Альгерд Бахарэвiч

Белая муха, забойца мужчын

Юлi, куды б мы нi сьпяшалiся

Усе правы абаронены. Ніякая частка гэтага выдання не падлягае адлюстраванню, капіяванню, захаванню ў базах дадзеных альбо пошукавых сістэмах, распаўсюджванню любымі магчымымі сродкамі і спосабамі без папярэдняга пісьмовага дазволу праваўладальніка.

© Бахарэвіч А., 2015

© Afarin Sajedi, карціна, 2013

© Цімафеева Ю., вокладка, 2015

© Афармленне. ПВУП «Галіяфы», 2015

© Распаўсюджванне. ТАА «Электронная кнігарня», 2016

That which gave me most uneasiness among these maids of honour (when my nurse carried me to visit them) was, to see them use me without any manner of ceremony, like a creature who had no sort of consequence: for they would strip themselves to the skin, and put on their smocks in my presence, while I was placed on their toilet, directly before their naked bodies.

Jonathan Swift, «Gulliver´s Travels. A voyage to Brobdingnag»

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

1. Лiхтары i бэз

Напрыканцы мінулага стагодзьдзя па Менску блукала легенда пра дзявочую банду, удзельніцы якой цёмнымі вечарамі нападалі на хлопцаў, а часам і на дарослых мужчын ды зьбівалі іх на горкі яблык.

Росквіт іхнай злачыннай дзейнасьці прыпаў на травень, час падрыхтоўкі да іспытаў і той салодкай ляноты, ад якой дапамагае толькі абліваньне халоднай вадой і добрая прачуханка. Відаць, зламысьніцы даўно не зазнавалі ні першага, ні другога — такія ўжо норавы былі ў тагачасным горадзе Менску, горадзе, што імкліва занепадаў, учадзелы, чапурысты і чысты, як перад канцом сьвету, і не было на тых дзевак ні госпада бога, ні ўчастковага.

Удзень выдатніцы, актывісткі моладзевага саюзу, пакорлівыя дочкі законапаслухмяных бацькоў, пасьля школы яны вярталіся дадому, да яшчэ ня выпраўленых у крэматорыі памяці плюшавых мядзьведзяў і пуставокіх лялек на засланых ружовым канапах, апраналіся ў мяккія хатнія касьцюмчыкі пастэльных колераў, вячэралі з татам, мамай і малодшымі братамі, мылі посуд, рабілі хатняе заданьне — каб празь некалькі гадзін выйсьці, плячо ў плячо, з зарасьнікаў густога, наркатычна-духмянага менскага бэзу дзесьці ў суседнім раёне.

Цёмных сьцежак і дзікага кустоўя ў горадзе хапала. Бэз калыхаўся, і разам зь ім калыхаўся вусаты месяц у бяззорным менскім небе. Даўгія ногі ў туфліках на высокім, але не занадта, абцасе ўпэўнена ступалі на вышчарбленую плітку, на мігатлівы водсьвет далёкага ліхтара, на бесклапотны цень будучай ахвяры. Яны рабілі сваю справу моўчкі, толькі час ад часу са страшнай цемры ахвяра чула то ззаду, то збоку бомы прыглушанага, вельмі музычнага сьмеху, таго сьмеху, які адныя жанчыны страчваюць ужо на другі дзень пасьля вясельля, а іншыя захоўваюць на ўсё жыцьцё. Вядома, што жанчынам ня надта зручна біцца ў іхным нелягічным, прыдуманым мужчынамі абутку — але біцца і біць, як вядома, ёсьць рознымі відамі спазнаньня сьвету.

Пачыналася ўсё з дакладна разьлічанага ўдару вострым мыском паміж ног — настолькі ж моцнага, наколькі й нечаканага, бо не было ніводнай ахвяры, якая б спадзявалася на такую сустрэчу. Чалавек згінаўся ад болю, быццам яму раптам скруціла страўнік — што ж, бывае, жывоцік баліць, і добрыя самарыцянкі адразу ж прыходзілі на дапамогу. Наступны ўдар туфліка цэліў у жывот, трэці — у калена, чацьверты — у зубы, і чалавек складваўся далей, робячыся ўсё меншым і меншым у памерах, быццам партатыўнасьць была ў ягонай прыродзе. Калі зьменшаная да патрэбных маштабаў ахвяра падала на сьцежку, на яе абрынаўся ўжо сапраўдны град адточаных тычкоў, трапных высьпяткаў і вытняў. «Дзяўчонкі, за што?» — хрыпата крычала істота на зямлі, закрываючы адной рукою скрываўлены твар, а другою гулкія, нібы званы, яйцы, і спрабуючы адчайнымі рухамі ягадзіцаў адпаўзьці ў кустоўе. І рэдка калі дзявочы голас адказваў: «За Кацю», ці там «За Таню», ці «За Каханоўскую» — а калі і адказваў, то вакол чулася незадаволенае шыпеньне: помста ня мусіла мець ніякага голасу, апрача сьмеху, помста мусіла ісьці зь цемры, і быць няўхільнай і безаблічнай, як сама цемра.

Зрэшты, ахвяры часьцей за ўсё і самі здагадваліся, за што. І праглыналі сваё прыніжэньне, бо каму хочацца, каб пра яго хадзіла слава зьбітага дзеўкамі недарэкі: за ўвесь час, пакуль банда шчыравала ў розных раёнах, ніводная ахвяра не паскардзілася ня тое што ў міліцыю, але нават прыяцелям. Толькі некалькі настаўнікаў былі вымушаныя звольніцца з працы і пашукаць сабе больш бясьпечнага занятку, і сярод іх быў нават адзін немалады, жанаты чалавек з трыма дзецьмі. Каму зь дзяўчат ён мог перайсьці дарогу, ды настолькі, каб давялося ставіць сабе новыя зубы? Мо і невядомай нам Каханоўскай, якую неяк назваў «тупой жырнай каровай» перад усёй клясай. Але ж ён быў чалавек у гадах, і зь іхнай вышыні мог дазволіць сабе, скажам так, пэўную вольнасьць стылю! Да таго ж ён сам ім расказваў, што ў Індыі карова — сьвятая жывёла. Магчыма, расказваў занадта часта, бо сьмех пасьля гэтых словаў чуўся ўсё радзей, а потым і зусім занік. Ператварыўшыся ў дзіўны звон, прыглушаную музыку, якая гучыць з кустоў бэзу цёмнымі менскімі вечарамі.

Што да ахвяраў маладзейшага веку, дык яны прыходзілі раніцай у школу ў гераічных бінтах і, хаваючы вочы і заікаючыся, расказвалі неверагодныя і няўцямныя гісторыі. Ну, на тое яны і хлопцы, каб хадзіць з гузакамі, супакойвалі сябе пэдагогі. Галоўнае, што ўсе жывыя. І ніхто ня піша заяваў ні ў органы правапарадку, ні ў РАНА — толькі кантрольныя і дыктоўкі. Дзяўчаты пішуць больш пасьпяхова за хлопцаў, расьце цэлае суквецьце выдатніц. Хлопцам навука даецца цяжэй, але ж на тое яны і… І наогул, да свадзьбы зажывёт. І жывот зажывёт, і ўсякая рана зарасьцёт, зуб прайдзёт, жызьнь прайдзёт, цот-няцот, цот-няцот, цот.

Можа, яно й добра, што мужчынская гордасьць не дазваляла ахвярам паўзаемнічаць міжсобку хаця б раз, каб нарэшце аб’яднацца і ўваліць крыўдзіцелькам як сьлед, вылавіўшы іх па адной. Інакш справа магла б дайсьці да самай жорсткай вайны. А можа, на тое і быў хітры разьлік банды: ведаючы асаблівасьці гэтай гордасьці, зламысьніцы былі пэўныя, што ахвяры застануцца разьяднаныя і слабыя, як пінская шляхта, і бясьсільныя, як дзеці.

Нехта ўсё ж пусьціў пагалоску пра гэтых жудасных дзевак — перашэптам, перакурамі за школьным ганкам, апасьлівымі пераказамі легенда выйшла за межы адной школы і разышлася па ўсёй сталіцы. Хоць, магчыма, пастараліся і самі бандыткі, намякнуўшы пра свае прыгоды самым балбатлівым вучаніцам і прыгразіўшы ім расправай, калі яны назавуць хоць бы адно імя.

Трэба сказаць, што бацькі ўдзельніц банды спалі спакойна: іхныя дочкі ніколі не вярталіся дахаты пазьней строга прызначанага для іх дзявочага часу. Маткам не даводзілася ўзірацца ў цёмныя двары, сьлепячы свае вочы, у якіх скакаў нязгасны тэлевізійны агеньчык, і выціраючы кроў са сваіх вечна сырых сэрцаў. І айцы сямействаў ня мусілі раўці на дачок у вузкіх калідорах, што ўжо ноч даўно і «дзе-ты-швэндаешся-прастытутка-малая». Не, роўна ў абяцаны перад сыходам на шпацыр час дзяўчаты адчынялі дзьверы сваіх кватэраў і скідвалі з ног разьбітыя туфлікі. Свае станцаваныя чаравічкі. І, пачытаўшы на ноч праграмныя кніжкі, клаліся у свае ружовыя ложкі, пад позіркамі сваіх даўно ўжо халодных плюшавых мядзьведзяў і пастарэлых лялек, пацалаваўшы ўпотай постэр з выявай вусатага, як месяц, кінаактора, які ніколі, ах, ніколі не прыедзе ў іхны горад.

Колькі іх было, тых зламысьніц? Мо дзесяць-дванаццаць, а можа і меней, можа, гэта ўсё бэз вінаваты, ён заўжды ўсё перабольшвае, непралазны менскі бэз з ачмуральным жаночым водарам, чортаў куст, які таксама ўмее сьмяяцца, калі да яго дакранешся локцем на бязьлюднай вечаровай сьцежцы; можа, гэта ягоная прысутнасьць стварала ілюзію шматлікасьці банды. А дзеўкі ў гэтай зламыснай кампаніі былі як на падбор: бляндынкі і брунэткі, пульхныя і хударлявыя, як мадэлі, маленькія, празрыстыя, як рэдкі від жабянятаў, і высачэзныя, падобныя да скандынавак жанчыны ў целе, пра якіх і ня скажаш, што яны яшчэ школьніцы, такіх у войска бяруць, не раздумваючы, і ў жонкі бяруць, і ў касманаўты, і ў міліцыю, і на цёмныя справы ў сьветла-шэрую ад брудных ліхтароў імглу.

Банда шчыравала месяцы тры, ня болей — яна так і засталася няўлоўнай, засталася белымі калготкамі на першым таполевым сьнезе. Здаецца, менавіта так, «белымі калготкамі», з жывёльным жахам перад усім жаночым, называлі мітычных прыбалтыйскіх снайпэрак расейскія акупанты на Каўказе. Напады скончыліся, нібыта і не было разьбітых вострымі абцасамі вуснаў і адточаных тычкоў пад рэбры ды трапных вытняў па самых гордых мужчынскіх месцах. Зразумела, чаму: не таму, што кожная школа некалі канчаецца, і не таму, што некаторыя жабяняты ператвараюцца ў скандынавак, а некаторыя скандынаўкі ў афрыканскіх рабыняў, і не таму, што неўзабаве зьявіліся мабільнікі, а сьвятла ў горадзе стала болей, чым бэзу. І не таму, што менскі месяц згаліў вусы — бо ў яго іх і не было, тых вусоў. А таму што кожная сапраўдная гісторыя мусіць скончыцца нічым, каб пакінуць месца для новай, яшчэ больш сапраўднай. Толькі так яна мае шанец ператварыцца ў легенду.

2. Млявыя мэлянхолiкi

Аповед пра тую дзявочую банду я пачуў ад знаёмага паэта У. Л. Мы сядзелі зь ім і ягонай жонкай-перакладчыцай у самай знакамітай менскай кавярні, яны пацягвалі віно, я — каньяк, быў вечар, і кавярня запаўнялася, як пясочны гадзіньнік. І хоць аповед быў зусім кароткі, бо гаварылі мы, уласна кажучы, зусім не пра гэта — маё ўяўленьне адразу ж дамалявала ўсе падрабязнасьці, і легенда ўспомнілася так ясна, быццам я сам быў яе ўдзельнікам. Я сапраўды чуў яе ў дзевяностых, калі праходзіў пэдпрактыку ў адной зь менскіх школаў. Школа была на самым краі гораду, і таму ўсе чуткі даходзілі да нас у апошнюю чаргу.

Я ўспомніў ня толькі гісторыю, але і самае важнае. Што ў той час, калі яна адбывалася, мне дужа карцела зрабіцца яе пэрсанажам.

Хацелася хаця б раз апынуцца на месцы ахвяраў — і адчуць боль і асалоду дзявочай жорсткасьці. Але тады я іх не зацікавіў — тых велічных і сьмяшлівых зламысьніц. Калі я вучыўся ў школе, мяне білі толькі мужчыны — і я біў толькі мужчын. Я цэліў у вочы і скулы, вырываўся, падаў, падымаўся, глытаў соплі і кроў, задыхаўся і зноў лез у бойку. А мне хацелася ляжаць, сагнуўшыся, і стагнаць. Гаварыць пра боль на ягонай мове.

А цяпер я быў ужо зусім дарослы чалавек, пазбаўлены школьных страхаў і комплексаў, мазахіст і садыст ува мне даўно здаліся на міласьць млявага мэлянхоліка — і тым ня менш, седзячы ў той кавярні, я азірнуўся ў нейкім трывожным захапленьні.

Я заўжды верыў у гэтую наіўную, настоеную на адвечных мужчынскіх страхах легенду — і цяпер абводзіў вачыма людзей навокал. Кожны зь іх мог быць у свой час ахвярай дзіўнай банды, якая некалі пайшла насуперак законам сьветаўладкаваньня і ўрэшце сышла за мяжу часу, як махноўцы за Прут, так і ня здаўшыся, так і ня стаўшы на калені, так і не запэцкаўшы сваіх белых калготак. Кожная з тых жанчын, якія сноўдалі цяпер вакол нас з келіхамі і філіжанкамі, выпадкова кранаючы рукавом маё плячо, абдзімаючы ветрам сваіх прыгожых рухаў патыліцу, магла быць там, на цёмных сьцежках Менску часоў апошняга fin de siècle, магла быць той, якая рабіла першы, дакладна вымераны ўдар. Той, якая сьмяялася ў прыцемках, з асалодаю аддаючыся сваёй празе помсты.

На нейкае імгненьне я нават адчуў, што мы ўсе тут, у кавярні, паяднаныя гэтай легендай і дагэтуль зьвязаныя клятвай маўчаньня, што мы толькі робім выгляд, што занятыя іншым, а насамрэч кожны з нас чакае, што будзе далей. Таму што мы баімся, што ўсе даведаюцца пра нашыя сапраўдныя ролі ў гэтай даўняй гісторыі. Пра тое, хто быў ахвярай, хто нападнікам, хто разносіў чуткі, а хто проста баяўся выходзіць адзін увечары ў сквэр. І жыць, як раней, будзе ўжо немагчыма. Бо ў маім узросьце пачынаеш неяк баяцца за сьвет. Ёсьць рэчы, якія лепей ня ведаць.

А яшчэ такія думкі вельмі мяне ўзбудзілі. Не маглі не ўзбудзіць — бо кожная зьмена роляў і ракурсаў заўжды пякуча хвалюе, як мужчын, так і жанчын, і варта ёй хаця б крышачку зацягнуцца, гэтай зьмене, гэтай гульні, бо гульня і ёсьць пераменай роляў — і ўзьнікне жаданьне дагуляць да канца. Ды што там ролі — адной зьмены ракурсу ўжо цалкам хапае. Мы любім глядзець на жанчын зьнізу, так яны выглядаюць зусім інакш — і ўзбуджаюць мацней, чым калі мы бачым іх зьверху, як звыклі бачыць. Мы шалеем, уяўляючы сабе белыя калготкі, мы хочам пабачыць на гэтых беласьнежных каленях брудныя пляміны. Мы баімся іх — і хочам. Нас вабіць гэтая цемра на тварах і танец злых ног, мы прагнем быць зьбітымі, бо хочам быць вінаватымі, а гэта нам забаронена.

Услухоўваючыся ў разьмераны шум галасоў, вывучаючы людзей, што нясьпешна пілі, нэрвова шаргаталі мэню, сьмяяліся і жартавалі, зь нейкай пакутай зазіраючы адно аднаму ў твары, я падумаў, што ўсё ж люблю іх. Мяне да іх цягне, а іх да мяне — быццам і праўда нас усіх зьвязвае нейкая гісторыя, і мы ня ведаем, як пазбавіцца ад яе магіі. Ня надта прыстойная гісторыя. Я глядзеў за тым, як яны пакрысе напіваюцца, як на розных хуткасьцях ап’яненьня нясуцца да паўночнай гадзіны, і халодны сівер самоты ўжо чакае іх ля ўваходу, куды яны выбягаюць пакурыць. Яны трымаюцца за парэнчы, чапляюцца за рукі каханых, яны імкнуцца не адыходзіць занадта далёка ад кавярні. Я зразумеў, усё яшчэ пад уладай той гісторыі, што нікуды мне ад гэтых людзей не ўцячы. І што я ім насамрэч зайздрошчу — іхнаму ўменьню забываць і ўдаваць, што мы ўсе жывем паасобку.

З гэтым пачуцьцём зайздрасьці, з думкамі пра менскі бэз і белыя калготкі, з каньяком, які ўсё яшчэ грэў мне кроў, я расплаціўся, разьвітаўся з У. Л. і ягонай жонкай і рушыў дадому. Той успамін пра дзявочую банду яшчэ доўга не выходзіў ў мяне з галавы.

А галава ў мяне, калі шчыра, дзіўная. У ёй увесь час глуха гучаць падслуханыя сям і там гісторыі, зь юнацтва мне мрояцца нейкія зáмкі, ды старыя мапы, ды заседжаныя мухамі фатаздымкі, ды рэчы, гаспадары якіх даўно адышлі ў лепшы сьвет, ды ўсялякія выспы, ды памерлыя мовы, ды чужыя гарады, праз туман якіх мне абавязкова трэба пабачыць сябе, інакш я не магу заснуць. Не галава, а блышыны рынак. Іншыя ў маім узросьце ўжо абавязкова чымсьці камандуюць, камусьці загадваюць — а я ўсё кудысьці не туды, і чуецца мне нешта ня тое. А зіма ўсё ніяк ня скончыцца. А рана на Йвана. А ў нас сягоньня кошка. А захочаш бегчы — няма куды. А тралейбус едзе штуршкамі, рыўкамі, а тралейбус галоднымі вые ваўкамі, а сядзеньні цьвёрдыя, быццам камень, сьпіны мяккія, як зямля…

Праз тры месяцы я захварэў на запаленьне лёгкіх і мне зрабілася не да ўспамінаў. У. Л. з жонкай зьехалі ў Вільню, кавярню купілі нейкія масквічы, і яна пакрысе апусьцела. Сьвет зноў стаў бясьпечны і знаёмы, ніякіх учора і заўтра, толькі сёньня, кожны дзень сёньня, у якім трэба было неяк захоўваць раўнавагу — на гэта ішлі ўсе сілы. Ці мог я падумаць тады, што неўзабаве мне давядзецца зноў успомніць тую гісторыю зь дзевяностых? І — хто б мог падумаць — даведацца яе працяг.

3. Падарожжа пачынаецца

З таго часу, калі дзеўкі-мсьціўцы тэрарызавалі сталіцу, мінула больш за пятнаццаць гадоў. У Менску адбылося вельмі шмат розных вялікіх і малых падзей, падзеі былі запісаныя ў кнігі, кнігі забытыя — хто цяпер чытае кнігі? Вялікія падзеі зьмянілі горад і людзей у ім. А большасьці з малых падзей сапраўды ніхто не заўважыў — бо вядома: каб на нейкую падзею зьвярнулі ўвагу, каб яна засталася ў памяці, трэба, каб яе галоўным героем быў мужчына, каб усё круцілася вакол мужчыны, каб мужчына быў яе рухавіком, прычынай або наступствам. Каб ён прынамсі валяўся пад нагамі, самы захудалы, самы нікчэмны, але валяўся — мужчыны ўсяму надаюць сэнс.

Таму ніхто, абсалютна ніхто не пераймаўся, калі аднойчы летняй раніцай, якую менскія мэтэаролягі па сваёй завядзёнцы не пасьпелі падрыхтаваць як сьлед, і яна атрымалася крыва, коса, з дробным дажджом і дурнымі прадчуваньнямі, з пад’езду аднаго з дамоў ля Палаца Барацьбы выйшла жанчына без парасона, у белай, занадта белай сукенцы, з чорным заплечнікам, і рашуча рушыла да прыпынку. На сваім шляху яна не сустрэла ніводнага мужчыны, бо, ясная рэч, усе яны былі або на працы, або на вайне, або ў гаўне. Карацей, рабілі гісторыю.

