта?»

«Ведаем, – уздыхнула Юля. – Пазнаёміліся ўжо».

«Нічога вы ня ведаеце! – зашаптаў Анцік. – Гэта такі паскуднік! Нават большы за высакародную Дрыглю! Яна проста крычыць. А ён б’е і зьдзекуецца!»

«Хто б сумняваўся, – сказаў я. – Яны тут усе такія».

«Ня ўсе, – сказала Юля. – Ня ўсе. Нельга ўсіх пад адзін грэбень стрыгчы».

«Ніхто тут нас не стрыжэ, – заматляў Анцік галавой. – І ня мые. Ад мяне сьмярдзіць, як ад сьвіньні».

«Сьвіньні, між іншым, самыя чыстыя жывёлы! – прыцішана сказала Юля. – А што за спэктакль?»

«Які спэктакль? – зірнуў на яе Анцік. – А, гэтыя…. Рыпынтыцыі! Там нейкія ідыёцкія словы. Увесь час трэба камусьці дзякаваць. А каму – чорт яго разьбярэ!»

«Вось і ты чорта ўспамінаеш».

«А каго трэба ўспамінаць? Я спачатку маму з татам успамінаў. А потым вас. Але ад гэтага тут хоць памірай. А што з вамі было? Спужаліся, напэўна, калі прачнуліся – а мяне няма».

«З намі? – усьміхнуўся я. – Нічога асаблівага…»

«Ну раскажыце!»

«Добра, – сказала Юля. – Слухай».

І мы расказалі Анціку пра ўсё, што з намі здарылася за апошнія дні.

«Ого! – зашаптаў ён. – Якія прыгоды! А я тут праседзеў увесь час. Зноў мне не пашанцавала. Вось так заўсёды!»

«Скажы дзякуй, што жывы», – прашаптаў я.

«Дзякуй», – пакрыўджана сказаў Анцік.

«Ды ня нам!»

«А каму? Божаньку?»

«Ну, можаш і яму, – сказала Юля. – А яшчэ аднаму вельмі прыгожаму сланабыку».

«Фу, – сказаў Анцік. – Бачыць іх не магу. Каровы з хобатамі. Слухайце! Здаецца, я зараз скажу нешта вельмі важнае…»

«Давай», – прамовілі мы зь Юляй хорам.

«Зараз… Ну вось, была думка, і няма…»

«Ну нічога, заўтра ўспомніш».

«Не! – зашаптаў Анцік. – Заўтра я зусім забуду. Памаўчыце трошкі. Я думаю… Думаю-думаю-думаю…»

Мы пераглянуліся.

«Успомніў! – сказаў Анцік. – Пра гэтыя тры словы! Я тут у першыя дні шмат крычаў розных словаў. Патрабаваў, каб мяне адпусьцілі. І зараз мне прыйшло ў галаву… Некаторыя словы дзейнічалі на Дрыглю і Шквара так, што яны палохаліся! Ажно рот мне затыкалі! І рабіліся бледныя, як сьмерць!»

«Што гэта за словы? – спытаў я самым сур’ёзным голасам, якім толькі мог. – Што гэта за словы, Анцік?»

Ён нахіліўся да прутоў клеткі і прашаптаў нам некалькі зусім простых словаў.

«Ня можа быць, – сказала Юля. – Значыць…»

«Значыць, мы і праўда думалі ў добрым напрамку…»

«Ды заткніцеся вы ўжо! – пачуліся злосныя крыкі з усіх клетак адразу. – Дайце паспаць, казлы!»

Мы прылеглі каля Анцікавай клеткі.

Я доўга ляжаў з адплюшчанымі вачыма і ня мог заснуць. Толькі калі на двары загрымелі ланцугі, мяне пачаў адольваць сон. Але дзьверы з бразгатам адчыніліся.

«Рэпэтыцыя!» – весела крыкнуў Шквар. За ягонай сьпінай боўталіся ў паветры два чорныя туманьнікі.

Разьдзел васямнаццаты

Раніцай нас зь Юляй разам з усімі рабамі высакароднай Дрыглі вывелі ў двор. Пасярод двара стаяла нешта кшталту цаглянага калодзежа. Але нідзе не было відаць ніякіх вёдраў. І ніякай палкі зь вяроўкай, каб выцягваць ваду. Проста цагляны калодзеж, ад аднаго выгляду якога чамусьці рабілася ніякавата.

«Цудоўна! – сказала жанчына, на лысай галаве якой боўтаўся клок фарбаваных у чырвоны колер валасоў. – Увесь мой тэатр у зборы!»

Яна трымала ў руках тонкі бізун і час ад часу з задавальненьнем ляскала ім па сваіх высокіх ботах.

«Сёньня працуем без адпачынку! – віскнула яна. – Да спэктаклю засталіся лічаныя дні, калі нехта забыўся! І мы выправімся ў сталіцу нашай прыўкраснай краіны! Каб зрабіць падарунак Таму, хто прыдумаў гэта ўсё для нас! Таму, хто даў нам гэтае шчасьце! Таму, хто не скарыўся! Таму, каму мы ўсе абавязаныя нашым дабрабытам! Наш спэктакль будзе найлепшым падарункам Яму, стомленаму ад нягод і ад варожых інтрыг! Яму, Га-лоў-на-ка-ман-ду-ю-ча-му! На калені, быдла!»

Усе ўпалі на калені. Праўда, мы зь Юляй былі апошнімі, хто гэта зрабіў. Дрыгля злосна зірнула на нас і адкашлялася:

«Віншую, дармаеды. Замест тых двух гультаёў, якія ніяк не маглі запомніць некалькі простых сказаў, мы маем новенькіх. Думаю, вы ўжо пазнаёміліся. Паглядзім, на што яны здатныя. Калі і гэтыя двое акажуцца бязмозглымі дармаедамі, дык выправяцца туды ж, у калодзеж!»

І Дрыгля з усьмешкай паказала бізуном на цагляную спаруду.

«Адтуль, як вы разумееце, ужо ня выбрацца. І даставаць вас ніхто ня будзе! Хоць дзень і ноч сядзіце там і маліце пра літасьць! Але перш чым рэжысэр Шквар возьмецца за справу, я хачу запытацца ў новенькіх: што гэта такое?»

Шквар, які стаяў у Дрыглі за сьпінай, паслужліва разгарнуў вялікі аркуш паперы.

Гэта быў партрэт высакароднай Шкляны, які намалявала Юля і які мы мусілі адвезьці ў сталіцу.

«Ну? Што гэта такое, я пытаюся? – павысіла свой агідны голас высакародная Дрыгля. – Я знайшла гэта ў вашым возе! Што маўчыце? Адказвайце, калі ў вас пытаюся я, высакародная Дрыгля!»

«Гэта партрэт», – сказала Юля.

«Сама бачу, – ускрыкнула Дрыгля. – Што не кавалак туману. Але адкуль ён у вас? Дзе вы яго скралі? Дзе вам загадалі яго наклеіць?»

«Нідзе, – сказаў я. – Мы мусілі адвезьці яго ў сталіцу».

«У сталіцу? – разьюшана спытала Дрыгля. – Можа, вы яшчэ і ня ведаеце, хто на гэтым партрэце?»

«Ведаем, – сказала Юля. – Гэта…»

«Гэта здрадніца Шкляна! – крыкнула Дрыгля. – Тая, якая жыла ў сталіцы і аднойчы запярэчыла Яму! Яму, які прыдумаў усё гэта! Яе трэба было павесіць на галоўнай плошчы. За ногі. Галавой уніз! Усім на страх. Але яе проста выгналі ў глухмень. За Атрутную раку! Той, Хто прыдумаў наш цудоўны край, паабяцаў ёй, што яна забудзе сама сябе. І што яе забудуць усе, хто ведаў! А цяпер яе партрэт раптам аб’яўляецца ў маім Замку! Дзе вы яго ўзялі?»

«Я яго намалявала, – сказала Юля. – Сама. Захацелася, ведаеце. Часам сядзіш і ня ведаеш, чым бы такім заняцца. Вось я і падумала. Вазьму памалюю…»

«Ты? – не паверыла Дрыгля. – Сама? Ты ўмееш маляваць?»

«Трошкі, – сарамліва сказала Юля. – Я ж кажу. Толькі калі няма чым заняцца».

«Значыць так, – сказала Дрыгля. – Гэты жахлівы малюнак адправіцца куды трэба. Вось сюды…»

І яна падышла да калодзежа і кінула ў яго партрэт.

«Што вы нарабілі! – ня вытрымаў я. – Мастак жа стараўся. Працаваў. А вы… Зьнішчылі мастацкі твор!»

«Маўчаць! – крыкнуў Шквар і даў мне аплявуху. – Як ты размаўляеш з высакароднай Дрыгляй!»