Жанчына ішла так рашуча, быццам ведала, што дождж неўзабаве скончыцца.

А сукенка была крыху ніжэй калена.

А пад мокрай сукенкай хаваліся цені бялізны, як пражылкі пад тонкай скурай.

І было холадна, і сядзеньні ў тралейбусе былі цьвёрдыя, быццам камень, сьпіны мяккія, як зямля…

Але ў той жанчыны ў белай сукенцы сьпіна была цьвёрдая. Занадта цьвёрдая. Бо на гэтай сьпіне вісеў заплечнік. І кожны, хто дакранаўся да яго — міжволі, выпадкова або наўмысна, бо для чаго яшчэ існуюць тралейбусы — кожны, хто дакранаўся да заплечніка, адчуваў дзіўны холад і цьвёрдасьць. Адчуваў пад тканінай чорны мэтал.

Жанчына з заплечнікам была чымсьці падобная да інсэкты са складзенымі крыламі. Да нейкай белай мухі з чорным верхам. Яна даехала ў тралейбусе да Дому друку, спусьцілася ў мэтро, і вось ужо ахоўнік глядзіць на яе з падазрэньнем, бо надта ўжо цьвёрдай падаецца яе сьпіна ягонаму спрактыкаванаму воку, але яна ўсё далей і далей ад яго, жанчыну ў белай сукенцы зносіць цячэньнем эскалятара, крылы намоклі ад поту, вось яна ўжо ўпырхвае ў вагон, а ахоўнік усё думае, усё разважае, ці не праверыць яе, ці не прымусіць зьняць чорныя крылы, белую сукенку, тонкую скуру і ўсё, што пад ёй. «Что в рюкзаке?» — спытаўся б ён, і яна адказала б: «Белыя калготкі». Ён хацеў бы, каб яна так адказала. Ён баіцца, баіцца і не наважваецца. Тугі, даўгі роздум, быццам гэты дзядзька заржавелы кран адкручвае.

У злым, непрыветным мэтро жанчына прыяжджае на вакзал. На скрыжаваньні стаяць шафёры маршрутак, шукаюць пасажыраў: «Мир, Кореличи, Новогрудок! Мир, Кореличи, Новогрудок!» — гучна паўтарае адзін, быццам выкрыквае першамайскі лёзунг. Але жанчына ідзе далей, да стаянкі.

Там яе ўжо чакае аўтобус. Вельмі важны аўтобус. Экскурсійны аўтобус гэтай гісторыі. На лабавым шкле — рэкляма, што запрашае наведаць нядаўна адрэстаўраваны замак на захадзе краіны. Кіроўца зь цёмнай душой, у кашулі з кароткімі рукавамі, з таннай цыгарэтай у зубах. Трыста тысяч плюс грошы на абед, плюс чаявыя экскурсаводу, які чакае ў тым самым замку. Жанчына ў белай сукенцы зайшла апошняй, неўпрыкмет пераміргнуўшыся з кімсьці, зьняла заплечнік, уладкавала паміж ног, пагладзіла, як сабаку… Воляй лёсу ў гэтым аўтобусе сяджу і я. Вось я апускаю вочы ў кніжку. Нехта чхае. Уключанае на ўсю моц радыё абяцае навальніцу — і па аўтобусе, як яе прадвесьце, праходзіць ледзь чутны незадаволены ўздых.

«В восемь вечера будем дома», — з наўмыснай, перабольшанай ахвотаю адказвае на нечае пытаньне жанчына з турбюро. Яна сядзіць каля кіроўцы і ніяк ня можа нас палічыць. Раз, два, тры, чатыры… Пяць. І спачатку: раз, два, тры…

Яна памыляецца. Мы ўсе памыляемся, пасажыры дурнога, але вельмі важнага аўтобуса, які зьбіраецца выехаць дажджлівай раніцай з шэрай сталіцы. Апрача жанчыны ў белай сукенцы, якая глядзіць проста перад сабой, і ніхто пакуль што не зьвяртае на яе ўвагі. Толькі я — бо даўно пазнаў яе, але ўдаю, што бачу першы раз. Ёсьць жанчыны, якіх лепш ня ведаць.

Тое, што яна тут, не прадвяшчае нічога добрага. Яшчэ ня позна выйсьці, яшчэ ня позна вярнуцца дамоў і ня браць удзелу ва ўсім гэтым. Даць магчымасьць іншымрабіць Гісторыю. Іншым — гэта значыць мужчынам. Іх у аўтобусе хапае. Вось хаця б гэты, на выгляд — іншаземец. Ён падазрона ўзіраецца ў акно. Ён чагосьці баіцца… Аўтобус паволі выбіраецца з натоўпу нэрвовых людзей і мёртвых дамоў. Нібы навобмацак, грузнавата, але ўпэўнена аўтобус выяжджае на шашу. Аўтобус вязе нас у Замак.

Жанчына ў белай сукенцы, зьніадкуль, раптоўна, з майго цёмнага юнацтва… Адзіны знаёмы мне твар. Гэта цяпер я магу расказаць пра кожнага з пасажыраў так падрабязна, быццам яны ўсе былі ў мяне на споведзі. А тады я меў свае пляны. Блышыны рынак у галаве разгортваўся, раскладваў тавар, заляжалыя, смутныя думкі. Як толькі я заняў сваё месца, вакол маёй галавы быццам бы ўтварыўся празрысты шар, і адтуль, з глыбіні гэтай сфэры, я, прыплюшчыўшы вочы, назіраў за пасажырамі, думаючы пра сваё. Але пра мае пляны пазьней. Мы ўсе тады мелі пляны. Але толькі адзін зь іх быў увасоблены ў жыцьцё.

Потым, калі ўсё скончыцца і вінаватыя будуць пакараныя, а героі атрымаюць заслужаныя ўзнагароды і сьціплыя кампэнсацыі, нас пералічаць. Нас палічаць да апошняга, дакладна і строга, і высьветліцца, што адным цудоўным днём у замак, дзе і так хапала народу, увайшло дзевятнаццаць чалавек. А дакладней, дзесяць, бо жанчыны ўсё ж не зусім людзі, ці ня праўда? Але пакуль што яны яшчэ ня выйшлі з аўтобуса, яны яшчэ нясуцца насустрач цёпламу дню, які не прадвяшчае нічога, апрача навальніцы. Самы час прыслухацца да іхных размоваў, пагатоў замак ужо зьявіўся на даляглядзе. Яшчэ хвілін пятнаццаць, і яны будуць на месцы. Жанчыны пераважна маўчаць, мужчыны вядуць нясьпешныя размовы. Пра палітыку, пра культурна-гістарычныя каштоўнасьці, пра жывёлаў, пра грошы і, вядома, пра жанчын. Пра што ж ім яшчэ гаварыць? І пра што маўчаць?

Іх досыць шмат — але ў аўтобусе ёсьць вольныя месцы. Значыць, экскурсія па нядаўна адрэстаўраваным замку не карыстаецца шалёнай папулярнасьцю. Пасажыры круцяцца на сядзеньнях, іх цягне адно да аднаго, але пакуль што праклятая прыстойнасьць не дае ім разьняволіцца да канца. Іх можна параўнаць зь дзецьмі, гэтых людзей, якія вырашылі прысьвяціць свой выходны дзень падарожжу ў Краіну замкаў — патрацілі грошы, няшмат, але патрацілі, перакананыя, што яно таго варта. Яны ўсьміхаюцца, яны яшчэ цнатлівыя, яны яшчэ ня ведаюць, што іх чакае, але ўпэўненыя, што ўсё, усё будзе добра. Што зь іх атрымаецца? Кім яны вырастуць, падняўшыся з сваіх наседжаных пранумараваных месцаў? Кім увойдуць у замак?

Паглядзім.

А лепш паслухаем. Замак усё бліжэй. І радыё ўжо даводзіцца перакрыкваць, бо акурат цяпер на ўвесь аўтобус гучыць бадзёрая кампазыцыя, апрацоўка народнай песьні пра Ганну. Песьні, якую нельга не задушыць, не забіць, а можна толькі даслухаць да канца:

Ой крычала Ганна

Ні позна ні рана

Ой гарэла Ганна

На вачах у пана.

Дурнаватая, калі падумаць песьня. Ня наша. Было ў ёй нешта штучнае, нешта фальшывае. Але яе лічылі народнай, а народнае ня можа быць ні фальшывым, ні дурнаватым.

Запомні гэта, чытачу.

4. Краiна замкаý

Здалёк Замак быў падобны да агромністай галавы індзейца, якая прымружыла вочы і ашчэрыла зубы.

«Вам, пэўне, гэта ўсё нецікава, — пераконваў свайго суседа чалавек у цёмных акулярах. — Уяўляю, як вам сьмешна, хаха. Вось у вас у Аўстрыі — гэта замкі. Сапраўдныя бургі, аўтэнтыка, з фэадальных часоў! А ў нас? Усё фальшыўка, імітацыя!»

Аўстрыяк жаласьліва ўсьміхаўся і выстаўляў наперад далонь. Ён не разумеў ані слова. Ён хацеў занурыцца ў сваю брашуру, якая тлумачыла яму на мясцовым, досыць сярдзітым дыялекце ангельскай мовы, што Беларусь стала членам ЮНЭСКА ў 1954 годзе і што нацыянальнай жывёлай гэтай краіны ёсьць бізон. Апрача таго, брашура паведамляла, што захаваньне гістарычнай спадчыны — гэта абавязак кожнага грамадзяніна і найважнейшы дзяржаўны клопат.

Аўстрыяк ня ведаў, што такое ЮНЭСКА. Ён прыехаў сюды, каб знайсьці якую-небудзь недарагую рускую жанчыну і прывезьці яе дамоў да наступленьня зімовых халадоў. Зімовыя халады яго пужалі. Расказвалі, што некалі тут замярзалі жыўцом цэлыя арміі. Аўстрыяк быў уражлівым чалавекам — вось і цяпер, у самы разгар лета, седзячы ў гэтым аўтобусе, дзе ўвесь час грала аглушальнае радыё, а чалавек побач зь ім траскатаў, як бразыльскі футбольны камэнтатар, аўстрыяк уяўляў сабе бясконцую чараду ледзяных салдатаў, замерлых уздоўж дарогі. Салдатаў, якіх зацярушвае дзікая славянская завея. А недарагія жанчыны, якіх хацелі ўратаваць тыя ваяры, бегаюць паўголыя па сьнезе, рагочуць і ганяюць бізонаў. І кожная ведае, што ў 1954 годзе іхная краіна ўступіла ў гэтае загадкавае ЮНЭСКА.

Жанчыну ён, здаецца, знайшоў — толькі наконт кошту пакуль не дамовіўся. І яна, не сказаўшы пакуль ні «так», ні «не», выправіла яго сюды. Абвясьціла, што яму трэба абавязкова зьезьдзіць у іхны беларускі замак, інакш яна пакрыўдзіцца. ЮНЭСКА — сказала яна, падняўшы палец угару. Што ўсё ж значаць гэтыя шэсьць вялікіх, як праваслаўныя купалы, літар? — раздражнёна падумаў аўстрыяк. І як іх маглі туды ўзяць, у тое ЮНЭСКА, зь іхнымі бізонамі, зь іхнымі халадамі, іхным страшным альфабэтам? І што, дзеля ўсяго сьвятога, хоча ад мяне гэты надакучлівы сусед, у якога так непрыемна пахне з рота?

А чалавек у акулярах не пакідаў яго ў спакоі: «Яны кажуць: Краіна Замкаў! Ня бачылі? Так і пішуць: Беларусь — Краіна Замкаў! Хаха».

«Хаха», — паўтарыў умольна аўстрыяк, зноў выставіўшы наперад далонь — але марна.

«Краіна Замкаў! — пагардліва крэкнуў неадчэпны сусед. — А іх тут раз-два і… Ну Мір, ну Нясьвіж, яшчэ парачка, ну і гэты, куды мы едзем, не хачу называць… Усё. Кажу вам: рэальна ўсё! Дый тое, зараз пабачыце — пасьля рэстаўратараў там жывога месца не засталося. Ня замак, а, выбачайце, ахвяра аборту!»

Ён пераможна азірнуўся і абвёў вачыма іншых пасажыраў, якія старанна рабілі выгляд, што ня слухаюць.

«Дык а чаго ты на экскурсію едзеш, калі ахвяра? — нарэшце ляніва запытаўся нехта ззаду. — Сядзеў бы дома».

«Вот народ, всё б своё обсирать, не могу», — адразу ж сказала нейкая Жанчына ў Зялёным, не адрываючы позірку ад акна.

Над замкам вісела хмара, праколатая тонкім сонечным променем. І прамень апускаўся да самай замкавай вежы, і там, дзе ён дакранаўся да яе, лунала дзіўная сьвецень.

«А я ганаруся нашай краінай», — тонкім голасам сказаў чалавек са значком і падняўся зь месца. Нехта запляскаў, іранічна, павольна, з адцяжкай.

«Вы ў аўстрыяка спытайце!» — чалавек у акулярах паказаў пальцам на свайго суседа, які цяпер вымушаны быў жаласьліва ўсьміхацца ўсяму аўтобусу. Аўстрыяка ўважліва разглядзелі, нехта нават азірнуўся, каб паціснуць яму руку.

«А что этот австрияка? Его дедуля здесь, видать, в свое время наделал делов, — сказаў мужчына з вусамі, пра якога з дакладнасьцю можна сказаць, што ў яго ёсьць дача ў пасёлку для адстаўных вайскоўцаў. — Австрийцы тоже в вермахте служили, забыли, а? Ещё и добровольцами записывались. Семьдесят лет родину после них отреставрировать не можем. А что, не так? Пусть расскажет».

«Господа! — з дакорам прамовіла жанчына з турбюро, якая сядзела ля дзьвярэй. — Господа, вы же взрослые люди! Мы уже почти приехали!»

Цёмна-чырвоныя муры, забытыя на жоўтым узгорку, цені на іх, хуткія, бясшумныя, як манахі — падбіраюць крысьсе, апускаюць капюшоны, таропка прашмыгваюць ля самай зямлі. Кажуць, яны пражылі разам ужо шэсьцьсот гадоў: гэты замак, гэтая хмара, гэтае сонца.

Недзе мы такое ўжо бачылі. У нейкім навукова-папулярным сьне.

«Девушка, а вы одна едете? — нахіліўся да маўклівай дзяўчыны ў белым вясёлы, страката апрануты барадаты бляндын, які глядзеў на яе ўсю дарогу. — Давайте я ваш рюкзак…»

Яна зірнула яму ў вочы і ўсьміхнулася, але прамаўчала. Усьмешка яго падбадзёрыла.

«Я говорю, давайте я ваш рюкзачок того, — навісаў ён. — Того, на полочку».

«Зачем?» — спытала яна, зноў ўсьміхнуўшыся. Тонкая, застылая, пазычаная ўсьмешка, але бляндынчык падняўся зь месца, расправіў плечы, ухапіўся за паліцу дзьвюма рукамі, быццам хочучы на ёй падцягнуцца.

«Ну, а чего вы сидите, это самое, как мужик, ноги расставили, — сказаў ён, аблізнуўшы вусны. — Вам же мешает, я ж вижу. Я за вами, это самое, всю дорогу слежу, глаз отвести не могу».

«Зачем?» — зноў запыталася яна, абыякава акінуўшы позіркам ягоны мясісты, ружовы, са сьветлай шчэцьцю твар, які падсоўваўся ўсё бліжэй. Цяпер яна адчувала ягоны подых — зацікаўлены, грубы, жывы, сьвежы.

«Потому что вы на бабочку похожи, — засьмяяўся ён, агаліўшы зубы, кожны зь якіх запрашаў да агульнага сьмеху, а далей ужо как пайдзёт. — Не обижайтесь, девушка. Вас как зовут?»

«На бабочку? Почему?» — спытала яна, адвярнуўшыся, гэтым разам без усьмешкі. Яе суседка ела бляндына вачыма.

«Что вы всё зачем да почему? — пакрыўджана прамовіў ён. — Вы держитесь ко мне поближе, говорят, в Замке привидения водятся. И подземные ходы есть. Тёмные такие… Не верите, спросите у нашей главной. Эй, госпожа как вас там! Госпожа Оцецкая!»

Галава індзейца набліжалася. Вось ужо і птушак на мурах відаць, і шырока разяўлены рот — туды яны пойдуць паслухмянай чарадою, дастаючы з кішэняў і торбаў свае тэлефоны, разгортваючы далоні, як бутэрброды. Чаму індзеец, якія індзейцы? Мо таму, што прозьвішча жанчыны з турбюро і праўда — Ацецкая, амаль што Ацтэцкая, у яе на бэджы напісана, а мо таму, што назва найбліжэйшай да Замку вёскі, якую яны нядаўна праехалі, Мэскаліны — так мне прачыталіся гэтыя няшчасныя Міхаліны, белыя літары, якія мільганулі на сінім указальніку, як аблокі на кавалку абваленага неба. І навокал нейкая Ацтэччына, ацалелая ў вірах рэканструкцый і аграрных мадэрнізацый. Белыя камяні, неба колеру мачанкі, праз трыста мэтраў ужо сіняе, звонкае, бы напятае, і ўзьбітыя на яго ўзорчатыя ўзгоркі, і ўзгадкі, быццам ты тут ужо бываў некалі, у мінулым жыцьці.

«Привидения? Не забегайте вперед, вам все расскажут и покажут», — нэрвова сказала жанчына з турбюро, узіраючыся ў неспакойнае неба над замкам.

«Не хотите говорить, как зовут, буду вас Почемучкой называть», — махнуў рукой бляндын і сеў на сваё месца, драпежна выставіўшы падабродзьдзе. «Что за девушки пошли, бабочки им не нравятся, — зьвярнуўся ён да мяне. — А кто нравится? Мухи? Ничо. Все равно поймаем и определим, куда надо, в замке темных закоулков на всех хватит, скажи, Почемучка?» — і ён падміргнуў мне: як мужчына мужчыну. І я чамусьці падміргнуў яму ў адказ. Як мужчына му.

«Прывідзенія… — зноў накінуўся на аўстрыяка чалавек у акулярах, які ўважліва сачыў за размовай. — Усе вушы прагудзелі гэтай Ганнай. Вось у Баварыі я разумею — прывіды. Я быў, я бачыў. Вось, скажам, Нойшвайнштайн. А тут панавыдумляюць… Прывідзенія. Усіх прывідаў даўно бальшавікі да сьценкі паставілі. І Ганну гэтую вашую… Вось у Аўстрыі — вось там прывіды. А ў нас? Мазгі тлумяць беларусам. Каб толькі грошы плацілі ні за што. Турбюро… Не, ну скажыце ім, як еўрапеец? Вам, пэўне, гэта ўсё сьмешна, хаха».

І ён фальшыва засьмяяўся, тыцнуўшы аўстрыяка ў бок.

«Он же вас не понимает, — ня вытрымала Жанчына ў Зялёным. — Вы ему по-английски хотя бы скажите, а то совсем утомили человека».

Чалавек у акулярах пагрозьліва абярнуўся ў яе бок: «А вы мне рот не затыкайце! Я на сваёй зямлі і заўжды і з усімі размаўляю на роднай мове! А не падабаецца — едзьце ў сваю Маскву! Няма чаго швэндацца па нашых старажытных замках!»

Аўстрыяк закаціў вочы. Яму хацелася, каб гэты дзень як мага хутчэй скончыўся. Навошта яна замовіла яму гэтую экскурсію? Яны яшчэ не даехалі да Замку, а ён ужо стомлены, як пасьля месяца працы ў офісе. Мо яна працуе ў турыстычным агенцтве, яго нявеста? І проста зарабіла на ім? Дый ці можа ён назваць яе нявестай? Тут нікому нельга верыць. А сусед працягваў: незнаёмыя, хуткія, няўлоўныя, крыўдлівыя словы.

«У чалавека мова, як і маці, адна! — павучальна і строга сказаў чалавек у акулярах. — Вось так, спадарыня. Шкада, што ня ўсе гэта разумеюць! Іншых моваў нам ня трэба! Вас ніхто па-беларуску размаўляць не застаўляе! І вабшчэ: можа, ён так нашу мову вывучыць. А што?»

Тут ужо бляндын ня вытрымаў і зарагатаў, дакрануўшыся да пляча дзяўчыны ў белай сукенцы: «Представляю себе: белорусскомовный австриец! Бульба, драник, данкешон!»

Усьміхнуўся нават адстаўны вайсковец, патузаў вусы. І зірнуў употай у водсьвет на тэлефоне, заклапочана, нецярпліва.

Ніхто, апрача мяне, тады гэтага не заўважыў. А я добра запомніў ягоныя вочы: у кожным па пляне, вялікім пляне, якія трэба абавязкова зьдзейсьніць.

Ня толькі ў аўтобусе, але і ва ўсёй краіне ніхто ня ведаў, што адстаўнік працаваў на адну вельмі важную фірму ў суседняй дзяржаве. Можна сказаць, што і на саму суседнюю дзяржаву — але можна і не казаць, здаравейшы будзеш. Праца была непрыкметная, але дужа сур’ёзная. Роўна а другой у Замак прыйдзе чалавек зь Міхалінаў. Таксама дачнік — да якога ў нашага адстаўніка была важная справа. Яны мусяць спаткацца недзе ў ценю замкавых муроў, загаварыць, нібы выпадкова, пра кошты на дачы, пра надвор’е, пра рыбалку. І застацца ў прахалодным закуточку сам-насам, калі экскурсія рушыць у сутарэньні. Такі ў іх быў плян. Ім шмат трэба было абмеркаваць. І калі ўсё ўдасца і сыдзецца, заўтра а чацьвертай раніцы на няіснай, але праведзенай на мапах усходняй мяжы пачнецца рух. Ранішняя смуга запахне выхлапнымі газамі, з памежнага лесу вызірнуць вострыя насы браніраваных істотаў, самалёты перасякуць нябачны паветраны бар’ер за адну сэкунду. На шашы і тых незьлічоных дарогах, якія ўпадаюць у яе паўнаводную, бэтонную плынь, зьявяцца грузавікі з надпісам «Люди». Калі ўсё ўдасца і сыдзецца, калі Там «далі дабро», а Тут гатовыя яго прыняць — тады заўтра пачнецца вялікі, ранішні, імклівы і незваротны рух. Рух жалеза і здаровай, маладой чалавечыны. Рух на Захад.

А можа, нічога і не пачнецца. Можа, выступленьне перанясуць на восень. Ці зусім адменяць. Усё залежыць ад таго, якой будзе сёньняшняя сустрэча. Сустрэча двух непрыкметных адстаўных дачнікаў, пажылых, але маладжавых мужчын, якія пасадзілі, вырасьцілі і пабудавалі, але не парушылі прысягу.

«Што ж вы не фатаграфуеце? — зласьліва ўсклікнуў чалавек у акулярах, тыцкаючы пальцам у акно аўтобуса. — Га, спадарства? Што яны не фатаграфуюць? — ён зноў павярнуўся да аўстрыйца. — Бо ім сорамна! Стыдоба! Хіба гэта замак? Гэта ж павільён Беларусьфільму нейкі! Дзе аўтэнтыка? Зірніце на муры! Эх!»

Чалавек у акулярах пашукаў, куды плюнуць, не знайшоў і зьняў акуляры, уклаўшы ў гэты жэст столькі пагарды, што ўсе і праўда абурана адвярнуліся да вокнаў.

«Вы на іх не крыўдуйце, — дабрадушна сказаў хтосьці па-нямецку, і аўстрыяк узрадавана пацягнуўся на гэты ратавальны голас. — Яны, па сутнасьці, вельмі добрыя людзі. Проста гавораць часьцей, чым трэба. Вы і праўда аўстрыец?»

Аўстрыяк павярнуўся. Добразычліва ўсьміхаючыся, на яго глядзеў тоўсты чалавек у кепцы. Яны бачыліся на вакзале, калі пакідалі сталіцу — таўстун спачатку піў піва, а потым заснуў, і вось цяпер сьвежы, румяны, заспаны, як кавалак сьвініны, ён глядзеў на аўстрыяка і прамяніста ўсьміхаўся.

«Хольгер, — працягнуў ён пульхную руку. — Хольгер Кунцэ, з Гановэру».

«Рудзі Шпэцль, — з палёгкай паціснуў руку аўстрыяк. — З Грацу. Не, усё добра. Ужо добра. Я ведаў, куды еду. Але трохі не разьлічыў сваіх сілаў».

«Прыехалі па жонку? — усьміхнуўся з разуменьнем Кунцэ. — Я так і падумаў. Першы раз я таксама прыехаў з гэтай мэтай. На жаль, ня склалася. Мяне падманулі. Так проста, быццам гэта быў такі мытны збор. Але я не расчараваны. Урэшце, мне заўжды падабаліся прыгоды, а дзе іх яшчэ шукаць? На Балканах небясьпечна, там заўжды было небясьпечна, калі едзеш адзін. У Альбаніі? Не, дзякуй! Тут бліжэй і прасьцей дамовіцца. А тое, што тут можна знайсьці харошую бабу… Магчыма, раней так і было. Але ўсё даўно ўжо зьмянілася».

«А мне казалі, што тут толькі сьвісьні», — расчаравана прамовіў Шпэцль.

«Хто казаў? Трэба сур’ёзьней ставіцца да крыніцаў, — засьмяяўся Кунцэ. — Гэта быў твой сусед? Давай на ты, ок?»

«Згода, — зьдзіўлена сказаў Шпэцль. — Так, сусед. Як ты здагадаўся?»

Дома, па той бок мяжы, ён ніколі б не дазволіў сабе вось так хутка, з паўабароту, завесьці гэткую шчырую гутарку. Нават каб пагаварыць з суседам — а той быў неблагі чалавек, з мазгамі. Шчырасьць — гэта глупства. Але тут, у аўтобусе, які запаўзаў на ўзгорак, яму раптам зрабілася лёгка і прыемна ад сваёй шчырасьці. Хацелася, каб гэты Кунцэ гаварыў, няважна што. Але ён казаў сапраўды разумныя і цікавыя рэчы.

«Я ж кажу, я тут чацьверты раз, — задаволена прымружыўся Кунцэ. — Наслухаўся гісторый».

«І праўда, гэта быў мой сусед… У яго руская жонка… Але ён прывёз яе сем гадоў таму… І ўжо разьвёўся. Цяпер яна ў Вене», — прамармытаў Шпэцль.

«Сем гадоў! — прагудзеў насьмешліва Кунцэ. — У Вене! Дураць нашага брата… А сем гадоў таму, скажу я табе, тут шмат што можна было браць голымі рукамі, калі ведаеш патрэбных людзей. А калі яшчэ гаворыш крыху па-расейску…»

«Ты ўмееш па-расейску?»

«Не ідэальна, але… — Кунцэ ўздыхнуў і паклаў руку на сьпінку крэсла Шпэцля. — Шмат што разумею і яшчэ больш магу сказаць. Натуральна, калі яны не балбочуць, як ашалелыя. Пра што тут была спрэчка, я так і не дапяў. Яны крычалі, як малпы. Калі шчыра, Шпэцль, я не прывёз адсюль бабу, але знайшоў нешта значна больш цікавае…»

«Што?»

«Ты чуў пра бізонаў?»

«Так», — няўпэўнена сказаў Шпэцль. Бізонаў ён сабе яшчэ сяк-так уяўляў, хоць і быў зьдзіўлены, што яны тут водзяцца. Пакуль ён яшчэ ня бачыў ніводнага. Яму чамусьці хацелася даведацца іншае: што азначаюць гэтыя ідыёцкія літары? ЮНЭСКА? Хольгер мусіць ведаць, калі ён тут чацьверты раз і ўсё яшчэ жывы. Але Шпэцль вырашыў пачакаць абеду. Можа, ён нават пачастуе немца півам. Прыемна ўсё ж яго тут сустрэць. Хоць адна блізкая душа. Ледзяныя салдаты на ўзбочыне пачалі раставаць.

«Тады спытаю наўпрост, — насупіўся Кунцэ. — Ты любіш паляваньне?»

«Ня ведаю, — адказаў зьбянтэжана Шпэцль. — Паляваньне? Ты маеш на ўвазе хадзіць па лесе і страляць? Трубіць у рог? Ніколі не спрабаваў. Не, я ня ведаю, што сказаць».

«Трубіць у рог! Хадзіць і страляць! Піф-паф! — зарагатаў Кунцэ, абвёўшы вачыма суседзяў, быццам яны маглі разьдзяліць зь ім ягоную весялосьць. Дзіўным чынам яму гэта ўдалося: чуючы ягоны сьмех, тоўсты, гартанны рогат, зь пералівамі, з пражылкамі, з пырскамі, уратавацца ад якіх быў ня здольны ніхто ў радыюсе трох мэтраў, немагчыма было не ўсьміхнуцца. — Хадзіць і страляць… Важна, у каго страляць, Рудзі. Асабіста я страляю толькі ў буйных зьвяроў. Я страляю па бізонах, гер Шпэцль. І яшчэ ніколі не прамахваўся. Вось так, даражэнькі. Гэта вам ня рускую бабу раскласьці на матрасе».

Ён падсунуўся да Шпэцля бліжэй, і, зьбіраючы сурвэткай пот, але не выціраючы з твару прыязнай і лёкадумнай усьмешкі, загаварыў напаўголасу: «Задавальненьне дарагое. Але яно таго варта, Рудзі. Ты можаш забраць тушу, ты можаш забраць шкуру. Я плачу наўпрост дзяржаве. Ніякіх пасярэднікаў. У кожны свой прыезд, ня лічачы першага, я прывожу адсюль мяса, рогі і па вось такой шкуры бізона. Тут яго называюць зубр. Скажы: зубр».

«Не, — пачырванеў Шпэцль. — Я не змагу. Не, прашу цябе, гэта сьмешна».

«Скажы: зубр, — настойваў Кунцэ. — Зубр. Скажы зараз жа, іначай я зраблю табе піф-паф. Проста ў тваю задніцу. Хочаш памацаць маю стрэльбу?»

Кунцэ раскінуў свае ногі ў яркіх шортах яшчэ шырэй.

«На, памацай! Што маўчыш?» Шпэцль апусьціў вочы.

«Жартую! — зароў Кунцэ. — Жартую! Але не пра бізонаў. Пра бізонаў — праўда! Я сапраўды паляўнічы на бізонаў, на зу-броў. Зубр! Зубр — гэта жывёла. Гэта вельмі вялікая і дужая жывёла. Я раскажу табе пра іх, раскажу за абедам, нам абяцалі абед, вось тая фраў з адвіслымі цыцкамі, О-цэц-кая. Па-руску гэта азначае: дачка бацькі. Бацькава. А ты трахаеш сваю дачку, Шпэцль? Ды што ты ўсё чырванееш, як баба? Жартую! У вас там што, жартаў не разумеюць? Ведаеш, Шпэцль, магчыма, я — адзіны, першы і апошні паляўнічы на зуброў у тваім жыцьці. І калі б ня гэтая краіна — ты ніколі ня змог бы расказаць свайму суседу ў Грацы, што размаўляў з сапраўдным паляўнічым на зуброў. Таму любі яе, Шпэцль, любі, магчыма, гэта апошняя краіна, у якой яшчэ можна быць мужыком…»

Шпэцль ужо сам ня ведаў, ці радавацца яму гэтаму знаёмству. А ягоны сусед у акулярах, які ўважліва слухаў іхную размову, ніяк ня мог дачакацца, калі яна скончыцца. І цяпер ён зноў загаварыў — Шпэцль паморшчыўся і пасьпешліва палез у торбу, нібыта шукаў там пігулкі ад галавы.

«Чулі, як яны рагаталі? — пераможна спытаў чалавек у акулярах. — Ясна, чаму. Я ж казаў — у культурных людзей такія, з дазволу сказаць, замкі, як нашыя, выклікаюць толькі сьмех. Вось у немцаў — гэта замкі. Нойшвайнштайн! Я быў, я бачыў! А ў нас што? Убоства!» Пачуўшы слова «Нойшвайнштайн», Кунцэ ўхвальна ўзьняў угару палец. «Я, я, ной унд швайн!» — сказаў ён, відавочна рады выканаць сваю ролю тоўстага дурнаватага немца. Я паглядзеў на яго з агідай, але ён не заўважыў. Яшчэ хвіліна — і, здавалася, аўтобус выверне, як страўнік, ад гэтай усеагульнай млосьці, але ён нарэшце спыніўся ля брамы, і чалавек са значком першы кінуўся да выхаду.

«Приехали, — крыкнула Жанчына з Турбюро, засланяючы перад ім дзьверы. — Не отходите далеко, сейчас я найду экскурсовода!»

Чалавек у акулярах, чалавек са значком, адстаўнік, Дзяўчына ў Белым, Жанчына ў Зялёным, Жанчына з Турбюро… Немцы, аўстрыякі… А як яшчэ мне іх называць? Як яшчэ мы называем незнаёмых людзей, зь якімі вымушаныя ехаць дзьве гадзіны ў аўтобусе і ведаць пры гэтым, што разам зь імі нам давядзецца ехаць назад? Цікава, хто быў для іх я цягам гэтай паездкі? Як яны ўпотай называлі мяне? «Чалавек з празрыстым шарам на галаве»? Або проста — «мужчына»? Мужчына му. Маладой. Чалавек. Калі мы кажам чалавек, мы ніколі ня маем на ўвазе жанчыну. Ніколі. Так нам загадвае мова. Любая мова з тых, якія мы ведаем. А мы крышку ведаем нямецкую. Дастаткова, каб разумець аўтобусныя размовы і жарты. А яшчэ мы ўмеем слухаць. Бляндынчык, жанчына, якая жэрла яго вачыма, гаспажа Ацецкая… Чалавек з, чалавек на, чалавек у.

Так мы і ехалі да замку, праз усе гэтыя Мэскаліны, Мачу-пікчы, Ацтэччыны, Маі, Інкі, Кетцалькаатлі і проста Кацапавічы. Гаваркія істоты і тыя бязмоўныя стварэньні жаночага полу, для якіх у мяне нават азначэньняў не знайшлося і якія ўсю дарогу хавалі насы ў тэлефоны. Я стараўся не глядзець на жанчыну ў белай сукенцы, а галава сама паварочвалася ў яе бок. Каб ня выдаць сябе, я пачаў прыглядаўся да ціхай пары, якая сядзела на самым заднім сядзеньні. Муж і жонка. Цікава, што іх прымусіла паехаць сюды? Жаданьне прыабшчыцца к культурэ? Адкрыць для сябе сваю краіну — якая так хоча падавацца сапраўднай Краінай Замкаў? Жонка сядзела, як на іголках, прагна ўслухоўвалася ў размовы, зь цікаўнасьцю пазірала на замежных гасьцей. Яна нават адкрывала рот, каб нешта сказаць, але — «Молчи!» — бубніў яе муж, «Молчи!» — раздражнёна кідаў ён праз плячо, «Тебя спрашивали?» — і яна пакорліва апускалася, асядала, як пыл, сьціскала вусны.

І мне гэта падабалася. Падабалася гэтая ўлада чалавека над ёй. Думаю, мы ўсе былі ўдзячныя яе мужу. Бо калі б тут пачуўся хаця б яшчэ адзін голас — гэта было б ужо занадта. Нас усіх бы званітавала — ад траскай дарогі, ад неабходнасьці быць спакойнымі і ветлівымі, ад нецярплівага чаканьня. І толькі кіроўцу, здавалася, было напляваць, што адбываецца, чым пахне сыр-чабор — напэўна, калі б мы захацелі ў аўтобусе зладзіць суд Лінча, яго паклікалі б у старэйшыны, як самага справядлівага.

І вось мы выходзім з аўтобуса і ідзем да адкрытага рота індзейскай галавы. Ужо высьветлілася, што нямецкамоўная экскурсаводка, якую замаўляла турбюро, памерла. Або захварэла, або звольнілася — або ператварылася ў саляны слуп, якая розьніца, яе не было ў замку, і бедны Шпэцль застаўся безь перакладчыка. Ужо прагучала над галовамі пытаньне гаспажы Ацецкай, ці ня ведае хто з экскурсантаў нямецкай, і ўсе адмоўна і дружна закруцілі галовамі, і з найбольшай ахвотаю круціў тоўстай галавой Кунцэ. Ужо высьветлілася, што з намі ад самай сталіцы ехаў кітаец, якога ніхто не заўважыў. Усе рагаталі, паглядваючы на гэтага разгубленага чалавека ў пакамечаным пінжаку. Мы махалі рукамі і ляпалі яго па плячы, мы, група абмежаваных, эгаістычных, прагавітых расістаў, распусьнікаў, рассаднік дробнай хлусьні і зайздрасьці, прывезены са сталіцы статак паўдуркаў, якія ня здольныя нікога палюбіць па-сапраўднаму.

Мы ўваходзім у адкрыты рот галавы, дзевяць чалавек і дзесяць жанчын. Безыменная непрыгожая маладзіца з торбаю і Жанчына з Турбюро, экскурсаводка Люба, чалавек са значком, чалавек на значку, чалавек у акулярах, у кожным шкельцы па адным такім чалавеку, і ў кожным шкельцы кожнага — яшчэ па двое. Шпэцль і Кунцэ, і жанчына ў зялёным, я, адстаўнік, дзяўчына ў белай, занадта белай сукенцы, а за ёй бляндынчык, і кітаец, і сямейная пара, і яшчэ адна безыменная, худая, як манэкеншчыца, дзяўчына, і жанчына, якая працягвала пажыраць вачыма бляндынчыка, і яшчэ адна дзеўка, малая, тоўстая, з вачыма, як у старога «Масквіча».

Запомніце іх усіх. На першы-другі… Іх ня так ужо шмат. Сярод іх ёсьць лішнія, але так ужо ўладкаваны сьвет. Іх сотні, тысячы, мільёны, і ўсе яны едуць у свае Замкі, думаючы, што ўсё будзе добра. Ацтэччына прымае гасьцей.

Мы дастаем фотакамэры і тэлефоны, мы разгортваем і жуем прастору. Мы ня ўмеем фатаграфаваць. Мы бяздарныя людзі, якія прыехалі да вас з пасьлязаўтра. Экскурсаводка Люба пачынае гаварыць, і ўсе глядзяць на яе пакорліва і тупа, як авечкі.

Я гляджу на неба, я бачу прамень, я стаю проста пад хмарай, я палонны Замку. Я думаю пра белыя калготкі.

5. Босая ведзьма

Як жывая стрэлка на каменным гадзіньніку, нашая стракатая група абышла па коле другі паверх замку, паўсюль пакідаючы недарэчнае рэха.

Здавалася, кожнаму хацелася засьведчыць тут сваю прысутнасьць, надрапаць узбуджаным голасам у музэйным паветры: «Тут быў…» — і паставіць дату. Асабліва шчыравалі мужчыны. Калі мы ўваходзілі ў наступную з усіх гэтых гулкіх, выстуджаных заляў, недзе далёка за намі яшчэ стаяў рогат нястрымнага Кунцэ, хаця сам ён ужо даўно маўчаў, зь дзіцячай непасрэднасьцю калупаючыся ў носе. Чалавек у акулярах і цяпер не пакідаў свайго клопату пра беднага аўстрыяка, экскурсія праходзіла пад ягонае няспыннае бубненьне, зь якім усім давялося зьмірыцца. «Ну хіба гэта экспанаты? — чулася то з аднаго, то з другога кута. — Вось у Амстэрдаме…» Аўстрыяк з асуджаным выглядам ківаў, тужліва паглядваючы на пустыя нішы са сьвежымі падцёкамі фарбы.

Экскурсаводка Люба крыху хвалявалася і чамусьці ўвесь час глядзела на мяне — мне было яе шкада, і я ўдаваў на твары перабольшаны інтарэс. Распавядаючы пра насатых князёў зь відавочнымі прыкметамі выраджэньня і іхных жонак, падобных да лысых, ружовых кактусаў, яна раз-пораз зазірала ў свой нататнік — там было шмат вясёлых малюнкаў асадкай, зробленых, відаць яе рукой у нудныя хвіліны жыцьця, і я падумаў, што Люба, напэўна, вельмі добры чалавек, зь якім няблага было б пагаварыць пра нешта іншае, а не пра ўсю гэтую гістарычную лухту. Што яна, жанчына, можа ведаць пра Замак?

Іншая рэч — я…

Людзям на партрэтах мы відавочна не падабаліся: нізкалобыя арыстакраты з вачыма крымінальнікаў пагардліва сачылі, як мы махаем сваімі тэлефонамі, рукамі і падбародзьдзямі, арыстакраткі пазіралі хітра, як цыганкі. У аднаго з партрэтаў быў такі выраз твару, быццам ён зараз загадае адвесьці нас на стайню і ўсыпаць кожнаму бізуноў. Я вельмі хутка стаміўся ад сваіх занадта жывых спадарожнікаў, ад паўсюдных сьлядоў нармальнага менскага эўрарамонту, па-майстэрску ўпісаных у мураваную кладку. Хацелася выйсьці на замкавы двор, да сонца, да чырвоных камянёў, хацелася кавы і пакурыць.