«Яшчэ раз вякне, паляціць сьледам за гэтай брыдотай, – сказала Дрыгля. – А ты, дзеўка, намалюеш іншы. Мой партрэт! І мы ўручым яго пасьля спэктаклю нашаму любімаму, самаму галоўнаму Гледачу! Такім чынам, у нас будзе ўжо не адзін падарунак, а два! А чым больш падарункаў…»

«Тым больш шанцаў атрымаць узнагароду… – зь лісьлівай усьмешкай працягнуў Шквар. – Ну, за справу! Пачынаем рэпэтыцыю!»

«А пасьля рэпэтыцыі дзеўку да мяне, – распарадзілася Дрыгля. – Паглядзім на яе мастацкія здольнасьці. Калі яна ня маніць – хутка мы зьдзівім сталіцу!»

Гэта быў самы дзіўны і бязглузды спэктакль, які я бачыў. Нават наша леташняя пастаноўка ў школе, у якой я удзельнічаў, была больш арыгінальнай і цікавай. Хоць тады я сказаў кіраўніку нашага тэатральнага гуртка, што мне сорамна граць у такім дзіцячым ранішніку. Але наш школьны паказ у параўнаньні з гэтым быў проста шэдэўрам. Бо ў бязглуздым спэктаклі ў замку Дрыглі мы толькі і рабілі, што плакалі і дзякавалі.

Сюжэт у яго быў просты. У адным доме жыло некалькі сем’яў. У кожнай мама, тата і па двое дзяцей. Мамы і таты былі нейкія дзівакі. Увесь час толькі пілі гарэлку і калолі сабе рукі вялізнымі шпрыцамі. А яшчэ цалаваліся і танчылі пад загадкавымі сьцягамі. Вядома, дзеці ў іх былі вельмі няшчасныя. Гэтыя дзеці без супынку плакалі, а бацькі выганялі іх з дому, каб спакойна калоцца шпрыцамі і піць зь вялізных бутэлек нейкую каламутную вадкасьць, падобную да вады з Атрутнай ракі.

Мы зь Юляй мусілі граць самых няшчасных з гэтых дзяцей. А Анцік граў тату аднаго з гэтых бядотнікаў. Тата ў выкананьні Анціка выходзіў сьмешны. Ну які з Анціка тата? Аднойчы мы, брат і сястра, сустрэлі на вуліцы чалавека, які нас пашкадаваў. Гэты чалавек забраў усіх дзяцей, пасадзіў у машыну і адвёз у сонечны і шчасьлівы край, дзе ўсе дзеці атрымалі цацкі і цукеркі. І вось тут пачыналася самая дурная частка. Мы мусілі дзякаваць гэтаму чалавеку – як толькі маглі. А ў гэты час на іншым канцы сцэны дом, дзе жылі нашыя бацькі, гарэў і абрынаўся разам зь ягонымі жыхарамі.

Жахліва, праўда? Але менавіта такі спэктакль мы і рэпэтыравалі ў замку Дрыглі, дзень за днём. Чалавека, які ашчасьлівіў усіх дзяцей, граў высокі і дужы хлопец, якога ўсе звалі Грыбс. Гэтага Грыбса наўмысна кармілі лепш за астатніх, каб ён выглядаў па-чалавечы.

«Ну хто мог прыдумаць такую лухту? – сказаў я аднойчы, калі нас адвялі ў клеткі. – У такім спэктаклі ня проста сорамна граць. Яго нават глядзець сорамна! Калі б я быў гледачом, я б уцёк з паказу. У нашага фізрука ў школе і то больш таленту!»

«Ціха, – сказала Юля, якая сядзела ў суседняй клетцы. – Ты ж сам разумееш. Нам засталося зусім трошкі пацярпець. Так што лепш памаўчы, інакш усё сапсуеш. Ну калі ласка, Лявон!»

Яна ўжо даўно намалявала партрэт высакароднай Дрыглі – і атрымала за гэта лішнюю порцыю супу. Магчыма, таму яна і заставалася спакойнай і ўпэўненай. А ў мяне больш не было сілаў. Я адчуваў, што яшчэ дзень – і я проста сам кінуся ў калодзеж падчас рэпэтыцыі.

Клетка Грыбса была недалёка ад нашых. Кожны раз, калі мы перамаўляліся, ён рабіў выгляд, што ня слухае. Але насамрэч ён чуў усё. І вось назаўтра, калі нас вывелі на двор, каб зноў і зноў падаць на калені і дзякаваць нашаму збаўцу, Грыбс падняў руку:

«Спадар рэжысэр!»

Шквару падабалася, калі яго так называлі. Ён падышоў і задаволена ўсьміхнуўся:

«Чаго табе!»

«А вось ён сказаў, што ў вас няма таленту!» – І Грыбс паказаў на мяне сваім пульхным пальцам.

«Што? – ашчэрыўся Шквар. – Ты? Ты ў нас абазнаны ў тэатры?»

«Не», – сказаў я, злавіўшы на сабе ўмольны позірк Юлі.

«Значыць, ён хлусіць? І ты не казаў нічога такога?»

Я маўчаў. Мне так хацелася выказаць яму ўсё ў твар. Але недзе далёка адсюль быў іншы твар. Якому трэба было сказаць зусім іншыя словы. Усяго тры, але вельмі важныя словы.

«Маўчыш? У калодзеж яго!» – загадаў Шквар.

Туманьнікі падхапілі мяне пад пахі.

«Так! – крыкнуў я. – Так! Вы бяздарны, Шквар! Хутка ад вас нічога не застанецца! А ўсе, каго вы ўзялі ў палон, атрымаюць свабоду!»

Шквар задрыжаў усім целам і пабляднеў.

Туманьнікі паднялі мяне над дзірой калодзежа. Я зірнуў уніз і не пабачыў дна. Як жа ўсё гэта было па-дурному. Столькі ўсякіх прыгодаў было, столькі разоў я выходзіў сухім з вады. І тут такі канец. Я чуў, як закрычала Юля.

«Стойце, – сказаў Шквар і злосна сплюнуў. – Адмена. Ня трэба яго туды кідаць. Пасьпеем».

Мяне зноў апусьцілі на зямлю.

«Тваё шчасьце, што ў нас больш няма часу шукаць табе замену, – гыркнуў Шквар. – Заўтра мы едзем у сталіцу. І калі нехта з вас забудзе на сцэне хаця б слова… Я сам закіну яго ў калодзеж, сваімі рукамі! А ты, усёзнайка… Яшчэ пабачыш, дзе тут у нас самы густы туман! Вось вернемся – я з табой разьбяруся!»

Разьдзел дзевятнаццаты

Гэта і праўда быў наш аўтобус. Той самы аўтобус, на якім мы трапілі сюды, у Княства туманаў. Так даўно, хоць на самой справе зусім нядаўна. І мне так дзіўна было зноў сустрэцца зь ім – нібы са старым знаёмым, якога сто гадоў ня бачыў. Аўтобус раптам нагадаў мне, што ў нас зь Юляй і Анцікам было некалі зусім іншае жыцьцё. У якім маленькія падзеі называліся вялікімі, а напраўду вялікіх падзей і не адбывалася. У якім мы думалі, што ведаем, як выглядае сьвет. І што такое страх, і што такое сяброўства. А яно вось як усё выйшла. Нават сьмешна было ўспамінаць, што мы былі такія маленькія і наіўныя.

Па камандзе Шквара слугі выцягнулі аўтобус за вяроўкі зь дзьвярэй замкавага сьвірна і прыкацілі на двор.

«Запрагайце!» – скамандаваў Шквар. І на двары тут жа зьявіліся тры сланабыкі, якіх выпусьцілі з клетак. У адным зь іх мы зь Юляй адразу пазналі нашага Разумніка. Ён ішоў, зьвесіўшы галаву, і ягоны хобат валачыўся па зямлі.

«Разумнік! – паклікала яго Юля. – Мы тут!»

«Што? Маўчаць! – крыкнуў Шквар зь перакошаным тварам. – Я вам пакажу разумнікаў!»

Ён падскочыў да нашага сланабыка і з усяе сілы наступіў яму на хобат. Разумнік заенчыў ад болю, а Шквар зарагатаў:

«Каб скаціна слухалася, яе трэба вучыць! Гэта і вас тычыцца, драбносткі! Лезьце ў аўтобус! Мы едзем на гастролі!»

Як жа мне хацелася кінуць нечым у ягоную задаволеную пысу. Ці прымусіць яго самога цягнуць аўтобус да іхнай праклятай сталіцы! Але я ведаў, што мушу маўчаць. У нас была справа. Можа быць, самая важная справа ў маім жыцьці. Мы па чарзе залезьлі ў аўтобус – у наш аўтобус, думаў я, сьціскаючы кулакі. Так, менавіта ў наш! Бо ён належаў гораду, у якім я нарадзіўся і жыў. А зусім ня нейкай там высакароднай Дрыглі.

За намі ў аўтобус, пужліва азіраючыся, увайшлі і ўсе астатнія акторы. Толькі Грыбс, здавалася, зусім не баяўся. Ён ускараскаўся з нагамі на самае высокае месца і паказаў мне адтуль сярэдні палец. Я адвярнуўся.