Сонца вісела проста над замкам, калі мы апынуліся ў прасторнай залі, пасярод якой стаяў вялікі стол — тут уладары замку вырашалі ўсе важныя пытаньні: ад лёсу служак да лёсу сьвету. А сьвет канчаўся за найбліжэйшым лугам. Праз акно былі відаць край зубчаты бору і жоўтая дарога, па якой мы прыехалі. З замкамі як зь людзьмі: здалёк яны сымпатычнейшыя, чым пры блізкім знаёмстве. Люба замоўкла, каб набраць паветра, і я сустрэўся вачыма з той самай жанчынай у белай, занадта белай сукенцы. У іх гарэў дзіўны агонь. Няўжо ёй падабаецца Гісторыя? — падумаў я зьдзіўлена. Жанчынам ня мусіць падабацца Гісторыя. Надта ўжо часта яны ў ёй былі ў ролі закладніц. Закладніц, наложніц, нажніцаў, якімі мужчыны рэзалі сабе палатно, каб выціраць чужую кроў са стала для сваіх баляваньняў.

Калі мы ішлі сюды празь цёмны і цесны пераход, я крыху адстаў ад групы і мімаволі затрымаўся каля адной зь нішаў. Высьветлілася, што адстаў ня толькі я. Уціснуўшыся плячыма ў камяні, у нішы стаяла знаёмая мне жанчына ў белай сукенцы. Чорны заплечнік яна трымала ў руках — а перад ёй тырчаў знаёмы мне бляндынчык. Ніша была досыць вузкая, і бляндынчык загароджваў жанчыне ў белай сукенцы праход.

«А если подумать? — пачуў я ягоны бадзёры голас. — А если хорошо подумать? А, Почемучечка?»

Жанчына ў белай сукенцы заўважыла мяне — я адвярнуўся і кінуўся даганяць экскурсантаў. Як мужчына му.

Цяпер мы ўсе стаялі вакол стала ў позах рэвалюцыйных матросаў і тупа глядзелі на чырванашчокую Любу. Хамы, якія ўпіваліся сваёй уладай. Уражаньняў нам ужо хапіла — але гэта была толькі палова экскурсіі.

Мы ішлі згодна са стрэлкамі — жаночымі пальцамі, раздрукаванымі на прынтэры, паўсюдна разьвешанымі на белых сьценах. «Працяг экспазыцыі» — чыталі мы ўголас, чамусьці нам вельмі падабалася чуць свае галасы ў такой сур’ёзнай абстаноўцы. Мы пабачылі пакоі, дзе ўладары замка спалі і кахаліся, мяшаючы ў правільных прапорцыях дынастычную кроў — на дзіва маленькія, амаль дзіцячыя ложкі зь неверагоднымі балдахінамі. Мы пабачылі пакоі, дзе яны елі — цяпер у іхны посуд за люстранымі загародкамі было налітае толькі сонца, пасыпанае пылам. Калі б мне прапанавалі выпіць з такога, я б адчуў гідлівасьць. Мы пабачылі пакоі, дзе яны чыталі — цяжкія кнігі ў вокладках з чалавечай скуры. Мы пабачылі пакоі, дзе яны музыцыравалі: паркет маўчаў, ён быў зусім новы, ён пахаваў пад сабой усе жывыя гукі, а новых пакуль не нарасло. Мы пабачылі галерэі і паглядзелі па чарзе ў байніцы, мы наступалі адно аднаму на ногі і адхіналіся ад чужых ног на вузкіх пакручастых лесьвіцах. Мы пачулі колькасныя лічэбнікі, якія не застануцца ў памяці, і гады жыцьця, якія нічога нам не сказалі. Мы паслухалі гісторыю пра тутэйшы прывід — маладую сялянку, якую некалі спаліў, прывязаўшы да дрэва, мясцовы фэадал, і цяпер кожная ноч, якая апускаецца на замак — гэта яе тая самая ноч, якая паўтараецца ўжо трыста гадоў. Расказваючы пра гэта, Люба старалася ўкласьці ў свой голас як мага больш рамантыкі, а я думаў пра тое, што кожны мужчына, які чуе гэта, уяўляе сябе на месцы фэадала, а кожная жанчына — на месцы той сялянкі, і інакш ніколі не было і ня будзе. Мы гвалцім і аддаемся гвалту нават тады, калі ня маем да гэтага ні волі, ні ахвоты. Сялянку звалі Ганна, здань таксама — «Однофамилицы», гучна сказаў бляндынчык, і ўсе засьмяяліся, і я разам з усімі.

«А зараз мы пройдзем уніз, — усьміхнуўшыся, сказала мне Люба, і ўсе пакорліва ўздыхнулі. — Сходы, якія мы бачым за гэтымі дзьвярыма, вядуць у пакой аканома, а адтуль — да памяшканьняў, дзе захоўваліся замкавыя прыпасы…»

«Не, — сказала раптам жанчына ў белай, занадта белай сукенцы. — Не, Люба, мы туды ня пойдзем».

«Як гэта ня пойдзем? — зьдзіўлена ўскінула бровы Люба. — Вы павінны. Экскурсія яшчэ не…»

«І ніхто туды ня пойдзе, — прамовіла жанчына ў белай сукенцы строга і стомлена. — Ніхто. Усе застануцца тут, Люба, і будуць уважліва слухаць, што ім скажуць. Дзякуй вам за цікавую экскурсію».

Чорнага заплечніка на гэтай нахабнай, занадта нахабнай жанчыне відаць ужо не было. Затое ў руках зьявілася нешта, падобнае да зброі. Чорнай і недвухсэнсоўнай зброі. Такую я трымаў у руках апошні раз на вайсковых зборах ва ўнівэрсытэце.

«Что это у вас, девушка, за фаллическій символ в руках? — засьмяяўся нехта з мужчын. — Дайте-ка мне…» Ён зрабіў два хуткія крокі і тут жа спалохана адступіў назад. Фалічны Сымбаль у руках жанчыны ў белым нарабіў столькі шуму, што Люба заплакала, а ў Жанчыны ў Зялёным пачалася гістэрыка. Аўстрыяк зьбялеў, а Кунцэ ўхвальна засьмяяўся. «Приключэние!» — падняў ён угару вялікі палец. Жанчыну ў Зялёным пасадзілі за стол, Любу пагладзілі па галаве, але яна заплакала яшчэ гучней.

Гэта і праўда быў стрэл. У тынкаванай сьцяне цямнела дзірка зь няроўнымі, быццам намаляванымі краямі, а ў паветры запахла вясёлай сьмерцю.

Аглушаны, я стаяў і глядзеў на жанчыну ў белым. На вялікае акно, на сонечны прамень, які ў той самы момант, калі я зірнуў на яго, распаўся на некалькі вясёлкавых зьмеек. На непрыгожую маладзіцу з нашай групы, якая адышла да адных дзьвярэй, і на іншую, хударлявую, якая стала каля сходаў, што вялі ў пакой аканома. У іхных руках таксама былі яны — Фалічныя Сымбалі. На кітайца, які расшпіліў пінжак і аказаўся пласкагрудай дзяўчынай зь невялікім пісталетам у руках. На тоўстую дзеўку з вачыма, як у старога «Масквіча», якая дастала свой Фалічны Сымбаль і падышла да акна, памахаўшы камусьці рукой.

«Што будзем рабіць з гэтымі, Босая?» — запыталася ў жанчыны ў белым непрыгожая маладзіца.

«Зачыніце іх пакуль што тут», — сказала Босая, прысела перад Любай на кукішкі і пагладзіла яе па шчацэ.

«Усё будзе добра, — сказала Босая задуменна. — Магчыма. А можа, і не. Гэй, Аленькі Цьвяточак, прасачы, каб усё было ў парадку. І зьбяры ў іх тэлефоны, а то зараз званіць кінуцца. І фотаапараты хай здадуць, а то я іх ведаю…»

Непрыгожая маладзіца кіўнула, з усьмешкай пазіраючы на бледных мужчын і жанчын, што хапалі ратамі паветра, як рыбіны. Босая падышла да акна, задаволена прымружылася і шпаркім крокам рушыла да дзьвярэй.

«Что с нами будет?!! — залямантавала зьнянацку жонка бурклівага мужчыны. — Мужчины, что вы смотрите? Сделайте что-нибудь!»

Ніхто не зварухнуўся. Босая спынілася і падышла да жанчыны. Усе з апаскаю праводзілі позіркамі Фалічны Сымбаль у яе голых руках. Рукі трымалі Сымбаль цьвёрда, як камень трымае зямную вось. Пад уважлівым позіркам Босай жанчына змоўкла, як і не было нічога.

«Што будзе? — прамовіла Босая. — Пабачым. А пакуль што… Пакуль што Замак у стане аблогі. Не хвалюйцеся, гэта зь ім ужо здаралася, і ня раз. Скажу, каб вам прынесьлі зьнізу каву і нешта перакусіць».

І ўсе неяк адразу супакоіліся. Толькі ў пажылога адстаўніка напяліся вены на руках ды вочы наліліся крывёй. Аленькаму Цьвяточку давялося досыць груба тыцнуць руляй свайго Фалічнага Сымбаля у ягоную сьпіну, каб той паслухмяна паклаў тэлефон на стол, а за тэлефонам рукі, вялікія, пакрытыя сівым валосьсем і суворымі татуіроўкамі.

«Ну, не сумуйце тут», — сказала Босая, думаючы пра сваё, і выйшла, і яшчэ доўга было чуваць, як грукаюць па сходах абцасы яе туфляў.

6. Кропкi над Б

Дырэктарка замкавага комплексу Галіна Вітольдаўна Бабец займала ў ім такую стратэгічную пазыцыю, якой пазайздросьціў бы любы фэадальны военачальнік.

Яе кабінэт мясьціўся ў правай замкавай вежы: адсюль, падышоўшы да аднаго з вузкіх і высокіх вокнаў, яна магла бачыць, як на далоні, усё навакольле — і ад яе пільнага, падведзенага сінім вока ня здольны быў схавацца ніводзін рух. Скасіўшы другое бяссоннае, як запаленая газьніца, вока долу, Галіна Вітольдаўна мела магчымасьць назіраць і за тым, што дзеецца ў замкавым двары. Выдатная пэрспэктыва.

А ў двары магло адбыцца што заўгодна. Ці ня зладзілі яе супрацоўніцы злачыннага перакуру? ці не размалёўваюць дзеці спакусьліва белыя сьцены ўнутраных, псэўдаантычных порцікаў канца ХVIII стагодзьдзя? ці не фатаграфуюцца экскурсанты ў занадта непрыстойных позах? А галоўнае, ці не пралез за чырвоныя замкавыя муры нейкі журналісьцік, каб напісаць пра іх штосьці разьвязнае і хлусьлівае?

Апошняе асабліва злавала Галіну Вітольдаўну: даручаны ёй аб’ект яна любіла аддана і палка, і нават думала пра яго зь нейкім прыдыханьнем, бо думкі, як вядома, таксама ўмеюць дыхаць — і пакідаць запацелымі вочы таго, хто наважваецца іх думаць. Кожная мысьль матэрыяльная, не стамлялася паўтараць Галіна Вітольдаўна сваім падначаленым, а значыць, усё, што вы падумалі, пакідае дзесьці свой сьлізкі сьлед. А выціраць — нам. І калі нейкая непісьменная маладая курыца… нейкая стрыжаная недавучка… нейкая прышчавая школьніца лічыць, што яна мае права пісаць пра Замак што захоча, што яна мае права мець пра Замак нейкія ўражаньні, усяго толькі і зрабіўшы ў жыцьці, што выпіўшы кавы ў замкавым бістро — дык Галіна Вітольдаўна лічыла сваім абавязкам супрацьстаяць гэтаму.

Для таго яе тут і паставілі — супрацьстаяць і абараняць.

Гэты дэвіз Галіна Вітольдаўна Бабец напісала б на сваім фамільным гербе, калі б ён у яе быў. Але гербу ў яе не было. Быў стол, на якім тырчаў нягнуткі, нягеглы сьцяжок, побач са сьцяжком паблісквала шкляная мадэль сярэднявечнага замка, падарунак калег з Аўстрыі. А над сталом вісеў партрэт прыгожага вусатага мужчыны, дзяржаўнага мужа. Вісеў і глядзеў у кампутар, на экране якога аднойчы…

Так, у той дзень Галіна Вітольдаўна з раніцы сядзела і злавалася, пазіраючы на кубак з толькі што запаранай гарбатай, тот самый чай, на паверхні белая выспачка пены — быццам хто плюнуў. Журналістачкі. Крыўда дырэктаркі была яшчэ сьвежая, як тынк на сьценах. Адна сталічная штучка — хітрая погань, прыкінулася звычайнай турысткай — прабеглася тут нядаўна, нарабіла здымкаў і напісала пра Замак такое, што валасы на галаве ўсталі дуба. Галіна Вітольдаўна не адразу паверыла, што гэта здымалі ў яе Замку. Гэтая, прасьціце за выражэніе, журналістка зьляпіла нейкі паскудны пасквіль, яе, бачыце, не зацікавілі ні калекцыя зброі, ні мэбля, якой, між іншым, дзьвесьце гадоў, ні партрэты, кожны зь якіх абышоўся міністэрству культуры ў круглую суму. На фота былі толькі нейкія вуглы, шпалеры, унітазы, скуластыя твары супрацоўніц, скамечаныя пакеты… А подпісы якія пахабныя. Калі ўсё гэта зьявілася на сьвет божы, Галіна Вітольдаўна знайшла ў сеціве выяву гора-журналісткі, загадала раздрукаваць і раздаць усім супрацоўнікам. Пры апазнаньні — затрымаць. Дырэктарка патэлефанавала ў газэту, ёй сказалі, што тая дзевачка — звычайны фрылансэр.

«Я так і думала, — горка і зларадна пасьміхнулася Галіна Вітольдаўна. — Што і трэба было даказаць. Правяралі б, каго бераце на работу».

Карэспандэнтка больш не паказвалася, але наведнікаў хапала. Усім хацелася пабачыць велічны старажытны Замак, які атрымаў новае жыцьцё. Але як дырэктарка Галіна Вітольдаўна Бабец была ня надта гэтым задаволеная. Ёй патрэбныя былі не галадранцы нейкія, хай бы і са сталіцы, а сапраўдныя замежныя турысты. Менавіта іх чакала рэстарацыя «Пан або прапаў», крама сувэніраў, менавіта па іх душу стаяў сумны фатограф каля разьвешаных у фае старасьвецкіх строяў, менавіта ім быў адведзены пакой для віпаў у левым крыле, які можна было зьняць на суткі за суму, эквівалентную гадавому заробку Галіны Вітольдаўны.

Але людзі з далёкіх замежжаў ня надта рваліся ў Замак. А тыя, што прыяжджалі — толькі хмурыліся, пілі чамусьці адну ваду і елі прывезеныя са сталіцы бутэрброды. І гэта — іншаземцы?..

Галадранцы адны. І там, і тут.

Пан прападаў, параваркі стаялі халодныя, як сьпісаныя паравозы ў дэпо, блішчалі непрыстойна яркія і пукатыя, як прадукцыя інтым-шопу, сувэніры, сумны фатограф нядаўна звольніўся, а ў пакоі для віпаў кожны дзень мянялі некранутыя прасьціны, быццам тут начаваў прывід…

Трэба было нешта рабіць.

Дзьверы ў дырэктарскі кабінэт раптам паволі адчыніліся і замерлі, быццам прапускаючы кагосьці наперад. Галіна Вітольдаўна ўздрыгнула і падняла падведзеныя сінім вочы. Ніякіх гасьцей яна сёньня не чакала. Дый не маглі яны завітаць вось так зьнянацку. Яна пачула б спачатку крокі на лесьвіцы, яна заўжды іх чула. Але да гэтага моманту ў вежы было ціха — толькі з двара даносіўся дзявочы віск экскурсаводак.

І вось — гэты скрып.

Дырэктарка паднялася, падышла да дзьвярэй, вызірнула ў вузкі калідор. Нікога. Яна зачыніла дзьверы і падышла да акна. Яшчэ адзін аўтобус пад’ехаў. Выходзяць… Цікаўныя, азіраюцца, глядзяць, мружачыся, на муры, на вежу, на браму… Глядзяць — а яе, Галіну Вітольдаўну, ня бачаць. Так і мусіць быць. Улада павінна заставацца магутнай і непрыкметнай. Галіна Вітольдаўна Бабец была тут у Замку вышэйшая за ўсіх. Адзіныя, хто быў упоравень зь ёю — гэта хмара, што насунулася на Замак з раніцы, ды лянівае сонца. Хмара і сонца. І мужныя ваяры, прыгожыя вобразы якіх жылі тут паўсюль. Галіна Вітольдаўна верна служыла ім і дзяржаве. Разам яны былі сілай. Галіна Вітольдаўна Бабец, князі Якуцкія і дзяржаўныя мужы, уладары цяперашняй Краіны Замкаў. Усе разам яны і ёсьць — Гісторыя.

Крак. Крак. Крак.

А вось цяпер па калідоры дакладна нехта ішоў.

Нясьпешна, нібы навобмацак, нібы выбіраючы месца для кожнага наступнага кроку. Як варона каркае. Гэта было ўжо ня першы раз. А лесьвіца ўнізе чамусьці маўчала. Дырэктарка прыслухалася. Крокі былі нягучныя, але выразна чуліся зусім блізка, за сьцяной кабінэту. Што за халера?

…Пакручастая лесьвіца, што вяла ўгару па вузкім нутры каменнай вежы, была таксама вялікім плюсам — Галіна Вітольдаўна спадзявалася, што старыя супрацоўніцы ня будуць злоўжываць візытамі ў дырэктарскі кабінэт. Але калектыў ёй трапіўся на дзіва малады. Адны незамужнія, чырванашчокія дзеўкі, якія зь любой нагоды ўзьляталі па крывых прыступках, як быццам гнаўся хто. «Галіна Вітольдаўна, Галіна Вітольдаўна!» Крычалі так, быццам іх рэжуць жыўцом. Ніякай пачцівасьці да гістарычнай памяці. Яна хутка навяла тут парадак, патлумачыла, што гэта за месца працы, якая адказнасьць на іх ляжыць. Прыціхлі, перасталі швэндацца дзе папала. Ня дзеўкі, а нейкія скразьнякі ў спадніцах… І тут дзьверы ў яе кабінэт зноў павольна і неяк шматзначна адчыніліся. Галіна Вітольдаўна бачыла ў пройме сьцяну калідору, асьветленую праціснутым скрозь вузкія вокны сонцам — а на сьцяне дрыжэў дзіўны трохкутны цень. Быццам жаночая постаць прытаілася збоку і чакае, калі яе запросяць увайсьці. Галіна Вітольдаўна адставіла ўбок кубак з гарбатай, рашуча падышла да дзьвярэй і грымнула імі з усяе моцы.

«Якаўлевіч, — набрала яна нумар заўхоза. — Зайдзіце да мяне, як зможаце, ручка ў дзьвярах боўтаецца. І праверце там заадно, чым занятыя нашы пцічкі».

Галіна Вітольдаўна Бабец не любіла жанчын. Галіна Вітольдаўна Бабец любіла людзей.

Жанчыны выклікалі ў ёй пачуцьцё пратэсту. Асабліва маладыя. Было ў іх нешта такое… Ну вот как вам сказаць. Такое хітрае і двухсэнсоўнае. Яны нават выглядалі ўсе неяк няправільна. Ну што гэта такое, на самам дзеле: усе гэтыя цыцкі, губкі, лыткі, завушніцы, усьмешачкі… Навошта гэта ўсё? Хто гэта прыдумаў? Вось, напрыклад, гэтая новенькая, Люба. У першы ж дзень падышла: «Галіна Вітольдаўна, а я веру, што ў нашым Замку жыве гэты прывід!» — і вочы, як у дзіцяці.

«Што? У што ты верыш, дзіця маё?»

«Што прывід нашай Ганны, той, якую спалілі — сапраўды існуе!»

«Добра, што мы ня плацім ёй зарплату, — змрочна адказала тады дырэктарка. — Дый за што плаціць? Дзе вынікі? Дармаедка твая Ганна. Ідзі, працуй, і паменей разгавораў! Помні, што мысьль — матэрыяльна!»

Жанчыны зусім не пасавалі Замку — гэта было мужчынскае месца, і мужчыны даверылі Галіне Вітольдаўне захаваць яго такім. І Галіна Вітольдаўна не магла ня выканаць мужчынскага загаду.

Пра тое, што Галіна Вітольдаўна і сама належыць да касты непаўнавартасных, яна старалася ня думаць. Гэта была чыстая выпадковасьць. Галіна Вітольдаўна была не такая. Галіна Вітольдаўна шанавала мужчын. Тых, што кіравалі тут трыста гадоў таму, і тых, хто кіраваў цяпер. Галіна Вітольдаўна любіла, калі на яе крычалі мужчыны. І яны крычалі: мацюгаліся, камандавалі, гразіліся, грукалі кулаком па стале. І тады Галіну Вітольдаўну апаноўваў такі жар, быццам яе прывязалі і яна ня можа паварушыцца, прывязалі й паднесьлі да самага нізу жывата расплаўленае жалеза…

Галіна Вітольдаўна апусьціла галаву і сьцішана зараўла.