Шквар усеўся на пярэдняе сядзеньне, а высакародная Дрыгля залезла ў кабіну кіроўцы. Я вызірнуў у акно. Туманьнікі па адным ускараскваліся на дах. Яны мусілі суправаджаць наш тэатр да самай сталіцы, а потым вярнуць актораў у іхныя клеткі. А з самага краю даху ўсеўся тоўсты слуга Дрыглі і махнуў пугай.

«Паехалі!»

Іншыя слугі адчынілі браму – і аўтобус пакаціўся па захінутай туманам лясной дарозе.

«Так! Паўторым усё яшчэ раз! – махнуў нам бізуном Шквар. – Да сталіцы дарога няблізкая. Ёсьць час адшліфаваць усё да поўнага бляску!»

І нам давялося зноў і зноў паўтараць нашыя ролі. Але ўрэшце Шквар і сам змарыўся нас слухаць і задрамаў. І мы трое змаглі нармальна пагаварыць.

«Я ўжо трэці раз сяджу ў гэтым аўтобусе, – шапнуў Анцік. – І трэці раз мяне вязуць у ім туды, куды я не хачу. Ведаеце што? Калі мы вернемся, я больш ніколі ня буду езьдзіць у аўтобусах».

«А на чым ты будзеш езьдзіць? – усьміхнулася Юля. – Толькі на трамваях і тралейбусах? У нашым раёне яны ня ходзяць».

«Буду пехатой хадзіць, – абвясьціў Анцік. – Для здароўя добра. І шмат цікавага можна пабачыць па дарозе. Я цяпер думаю, што наш горад – самы цікавы ў сьвеце!»

«Няўжо? – сказаў я. – Але ў ім няма нічога такога. Як у любым горадзе – дамы, машыны, людзі, дрэвы. Ня тое што ў Сьпінску, напрыклад. Там жоўты туман, кірмашы, сланабыкі… А яшчэ туманьнікі, гандляры рабамі… Тысячы розных незвычайных штук. А ў сталіцы, кажуць, ёсьць гаваркое піва і жывое марозіва!»

«Не, сябры, – сказаў Анцік. – Гэтага я наеўся. Я дамоў хачу! Вось вернемся, па кожнай вуліцы прагуляюся! І ўсё зафоткаю!»

«Па кожнай? Гэта наўрад ці, – сказаў я. – У нашым горадзе ведаеш колькі вуліц?»

«Ну колькі?»

«Тысяча сто! – сказаў я. – Уяві сабе. Тысяча сто вуліц і завулкаў».

«Адкуль ты ведаеш?»

«Ведаю».

«Слухайце, – сказала Юля. – Зноў пачынаецца. Мы яшчэ нават да сталіцы не даехалі. І не зрабілі самую важную справу. А вы ўжо быццам дома, на канапе. Адзін сваімі ведамі хваліцца, а другі зайздросьціць».

«Я не зайздрошчу! – насупіўся Анцік. – І наогул, гэта я здагадаўся пра тыя тры словы».

«Якія словы? – пачулі мы раптам гідкі голас Грыбса. – Я ўсё чуў! Вы нешта задумалі! Хочаце сапсаваць спэктакль? Спадар рэжысэр! Спадар рэжысэр!»

Але Шквар спаў, высалапіўшы язык. На шчасьце, спаў ён моцна, і як Грыбс ні стараўся, нягоднік так і не прачнуўся.

«Нічога мы не задумалі, – сказала Юля. – Мы проста рэпэтыруем, Грыбсік!»

«Так я і паверыў, – ашчэрыўся Грыбс. – Я ж чуў, як вы пра нейкі горад шапталіся. Быццам вы такія асаблівыя… Ды вы такія самыя, як і мы ўсе. Нічым ня лепшыя! І не называй мяне Грыбсік! Называй мяне спадар Грыбс! Тады я нікому не скажу, што вы хочаце ўцячы».

«Добра, спадар Грыбс, – сказала Юля. – Вельмішаноўны, геніяльны, найцудоўнейшы спадар Грыбс. Ну што, задаволены?»

«Хаха, – засьмяяўся Грыбс. – Гучыць няблага. А яшчэ вы падзеліцеся са мной кашай. Дзьве міскі з вашых трох мае!»

«Ты проста дробны шантажыст, – абурыўся я. – Табе што, падабаецца быць рабом?»

«А што? – ухмыльнуўся Грыбс. – Мяне добра кормяць. Жыву ў сухім і цёплым месцы на ўсім гатовым. Магу рабіць, што хачу. Яшчэ і творчасьцю займаюся. Кім бы я быў, калі б мяне не прадалі высакароднай спадарыні Дрыглі? Лавіў бы дохлую рыбу ў Атрутнай рацэ, хадзіў бы вечна галодны і без штаноў. А так я актор, еду ў сталіцу. Пабачу самога Галоўнакамандуючага! Таго, хто даў нам нашае шчасьлівае жыцьцё! Няма на што наракаць! Давайце сюды кашу!»

Юля з агідай падсунула яму нашыя міскі.

«Можаш жэрці ўсё».

«І не падаўлюся! Не спадзявайся!» – засьмяяўся Грыбс.

«А ты ніколі ня думаў, што акрамя кашы і цёплай клеткі ёсьць, напрыклад, такая рэч як свабода?» – спытаў я, прымружыўшыся.

«Што? – прачнуўся раптам Шквар. – Што такое? Фу! Прысьніўся нейкі кашмар… А ну перасталі балбатаць! Не даюць адпачыць перад прэм’ерай!»

Мы замоўклі, гледзячы ў акно, за якім сьцяліўся той самы бясконцы туман. Той самы – і ўсё ж іншы. Усё часьцей на нашым шляху сустракаліся гарады, у якіх туман быў падсьвечаны каляровымі агнямі. Насустрач нашаму аўтобусу ехалі вазы самых розных канструкцый, а на ўзбочынах мы бачылі людзей, якія кудысьці сьпяшаліся. То сям, то там з туману ўзвышаліся вежы незнаёмых замкаў. Наш аўтобус ехаў наперад без прыпынкаў. Нават уначы змораным сланабыкам, якіх паганяў фурман высакароднай Дрыглі, не далі адпачынку. Мы драмалі, уціснуўшыся ў сядзеньні, а ў кабіне кіроўцы нашая гаспадыня аблізвала тлустыя пальцы пасьля сытнай вячэры. Яна пачала зь піражкоў, потым зьела цэлую запечаную гусь, потым з задавальненьнем сёрбала суп, а потым выпіла цэлае вядро зялёнага піва. Мы стараліся не глядзець у бок кабіны, але пах ежы хутка напоўніў сабой увесь аўтобус. Кожны з нас заходзіўся сьлінай. Нават Шквар ня вытрымаў і пайшоў да Дрыглі выпрошваць косьці і аб’едкі.

«Глядзіце! – сказаў нехта. – Ого!»

Мы ўтаропіліся ў вокны. Навокал з каляровага туману праступалі абрысы дамоў, а абапал вуліцы стаялі жыхары гораду, якія махалі сьцяжкамі і выкрыквалі нешта незразумелае. Шквар горда выпрастаўся і падышоў да акна. Ён кланяўся то аднаму боку вуліцы, то другому, і гэта было так сьмешна, што Юля ня вытрымала.

«Вось каму трэба было граць нашыя ролі!»

«Слухай, Лявон, – павярнуўся да мяне Анцік. – А хто такі шантажыст?»

«Ну, гэта такі нядобры чалавек, – патлумачыў я, наморшчыўшы лоб. – Які кажа табе: калі ня зробіш, як я хачу, я зладжу табе якую-небудзь вялікую брыдоту».

«Значыць, мы з вамі шантажысты», – уздыхнуў Анцік.

«Гэта яшчэ чаму?»

«Ну як чаму. Мы ж хочам, каб яны зрабілі, як нам трэба. А калі ня зробяць, мы будзем зь імі змагацца. Пакуль не пераможам».

«Не! – сказаў я. – Гэта не шантаж. Мы проста хочам вярнуцца дамоў. А яшчэ хочам, каб усе ў гэтай краіне былі свабодныя…»

«А калі яны самі ня хочуць? Вось як Грыбс?»

«Ён хоча. Проста ён гэтага ня ведае».

«Як гэта можна хацець чагосьці і пра гэта ня ведаць?»

«Ну вось так, – сказаў я, трацячы цярплівасьць. – Ты мяне ўжо зусім заблытаў. Дома раскажу!»

«Калі я чагосьці хачу, – сказаў Анцік, – я заўсёды пра гэта ведаю. Бо калі я ня ведаю, чаго хачу, значыць, я не хачу, а калі я не хачу, значыць, і ведаць пра гэта мне ня трэба. Пра тое, чаго я хачу. Так?»