І тады праклятыя дзьверы адчыніліся трэці раз.

«Якаўлевіч, ручку паглядзі, разбаўталася», — прамовіла дырэктарка, не падымаючы галавы.

«Галіна Вітольдаўна? — спытаў незнаёмы, стомлены жаночы голас, які не абяцаў нічога прыемнага. — Памагай бог, добры дзень».

Дырэктарка рэзка падняла галаву. У пакой увайшлі адразу дзьве даволі маладыя жанчыны, адна невысокая, у белай сукні, з твару — скончаная мярзотніца, а разам зь ёй — худая і даўгалыгая, як сьмерць, якая адразу пачала шныраць вачыма па кабінэце.

«Так, вы хто такія? Журналісткі? Чаму без папярэджаньня?»

Жанчына ў белай сукенцы ўсьміхнулася: «Не, мы не журналісткі, Галіна Вітольдаўна. Мы, хутчэй… Скажам так, маладыя мастачкі…»

«Ага. Рэстаўра-а-атаркі…», — прашыпела злавесна хударлявая.

«Адкуль вы ведаеце, як мяне завуць?» — падазрона спытала Галіна Вітольдаўна, намацаўшы рукой цяжкі шкляны замак на стале.

«На дзьвярах напісана», — суха адказала тая, што ў белай сукенцы. Яе вочы, вялікія, як у мухі, глядзелі проста на дырэктарку, быццам Галіна Вітольдаўна была звычайным крэслам. Пустым крэслам пад партрэтам вусатага мужчыны.

«А Якаўлевіч — гэта, відаць, той мужычок з інструмэнтам, — прамовіла худая. — Ён яшчэ і пісталетам махаў, дурань, страляць зьбіраўся».

«Напэўна, ён любіць мёртвых жанчын. Вось жа ізврашчэнец, — кіўнула тая, што ў белым, і зноў павярнулася да дырэктаркі. — Якаўлевіч прасіў перадаць, што затрымаецца. Дні на тры», — дадала яна зьедліва.

«Чаго-чаго? — нахмурылася Галіна Вітольдаўна, набіраючы нумар Якаўлевіча. — Якія яшчэ тры дні?»

«Якія яны будуць, залежыць толькі ад нас з вамі», — уздыхнула дзеўка ў белым і падміргнула сваёй прыяцельцы.

Якаўлевіч чамусьці не адказваў, і гэта было вельмі, вельмі падазрона.

«Так, што вам тут трэба, спадарыні? Я занятая,» — гістэрычна выгукнула Галіна Вітольдаўна, адчуваючы, як расьце ўнутры млосьць. Дзьве дзеўкі, маладыя, здаровыя, стаяць так блізка, што яна адчувае іх подых, адчувае, як пахнуць іх па-летняму адкрытыя целы.

«Мы праводзім у вас, хм… — задумалася тая, што ў белым. — Скажам так, мастацкую акцыю. Тры дні пажывем тут у вас, а потым паглядзім».

«Што значыць пажывем? — паднялася, бліснуўшы сінявою, з-за стала Галіна Вітольдаўна, схапіўшы шкляны замак і сьціснуўшы яго ў руцэ. — Папрашу вас, дзевушкі, пакінуць мой…»

«Джэк Патрашыцель, расстаў, калі ласка, усе кропкі над і, — ласкава зьвярнулася жанчына ў белай, занадта белай сукенцы да сваёй таварышкі. — Займіся пунктуацыяй, дарагая. Ты гэта любіш».

У руках хударлявай зьявіўся доўгі, памерам зь яе руку, чорны прадмет, у якім Галіна Вітольдаўна не адразу пазнала самую звычайную мужчынскую зброю. Такую, як у кіно пра вайну.

«Уберите это! — перайшла яна зь перапуду на другую дзяржаўную мову. — Уберите ваши штучки!»

Жанчына ў белай сукенцы дзелавіта закрыла вушы, зморшчылася, і зброя ў руках Джэка Патрашыцеля загаварыла.

Татататата. Мамамама. Яяяяя.

Умомант па ўсім кабінэце Галіны Вітольдаўны былі расстаўленыя чорныя кропкі — выразна артыкулюючы ўсе гукі, зброя тлумачыла, што працоўны дзень у Замку на сёньня скончаны. Паляцеў на падлогу прабіты ў некалькіх месцах партрэт галоўнага дзяржаўнага мужа, разьляцеўся на дробныя аскепкі кубак з гарбатай, пакрыліся высыпкай, як ад скураной хваробы, белыя сьцены, і нават шкляны замак у руцэ Галіны Вітольдаўны ў нейкае імгненьне рассыпаўся на прыгожыя шкельцы. Галіна Вітольдаўна ўзвыла і памерла. А калі ўваскрэсла, дзьве мярзотныя маладзіцы стаялі каля яе і ветліва крычалі проста ў твар, курчачы страшныя пысы: «Вы ня ведаеце часам, дзе ключы? Ключы ад ніжніх памяшканьняў? Мы нідзе ня можам знайсьці! Галіна Вітольдаўна! Галіна Вітольдаўна! Спадарыня дырэктар! З вамі ўсё нармальна? У вас тут такі парадак! І замак — абалдзець проста! Вы ж любіце мастацтва? Праўда? Нам толькі ключы! А патом чайку вып’ем!»

Дырэктарка нейкім цудам узяла сябе ў рукі, заплюшчыла вочы і кіўнула.

«Ну вось і добра, — дзеўкі адразу ж скончылі гэтую псыхічную атаку і засьмяяліся адна адной. — Давайце іх сюды!»

На імгненьне стала ціха.

«Яны ня тут, гэта ў іншым кабінэце, — сказала зь дзіўнай палёгкай Галіна Вітольдаўна. На яе яшчэ ніколі так не крычалі жанчыны. — Я аддам, аддам, я ўсё аддам…»

Яна павяла іх па цёмным пустым калідоры да сходаў.

«Босая, а калі яна хлусіць? — спытала напаўголасу хударлявая ў той, што ў белым. — А калі ў яе няма ніякіх ключоў?»

«Што ты як не мастак, — сказала Босая, прапускаючы Галіну Вітольдаўну наперад. — Калі ключоў няма, іх заўжды можна прыдумаць! Галіна Вітольдаўна, вы куды?»

Але Галіна Вітольдаўна ўжо шмыгнула ў ратавальную нішу пад лесьвіцай і пакацілася ўніз па зусім іншых прыступках — хутка-хутка.

«Ого, — уздыхнула Джэк Патрашыцель. — Не дагнаць».

«Тое, што Галіна Вітольдаўна нас пакінула, яшчэ ня значыць, што ключоў не існуе, — сказала Босая і хмыкнула. — Нават не разьвіталася, а яшчэ начальніца… Сьмелая баба, мне спадабалася. Дарэчы, вунь яна дзе».

І Босая паказала ў акно на ўнутраны двор, па якім, з апаскаю азіраючыся, кралася да яшчэ не зачыненай брамы няшчасная дырэктарка.

«А можа, у расход яе? — Джэк Патрашыцель злавіла дырэктарку ў прыцэл, патрымала ў ім, патрэсла, пакаштавала на вока. — У ножку ці ў дупу? Ці ў цемечка?»

«Не, ня трэба, — Босая паклала руку на ствол. — Хай жыве. І хай нясе сьветлую вестку людзям і жанчынам, усім малым і вялікім істотам, у гарады і весі…»

7. Iх больш, чым мы думаем

Як жа так магло стацца, што сярод белага дня ў дэмакратычнай краіне пад жаночым назовам «Рэспубліка Беларусь», у краіне з даведкай пра тое, што яна знаходзіцца ў самым цэнтры Эўропы, у краіне, якой кіравалі мудрыя і магутныя дзяржаўныя мужы, адрэстаўраваны на дзяржаўныя грошы княскі замак зь велікапышнымі высокімі мурамі і неблагой крамаю сувэніраў, замак, які з гордасьцю паказвалі турыстам з усяго сьвету, раптам апынуўся ў руках банды тэрарыстак, кучкі няўрымсьлівых бабаў без цара ў галаве?

Магчыма, рэч у тым, што ў замак пускалі ўсіх без выключэньня. Сто тысяч білет, школьнікам — зьніжка. На аўтобусе: трыста тысяч плюс чаявыя экскурсаводу. Калі б для наведаньня замку былі ўведзеныя строгія правілы і на браме стаяў бы мэталадэтэктар, ці хаця б дэтэктар хлусьні, такога безабразія ніколі б ня здарылася. Магчыма, праблема палягала ў недастатковай пільнасьці экскурсаводкі — яна магла б зьвярнуць увагу на тое, што некаторыя экскурсанткі паводзяцца нетыпова для беларускіх жанчын: маюць занадта цьвёрдыя сьпіны, трымаюцца асобна ад калектыву, гавораць мала, фарбуюцца з выклікам і надзяваюць белыя, занадта белыя сукенкі. Магчыма, жанчынам наогул трэба было б забараніць наведваньне замкаў. Забараніць, баронячы іх ад Гісторыі, ад якой яны вельмі часта цярпелі, а калі не цярпелі і ўмешваліся, дык карысьці ад іх не было ніякай, толькі інтрыгі, падман, атрута і цёмныя закуткі. Без жанчын Гісторыя, вялікая Гісторыя, была б раўнейшай, велічнейшай і прастакутнейшай.

Але так ці інакш, замак, здалёк падобны да галавы індзейца з адкрытым ротам, стаўся лёгкай здабычай бандытак. Рот закрыўся. За апушчанай замкавай брамай уладкавалася на раскладным крэсьле вартавая з Фалічным Сымбалем на каленях. Такія самыя маладзіцы сталі на вежах і мурах, жанчыны ў летніх сукенках і лёгкіх спадніцах, якія варушыў вецер, у джынсах і нават у спэцадзеньні — бо сярод удзельніц банды Босай былі і супрацоўніцы палацава-замкавага комплексу.

І гэта таксама было правінай адміністрацыі і новай дырэктаркі. Даўно варта было зьвярнуць увагу на тое, што за апошні год у Замак уладкавалася адразу некалькі маладых жанчын, выпускніц беларускіх вузаў, якія такім чынам знайшлі сабе працу па разьмеркаваньні. Некалькі гадоў адрэстаўраваны замак стаяў сабе, мёртвы і непахісны, служачы пляцоўкай для розных банкетаў і тэлевізійных баляў, і тут раптам працаваць сюды ўладкаваліся маладыя кабеты, якім бы замуж і ў радзільню, а не ў халодныя замкавыя залі, што пахнуць сьвежым тынкам і застарэлым тубэркулёзам. Гэта былі дзяўчаты з дыплёмамі бібліятэкараў, гісторыкаў, філёлягаў, настаўніц нікому не патрэбнай мовы і не прыдатных ні да чога культуролягаў, якія заўжды жывуць заўтра, і таму сёньня карысьці ад іх ніякай. Іх было ўсяго дзесяць-пятнаццаць — але гэтай колькасьці хапала, каб утрымліваць у замку ўладу.

Зрэшты, зь імі нашай групе блізка пазнаёміцца не давялося — як і зь іншымі экскурсантамі і тым абслуговым пэрсаналам, што заставаўся ў замку на момант захопу. Нас вартавалі дзікія дзеўкі Босай: насьмешлівая і непрыгожая Аленькі Цьвяточак, кітаец (а насамрэч тыбэтка) Царонг, тоўстая Нямона Ліза і хударлявая, як манэкеншчыца, дзяўчына з кабыліным тварам, якую ўсе называлі Джэк Патрашыцель. Занадта даўгія мянушкі — і было нешта вычварэнскае ў тым, што яны з задавальненьнем вымаўлялі гэтыя мянушкі да канца, не скарачаючы іх і не абсякаючы. Было ў гэтым нешта грунтоўнае — быццам тэрарысткі казалі такім чынам, што іхная ўлада ў замку надоўга. Што ж, давялося і нам звыкнуцца называць іх менавіта так.

Папіўшы абяцанай кавы і пад’еўшы канапак з замкавых прыпасаў, мужчынская палова нашай групы адразу ж пачала снаваць пляны вызваленьня. Жаночая частка пазірала на нас з надзеяй, якая вельмі хутка саступіла месца расчараваньню, і гэтае жаночае расчараваньне дратавала нас яшчэ мацней за нечаканы палон. Чалавек у акулярах прапанаваў абвясьціць галадоўку — і тады, патлумачыў ён, ніякае жаночае сэрца ня вытрымае: калі тэрарысткі пабачаць натоўп згаладнелых мужыкоў, яны пераменяць мячы на апалонікі і накормяць нас баршчом, а калі баба гатуе боршч, яна імгненна ўспамінае сваё месца. «На каленях прыпаўзуць», — упэўнена казаў ён, і ў вачах ягоных былі толькі белыя калготкі, з чорнымі плямамі на каленях ад гэтага пакорлівага поўзаньня па падлозе, прывіды белых калготак, якія так пужаюць і так вабяць нас усё нашае жыцьцё.

Ніхто не паставіўся сур’ёзна да апэрацыі «Боршч», нават чалавек са значком. Той вырашыў, што разумней за ўсё будзе абмяняць нас на палітвязьняў.

«Какие ещё политвязни? — грымнуў кулаком па стале адстаўнік. — Хватит пиздеть. Я знаю, что делать».

«Дак скажите нам, батя!» — кінуўся да яго муж ціхмянай жанчыны.

«Подумать надо, — глуха сказаў адстаўнік. — Так быстро дела не делаются. Тут главное, чтобы без жертв. Чтоб не пострадали дети, старики и женщины. Это в нашей работе главное».

Ніякіх дзяцей сярод нас, на шчасьце, не было. Дзеці бегалі ўнізе, па замкавым двары, і з нашай прасторнай залі было чуваць, як яны прыдумляюць сабе гульні: дзяўчаткі гулялі ў клясыкі проста на бруку, і вось ужо адна падвярнула сабе нагу, і на ўвесь двор чуўся пранізьлівы крык.

«Сердце кровью обливается, — сказала Жанчына ў Зялёным. — Пусть бы лучше нас мучали, но детей-то зачем?»

Хлопчыкі ўнізе гойсалі вакол вартавой. Ці дала яна ім дакрануцца да Фалічнага Сымбаля? Да таго, што марыць мець кожны хлопчык — каб забіваць ворагаў, прыдуманых для яго дарослымі.

Бляндынчык, які чапляўся да Босай, адчуваў сябе самым абазнаным ва ўсім, што тычыцца тэрарыстак — як-ніяк, ён быў знаёмы з галоўнай бандыткай лепш за ўсіх, гаварыў зь ёй, дакранаўся і — мы ўсе яму чамусьці паверылі — ведаў жаночую псыхалёгію. Плян бляндынчыка быў наступны: ён паспрабуе спакусіць Аленькага Цьвяточка. «Это нетрудно, — пераконваў ён, пагардліва крывячыся. — Пусть только зайдет». Быццам пачуўшы, Аленькі Цьвяточак увайшла ў пакой і абвясьціла, што мы можам па адным схадзіць у прыбіральню, што была проста за дзьвярыма.

«Всё продумали, — прабурчаў адстаўнік. — План, я смотрю, не здесь разработан. Бабы сами не додумались бы…»

«Я первый, если вы не против», — бляндынчык, ухмыляючыся, нясьпешна выйшаў. А вярнуўшыся, абвясьціў, што ўсе яны лесьбіянкі ванючыя. Асабліва Босая.

«Я б ее научил искусству любви, — сказаў ён, разглядваючы сваё адлюстраваньне ў шкляным кубе, у сярэдзіне якога ляжалі кнігі. — Бля буду, я ее научу!»

І ў вачах ягоных зьявіліся сьлёзы.

Немцу, здавалася, усё гэта прыносіла неверагоднае задавальненьне. «Пиф-паф, — паўтараў ён раз-пораз са сьмехам, наставіўшы на нас палец. — Эти девушки нас всех пиф-паф! Эй, Шпэцль, ты будешь первый. И никто не узнайт, где могилька твоя… Я напишу твоей женщине в Грац. Даю слово».

Закаціўшы вочы і пагойдваючыся, Шпэцль сядзеў у куце на крэсьле. Ад яго ўжо даўно не было чуваць ані слова.

«Это и ест твой плян, гер Шпэцль? — весяліўся Кунцэ. — Сидит бичок, качается. Пока настоящие мужчины думать про спасенье. Австрия никогда не умел воевать!»

І Кунцэ паказаў нам на адсутную, безуважную постаць Шпэцля і зарагатаў.

Надышла і мая чарга наведаць прыбіральню. Я ішоў апошні. Аленькі Цьвяточак засталася на калідоры, паглядзеўшы на мяне безь ніякай цікаўнасьці. Фалічны Сымбаль цьмяна пабліскваў у руках гэтай жанчыны зь цяжкімі сківіцамі і вялікімі вушамі. Я чамусьці кіўнуў ёй і зайшоў. Уцячы з прыбіральні не было ніякай магчымасьці — там не было ні вокнаў, ні іншых дзьвярэй. Проста маленькі пакойчык, туалет для пэрсаналу. Калі за мной зачыніліся дзьверы, я адчуў сябе замураваным у замкавай сьцяне. Я дастаў цыгарэту і закурыў. Дзіўна: нешта мне замінала курыць там, у вялікай залі з масіўным сталом, дзе некалі, напэўна, ляжалі дарагія парцалянавыя люлькі і попельніцы на паўсотні курцоў.

«Аленькі Цьвяточак, — паклікаў я скрозь дзьверы. — Раскажы хоць, чаго вам трэба. Чаго вы патрабуеце? Дзеля чаго гэта ўсё?»

За дзьвярыма маўчалі.

«Вас жа возьмуць, яшчэ сёньня ўначы», — сказаў я з усёй упэўненасьцю, на якую быў здольны.

Маўчаньне.

«Гэта ня мае сэнсу», — сказаў я з дакорам, кінуў недапалак ва ўнітаз і выйшаў. За дзьвярыма нікога не было. Ні Аленькага Цьвяточка, ні Нямоны Лізы, ні Джэка Патрашыцеля, ні Царонг, ні самой Босай. Справа ад мяне былі дзьверы ў пакой, дзе мучыліся ў палоне мае браты. Зьлева цямнелі сходы. Пайсьці туды, зьнікнуць у лябірынце пераходаў і анфілядаў, згубіцца сярод нішаў і пакручастых лесьвіц. Паспрабаваць адшукаць выхад, знайсьці зброю, якая вісіць на сьценах шматлікіх заляў, гатовая пагражаць, сячы, калоць або проста надаваць упэўненасьць у сабе. Тут было ціха і холадна, і не чуваць ніводнага гуку, апрача шолаху ветру, што блукаў дзесьці ў шчылінах між камянёў.

Я пастаяў крыху, узіраючыся ў змрочныя сходы, а потым адчыніў дзьверы ў наш вялікі пакой і шчыльна зачыніў іх за сабою.

«Ну как там обстановка? — ускінуў галаву адстаўнік. — Долго ты как-то».

«Кто на посту? — спытаў муж ціхмянай жанчыны. — Та, страшная? Цветочек, блядзь, Аленький?»

«Яна. І ня толькі, — сказаў я. — Іх больш, чым мы думаем».

8. The Madwoman in the Attic

Ня ведаю: магчыма, у маім твары ёсьць нешта такое, што прымушае людзей і жанчын, а таксама сабакаў, катоў і грамадзян пажылога ўзросту ставіцца да мяне з даверам. Можа, рэч у падбародзьдзі — мяккім, акруглым, зусім не арыйскім. А можа, у голасе — падуладная яму актава не ўключае ў сябе тыя тры ноты, на якія прынята пасылаць іншых, калі яны лезуць не ў свае справы…

Так ці інакш, надвячоркам мяне паклікалі з мужчынскага кута нашай залітай сонцам турмы.

«Эй, ты, не знаю, как звать… — павярнуўся да мяне муж ціхмянай жанчыны. Яны там ужо даўно нягучна перагаворваліся, пазіраючы ў мой бок, гэтыя палонныя Босай ведзьмы, прыніжаныя, злосныя і галодныя. — Иди сюда, харэ там философа из себя строить, дело есть».

Я падышоў. У жаночым куце, які апанавала вязкае, соннае здранцьвеньне, заварушыліся, натапырыўшы вушы.

«Мы. Здесь. Подумали, — важка, як каўбасу парэзаўшы, прамовіў адстаўнік, гледзячы мне проста ў вочы. — Оценили обстановку. И решили».