«А ну ціха! – прыкрыкнуў на нас Шквар. – Мы ўжо блізка! Замест таго, каб палюбавацца на нашу прыўкрасную сталіцу, яны сядзяць і балбочуць! Вы ж бачыце яе першы і апошні раз, ідыёты! Думаеце, вас яшчэ калі-небудзь сюды возьмуць?»

Наш аўтобус ехаў па галоўнай вуліцы. Я глядзеў у акно, але ня бачыў ні гаваркога піва, ні жывога марозіва. Толькі купкі невясёлых людзей, якія махалі сьцягамі так, нібы туман выядаў ім вочы. Наш аўтобус спыніўся каля нейкай высокай сьцяны, край якой хаваўся ў павіслых зусім нізка над горадам шэрых аблоках.

«Прыехалі! – сказаў Шквар. – Выходзім па адным! І не забываем кланяцца!»

Сланабыкі з палёгкай затрубілі.

Мы выйшлі з аўтобуса. Туманьнікі пашыхтаваліся вакол яго так, што немагчыма было пабачыць, што робіцца на другім баку вуліцы. У высокай сьцяне адчыніліся дзьверы. Першай у іх увайшла высакародная Дрыгля, затым Шквар, потым слугі – а за імі гуртам уваліліся мы.

«Шквар, – сказала высакародная Дрыгля. – Я спадзяюся, нам ня будзе сорамна за наш падарунак?»

«Я выдрэсіраваў іх, як сабачак!» – пакланіўся Шквар.

«Ну глядзіце мне! – Дрыгля памахала перад сабой бізуном, нібы веерам. – Адказваеце за іх галавой. Вы ведаеце, што незаменных у нас няма. Калі гэты тэатр зганіць маё імя, я зраблю новы. А вас адпраўлю на Атрутную раку. На вечнае купаньне!»

«Слухаюся, высакародная Дрыгля, – Шквар пакланіўся яшчэ ніжэй. – Верце мне, Галоўнакамандуючы будзе ў захапленьні».

Разьдзел дваццаты

Вядома ж, заслона ў гэтым дзіўным тэатры была з туману. Зусім блізка, проста за гэтай заслонай, патыхалала холадам сцэна. А мы стаялі па другі бок і чакалі, пакуль нас паклічуць. Паклічуць выступаць перад Тым, хто валадарыць усім гэтым недарэчным краем. Дрыжучы ад узбуджэньня, Шквар раздаваў направа і налева штурхялі і прыгаворваў:

«Ня дай божа нехта з вас запнецца ці забудзе словы! Выправіцца ў калодзеж, як толькі прыедзем!»

Я стаяў каля самай заслоны і глядзеў у шчыліну. Цяпер на сцэне быў хор лялек. Яны выгіналіся ў сваіх прасторных касьцюмах і хорам весела накваквалі ўжо знаёмы нам злавесна-дурнаваты матыў. Праўда, словы ў гэтай песьні былі ўжо новыя, але сэнс чамусьці заставаўся той самы:

«Як завуць вас і адкуль вы,

Час забыцца вам даўно!

Сёньня нам усім пакажуць

Вельмі страшнае кіно!

Жахі, жудасьці і вусьціш!

Хітрасьць, брыдкасьць і мана!

Да канца ніхто ня сыдзе

Зь вельмі страшнага кіна!»

Юля захоплена слухала іх – і нават прытупвала нагой у такт.

«Табе што, падабаецца?» – шапнуў я з дакорам.

«Не! – прамармытала Юля. – Што ты… Яны ж сапраўдныя страшыдлы. Ведаеш, я распытала ў той добрай прачкі, чаму іх разьвесілі на дрэвах каля замку Шкляны. Аказваецца, толькі так іх можна навучыць сьпяваць! Калі яны вісяць, прывязаныя да дрэва!»

«А чэрап? Навошта там валяўся чэрап?»

«Ня ведаю, – паціснула плячыма Юля. – Напэўна, каб было страшней!»

«Маўчаць! – вылупіўшы вочы, накінуўся на нас Шквар. – Я вам пакажу шаптацца!»

У тэатры запалілі паходні. І праз шчыліну ў тумане я нарэшце змог разглядзець тых, хто сядзеў у глядзельнай залі. Іх было двое. Адзін зь іх быў у вялікай фуражцы з кукардай, а на плячах ягоных блішчалі агромністыя пагоны. Брыль фуражкі закрываў яму палову твару, і былі відаць толькі вусы, якія драпежна тырчалі ў бакі. Рукі гэтага чалавека ляжалі на сярэбранай місе – быццам адсечаныя ад цела. Але гэтыя рукі дрыжалі! Няўжо гэта і праўда быў той, хто стварыў гэтую жахлівую краіну і кіраваў ёй? Той, каго Шквар і Дрыгля называлі Галоўнакамандуючым?

«Дай мне паглядзець!» – шапнуў мне на вуха Анцік.

«Зрабі шчыліну і глядзі!» – шапнуў я ў адказ.

Юля ўжо даўно прасьвідравала ў заслоне дзірку і прыпала да яе вокам. Анцік тыцнуў пальцам у заслону – і рука ягоная апынулася на сцэне.

«Ты што робіш?» – накінуўся на Анціка Шквар. – «У калодзеж захацеў?»

Я паспрабаваў разглядзець таго, хто сядзеў побач з Галоўнакамандуючым. Ягонага твару не было відаць, я бачыў толькі, што ў яго доўгія валасы і цёмныя акуляры на носе. Хто гэта? Слуга? Міністар? Ахоўнік? Лекар? Ніхто і ніколі не казаў нам, што разам з Галоўнакамандуючым будзе нехта яшчэ.

Хор нарэшце сьціх. І пачуўся голас вядучага:

«А цяпер на сцэне – Тэатр шчасьлівых дзяцей высакароднай Дрыглі! Падарунак для нашага наймудрэйшага Кіраўніка ад дарослых і малых жыхароў краіны! Спэктакль пад назвай „Дзякуй Вам за шчасьце й ласку!“»

«Ну, не падвядзіце, – задрыжаў Шквар. – І памятайце пра калодзеж!»

Мы выйшлі на сцэну, дзе ўжо стаяла зробленая зь вялізных драўляных кубоў мадэль дома. Кожны з нас заняў сваё месца. Грыбс прысеў на калоду і пачаў:

«Быў на зямлі горад, жыхары якога мелі самую лепшую ў сьвеце ўладу. Але ніхто зь іх не разумеў, як ім пашанцавала. Жыхары гэтага гораду паводзіліся так мярзотна, што нават строгія пакараньні не маглі іх прымусіць пачаць нармальнае жыцьцё. Паглядзіце на гэты дом, шаноўная публіка…»

І мы пачалі рабіць тое, што ад нас патрабавалася. Тыя, хто граў дарослых, хапалі вялікія шпрыцы і калолі сабе рукі. А потым вылівалі сабе ў раты каламутную ваду з пузатых бутэлек. А потым… Потым яны абдымаліся, хістаючыся, і крыўляліся, нібы п’яныя. І ўрэшце пачыналі крычаць: «Далоў! Прэч! Ура!» Сярод іх быў і Анцік. Ён махаў тоўстым шпрыцам і ўсяляк выпінаўся, каб яго было відаць.

А астатнія з нас мусілі граць дзяцей. Мы сядзелі і горка плакалі, гледзячы, як нашыя неразумныя бацькі займаюцца абы-чым. Мы зь Юляй старанна рабілі выгляд, што румзаем. Мы нават поўзалі на каленях, каб было больш падобна. Я адразу разадраў калена аб нейкі сучок, а Юля загнала стрэмку ў далонь.

Грыбс надзеў фуражку і важна прамовіў:

«Але жыў у горадзе чалавек, які хацеў усіх уратаваць!»

Ён падняўся і горда пайшоў па сцэне, з пагардай пазіраючы на нас.

«І вось аднойчы ён сустрэў дваіх з гэтых няшчасных дзяцей!»

Тымі дваімі дзецьмі мусілі быць мы зь Юляй. Як ад нас і патрабавалі, мы выйшлі насустрач Грыбсу, заліваючыся сьлязьмі.

«Што з вамі, бедныя дзеці? – гучна спытаў Грыбс, паправіўшы фуражку. – Што здарылася? Чаму ў гэтым горадзе так шмат дзіцячых сьлёз?»

Мы зь Юляй спыніліся перад ім і перасталі румзаць.

«Хто вы?» – спытала Юля.

«У вас такія добрыя вочы!» – сказаў я.

Гэта былі менавіта тыя словы, якія мы мусілі прамовіць паводле сцэнару.

«Я – проста добры чалавек, – сказаў Грыбс без запінкі. – І маё сэрца разрываецца, калі я бачу вас, няшчасныя дзеці. А яшчэ яно баліць ад таго, што вашы бацькі ня цэняць, як шмат пра іх клапоціцца ўлада! Што я бачу ў вашым горадзе? Чым займаюцца вашы бацькі, замест таго, каб ціха працаваць і быць паслухмянымі?»

Я ўсьміхнуўся. І гэтая ўсьмешка адразу надала мне сілаў. Яна была першым парушэньнем правілаў. Юля таксама шырока ўсьміхнулася і ўзяла мяне за руку. Грыбс неўразумела глядзеў на нас. Фуражка зьлезла на бок, і цяпер ён быў падобны да грыба, зь якога зьбілі шапку.

«З нашымі бацькамі ўсё ў парадку, – гучна сказаў я. – Гэтыя шпрыцы і гэтыя бутэлькі – проста нечая недарэчная выдумка. Нашы бацькі – добрыя і сумленныя людзі. Вядома, яны не ідэальныя. Усе людзі робяць памылкі. Калісьці нашы бацькі выгналі з сваёй краіны злога і дурнога кіраўніка, які катаваў людзей, хлусіў і ўсяляк стараўся, каб усё навокал было непрыгожае і бессэнсоўнае. Але нашы бацькі сказалі яму: хопіць. Нашы бацькі ведаюць, што ў сьвеце ёсьць тры важныя рэчы, якія ніхто ня мае права ў нас адабраць!»

Шквар выскачыў на сцэну і замахаў рукамі. Дзеці, якія стаялі за нашымі сьпінамі, разяўлялі раты. Мы зь Юляй павярнуліся ў бок Галоўнакамандуючага, і я пабачыў, як ягоныя рукі на сярэбранай місе задрыжалі так, што разам зь імі затрэслася і ўся заля. Чалавек у акулярах, які сядзеў побач зь ім, ускочыў зь месца.

«Нашы бацькі ведаюць тры важныя словы, якія ніколі нельга забываць, – сказаў я, гледзячы ў залю. – І першае слова гучыць так: Свабода!»

«А другое з гэтых словаў: Пяшчота!» – сказаў Анцік, які падышоў да нас зь Юляй і абняў.

«А трэцяе… – Юля зрабіла крок і насьмешліва абвяла вачыма залю. – Трэцяе слова: Талент!»

«Свабода! Пяшчота! Талент!» – прамовілі мы ўсе хорам.

Сцэна пад нашымі нагамі захадзіла ходырам. Паходні раптам згасьлі. Туман папоўз некуды ўверх, і Шквар, які ўжо бег да нас, махаючы бізуном, спатыкнуўся і праваліўся пад гнілыя дошкі. Драўляныя кубы, што былі раскіданыя па сцэне, нібы падхапіў вецер. Ён зьдзьмуў фуражку з галавы Грыбса – і яна паляцела ў цемру, якая нечакана запанавала ў гэтым жудасным тэатры. Дзеці разьбегліся ва ўсе бакі. Схапіўшыся за рукі, мы стаялі сярод гэтага гармідару і чакалі. Дзесьці ў цемры мы чулі пранізьлівы лямант высакароднай Дрыглі.

«А-а-а! – крычала яна. – Мяне няма! Мяне больш няма!»

У паветры перад намі танчыў яе бізун.

А потым зрабілася так цёмна, як не было яшчэ ніколі. Я моцна трымаў за рукі Юлю і Анціка. Я ведаў, што ўсё скончыцца добра. Вецер мацнеў, ён круціў нас у сваіх абдымках, я адчуваў, як ён запаўняе мае лёгкія. Я заплюшчыў вочы і крыкнуў:

«Трымайцеся!»

Разьдзел дваццаць першы

Мы стаялі на ўзбочыне асфальтаванай дарогі. Усе трое: я, Юля і Анцік. Міма нас праносіліся машыны, легкавікі і грузавікі, а мы стаялі і ўсё гэтак жа трымаліся за рукі. Над намі было шэрае неба, крыху імжыла, і недалёка пад мостам птушкі кружлялі над ракой. Я адчуў, як мне холадна, і расчапіў рукі, каб схаваць іх у кішэнях.

Юля і Анцік зрабілі тое самае. Мы нібы саромеліся таго, што яшчэ нядаўна трымаліся за рукі, як малыя.

«Туман! – сказаў Анцік. – Яго няма».

«Ёсьць, – сказала Юля. – Вунь, паглядзі».

І яна паказала на далёкі лес, захінуты смугой.

«І пад мостам таксама, – сказаў я. – Гэта ж восень».

«Але гэта зусім іншы туман! – сказаў Анцік. – Вы што, не разумееце? Мы вярнуліся!»

Мы і праўда зноў былі ў нашым сьвеце. Недзе ў полі фыркаў трактар, у пералеску крычалі вароны, і машыны праяжджалі міма нас, нібы ніхто нават не зьдзівіўся, што мы вярнуліся.

«Гэта тое самае месца, – сказаў я. – Той самы мост!»

«Той самы мост, зь якога мы ўпалі ў раку? – спытаў Анцік. – Значыць, гэтага ўсяго не было?»

«Значыць, гэта тое самае месца, дзе наш сьвет мае дзірку, – сказала, нахмурыўшыся, Юля. – Маленькую дзірку, празь якую можна патрапіць у Княства Туманаў. Калі пашанцуе, вядома».

«Нам вось пашанцавала, – сказаў я. – Мы ўратаваныя! Разумееце?»

«Ура! – крыкнуў Анцік. – Трэба зашыць гэтую дзірку! Каб ніхто туды больш ня трапіў. Зашыць яе, разам зь яе Дрыглямі, фуражкамі, замкамі і Атрутнай рэчкай!»

«Ты нічога не зразумеў, – сказала Юля. – Рака была добрая. Яна ня раз нам дапамагала. Гэта Галоўнакамандуючы назваў яе Атрутнай. У яго ўсё мусіла быць атрутнае і непрыгожае. І ён унушыў усім, што тая рака мёртвая. Што ў ёй толькі і можна, што тапіць людзей і лавіць дохлую рыбу. Але я адразу ж паверыла Рацэ. Яна размаўляла з намі. Яна не дала патануць аўтобусу, яна падстаўляла нам сьпіну, калі мы танулі. Цяпер я ведаю, што рэчкі ўмеюць гаварыць. Проста іх трэба слухаць! Гэта людзі атручваюць рэкі, а ня рэкі людзей!»

«Цяпер і я шмат чаго разумею, – сказаў я. – І ня толькі пра раку… Пра сябе. І пра цябе, Юля. І пра цябе, Анцік».

«Што ж ты разумееш?» – спытала Юля.

«Разумею, якія вы файныя», – усьміхнуўся я.

«Слухайце! – махнуў рукой Анцік. – Усё гэта добра. Можам да ночы тут адно аднаму паўтараць, якія мы неверагодныя. Але мы ж хочам дамоў? Колькі нам яшчэ тут стаяць? Мы ж за горадам! І ў нас ні капейкі грошай!»

Я машынальна сунуў руку ў кішэню. Грошай і праўда не было. Але я дастаў з кішэні нешта іншае.

«Разумнік! – вохнуў я. – Глядзіце! Гэта ён!»

На маёй далоні ляжала фігурка дзіўнага зьвера. Шэрага быка зь вялікімі добрымі вачыма і тонкім хобатам, узьнятым угару. Здаецца, яна была зробленая з дрэва. Гэта і праўда быў ён, наш сланабык. Я пакруціў фігурку ў руках – і мне падалося, што ў імжыстым паветры нехта працяжна затрубіў.

«Чуеце?»

«Я чула! – усклікнула Юля. – Гэта быў яго голас!»

«Ну, вы як хочаце, – сказаў Анцік. – А я пачынаю дзейнічаць».

Ён павярнуўся да дарогі і пачаў галасаваць. Ды толькі ніхто не спыняўся. Напэўна, выглядалі мы падазрона. Трое схуднелых дзяцей у цёмных лахманах, такіх брудных, нібы мы толькі што вылезьлі з прыдарожнай канавы.

Я аддаў Разумніка Юлі.

«Не, – сказала яна. – Ён твой».

«Чаму?»

«Ну нездарма ж ты знайшоў яго ў сваёй кішэні».

«Але гэта ў вас зь ім была любоў! А на мяне ён не зьвяртаў увагі».

«Якая яшчэ любоў? – раззлавалася Юля. – Ён быў нашым сябрам. А ты чамусьці прыраўнаваў».

Я пачырванеў. Няўжо гэта і праўда так называлася? Рэўнасьць? Я спужаўся гэтага слова. Было ў ім штосьці занадта сур’ёзнае. Такое дарослае. А мне не хацелася зноў рабіцца дарослым.

І тут адна з машын прытармазіла. Дзьверы адчыніліся, і на дарогу выскачыў высокі, згорблены чалавек. Ён кінуўся да нас.

«Глядзіце! – крыкнуў Анцік. – Гэта ж ён!»

«Кабінетавіч!» – крыкнуў я.

Мы стрымгалоў пабеглі да яго. Ён быў вельмі зьбянтэжаны, але пры гэтым увесь сьвяціўся ад радасьці.

«Вы зьніклі! – спытаў я. – Мы паўсюль вас шукалі, а вы…»

«З намі тут такое адбылося! – сказаў Анцік. – Цэлы раман! Можаце пра нас напісаць!»