«Решили послать тебя для переговоров, — таропка сказаў бляндынчык. — Кстати, давай знакомиться. Я Тимур».

Я назваў сваё імя. Высьветлілася, што чалавека ў акулярах завуць Паўлюком, чалавека са значком — Рыгорам. Муж ціхмянай жанчыны насіў гордае мяно Віталік, а адстаўнік быў, прасьці госпадзе, Міхаілам Юр’евічам.

«Вось і пазнаёміліся, — сказаў з усьмешкай Паўлюк. — Трэба было б узяць чарку за знаёмства, але ж хіба калі вырвемся жывыя, сходзім у адно месца ў Менску, там гаспадар мой знаёмы. Беларускамоўным, дарэчы, зьніжка!»

«Не пизди, — перапыніў яго Міхаіл Юр’евіч. Відавочна, ён лічыў, што інакш чым такім чынам размаўляць у такой сытуацыі нельга: мат загартоўвае мужчыну. — Не знал, не гадал, что придется с фашистами и немцами вместе выбираться из передряги. Но хрен с ним, потом разберемся. Пойдешь к главарям, узнаешь, что к чему, — строга сказаў ён, паклаўшы мне на плячо сваю сінюю валасатую руку. — По дороге смотри в оба, запоминай, постарайся найти хоть какую-то зацепку. И главное — тяни время. Узнай, чего они хотят и в чем их слабое место».

«Чего хотят женщины…» — расьцягваючы словы, правуркатаў Цімур.

«Ясна, чаго, — зь нянавісьцю прамармытаў Паўлюк. — Феміністкі херавы. Хочуць нас са сьвету зжыць. Каб з усіх мужыкоў зрабіць підараў, а з баб — лесьбіянак. Не, не за такую Беларусь мы змагаліся. Беларусь абыдзецца без жыдоў, камуністаў і підараў».

«Феминизм — это вывих головного мозга, — сказаў Цімур. — Но можно вправить упомянутое место назад, если, конечно, пациент небезнадежен. А бывают и такие случаи…»

«Тут дело политическое, — абсёк разгаворчыкі Міхаіл Юр’евіч і павярнуўся да мяне, упіўшыся ў вочы сваімі яснымі расейскімі зрэнкамі. — Давай, сынок. Верим в тебя».

Ён перахрысьціў мяне ўсімі сваімі татуіроўкамі і гучна паклікаў варту: «Эй, гестапо, поговорить надо!»

І вось ужо Аленькі Цьвяточак, паціснуўшы плячыма, перадала мяне Джэку Патрашыцелю, тая правяла па калідорах некуды наверх — як высьветлілася, у вежу — і здала на рукі санлівай Царонг. Чамусьці яны зусім не зьдзівіліся, калі я, запінаючыся, сказаў, што дэлегаваны для перамоваў з Босай — верагодна, жанчына ў белай, занадта белай сукенцы чакала, што давядзецца рана ці позна патлумачыць закладнікам, картамі ў якой гульні іх зрабілі.

Урэшце я апынуўся ў невялікім памяшканьні на самым версе правай замкавай вежы. З вузкага акна было выдатна відаць усю мясцовасьць: на самым даляглядзе лес, у які, як жанчына ў траву па малой патрэбе, садзілася мажное, усё ў блёстках і залатых валасах, сонца. Бліжэй да ўзгорку, на якім знаходзіўся замак, хвалямі разьліваліся лугі. Вілася рудым хвастом дарога, падмятаючы пад сябе рэшткі гэтага доўгага і зусім неверагоднага дня — лапамі ў лес, пысаю ў нябёсы ласкава ступала па зямлі ліса беларускага лета.

А зьверху на замак насоўвалася хмара — ня тая, пасьляабедная, бяскрыўдная і бесстароньняя, а ў сто разоў большая і чарнейшая. Быццам яе паклікалі сюды падступныя дробныя аблокі, якіх ужо нідзе не было відаць.

Зь вежы можна было разгледзець і наш аўтобус, і купку людзей каля яго — кіроўца махаў цыгарэтаю і пра нешта ўзбуджана расказваў. Воддаль замерла, не даехаўшы да брамы замку, міліцэйская машына, усе дзьверцы якой былі адчыненыя, нібыта яна зьбіралася перамахнуць цераз муры, але бог ня даў гусі патрэбных для гэтага крылаў.

Босая сядзела на стале — босая. Памахваючы голымі нагамі, варушачы пальцамі, Босая глядзела на мяне і ўсьміхалася, быццам толькі што ўдала пажартавала. Белая сукенка ледзь закрывала яе загарэлыя калені. Аголенымі рукамі яна ўпіралася ў стол і ўсім сваім выглядам паказвала, што, па-першае, зусім ня зьдзіўленая майму зьяўленьню, а па-другое, цалкам задаволеная становішчам. Справа ад яе стаяў белы, колеру сукенкі, адчынены ноўтбук, а зьлева мірна ляжаў Фалічны Сымбаль, і ў адтуліне ягонага дула быў нейкі сэнс, які мне ня надта хацелася спасьцігаць.

Я расказаў ёй, навошта прыйшоў. Па яе твары было відаць, што яна не паверыла ніводнаму майму слову.

Дакладней, не паверыла, што я прыйшоў да яе ня сам па сабе, а як пасланьнік мудрых і магутных, паланёных ёй мужоў. Відавочна, яна думала, я буду прасіць для сябе літасьці, па знаёмству.

Яна была падобная да вар’яткі, якая забралася на чужое гарышча — The Madwoman in the Attic. Ня каб нешта скрасьці — а каб хадзіць між незнаёмых рэчаў і пакідаць на іх свае дотыкі, забіраючы ў рэчаў душу і даючы ім новую.

«Напэўна, мне трэба сказаць штосьці адпаведнае моманту, — прамовіла яна, разглядваючы мяне не без інтарэсу. — Ну, там: а ты зусім не зьмяніўся… Ці: як ты пасталеў, сапраўдны мужчына! Ці: ну давай, расказвай, як яно, дзе працуеш, ці жанаты, сын, дачка? Але праблема ў тым, што…»

Яна лёгка саскочыла са стала.

«Праблема ў тым, што я не люблю адпавядаць. Ні момантам, ні іншым мамантам. Ну так, я цябе пазнала, хоць і не адразу, ты пазнаў мяне. І што? Ну чаму вы ўсе лічыце, што агульныя ўспаміны даюць права чапляцца да людзей? Ну так, некалі нам было пару дзён цікава разам. Даўным-даўно. І што далей?»

У гэтае «вы ўсе» было ўкладзена столькі пагарды, што сумневу быць не магло — перада мной была яна.

«А вось ты і праўда не зьмянілася», — сказаў я.

«Што ты сказаў? — яна зарагатала. — Ой, не магу. Слухай, я заўжды ведала, што мне ад цябе так проста не пазбавіцца. Што ты ніколі не пакінеш мяне ў спакоі. Трэба цябе расстраляць першым — але шкада. Слухай, чаму мне зноў цябе так шкада? У цябе талент выклікаць шкадаваньне».

Напэўна, трэба было сысьці і не трапляцца больш ёй на вочы. Але ўспаміны ўжо жылі, неспакойныя і такія яркія, што я проста апусьціўся на падлогу каля дзьвярэй і бездапаможна ўсьміхнуўся. Яна ўздыхнула, яна не магла выгнаць мяне проста так. Бо немагчыма выкрасьліць з жыцьця цэлы месяц, хай ён нават даўно памёр, немагчыма зрабіць выгляд, што тваё жыцьцё карацейшае на цэлага чалавека — асабліва калі ён жанчына.

Мы пазнаёміліся даўно, гадоў дваццаць таму. Проста некалі, узімку, на ўскраіне гораду, раніцай, на першым сьнезе…

Але расказваць гісторыі трэба ня так.

9. Дываны на сьнезе

…Раніцай на раёне ўсчыналася сапраўдная пальба — рэха стрэлаў вылятала з самых нечаканых сховаў, адгукалася дзесьці ў пахвіне: бах, бах, бах, пахла сьнегам, пахла потам, патыхала хатнім пылам, як порахам.

Бо гэта мы, хлопцы, выносілі на першы сьнег дываны, каб выбіць зь іх старую, закарэлую кроў і напаіць зімой. І маці праводзілі нас да парога, быццам гэта і праўда была вайна — хаця за ёй яны маглі назіраць з вокнаў кухняў, не адыходзячы ад пліты. Дыван на плячы, як нейкая дагістарычная фузея, і зь яго сыплецца шархатлівая перхаць. А ў руцэ ружовая выбівалка, бо іншых у тутэйшай краме ня купіш, на плячах — старая рваная куртка, на галаве вязаная каска з надпісам «Адыдас», а на шчоках — чырвоныя зорачкі сораму за свой недарэчны, ржачны, зусім ня гжэчны выгляд.

Выбі яго як сьлед, сынок.

Ну праўда — як пра ворага. Выбі яго зь яго стану, са стогнам, зь лямантам, з роднага лінолеўму, з роднай зямлі.

Выбі і вяртайся абедаць.

Ліфт, бясконцы, бяздонны. Пастаўлены тарчма, скручаны дыван дужа нагадвае абмяклае чалавечае цела. У скручаным дыване адразу прачынаецца нешта жывое. Таму хочацца як мага хутчэй дабрацца да поля бітвы і пазбавіцца гэтай непатрэбнай чалавечнасьці, а заадно апраўдаць свой маскарад.

І вось ты ўжо клэпаеш па сьнезе, а вакол страляніна і людзі на карачках, яны курчацца на дыванах, як чорныя падбітыя птушкі, твары засяроджаныя, быццам у золаташукальнікаў, а за сьпінай дом, на які ты стараешся не азірацца. Твой дом. І ты тут сярод сваіх — сярод людзей, якія выбіваюць дываны, і гэта адзінае, што яны здольныя зь сябе выбіць. Усё астатняе застаецца. Назаўжды — і ўсе з усімі пажэняцца.

Рытуал выбіваньня не такі просты, як здаецца. Падкідваючы на выбівалцы, як на ракетцы, пругкае нецярплівае рэха, яшчэ чужое, ужо існае, трэба пастаяць крыху над раскладзеным дываном, сям-там прыцярушаным зьверху невялічкай сьнежнай завеяй, што круціцца пад нагамі. А перад гэтым набраць сьнег у пальцы, проста, каб адчуць стыхію. Расьціснуць іх, агледзецца: тут і праўда поле, голае белае поле з рассыпанымі па ім шэрымі прастакутнымі гравюрамі, выбітымі проста на сьнезе. Поле, на якое глядзіць высокі дзевяціпавярховы дом. Ты шукаў на ім яшчэ не занятае, некранутае месца, вока просіць сымэтрыі, душа — аўтаноміі: дыван трэба раскласьці так, каб быць разам з усімі і пры гэтым ні да кога ня быць занадта блізка. Толькі людзі, якія выбіваюць на раёне дываны зімовай раніцай на першым сапраўдным сьнезе, маюць адчуваньне гэтай адлегласьці. Калі раскласьці дыван занадта блізка ад кагосьці — падумаюць, што ты ад іх чагосьці хочаш. Хоць чаго ты можаш ад іх хацець? Іхныя выбівалкі? Іхныя шапачкі? Іхныя дываны?

Навошта табе выбіваць чужыя дываны?

А калі разьмясьціцца занадта далёка ад іхных палеткаў і нівак — падумаюць, што ты ня хочаш ад іх нічога, і пакрыўдзяцца. Гэтых людзей так лёгка пакрыўдзіць — як і любога, хто выконвае сьвяты рытуал ачышчэньня.

Таму ўсё ня проста, зусім ня проста. Але трэба пачынаць — і вось ты садзішся на карачкі і робіш пробны ўдар: няўдалы, пляскаты, ён кладзецца на паверхню дывана занадта няўпэўнена, гук пусты і марны, як слова таго, каму няма чаго сказаць. Здаецца, што ўсе на цябе нават азірнуліся. Але другі ўдар выходзіць што трэба: сакавіты, магутны і смачны, ён выпраўляецца ажно на другі канец раёну. І вось ужо неўзабаве ты пачуваешся саўдзельнікам усеагульнай каўрамахіі — намацаўшы нейкі рытм у бязладным лупцаваньні, твая рука стрымліваецца, перад тым, як апусьціць выбівалку на прыцярушаны сьнегам дыван, бо цяпер ты ўжо не салдат, а бубнач, музыка, і ад цябе залежыць нешта большае, чым проста пыл і пал. Трымай рытм. Рыфмуй удары.

Не, калі ты ніколі не выбіваў дываноў на першым сьнезе — у табе нічога не адгукнецца.

Дома выбітыя дываны ажывалі і пачыналі дыхаць. Ад дываноў ішоў дзіўны водар — як улетку ад балотцаў, што былі раскіданыя сям-там па рэдкім лесе на ўскраіне нашага мікрараёну. Здавалася, у выбітых дыванах увадначасьсе распускаліся вільготныя расьліны, прачыналіся інсэкты, варушылася зялёная раска, ад дываноў ішла нябачная, задушлівая пара. Кватэра пахла балотам, і ты ступаў на выбіты, мокры яшчэ дыван асьцярожна, нібы баяўся праваліцца ў яго па калена. Ідучы мыць рукі, толькі што прынесены дыван абміналі, пачціва ціснучыся да сьценаў, а абедаючы, задаволена прынюхваліся: чысьціня. Нядзеля. Зіма. Дзевяностыя гады назаўжды мінулага стагодзьдзя. Кватэра дзевяціпавярховіка на ўскраіне гораду, які табе яшчэ толькі наканавана было адкрыць. Нясьпешны час, аднолькавыя дні, вечны ліфт, нязьменныя дываны.

Але аднойчы, перш чым ты прыцягнуў чарговы дыван дахаты, з табой здарылася нешта, што ты таксама запомніш на ўсё жыцьцё. Аднойчы, калі ты сядзеў на кукішках на першым сьнезе і быў увесь апанаваны шалёнай каўрамахіяй, да цябе падышла яна. У белым футэрку, чарнаногая, у вязанай шапачцы. Падышла, спынілася за паўкрока і пачала назіраць.

Яна не павіталася — проста стаяла і ня зводзіла зь цябе вачэй. Ты таксама моўчкі працягваў выбіваньне — хіба што спраўнасьці і мужчынскай сілы ў табе паболела, ты ўсяляк паказваў ёй, што ты ня хлопчык, а чалавек, заняты справаю. Бах, бах, бах. Пыл і порах былі тваімі стыхіямі, а ейнымі: сьнег і чырвоныя ад нязлоснага марозу шчокі. Даўгія вейкі ледзь бачна ўздрыгвалі ад кожнага ўдару. Людзі-птушкі махалі крыламі, топчучыся вакол сваіх апекаванцаў, ніхто не зьвяртаў на вас увагі.

«Што ты ўяўляеш сабе, калі б’еш?»

Я зьдзівіўся так, што спыніў свае практыкаваньні і, млява паляпваючы па далоні выбівалкай, падняўся.

«Што?» — спытаў я, проста каб выйграць час.

«Што ты ўяўляеш сабе замест дывана, калі б’еш па ім гэтай штукай?»

Вядома, тады мы размаўлялі па-расейску. Гэта цяпер, у Замку мы, прыйшоўшы кожны сваёй сьцяжынай да адзінай нашай роднай мовы, маглі шчасьліва пазьбягаць радасьцяў білінгвальнасьці, а тады інакш і быць не магло: толькі расейская, расейская мова гораду, нашая расейская мова, мова дзяцінства. Мне было шаснаццаць, ёй было чатырнаццаць, яна зьявілася ў нашай богам забытай школе на ўскраіне сталіцы некалькі дзён перад тым і чамусьці я ня мог спакойна глядзець, як яна кожную раніцу ідзе на заняткі. Можа, таму, што яна, кажуць, пераехала сюды з цэнтру. Яна была жывым сьведчаньнем таго, што там, пад зямлёй, дзе канчалася мэтро, пачынаўся зусім іншы горад. Сапраўдны. Што яна тут забыла — між дываноў і замерзлых балотцаў, між аднолькавых дзевяціпавярховікаў і грубых і шчырых людзей, якія дагэтуль ня ведаюць, зь якой плянэты яны прыляцелі. І калі ў іх спытаць цяпер, тых людзей з майго дзяцінства, што яны зрабілі… «Мы выбівалі дываны», скажуць яны. Як быццам выконвалі загады. Такое вось апраўданьне.

Што ты ўяўляеш сабе замест дывана, калі ты б’еш па ім гэтай штукай?

Нічога сабе пытаньнечка.

«Ты што, ня ведаеш слова „выбівалка“»? — спытаўся я смурна і сплюнуў. Бо менавіта так мусілі паводзіцца сапраўдныя мужчыны.

Яна без усялякае агіды паглядзела на тое месца, дзе мая сьліна прабіла патаптаны сьнег, і расчаравана і нецярпліва прамовіла: «Ну добра, выбівалка. Як нецікава. Дарэчы, ты мог бы прыдумаць для гэтай штукі нейкае лепшае слова. Тваё таемнае слова».

«Напрыклад?» — сказаў я наўмысным басам і зноў сплюнуў.

«Ну, наколькі ў цябе фантазіі хопіць. Ды хаця б „убівалка“. Ужо весялей, — і яна павяла плячыма пад сваім белым футэркам. — Дык каго ты ўяўляеш? Прызнаешся — ці так і будзеш стаяць і глядзець на мяне, як манэкен?»

Так і сказала: як манэкен. Сам не паверыў бы, калі б так яно і не было. І я зьбянтэжыўся, апусьціўся да свайго дывана, але яна не сыходзіла, чакаючы адказу. Ну, ня мог жа я сказаць ёй праўду: што часам уяўляю перад сабой белы, голы жаночы азадак, па якім луплю сваёй «убівалкай» і не магу спыніцца, не магу наталіць вочы пунсовымі ўзорамі на празрыстай скуры. Што ў іншыя моманты згадваю, як часам, застаючыся адзін дома (о, гэтае адзін дома… шчасьце маленькага мізантропа) — браў алоўкі, клаўся голы на гэты дыван і няўмела маляваў жанчын у непрыстойных позах, жанчын у белых калготках, і церся аб ворс, і з пачуцьцём віны выціраў зьдзейсьненае. Давялося нешта выдумаць. А што, я ўжо ня памятаю. Бо гэта было даўно. Задоўга да ўсіх кавярняў, жанчын і замкаў.

О, гэта была вельмі дзіўная і вельмі культурная дзяўчынка. І вельмі хутка мне давялося ў гэтым пераканацца. Таму што мы пачалі сустракацца кожны дзень — і неўзабаве ўжо не маглі абыходзіцца адно без аднаго.

І мне і ў галаву не магло прыйсьці тады называць яе Босай.

10. Карова Жута i яе сябры

«Дык ты і праўда хочаш ведаць, навошта ўсё гэта?» — спытала яна, лашчачы свой Фалічны Сымбаль.

Я кіўнуў.

«Як бы табе патлумачыць… — сказала яна паблажліва. — Лічы гэта мастацкай акцыяй. Маладыя мастачкі вырашылі зладзіць плэнэр у старажытным замку — чаму б не? Дырэктарка ня супраць. Як жа там яе звалі? Галіна Вітольдаўна, здаецца».

І Босая засьмяялася, быццам успомніла нешта вясёлае: коціка, коміка, дзіцёнка… «Ага, мастацкая, — змрочна адгукнуўся я. — Тэатральная пастаноўка. Тут жывыя людзі вакол… Ты ж дарослая жанчына. Табе ж ужо… Гэта ўсё кепска скончыцца, калі ты ня спынішся».

«„Ты“, „ты“! — раззлавалася яна. — Што ты ў мяне пытаешся? Запытайся ў Аленькага Цьвяточка, напрыклад. У нас усе роўныя, і кожная змагаецца за сваё. А ты як усе яны там, унізе… Вырашыў, што я адна тут камандую».

«Але гэта так і ёсьць. Інакш ты б не сядзела тут, у вежы, а вартавала б нас ці бабулек там унізе, — сказаў я, адчуваючы ў ёй нейкую слабасьць, у якой Босая не прызналася б нават пад катаваньнямі. — Ну добра. Чаго ж хоча твой… Аленькі Цьвяточак?»

«У яе ўсё проста… — яна задумалася і пагладзіла чорнае дула. — Проста яны мусяць адпусьціць Жуту. Вось і ўсё. І тады мы запатрабуем у іх нешта яшчэ. У мяне дык шмат прэтэнзій да іхнага сьвету, і мая галоўная прэтэнзія — што ў ім забаронена мець прэтэнзіі. Забаронена быць незадаволенай».

Я ня мог адвесьці ад яе вачэй. У гэты момант яна падалася мне надзвычай прыгожай — менавіта ў гэты момант, калі яна так лёгка і пагардліва, як сапраўдная інсэкта, як усеўладная і фанабэрыстая Белая Муха, уздымалася над здаровым сэнсам і розумам. Хаця насамрэч прыгожай яе назваць было цяжка: маленькая галава, востры нос, тонкія, занадта тонкія вусны. І гэтыя голыя локці, якімі толькі ўпірацца, выкараскваючыся з назольля тралейбусных абдымкаў, якія толькі і можна, што кусаць ад прыкрасьці, і вялікія круглыя каленкі, якія таксама хацелася кусаць, як сьпелыя яблыкі, і нахабны выгляд… Якой яна была б, калі б на ёй не была надзетая занадта белая сукенка? Не сядзела б тут гаспадыняй становішча — белай мухай у пакоі, дзе на ўсіх насланы паралюш.

Яна зразумела мой позірк па-свойму: «Толькі не кажы, што нічога ня чуў пра Жуту… — пасьпешліва і злосна прамовіла Босая. — Усё роўна я не паверу».

Уздыхнуўшы, яна ўзяла са стала Фалічны Сымбаль і паклала сабе на аблупленыя ад загару калені. І тады мне стала зразумела, што дабром гэта ўсё ня скончыцца. Што мы ўсе ўліплі — і як бы мне ні было няўтульна і страшна, давядзецца зрабіць выбар. Выбар паміж законам і замкам. Некалі гэтыя словы значылі амаль тое самае, але цяпер у сьвеце больш не існавала ўзаемавыключных рэчаў — нават для мяне, чыя галава апошнія пятнаццаць гадоў удала пазьбягала якогакольвечы рашучага дзеяньня.

Вядома ж, я чуў пра Жуту. Але мне і ў галаву не магло прыйсьці, што паміж той жахлівай гісторыяй, Аленькім Цьвяточкам і гэтай жанчынай у занадта белай сукенцы ёсьць нейкая сувязь. Як і паміж іншымі гісторыямі, у якія цяжка паверыць, калі глядзіш на сьвет празь белыя калготкі, выдуманыя табой, каб не звар’яцець.

Пра Жуту ў свой час напісалі ўсе, і тутбай, і камсамольская праўда, і «Іхная ніва». Таму, калі вы дагэтуль ня чулі пра Жуту, значыць, вы былі або ў адпачынку, або ляжалі ў магіле. Зрэшты, шмат хто ідзе ў адпачынак, як у магілу кладзецца: пясок, задуха, цемра ў галаве, прастора сьціснутая да памераў гатэльнага нумару або лецішча, адчайныя намаганьні адчуць сябе шчасьлівым.

Напрыканцы мінулага стагодзьдзя жыхарам гораду Менску было канчаткова забаронена мець кароваў. Яшчэ нядаўна іх можна было сустрэць сям і там, у раёнах, што раскінуліся ня так ужо й далёка ад цэнтру: уладальнікі прыватных хатаў, чэсныя насельнікі «часнага сектара», нярэдка трымалі ў сябе на падворку сьвіньні, авечкі, куры, але былі і каровы, былі, іх бачыў кожны, хто ведаў, куды заводзяць шырокія бясконцыя вуліцы, калі ісьці па іх, нідзе ня збочваючы, да самага канца. Каровы пасьвіліся там, дзе неўзабаве адкрыюцца паркі і сквэры, там, дзе вырастуць шашачныя шматпавярховікі і бэтонныя стайні аўтастаянак. Каровы пасьвіліся, раздражняючы гарадзкія ўлады і ня ўпісваючыся ні ў якія пляны. Каровы жавалі менскую сталічнасьць, як траву, і давалі надоі правінцыйнасьці, якая больш не знаходзіла збыту.

З каровамі трэба было нешта рабіць. Каровам патрэбная была мяжа аседласьці.

І кароваў забаранілі. Зь іхным зьнікненьнем Менск пачаў імкліва расьці і разьвівацца — новыя будынкі паўставалі, як каровіны кучы на дарозе, а саміх кароваў нідзе больш не было відаць. Як і авечак, козаў, курэй і сьвіньняў.

Засталіся толькі людзі. Людзі і жанчыны.

Таму не зусім зразумела, як карова Жута магла ў нашыя дні трапіць у горад. Як яе ніхто не затрымаў да таго, як яна нарабіла тут дзялоў, ды такіх, што пра яе напісалі ўсе рэспубліканскія выданьні — ды вось толькі зусім ня ў тых рубрыках, у якіх звычайна пішуць пра кароваў і іншых братьев наших меньших.

Карова Жута зьявілася ў горадзе на досьвітку, яна стаяла на ўскрайку забудаванага прыватнымі дамамі кварталу і жавала пажоўклую гарадзкую траву. І з аднаго боку ў яе была крама запчастак, а з другога пахлі нечым гарэлым гаражы. Звычайныя менскія гаражы, дзе адбываецца іншая, таемная, гаражная гісторыя гэтага гарапашнага горада.

Менавіта ў адзін з такіх гаражоў і прывёў заблукалую карову пажылы чалавек у форменнай аранжавай куртцы. У гаражы стаяў ягоны стары «Масквіч», на якім чалавек, які цяпер зрабіўся гаспадаром каровы, час ад часу езьдзіў у лес у грыбы. А каля «Масквіча» стаяла белая карова Жута, адганяла хвастом мух і жавала тое, што прыносіў ёй чалавек у аранжавай куртцы. Хвост раскідваў па сьценах гаража каровіны какаліі. Карова пахла каровай. І гараж таксама.

Вядома, суседзі хутка дазналіся, што побач зь іхнымі іншамаркамі жыве карова, але чалавека ў форменнай аранжавай куртцы ўладам ніхто не заклаў. Напэўна, ён абяцаў суседзям па гаражах дзяліцца зь імі малаком, а, можа, у пэрспэктыве і мясам.

Чалавек у аранжавай куртцы жыў адзін. Жонка ягоная даўно памерла, сваякоў амаль не было, а тых, што засталіся, чалавек у аранжавай куртцы не любіў, бо надта яны былі сьмярдзючыя і ўбогія, да таго ж усе алькаголікі і дармаеды. Каго любіў чалавек у аранжавай куртцы, дык гэта свайго пляменьніка, які часам прыходзіў да яго паесьці гарачага ды малака папіць. Пляменьніка было шкада, бо замест мазгоў у яго быў сьвіны халадзец, а такому чалавеку цяжка жыць у вялікім горадзе. Дзядзька любіў пляменьніка, а пляменьнік любіў карову Жуту — і нельга сказаць, каб гэтая любоў была пачуцьцём сьветлым і магла ў пэрспэктыве прывесьці да чагосьці добрага.

«У Індыі, дарэчы, карова — сьвятая жывёла», — казаў з аўтарытэтным выглядам адзін з суседзяў, былы настаўнік. І ўсе сьмяяліся. Вакол была ня Індыя. Зусім ня Індыя. Вакол быў горад Менск, хімічная формула якога складаецца з водару сьвежага хлеба, паху нагрэтых сонцам гаражоў, гарачага подыху трактаразаводзкай ліцейкі, жмені прэлага лісьця, кроплі бэзу, дзьвюх кропляў асфальту і трох кропляў зімовага дажджу.

Даіць карову Жуту ў гараж прыходзіла суседка, якая мела добры навык такой працы.

Гэта суседка сказала неяк чалавеку ў форменнай аранжавай куртцы, што «карова ў цябе, кажацца, іграе». Але ён не зьвярнуў увагі на папярэджаньне.

А іншая суседка таксама ня раз прасіла чалавека ў форменнай аранжавай куртцы, каб не даваў ключы ад гаража нікому, бо карова ўсё ж, жывая істота, нельга зь ёй так. Бо ўсе бачылі, як абыходзяцца жыхары гаражоў з каровай Жутай. Усе бачылі і маўчалі.

Сапраўды, да каровы, у добра абжыты ёй, загаджаны, утульны і сьмярдзючы гараж прыходзіла шмат людзей з суседніх гаражоў і дамоў.

Прыходзілі дзеці, прыходзілі дарослыя. І кожны са сваёй мэтай.

Аднойчы раніцай увагу аднаго з аўтааматараў прыцягнулі зламаныя дзьверы таго самага гаража, што належаў чалавеку ў аранжавай куртцы. З-за дзьвярэй чуліся хрыпы і стогны. Аўтааматар з апаскаю зазірнуў усярэдзіну.

Стары «Масквіч» з праломленым лысым чэрапам стаяў там, дзе заўсёды. На раскіданым сене ляжаў труп чалавека ў аранжавай куртцы. Куртка і цяпер была на ім, набрынялая густой чорнай крывёй. Там, дзе звычайна стаяла карова, валялася ніцма цела Жуцінай даяркі, у якой замест твару было суцэльнае сіне-чырвонае месіва (яна была адзіная, хто ацалеў; на яе Жута напала першая). У куце, на шэрых пакрышках, распласталася нежывая постаць гаспадарова пляменьніка — штаны ягоныя былі спушчаныя да каленяў, а сьвіны халадзец вываліўся з галавы. У вачах пляменьніка застыла любоў — такая, якая бывае ў людзей, калі ў іх ёсьць ва ўласнасьці дзірка, у якую можна засунуць усё, ад сваіх трывогаў да сваіх трыхаманадаў.

Па вельмі доўгай вуліцы, якая невядома куды прывяла б, калі па ёй прайсьці да самага канца, ішла карова Жута. Хто яе так назваў? Цяжка сказаць. Толькі менавіта гэтае слова, выпаленае паяльнай лямпай, можна было прачытаць у яе на белым баку. А другі бок у яе быў зялёны, бо іншай фарбы не знайшлося, а ног было ўсяго тры. А вакол каровы віліся чорныя авадні, як злавесныя німбы, і карова Жута не магла адагнаць іх, бо хваста ў каровы Жуты таксама не было, толькі шэры абрубак, які сутаргава рухаўся сюды-туды. Карова Жута моўчкі ішла па доўгай вуліцы, абапал якой стаялі, адварочваючыся ад яе, прыватныя дамы і нічые дрэвы. У каровы Жуты зьвісала ззаду белая сьлізь. У каровы Жуты было парванае вымя. Карова Жута пакідала за сабой карычневыя кучы і мёртвых хлопчыкаў. Аднаго, другога, трэцяга. Яны проста не пасьпявалі схавацца, гэтыя дзеці, якія бачылі кароваў толькі па тэлевізары і цяпер траплялі ў пяшчотнае Жуціна вока, выклікаючы ў ёй успаміны. Карова Жута была гарадзкая. У каровы Жуты была дрэнная памяць на катаў. Карова Жута перастала быць проста каровай. Яна была індыйскай багіняй Калі — руйнавальніцай часу, Цемрай і Творцай.

Мабыць, карову Жуту спакойна застрэліў бы якісьці адважны міліцыянт, і гэта было б найлепшым выйсьцем для гэтай дзіўнай істоты. Трохногая карова-забойца зь зялёным бокам і падазроным імем, пазбаўленая цнатлівасьці да шлюбу, ды яшчэ без хваста — такая жывёла магла толькі зганіць маральнае аблічча свайго ахвярнага роду, які спрадвеку клапаціўся пра хатні ачаг людзей і жанчын і захаваньне народных традыцый. Міліцыянт, які выйшаў з машыны і сьмела крочыў насустрач пачвары, ужо ўзьняў пісталет, каб усадзіць гáдзіне кулю проста ў брыдкі пафарбаваны лабэшнік. Так бы і здарылася, калі б не ўмяшаньне аднаго сьвятара, які абвясьціў, што ў карову Жуту ўсяліліся бесы, і таму калі забіць яе, яны проста пераселяцца ў людзей, а дакладней, у жанчын. Бо ў каго яшчэ могуць перасяліцца бесы з ашалелай каровы? Сьвятар вызваўся іх выгнаць, прычым абсалютна бясплатна. Чалавек ён быў паважаны, набліжаны да патрыярха, да таго ж вучоны, загадчык катэдры экзарцызму на філфаку БДУ. І толькі тады, вызваленую ад нячыстай сілы, карову Жуту можна было са спакойным сэрцам спаліць і разьвеяць яе попел над Менскам у імя справядлівай помсты, што насьцігае ўсіх, незалежна ад поглядаў і сацыяльнага статусу — згодна з галоўным законам дэмакратыі.

«Як думаеш, Жуту адпусьцяць? — спытала Босая, гледзячы мне ў вочы. — Толькі кажы праўду».

«Вядома, не, — сказаў я. — Гэта проста хворая карова. Ды і куды яе адпускаць? Спаляць, і канец».

Яна кіўнула, адвярнуўшыся да акна.

«Але чаму менавіта карова? — я адчуў, што яна ня супраць размаўляць далей. — Чаму ня людзі? Хіба ў нас мала несправядліва пакрыўджаных людзей?»

«Аленькі Цьвяточак кажа: бо за людзей ёсьць каму заступіцца, — спыніла мяне Босая. — А за карову? Асабіста ты заступіўся б за карову?»

«Наўрад ці. Сьвет такі, — сказаў я нейкім старэчым, скрыпучым голасам і сам спужаўся яго мярцьвячнасьці. — Спачатку трэба падумаць пра людзей».

«Вось-вось. Сьвет. Але калі б сьвет раптам быў вымушаны цябе паслухаць? Калі б сьвет больш ня мог ухіляцца? Што б ты сказаў яму?»

«Ня ведаю, — прызнаўся я, разглядваючы яе калені. — Але людзі для мяне важнейшыя за кароваў».

«Табе таксама казалі ў школе… — прымружыўшыся, Босая ўважліва зірнула на мяне, і было такое адчуваньне, быццам муха дакранулася да маіх шчокаў сваімі гнюснымі крылцамі. — Што карова ў Індыі — сьвятарная жывёла? Чамусьці яны любяць пра гэта расказваць. Асабліва настаўнікі гісторыі. Такія прыгожыя сівыя мужчыны з чырвонымі паглядамі».

«Ня памятаю», — сумеўся я.

Мы памаўчалі: яна ўсё так жа сядзела на стале, а я стаяў перад ёй, і было ясна, хто тут галоўны. Я зразумеў, што больш ёй не цікавы, і пасьпешліва прамовіў, намагаючыся не згубіць гэты яе дзіўны, беспрычынны давер: «Добра, гэты твой Аленькі Цьвяточак хоча, каб кароўку ніхто ня мучыў… Каб кароўцы далі падохнуць спакойна. Ясна. А ўсё ж: чаго хочаш ты? Таксама ўратаваць кагосьці? Коціка?»

«Не, мяне акурат цікавяць людзі… — сур’ёзна прамовіла яна і стомлена ўзяла са стала свой Фалічны Сымбаль, накіраваўшы яго ў мой бок. — Памерлыя людзі… Пра якіх ніхто ня памятае. Але гэта, ведаеш, не твая справа. Добра, ідзі. Ніхто вас не пакрыўдзіць. Ежы ўдосталь, кампанія ў цябе там неблагая, усе жывыя, дастойныя грамадзяне, чэсныя, законапаслухмяныя і гетэрасэксуальныя. Хітрыя… Хітрыя беларусікі. Бачыш, цябе паслалі, умомант дапялі, з кім я буду гаварыць, а з кім не. Хаця, лягічна разважаючы, маглі б бабу якую паслаць. Але пасылаць бабу — гэта прызнаць паразу… Так што ідзі, давай. Ідзі, каму сказала».

І я выйшаў, забраўшы з сабой гэты строгі голас, схаваўшы яго недзе ў патыліцы, там, дзе яго дакладна ніхто ня будзе шукаць. Аленькі Цьвяточак, думаючы пра сваю д’ябальскую карову, вяла мяне пераходамі Замку, і канец яе Фалічнага Сымбаля тыцкаўся мне ў сьпіну. І калі яна зачыняла за мной дзьверы нашай ярка асьветленай турмы, на Замак нарэшце абрынулася навальніца. Струмені шмаравалі каменныя муры, вадзяныя фіранкі ўпалі на вокны, і маланка біла проста ў вежу, якую было добра відаць з нашага акна — яна асьвятляла яе ва ўсёй яе галізьне, яна малявала ў паветры свае блакітна-агністыя літары, нібы гаворачы з Босай наўпрост, без пасярэднікаў. І на момант мне падалося, што за сьцяною вады, якая вырасла проста перад нашым акном, за празрыстымі нябеснымі камянямі, якія падалі ў замкавы двор і разьбіваліся там зь неверагодным грукатам, я разгледзеў жаночую постаць, што плыла проста ў паветры.

11. Законы кiтайскай iмпэратрыцы

Надышла ноч — наша першая ноч у Замку. Зь яе надыходам мае браты па няшчасьці неяк суцішыліся, паспакайнелі, твары выцягнуліся, а ў вачах зьявілася нейкая тупаватая пакора. І нават я, як толькі ў нашай турме сьцямнела, упершыню адчуў да іх нейкае падабенства прыязнасьці. Я быў зь імі, і яны былі са мной, і іншых, бліжэйшых мне людзей на той момант не існавала. Не лічыць жа такой Босую… Чамусьці мне было прыемна зь ёй размаўляць, але яна была жанчына. Кабета. Баба. Скво. Істота зь іншага сьвету. Іншаплянэтніца. Неспасьціжная і чужая, як я ні імкнуўся пранікнуць у яе маленькую і злую галаву. Чаго яна ўсё ж дабіваецца? А гэтыя мужыкі вакол мяне былі мной самім. Мне хацелася іхнага прызнаньня, і яны глядзелі на мяне як на свайго. Я ведаў правілы, па якіх яны гуляюць. А правілы Босай — не. Не ўспрымаць жа сур’ёзна гісторыю пра карову. Я нават ня стаў нікому пра гэта расказваць — каб не выклікаць панікі, бо гэта было ганебна: быць узятым у закладнікі празь нейкую там карову Жуту. Не… Вакол мяне сядзелі сур’ёзныя мужчыны, і я сам лічыў сябе такім. А тое, што сказала мне Босая, было зусім несур’ёзна. Сур’ёзнымі былі толькі Фалічныя Сымбалі ў руках гэтых дурніцаў, дзевак, якія вырашылі, што маюць права нешта зьмяняць у нязьменным сьвеце.

Карова… Босая… Як гэта ўсё не пасавала лірычнаму настрою, які апанаваў нас з надыходам цемры. Хаця, магчыма, рэч была ў тым, што ўвечары нас пакармілі: прынесьлі вялікія астылыя супніцы і халоднае мяса з тушанай гароднінай. Вядома ж, ежа была з замкавай рэстарацыі — як яна называлася, тая карчма для нетутэйшых турыстаў: «Панская куцьця»? «Пан або прапаў»? Неяк так.

Мы запалілі сьвятло і шчыльна паселі вакол стала — грузныя, цяжкія, млявыя мужчыны. На чале сеў Міхаіл Юр’евіч, сеў і пачаў гадаць свае думы, і галоўная дума хіліла ягоную сівую галаву ўніз: чаму ён ня сокал, чаму не лятае? Вось лятаў бы, і зраўняў бы гэты піздаябучы замак з зямлёй. А разам зь ім усіх гэтых піздаябучых тэрарыстак. Ну, і нас разам зь імі. Такіх розных. Такіх аднолькавых. Беларусікаў, якія ўвесь час блытаюцца пад нагамі ў паважных фірмаў і салідных дзяржаваў.

Якія нават ненавідзець па-сапраўднаму ня ўмеюць.

Я ж кажу, у мяне быў

вельмі

лірычны

настрой.

«А я вось ніколі яшчэ не начаваў у замку, — летуценна прамовіў Паўлюк. — І ў гасьцініцах — ніколі… Толькі як усе, дома і ў гасьцях. Ну, і на сене, у вёсцы… От зараз бы на сена. Усё ж не хацеў бы я быць панам арыстакратам. Я б на іхным панскім месцы прамяняў бы ўсе іхныя замкі на добрае сена… Такое, каб зоркі праз страху відаць і каб мяккае і такое, ведаеце, трохі ў задніцу калола…»

«Ну, если б бабу на сено рядом, и я б от сена не отказался… — адгукнуўся Цімур. — Я бы с ней до утра на сене кувыркался, а потом…»

«Што патом?»

«Потом бы новую нашел и на новый сеновал, — засьмяяўся нязлосна Цімур. — Сена в стране до черта, баб тоже, а мы тут сидим. Как пидоры какие-то».

«Когда идешь к женщина, не забудь пилотка», — глыбакадумна сказаў Кунцэ і сам засьмяяўся.

«Я вось таксама не разумею, — пакрыўджана працадзіў скрозь прыгожыя вусны Рыгор. — Я са сваёй разьвёўся, тры гады таму. Ну чаму вось такая сука трапілася? Ну спачатку ж нармальная, здаецца, жанчына, была. Думаў, навучу яе розуму, выхаваю, пад сябе затачу. Золата будзе, а не жанчына. Пустышка аказалася. Не схацела вучыцца. Пачала з дому ўцякаць. Не, ня людзкія яны стварэньні, што вы мне ні кажыце».