«З вамі ўсё ў парадку?» – спытала Юля, недаверліва аглядваючы Кабінетавіча з усіх бакоў. Нібыта каб праверыць, ці не з туману ён зроблены.

«Я ўсё вам раскажу! – сказаў ён, увесь мокры і чырвоны ад радасьці. – Я ўжо ня верыў, што вы вернецеся! Але вы змаглі!»

«Цяпер ужо вы ня будзеце казаць, што мы малпы, а ня дзеці?» – засьмяяўся Анцік.

«А што кепскага ў малпах?» – абярнулася на Анціка Юля.

«Садзіцеся ў машыну! – скамандаваў Кабінетавіч. – Вы зусім зьмерзьлі! Вас трэба накарміць і пакласьці спаць!»

«Не! – сказалі мы. – Спачатку мы вам усё раскажам. А потым вы нам!»

«Які сёньня дзень?» – спытаў я, калі мы селі ў машыну і Кабінетавіч няўклюдна выруліў на шашу.

«Твае бацькі хутка вернуцца зь лецішча, – сказаў Кабінетавіч. – Яны думаюць, што з вамі ўсё ў парадку. Што вы нікуды не выходзілі з кватэры. Але нам трэба пасьпяшацца!»

«Толькі асьцярожна, – сказаў Анцік. – Калі мы зноў звалімся з гэтага моста, рака ўжо ня будзе нам дапамагаць. Думаю, мы ёй вельмі надакучылі. І я, калі шчыра, больш не хачу ніякіх прыгодаў».

Разьдзел дваццаць другі

«Вы, напэўна, ніколі не задумваліся, што было ў нашай краіне дзесяць гадоў таму, – сказаў Кабінетавіч і ўздыхнуў. – Правільна, вы ж яшчэ дзеці… Проста дзеці».

«Ня проста!» – раптам сказаў Анцік.

«Калі мы проста дзеці, – сказала Юля, – навошта вы нам усё гэта расказваеце?»

І зноў мне зрабілася за яе сорамна. Размаўляе, нібы яна дарослая. Я зірнуў на Юлю – і нечакана зразумеў адну штуку, якая раней не прыходзіла мне ў галаву. Як мы пасталелі за час нашага падарожжа…

«Добра, – пагадзіўся Кабінетавіч. – Вы ня проста дзеці. Але тады, дзесяць гадоў таму, вы яшчэ толькі нарадзіліся. Адкуль вам ведаць, што тады адбывалася? У школе такое не праходзяць. Людзі заўсёды задаюць сабе пытаньні пра тое, што было, занадта позна… Дык вось. Дзесяць гадоў таму жыхары нашай краіны выйшлі на вуліцы, каб прагнаць злога і жорсткага кіраўніка. Ім надакучыла жыць, як у тумане. Бо гэты… хм… як бы яго назваць? Гэты вельмі злы чалавек, які любіў толькі сябе, ператварыў усю краіну ў цёмнае, непрыгожае месца, дзе ніхто ня верыў ні ў сябе, ні ў будучыню. А хто хацеў верыць – таго каралі. Кідалі ў турму. Уяўляеце? Людзі жылі, нібы час спыніўся. А кіраўніку толькі гэтага было і трэба. І вось людзі проста сказалі яму: хопіць. Мы не зьбіраемся больш цярпець. Сыходзь, сказалі яны…»

Мы сядзелі ў вялікім пакоі маёй кватэры. Я, Юля і Анцік – на канапе, а Кабінетавіч уладкаваўся ў фатэлі, выцягнуўшы доўгія ногі. Нашыя жываты прыемна бурчалі, мы па чарзе прынялі гарачы душ і пераапрануліся. Юля сядзела побач са мной у маім швэдры і маіх штанах – і я падумаў, што гэта будзе цяжка патлумачыць бацькам. І маім, і ейным…

«Спачатку той злы і жорсткі кіраўнік, які захапіў уладу, не хацеў сыходзіць, – працягваў Кабінетавіч. – Ён кінуў супраць людзей узброеных слуг. Вадамёты, армію, сваіх тайных шпіёнаў. Ён ладзіў суды і тысячы людзей пасадзіў у турмы. Але людзі не здаваліся. І ўрэшце яны прымусілі яго сысьці. Тых людзей былі сотні тысяч. Як мог той злы чалавек кіраваць краінай, калі ўся яна хацела яго прагнаць? І сярод тых сотняў тысяч быў і я. І твае бацькі, Лявон. І твае, Юля. І твае, Анцік».

«А вам не было страшна?» – спытаў Анцік.

«Мне? – спытаў Кабінетавіч. – Мне было вельмі страшна. Думаю, і вашым бацькам таксама. Але мы верылі. У свабоду…»

«А яшчэ ў пяшчоту і талент», – сказала Юля. Кабінетавіч зьдзіўлена паглядзеў на яе і пачухаў нагу.

«А што было далей?» – спытаў я.

«Мы прымусілі таго чалавека сысьці, – сказаў Кабінетавіч. – Мы прагналі яго. Гэта была вялікая перамога. А потым мы пачалі жыць так, як марылі. Ніхто не ўспамінаў пра таго злога кіраўніка, які так любіў называць сябе Галоўнакамандуючым. Нам проста было вельмі непрыемна пра яго думаць. Ягоныя слугі былі пакараныя, а сам ён кудысьці ўцёк. У нас было так шмат справаў! Мы будавалі сваю краіну наноў. Каб вам жылося ў ёй утульна і добра. Разумееце?»

«Разумеем, – сказала Юля. – Мы ж не такія малыя. А вы нам усё так проста расказваеце. Як дзецям! У нас былі такія прыгоды, што цяпер з намі трэба як з дарослымі размаўляць».

«Зразумела, – усьміхнуўся Кабінетавіч. – Я пастараюся. Дык вось, дарагія мае… Калі ў нашай краіне яшчэ валадарыў той жорсткі кіраўнік, былі людзі, якім падабалася жыць пад яго ўладай. Так заўсёды бывае. Усе людзі розныя. Ёсьць і такія, якім важны толькі ўласны дабрабыт. Але я вельмі зьдзівіўся, даведаўшыся, што калі Галоўнакамандуючы ўцёк, ня вытрымаўшы нашага абурэньня – зь імі разам уцёк адзін мой знаёмы…»

«Што за знаёмы такі? – спытаў Анцік. – Нейкі дурань!»

«Не… – задумаўся Кабінетавіч. – Ён быў зусім ня дурань. Ён быў па-свойму таленавіты чалавек. Яго звалі Хмара. Ён быў мастак, а яшчэ здымаў мультфільмы і дзіцячае кіно. Калі ўлада яшчэ была ў Галоўнакамандуючага, Хмара працаваў на яго і здымаў тое, што было трэба. Але ніхто не асуджаў Хмару. Наадварот, усе яго шкадавалі. Усе думалі, Хмару прымушалі здымаць такія фільмы, якія яму загадваюць. І ўсе мы думалі, што Хмара ўзрадуецца, калі мы прагонім злога кіраўніка. Але не! Хмара зьнік разам зь ім!»

Кабінетавіч уключыў ноўтбук і паказаў нам здымак доўгавалосага чалавека.

«Мы бачылі яго! Бачылі ў тым тэатры!» – сказаў я.

«Так, гэта быў ён, – сумна паківаў галавой Кабінетавіч. – Але слухайце ўважліва. У тыя часы я быў знаёмы з Хмарам. Я сябраваў зь ім, калі можна так сказаць. Бо ў Хмары не было сяброў. Аднойчы ён запрасіў мяне да сябе ў госьці… Ох, як жа мне захацелася курыць… Можа, я пайду на балькон, падымлю?»

«Курыць шкодна, – сказала Юля. – Але ідзіце… Толькі хутчэй вяртайцеся!»

Кабінетавіч выйшаў. Я паглядзеў на сваіх сяброў. Твары ў нас былі і праўда стомленыя. Вось жа пападзе Кабінетавічу за тое, што ён кепска за намі глядзеў… Але мы дамовіліся нікому не расказваць пра нашыя прыгоды. Прынамсі, пакуль што. А я вырашыў, што напішу пра гэта кніжку. Вось выдам яе – і тады ўсе даведаюцца, што здарылася.

Кабінетавіч вярнуўся і зноў усеўся ў фатэль.

«Калі я ўспамінаю пра ўсё гэта, дык вельмі хвалююся, – вінавата сказаў Кабінетавіч. – А курэньне дапамагае мне супакоіцца. Дзе я спыніўся?»

«Хмара запрасіў вас у госьці», – падказала Юля.

«Так! Я прыехаў да яго. У краіне ўжо было неспакойна. Людзі не маглі больш цярпець такую дурную і жорсткую ўладу. Паўсюль хадзілі патрулі, падазроных хапалі проста на вуліцах. Але Хмара, здавалася, зусім не перажываў. Мы выпілі, паелі, і тады Хмара запрасіў мяне ў сваю майстэрню. Мы спусьціліся ў нейкі цёмны падвал. Ён уключыў сьвятло.

„Я ведаю, што ты хочаш зрабіцца пісьменьнікам, – сказаў ён. – Прапаную напісаць табе сцэнар для дзіцячага фільму. А здыму яго я. І гэта будзе найвялікшы фільм усіх часоў!“

„Чаму ты такі ўпэўнены? Ты што, лічыш сябе геніем? – засьмяяўся я. – На найвялікшы фільм усіх часоў патрэбныя вялікія грошы. Кіно – дарагое мастацтва!“

„Грошы – гэта не галоўнае, – сказаў Хмара. – Улада мяне любіць, бо я ва ўсім яе слухаюся. Ніколі не іду насуперак. Але ўсё гэта ня так важна… Разумееш, у мяне ёсьць адзін сакрэт… Толькі пакляніся, што нікому ня скажаш. І што напішаш для мяне сцэнар“.

„Добра, – сказаў я. – Напішу, калі мне за гэта заплацяць“.

У той час я быў вельмі бедны. У мяне не было ні дома, ні машыны, ні нават прыстойнага адзеньня. І сям’і не было. Зрэшты, нічога гэтага ў мяне няма і цяпер».

«А машына?»

«Машыну я пазычыў у аднаго знаёмага… – сказаў Кабінетавіч. – Дык вось. Хмара паказаў мне свой сакрэт. Гэта было нейкае загадкавае рэчыва, якое захоўвалася ў мэталічнай пасудзіне. Я ня ведаю, дзе ён яго ўзяў. Хмара сказаў мне, што яно здольнае ператварыць у рэальнасьць любыя фантазіі. Калі адчыніць пасудзіну, зь яе вылеціць воблачка… Так сказаў мне Хмара. І з гэтага воблачка можна стварыць цэлы сьвет. Сьвет, які будзе паўсюль і нідзе!»

«Той самы сьвет, дзе мы пабывалі!» – сказаў я.

«Я напісаў сцэнар для Хмары, – сказаў Кабінетавіч. – Але Хмару ён не спадабаўся. Яму хацелася зьняць фільм жахаў. Я бачыў, што ён шкадуе, гэты Хмара, што падзяліўся са мной сваім сакрэтам. Ён проста выпіў лішняга ў той вечар і прагаварыўся. Як бы яму хацелася, каб я ўсё забыў… А потым адбылася наша рэвалюцыя! І Хмара зьнік. Хадзілі чуткі, што ён уцёк разам з Галоўнакамандуючым. Я жыў бедна, але цяпер наша краіна была вольнай. Усе былі радыя і вельмі гордыя. Але потым пачалося звычайнае жыцьцё. У маіх сяброў нарадзіліся дзеці. Усе забыліся пра Хмару. А ў мяне ў тыя дні раптам зьнікла адна знаёмая».

«Знаёмая?» – спытаў я.

«Ну добра, скажу вам праўду, – схаваў вочы Кабінетавіч. – Я кахаў яе. Яна была вельмі прыгожай і сьмелай. І раптам яна прапала. Я шукаў яе па ўсім горадзе, па ўсёй краіне. Але яна нібы распусьцілася ў восеньскім тумане. У мяне быў ключ ад яе кватэры. Я перавярнуў там усё, каб знайсьці хоць нейкую падказку. Куды яна магла падзецца? І вось я знайшоў у яе кампутары ліст… Гэта быў вельмі дзіўны ліст. Яе запрашалі прыйсьці ў адну кавярню, а сёмай вечара. Вядома, я ня мусіў чытаць яе лісты! Але яна зьнікла, разумееце? І маім абавязкам было знайсьці яе!»

«Разумеем», – сказала Юля.

«Я чытаў гэты ліст, у ім маю каханую запрашалі зьняцца ў фільме, – прашаптаў Кабінетавіч. – О так, яна даўно марыла паспрабаваць сябе ў кіно!»

«У вельмі страшным кіно!» – сказала Юля, шырока расплюшчыўшы вочы.

«І раптам мяне нібы па галаве ўдарылі! – усклікнуў Кабінетавіч. – Бо ліст быў падпісаны так: Хмара! Гэта Хмара прызначыў ёй сустрэчу ў той кавярні. Я адразу ж паехаў туды. Ніхто ў кавярні ня бачыў маю знаёмую. Ніхто ня мог успомніць нічога падазронага. Я выйшаў адтуль у роспачы. І нечакана пабачыў, што на дрэве вісіць яе сіні шалік! Значыць, яна ўсё ж была тут!»

«І яе скралі! – сказаў я. – Яе скралі туманьнікі!»

«Я пайшоў у міліцыю, – працягваў свой аповед Кабінетавіч. – Высьветлілася, што за апошні час у горадзе пачалі зьнікаць людзі. Але ніхто ня мог іх знайсьці. Яны проста выходзілі на туманныя вуліцы – і больш іх ніхто ня бачыў. А некаторыя зьнікалі проста са сваіх дамоў. Цяпер мы разумеем, што гэта Галоўнакамандуючаму і Хмару патрэбны быў новы народ! Яны кралі людзей, каб запоўніць створаны імі сьвет. Сьвет, у якім час ішоў зусім ня так, як мы прызвычаіліся… Яны прыдумалі гэтаму сьвету зусім іншую гісторыю…»

«Людзі ў Княстве туманаў лічылі, што яно існавала вечна», – ціха сказала Юля.

«Так, – усхвалявана кіўнуў Кабінетавіч. – Але тады, зразумела, я нічога пра гэта ня ведаў. І нічога не разумеў… Але я не здаваўся. Я прабраўся ў закінуты дом Хмары і залез у падвал. Я аднавіў некаторыя выдаленыя ім файлы зь яго раструшчанага кампутара. На гэта пайшоў цэлы год! І я зразумеў: існуе нейкі код. Код з трох словаў, з дапамогай якога можна вырвацца з той, створанай Хмарам рэальнасьці, і вярнуцца ў сваю. Код, які дапаможа сьцерці сьвет Хмары! Але якія гэта словы? Усяго тры словы – але як я мог іх знайсьці? У мове так шмат розных словаў – але ніхто ня ведае, колькі дакладна!»

«Каля двухсот тысяч, – сказала Юля. – Сапраўды, вельмі шмат».

«Дакладнай лічбы няма, – кіўнуў Кабінетавіч. – Праблема ў тым, што ёсьць словы, якіх няма ў слоўніках. Ёсьць словы, якіх наогул няма. Як бы парадаксальна гэта ні гучала… І я пачаў працу. Я шукаў гэтыя тры словы. Я прыдумаў спэцыяльны альфабэт, каб ніхто не здагадаўся, чым я займаюся. І каб ніхто ня змог прачытаць пра вынікі майго дасьледаваньня. Кожны дзень я ламаў галаву над камбінацыямі розных словаў. І вось аднойчы я адчуў, што за мной сочаць! З аднаго боку, я спужаўся. А з другога… Гэта паказвала, што я рухаюся ў правільным напрамку. Я быў блізка ад разгадкі. І яны гэта адчулі. Адчулі – і вырашылі схапіць мяне. Выкрасьці! Я зьехаў з кватэры, якую здымаў, і пачаў жыць то ў адных, то ў другіх знаёмых. Каб зьбіць іх са сьледу!»

«Але як вы нас знайшлі?» – спытаў я.

«У файлах Хмары быў здымак… – задуменна сказаў Кабінетавіч. – На ім было нейкае месца: мост, рака, туман, лес… Гэты файл быў засакрэчаны. Я пачаў езьдзіць па краіне і шукаць, дзе ў нас ёсьць падобны мост… І знайшоў. Праўда, на гэта мне спатрэбіліся доўгія гады… Я казаў усім, што пішу раман. А сам шукаў усяго тры словы. Тры запаветныя словы! І вось неяк я сустрэў на вуліцы твайго тату, Лявон. Ён якраз шукаў кагосьці, хто пасядзеў бы зь дзецьмі, пакуль ён з тваёй мамай зьезьдзяць да яе шэфа на лецішча. Усяго адзін вечар, ноч і дзень. Я пагадзіўся. Хто будзе шукаць мяне ў вашай кватэры? Ніхто б не даведаўся, што я тут. Я пагадзіўся пасядзець з вамі. Але калі я зразумеў, што яны знайшлі мяне… Я спужаўся! Бо ў кватэру палезьлі такія пачвары, якіх я і ня думаў сустрэць! Памятаеце той жахлівы званок у дзьверы? Містыка нейкая! Але мне адразу зрабілася ясна, што яны здольныя на ўсё! У мяне пачалася панічная атака! Я залез пад ложак і чакаў, пакуль яны сыдуць! І я нават падумаць ня мог у той момант, што пачнецца пажар!»

Напэўна, Кабінетавіч пабачыў, як выцягнуліся ад зьдзіўленьня нашыя твары. Мы і праўда былі ў шоку. Значыць, ён ведаў, што пачвары прыйшлі – і нічога не зрабіў, каб нам дапамагчы? Ён, якому мае бацькі так давяралі?

«Я чуў вашую размову, я бачыў, як вам страшна! – замахаў рукамі Кабінетавіч. – Але я спадзяваўся, што ўсё неяк абыдзецца! Хто ж мог падумаць, што пачнецца пажар! І што яны вас скрадуць! Вас, а не мяне! Толькі калі я пачаў задыхацца ад дыму, я вылез і пачаў тушыць полымя. Але вас у кватэры ўжо не было…»

«Дык вы ўвесь час былі там? З намі? – расчаравана сказаў Анцік. – Вы, дарослы чалавек, спужаліся пачвараў, а мы, дзеці, мусілі быць сьмелымі і вырашыць усе праблемы? Ого!»

«Та-ак… – сказаў я і паглядзеў Кабінетавічу ў вочы. – І ня сорамна вам? А калі б мы не здагадаліся? Не дадумаліся, якія словы могуць нам дапамагчы? Мы б так і засталіся там, у Княстве туманаў!»

«Ну, я працаваў бы далей, – сказаў Кабінетавіч. – Я абавязкова знайшоў бы выйсьце. Я ж вельмі разумны! І ўрэшце я б уратаваў вас!»

«Празь пяцьдзесят гадоў?» – сказала Юля.

«Дарэчы, а якія гэта былі тры словы? – спытаў Кабінетавіч. – Што гэта быў за шыфр? Скажыце мне! Бачыце, я ўвесь дрыжу! Знайсьці іх было справай майго жыцьця!»

«Ня скажам, – Юля падціснула вусны. – Здагадайцеся самі!»

«Раптам туманьнікі вернуцца, – сказаў Анцік. – І заб’юць вас!»

«Ды што вы такое кажаце, сябры…» – я вінавата зірнуў на Кабінетавіча. – Ня слухайце іх. Гэта простыя словы: свабода, пяшчота, талент. Вось і ўсё!

«О чорт! – схапіўся за галаву Кабінетавіч. – А я, дурань!.. Я прыдумляў бясконцыя трыяды з самых складаных лацінскіх назоўнікаў! Я ствараў самыя неверагодныя камбінацыі! А ўсё было сапраўды так проста!»

«Так, вельмі проста, – сказала Юля. – Толькі самыя важныя словы. І нічога больш».

Яна закачала нагой і ціхенька засьпявала сабе пад нос.

«Любіш чай ці булку з чаем,

Дзеўка ты або хлапец,

Усё роўна вас чакае

Вельмі жудасны кінец…»

«Юля! – сказаў я. – Перастань, калі ласка! Я ненавіджу гэтую агідную песеньку!»

«А па-мойму, яна нішто сабе», – усьміхнулася Юля. Мы замаўчалі, ня ведаючы, што сказаць. Мы былі дома – але не зусім, не да канца. Мы ўсё яшчэ памяталі, як пахне і як гучыць дзіўная і вусьцішная Краіна туманаў…

І тут тэлефон Кабінетавіча зазваніў. Ён схапіў трубку:

«Так-так! Я ўжо іду!»

Ён падняўся з фатэля.

«Гэта мая каханая. Як толькі вы вярнуліся з гэтага вельмі страшнага кіно, вярнулася і яна. Яна нічога ня памятае. Яна думае, што проста вярнулася з той кавярні… Дзе ёй калісьці прызначылі сустрэчу. Вярнулася, як быццам нічога не было. Напэўна, толькі людзі, якія ведаюць тры словы, захоўваюць памяць пра тое, што зь імі адбылося. А астатнія проста вяртаюцца… Вяртаюцца ў сваё ранейшае, нармальнае жыцьцё. Сёньня ў горадзе будзе шмат дзіўных і радасных вяртаньняў…»

Я горда паглядзеў на сваіх сяброў.

«Дарэчы, хочаце ўбачыць, як яна выглядае? – Кабінетавіч дастаў тэлефон і пакорпаўся ў ім. – Вось!»

Ён паказаў нам фота жанчыны на экране.

«Гэта ж Шкляна! – усклікнула Юля. – Гэта яна! Толькі маладая!»

«Так! Гэта яна! – схапіў я тэлефон Кабінетавіча. – Ня можа быць!»

Кабінетавіч зьдзіўлена глядзеў на нас, нічога не разумеючы. Ён забраў у мяне тэлефон і схаваў у кішэню плашча.

«Ну што ж, мае дарагія… Я пайду… Твае бацькі хутка прыедуць, Лявон. Ня думаю, што мне варта зь імі сустракацца. Будзьце асьцярожныя! І не адчыняйце дзьверы незнаёмцам!»

Ён бадзёра пакрочыў да дзьвярэй.

«А як жа пажар? – сказаў я яму наўздагон. – Як мне патлумачыць бацькам, што ў кватэры быў пажар, а вас няма з намі? Тата падумае, вы нас кінулі!»

«Пажар? – усьміхнуўся Кабінетавіч, думаючы пра сваё. – Які пажар? А, гэты. Але ж я яго патушыў. Толькі шпалеры трошкі згарэлі. І дыван. І стол у спальні. Дробязі!»

«Няўжо вам зусім ня хочацца пабыць з намі?» – спытала Юля.

«Але ўсё ж ужо скончылася, – абярнуўся Кабінетавіч. – І скончылася добра. Цяпер у вас сваё жыцьцё, дзеці, а ў мяне сваё! Бывайце!»

Ён падхапіў свой ноўтбук, пругкай хадой выскачыў з кватэры і пабег уніз.

«Дзіўны чалавек… – сказаў Анцік. – А мы думалі, ён дарослы… Думалі, ён пісьменьнік…»

Мы моўчкі пераглянуліся.

«Ну што? – сказаў я. – Цяпер усё зразумела. Што будзем рабіць?»

«Мы, відаць, пойдзем, – сказала Юля. – Твае зараз прыедуць. А нашыя з Анцікам бацькі ўжо зачакаліся».

«Бывайце, – сказаў я. – Да заўтра!»

Юля паціснула мне руку. І Анцік таксама. І мне захацелася, каб яны як мага хутчэй сышлі. Мне трэба было пабыць аднаму. Я правёў іх да дзьвярэй і шчоўкнуў замком.

А потым я сеў каля акна і пачаў глядзець на двор, чакаючы маму і тату. Трэба было прыдумаць, як патлумачыць ім прычыну пажару. Можна было, вядома, сказаць, што гэта Кабінетавіч заснуў з цыгарэтай у ложку. Але Кабінетавіча чамусьці было шкада. Па вуліцы праехаў аўтобус, амаль пусты. У горадзе пакрысе цямнела. Сям і там у гэтай цемнаце вярталіся ў свае дамы людзі, якія некалі зьніклі – і ніхто зь іх ня памятаў, дзе яны прападалі так доўга. Самыя розныя людзі, кепскія і добрыя, дарослыя і малыя, багатыя і бедныя. Я мог бы ім усё расказаць, але хто стаў бы мяне слухаць? Я ўявіў сабе, як яны прыходзяць у свае дамы – і як іх усе абдымаюць, плачучы ад шчасьця і зьдзіўленьня. А яны толькі азіраюцца па баках, нічога не разумеючы.

Дрэвы за акном стаялі ўсе ў тумане, і зноў пайшоў дождж. Я ўзяў на далонь Разумніка і паглядзеў у ягоныя вялікія вочы. Усё будзе добра, быццам бы казаў ён мне. Я падышоў да акна і адчыніў фортку. А потым усьміхнуўся і правёў пальцам па мокрай шыбіне. Нібы пачаў пісаць на ім кнігу пра нас траіх.

Гісторыю, у якую ўсё роўна ніхто не паверыць.

«Як гэта не павер-рыць? – пачуў я раптам з туману знаёмы голас. – Пр-роста раскажы ім пр-раўду!»

Я радасна высунуў галаву з акна. Але на вуліцы нікога не было. Толькі недзе там, за дрэвамі, раптам загарэўся і згас ліхтар – быццам па-змоўніцку падміргнуў мне з туману.

Грац, 2021

Content

Ольгерд Бахаревич
Тэатр шчасьлівых дзяцей

Разьдзел першы

Разьдзел другі

Разьдзел трэці

Разьдзел чацьверты

Разьдзел пяты

Разьдзел шосты

Разьдзел сёмы

Разьдзел восьмы

Разьдзел дзявяты

Разьдзел дзясяты

Разьдзел адзінаццаты

Разьдзел дванаццаты

Разьдзел трынаццаты

Разьдзел чатырнаццаты

Разьдзел пятнаццаты

Разьдзел шаснаццаты

Разьдзел сямнаццаты

Разьдзел васямнаццаты

Разьдзел дзевятнаццаты

Разьдзел дваццаты

Разьдзел дваццаць першы

Разьдзел дваццаць другі