І ён абвёў нас вачыма, быццам мы толькі што апантана даказвалі яму людзкасьць жаночай прыроды.

«Цікава, доўга мы тут яшчэ прасядзім?» — працягнуў Паўлюк. Нехта мусіў вымавіць гэтую пустую, як бляшанка, фразу, я чакаў яе з таго самага моманту, як мы апынуліся тут, і вось яна прагучала ва ўсёй сваёй бязглуздасьці. Міхаіл Юр’евіч, які ўвесь гэты час моўчкі думаў сваю думу, раптам зароў, ускочыў і пачаў малаціць кулаком па стале. Татуіроўкі весела хадзілі сюдытуды: угару, уніз, угару, уніз… Дубовы стол патрэскваў, але досыць упэўнена: ён бачыў і не такое. Удары кулака рабіліся ўсё больш моцныя, рыканьне Міхаіла Юр’евіча — усё больш шалёным, мы сядзелі, гледзячы перад сабой, і пачуваліся ніякавата, як вучні, настаўнік якіх намачыў штаны. З жаночага кута пачуўся ціхі плач, а Люба нават накрылася з галавой краем дывана.

«Сукі! Сукі! Сукі!» — аднастайна выгукваў Міхаіл Юр’евіч проста ў нашую ўтульную лірычную абстановачку, вочы ягоныя сьцяліся да зусім вузкіх шчылінак, і цяпер ён больш не нагадваў чалавека, і я нават паглядзеў на яго з палёгкай, бо ў чалавечым абліччы Міхаіл Юр’евіч выклікаў значна больш страху. «Сукі! Сукі! Сукі!» — паўтараў ён, апускаючы кулак на стол, і з носу ў яго пайшла кроў. Аўстрыец ня вытрымаў і закрыў твар рукамі, ён заскуголіў, тоненька, працяжна, як шчанючок. У пакой зазірнула Нямона Ліза, ацаніла сытуацыю і асьцярожна зачыніла дзьверы, усім сваім выглядам паказаўшы, што ня хоча замінаць занятаму мужчыну.

Мы пачакалі, пакуль Міхаіл Юр’евіч выдыхнецца, і далікатна пераглянуліся. Адстаўнік паклаў галаву на стол і, здавалася, заснуў. Мы закурылі, і кожны падумаў пра сваё. Пра тое, як гэта — быць пад уладай нейкіх дзевак. Дзевак без цара ў галаве.

«А я вот где-то читал… — сказаў Віталік і абвёў нас страшным поглядам. — Что одна китайская императрица…»

Усе павярнуліся ў ягоны бок. Віталік пачырванеў, але працягваў: «Значится, одна китайская императрица, когда начала править, она ввела этот самый, матриархат. И прикиньте, да: каждый, кто к ней приходил, должен был поцеловать ее в губы. В смысле, в половые. Она ноги раздвигала, и все целовали, по очереди. Придворные там, и послы, и гости… Ну, и вся знать. И слуги тоже».

Мы замаўчалі, уражаныя. І зноў: кожны па-свойму.

«Матриархат, он такой, — пагадзіўся нарэшце Цімур. Здаецца, на яго аповед падзейнічаў больш за ўсё. — Они там все без трусов ходили».

«Что вы за ерунду городите! — сказала з кута Жанчына ў Зялёным. — Вот заняться вам нечем, как я посмотрю. Насмотрятся порнографии всякой… Лучше подумали бы, как выбраться. Мужчи-и-и-ны…»

Усе прысаромлена замаўчалі, але ненадоўга.

«А я вось чытаў, што некаторыя мужыкі бабам клітар смокчуць, — шэптам, быццам апраўдваючыся прамовіў Паўлюк. — І ім падабаецца. Вось вычварэнцы. Я б лепш павесіўся».

«Лучше пиво выпит литер, чем сосат солёний клитер», — сказаў Кунцэ, дэманструючы веды ў савецкім фальклёры, і зарагатаў, пераможна пазіраючы на жаночы кут. Цімур пагардліва падціснуў вусны: «А вот маркиз де Сад…»

Ён хацеў яшчэ нешта сказаць, але перадумаў.

«А гэта ад вас усё прыйшло, дарэчы, — асуджальна паглядзеў на немца Рыгор. — Маркіз-кіс-кіс… Клітары смактаць, губы цалаваць, палавыя. У дупу трахацца. Геі, лізьбіянкі. У беларусаў такой традыцыі ніколі не было».

«Мы здаровая нацыя», — пагадзіўся Паўлюк.

«Люблю патриоты. Клар, это из Москва все пришло, — прыміральна прагудзеў Кунцэ і пагладзіў рукой голае калена. — Это всё они, русские: водка, селедка, мат-перемат… Это всё чужой нехороший влияний».

«Вы, спадару, сапраўдны сябра Беларусі, — ухвальна сказаў Паўлюк. — Некаторым беларусам бы ў вас павучыцца. Я заўжды казаў: мы, беларусы, славянскія немцы. Мы — арыйская раса. У нас з вамі шмат агульнага. Напрыклад, у мове… Дах, цукар…»

«Клитер», — кіўнуў Кунцэ.

«І гэта таксама», — уздыхнуў Паўлюк, не заўважыўшы насьмешлівых вачэй немца. Усе аблізнуліся — так гучна, што адстаўнік падняў на нас свае шкляныя вочы і зноў апусьціў галаву на стальніцу.

І зноў у нашым вялікім, асьветленым жырандоляю пакоі запанавала маўчаньне. Я глядзеў на сваіх братоў па няшчасьці і выразна разумеў, што ў гэты момант усе яны ўяўляюць сабе навіслыя над імі царственныя вульвы. Уяўляюць, як цягнуцца да іх вуснамі ў паслужлівым пацалунку, трохі больш прагным, чым патрабуе этыкет звар’яцелай кітайскай імпэратрыцы. Уяўляюць, што заўтра ў пакой зойдзе Джэк Патрашыцель і гучным голасам абвесьціць загад Босай, што ад гэтага дня кожную раніцу кожную тэрарыстку належыць вітаць толькі такім чынам. Уяўляюць — і аблізваюцца. Сьліна цячэ па падбародзьдзях, сьцякае на калені, на падлогу, на дыван у аленькіх цьвяточках, на белыя калготкі.

Белыя калготкі.

У адрозьненьне ад іх усіх, я ўяўляў сабе ў гэты момант толькі белыя калготкі.

Белыя калготкі зь цёмнымі плямамі на каленях. Не, белыя калготкі я аддаваць ім не зьбіраўся.

І зноў я быў адзін. Зноў гэтыя мужчыны за дубовым сталом і жанчыны ў цёмным куце былі мне чужыя.

Занадта белая сукенка. Занадта белыя калготкі. Над замкам, як сьцяг непакоры.

«Цікава, у іх там ужо ёсьць плян?» — сказаў, лыпаючы вачыма, Рыгор, першы ачуняўшы ад сьлізкага ачмурэньня, і ўсе заварушыліся, загаманілі: «Ясна ёсьць! Заўтра будзе штурм. Заўтра гэтых макрашчолак распластаюць на траве, месца жывога не застанецца!»

«Вот как знал, не хотел сюда ехать, — сплюнуў на падлогу Віталік. — Жена, дура, уговорила. Культуры захотелось. Теперь сидит во, сопли льет. Знал же, блядь, нельзя дуру слушать…»

«Виталик!» — пачуўся з кута пакрыўджаны голас.

«Цыц, муха!» — крыкнуў Віталік ледзь не са сьлязьмі ў вачах. Муха зрабіла цыц, і доўга яшчэ з кута чулася нуднае, гаркавае сапеньне.

«А я вось кожны год ежджу, — з гордасьцю сказаў Рыгор. — Я тут духам Радзімы зараджаюся. Не паверыце, хлопцы, але праўда — зараджаюся, як акумулятар. Сюды раз зьезьдзіш — на год хапае. Я тут маральна ачышчаюся і энэргію ўсмоктваю. Як падумаеш, што па гэтых вось паркетах, па гэтых вось лесьвіцах, па гэтых вось старажытных балконах і мурах усе нашыя славутыя князі і гетманы хадзілі, што вось тут яны славу здабывалі — ну проста іншым чалавекам робішся. Як у санаторый зьезьдзіў… Але ж сёлета канфуз выйшаў. Спаскудзілі месца. Цяпер яшчэ пяцьсот гадоў адмываць трэба, адмольваць. Гэта ж трэба: каб баба супраць мужыка пайшла? У Сярэднявеччы за такое… Эх…»

«Куда мир катится, — нечакана азвалася гаспажа Ацтэцкая. — Ваша правда, молодой человек. Я свою работу люблю. Я на ней отдыхаю. Думала, хоть здесь, в тишине, среди культурных людей можно от нашей свистопляски отойти как-то… Куда там…»

«А я журналіст, часта па краіне вандрую, — сказаў Паўлюк. — Думаў напісаць пра ўсю гэтую іхную гнілую рэстаўрацыю… А тут не матэрыял, тут раман цяпер пісаць можна, калі жывы выйдзеш. А ты, Цімур?»

«Ну, я… — Цімур паціснуў плячыма. — Так, погулять. Интересно стало. Если подумать, экскурсии дешевые. Познакомиться можно с интересными людьми… Мне вот у немца хотелось спросить: а вы как сюда попали? Вы с этим австрияком кореша?»

«Нет, он жена покупать приехаль, — усьміхнуўся Кунцэ. — Древний замок — древний жена. Дурак, что с него берешь. А я сам… Я Беларусь люблю. Везде был, здесь ещё не был. Интересно познакомиться».

Усе горда выпрасталіся, азіраючыся на адстаўніка.

«А вот дядька наш, Михаил Юрьевич, видно, слишком серьезный мужик, — сказаў Віталік. — Как-то даже неудобно спрашивать, чего он тут забыл».

Пасядзелі, памаўчалі. Я зноў закурыў, хаця і разумеў, што курава трэба берагчы. Пстрыкнуў запальнічкай… І вось тады яны ўспомнілі пра маё існаваньне. Зірнулі, быццам бачаць упершыню. Пачалі разглядваць скрозь воблак дыму, якога не хапала, так катастрафічна не хапала, каб схавацца ў ім і перажыць гэтую ноч непрыкметным і няісным. Бясполым, бясслоўным, бясслаўным.

«Ну, а ты?» — раптам падазрона пацягнуўся да мяне Віталік.

«А ты чаго тут?» — паклаў руку на дубовы стол Паўлюк.

«Что ты тут вообще делаешь?» — скрывіў вусны Цімур і падміргнуў: як мужчына му.

«Вы чего приехали в Замок, молодой человек?» — грудным голасам запыталася ў мяне Жанчына ў Зялёным.

«Краіна Замкаў вялікая, чаму менавіта сюды?» — спытаў Рыгор.

«Что тебе здесь надо, среди нас, серьезных людей, сынок?» — нахмурыўся, зьнянацку ўзьняўшы галаву, ажылы, азызлы, злы Міхаіл Юр’евіч.

«Я?» — задрыжэў мой голас.

«Ты, ты!» — адказаў мне хор.

Хор людзей і жанчын, які чакаў тэрміновага адказу.

12. Ой гарэла Ганна

Уся рэч у тым, што гэта быў мой Замак. Мой, уласны.

Ён належаў мне — і ніхто з тых, хто цяпер знаходзіўся за замкавымі мурамі, пра гэта не здагадваўся.

А выйшла ўсё нечакана.

Я жыў тады ў Зялёным Лузе. О, гэты раён, якім жа марсіянскім ён быў у тыя часы! Быў кастрычнік. Трамваі, пранізьлівыя, як душэўныя траўмы, п’яныя мужчыны з сабакамі да калена, лічылкі лісьця. Макрэлі арэлі, каналі каналы, паўсюль ішоў нейкі рамонт, і з усіх кутоў рвалася цішыня. А дрэвы ў двары ніяк не хацелі жаўцець. Зялёны Луг прынцыпова заставаўся зялёным. Нейкае кансэрваванае лета. Што тут сапраўды жаўцела, дык гэта разьвешаная ў двары бялізна. Так, яе пакідалі тут без усялякае боязі. Сямейная пара з суседняга дому завіхалася раніцай ля вяровак, ён пакорліва трымаў тазік, яна спрытна і хутка чапляла: ягоныя сямейныя трусы, прасьціны, майкі, штаны… Гэта нагадвала выставу «Паўсядзённае жыцьцё Менску 60-х гадоў 20 ст». Зьдзіўляючыся іхнай прастадушнасьці і нейкай адчайнай шчырасьці, я шчыльна завешваў вокны. Мне было няёмка. Я б так ня змог. То бок змог бы, вядома ж — але ў гэтым быў бы нейкі мастацкі падтэкст. А яны без падтэксту, ім проста было ўсё роўна, хто што скажа. Бялізна лепш сушыцца на ветры — вось і ўвесь сэнс. Яны і ўзімку будуць яе там вешаць, думаў я, — каб сьвежасьцю пахла, і ніякіх кандыцыянэраў ня трэба. А дрэвы пажаўцеюць імгненна, адной непрыкметнай раніцай. І на іхным фоне яшчэ ярчэйшым зробіцца нечалавечы зялёны колер сынтэтычных спартовых штаноў.

Паўсюль была нейкая такая закінутасьць, такая салодкая маркота… Усе гэтыя высокія і аблупленыя дамы, першыя паверхі якіх, нежылыя, былі занятыя невядома чым: вечна замкнутыя дзьверы, краты на вокнах, а калі паглядзець туды скрозь шкло — бясконцыя калідоры ў змроку… Нейкія майстэрні па рамонце ўсяго на сьвеце, пустыя крамкі, загадкавыя дзьверы бяз шыльдаў….

І вось у тую восень, за паўгода да Замку, я зайшоў у адно такое невялікае атэлье побач з домам, каб аддаць у рамонт свае туфлі. Дазволіць сабе купіць новыя я ня мог, інакш давялося б забыцца пра памерлыя мовы, няісныя гарады і старыя мапы… Чалавек, у якога ў галаве ўсе матузкі разьвязаныя, павінен быць ашчадным.

У атэлье было цёмна і пуста, толькі квадратнае акенца ў самым канцы калідору сьвяцілася, як экран чорнабелага тэлевізара. Майстар-шавец, крыху старэйшы за мяне, коратка стрыжаны, зь нечакана разумнымі вачыма, зірнуў на абутак, пастукаў для парадку па абцасе сваім інструмэнтам і прыняў заказ. «Фамилию вашу скажите, — буркнуў ён, апусьціўшы галаву і рыхтуючыся выпісаць квітанцыю. — Завтра после трех».

Я, запінаючыся, назваў сваё прозьвішча, думаючы пра тое, што хацеў бы працаваць у такім атэлье. Народу завітвае мала, вунь, чатыры пары ботаў валяюцца на пустых паліцах, а часу вольнага дастаткова. І гэтае акенца… З таго боку сьвет выглядае зусім інакш. Надзеўшы халат і расклаўшы інструмэнт, ты чытаеш сабе або пішаш і раз-пораз узіраешся ў цёмны калідор — чые гэта крокі чуюцца там? Хто зьявіцца зь дзённай цемры сёньня: жанчына? Хутчэй за ўсё, жанчына. Мужчыны рэдка самі адносяць свае рэчы ў атэлье. Толькі самотныя, як я. Тыя, якіх ніхто так і не навучыў завязваць матузкі ў галаве. Улетку тут прыемна халаднавата, бела-зялёныя сьцены надзейна захоўваюць цень, вокнаў у майстэрні няма, а ўзімку просты шэры электрачайнік і адкрыты пакет падсохлых пернікаў ствараюць, напэўна, такое адчуваньне ўтульнасьці, якое ня здольны даць аніякі дом.

Пачуўшы маё прозьвішча, майстар падняў галаву і зірнуў на мяне неяк дзіўна.

«Шляхецкае празваньне ў пана, — сказаў ён, старанна выводзячы яго асадкай. — А вось ці ведае пан пра тое, скуль ён? Бо з такім прозьвішчам…»

Я шчыра прызнаўся, што ніколі пра гэта не задумваўся. Ён пачакаў, паглядзеў на мяне быццам здалёк, ацэньваючы… «Сорамна ня ведаць сваіх продкаў, — строга сказаў ён. — Асабліва Такіх Продкаў». Ён распытаў, хто мае бацькі, адкуль я родам, і быў вельмі задаволены, што ў жылах маіх няма ані кроплі чужой крыві. Мае эрытрацыты прызнавалі толькі ліцьвінскіх леўкацытаў, і наадварот.

Бо і то падумаць: бацька мой з Гарадзеншчыны, маці зь Меншчыны, усе адсюль, усе, да каго можна дацягнуцца кволай рукой разгубленага і абыякавага сучаснага манкурта. Мінулае — як цёмная дзірка ў белай, ярка асьветленай, непразрыстай скрыні, якую неяк выставілі ў менскай галерэі сучаснага мастацтва: скрыня зь невядомым зьмесьцівам. І неяк няма ахвоты засоўваць туды руку, каб навобмацак вызначыць, што там усярэдзіне. Можа, там гладкая жаночая скура, якую так прыемна пагладзіць самотнаму чалавеку. А можа, мярзотная брудная сьмярдзючая сьлізь і вострыя пацучыныя зубы. Можа брыда, а можа, брыльянты. Іншая рэч, калі нехта варты даверу скажа табе, што за стыхія там схаваная. Скажа, каб ты засоўваў руку ў мінулае бяз боязі. Калі там і гразь — дык цёплая. Утульная, мяккая, свая. Зусім іншая рэч — ведаць, што ўсярэдзіне скрыні.

І ўсё роўна неяк ніякавата….

І вось я атрымаў з рук майстра ня толькі паперку на туфлі, але і запрашэньне наведаць Шляхецкі клюб. І ўжо на наступным тыдні, у адрамантаваным і начышчаным да бляску абутку, зь цікавасьцю і страхам у замерлай душы я сустрэўся зь людзьмі, якія адплюшчылі мне вочы на тое, хто я ёсьць і што мне насамрэч належыць у гэтай краіне.

Па ўсім выходзіла, што я належаў да Шляхты. Да гордай і магутнай Шляхты, што некалі кіравала гэтым краем і давяла яго спачатку да поўнага росквіту, а пасьля да ня менш поўнага заняпаду. І вось цяпер мы, Шляхцічы Новай Эры, Арыстакраты Адраджэньня, нашчадкі дастойных і адважных мужоў, зьбіраліся ў розных ня надта дарагіх кавярнях і, разьліваючы па кілішках сваю блакітную кроў, вучыліся чытаць уласныя радаводы. Мы расьцілі генэалягічныя дрэвы і называлі адно аднаго панамі, падскарбіямі і маршалкамі. Мы малявалі свае ўладаньні і крэсьлілі межы, мы лічылі, колькі ў каго лесу, народу і замкаў. Мы сварыліся і хапаліся за ўяўныя шаблі. Мы мірыліся, цалаваліся і схіляліся ў паклонах, каб зноў засесьці за вяртаньне забранага краю і скрадзенага ў нас сьвету, у якім толькі мы былі сапраўдныя, і ўсе астатнія — здані, выдуманыя дзеля нашай гульні. Мы засоўвалі рукі ў мінулае з гордасьцю, як дзеці ў вільготную гліну.

Вельмі хутка я заблытаўся ва ўсіх гэтых густых генэалягічных шатах, у якіх хаваліся даўно засохлыя галінкі і паточаныя чарвякамі плады, але гульня прыносіла мне асалоду. Асабліва пасьля таго, як я пераканаўся, што Замак і прылеглыя тэрыторыі належалі маім далёкім продкам па бацькоўскай лініі. Гэта было важна, бо давала прывілей перад астатнімі прэтэндэнтамі зь ліку ўдзельнікаў клюбу. Я сядзеў перад куфлем піва, у якім плавалі, адсьвечваючы бірузой, кроплі нашай высакароднай крыві, сярод мужчын, большасьць якіх, калі верыць старым мэтрыкам, даводзіліся мне далёкімі сваякамі, і адчуваў, што ўрастаю ў гэтую краіну падэшвамі адрамантаваных кітайскіх туфляў і мне больш ніколі зь яе ня вырвацца. А між тым вельмі хутка выявілася, што ў мяне ёсьць сур’ёзны супернік, гатовы пайсьці на мяне вайною. Той самы майстар, які некалі прыбіў на мае туфлі новыя беларускія набойкі.

Майстра звалі Тадэвуш Р-скі. Напіўшыся, ён кожны раз пагражаў засекчы мяне проста на вуліцы, калі недзе на тэрыторыі Краіны Замкаў я перайду мяжу яго ўладаньняў. Аднойчы мы счапіліся проста ў кавярні — і ён ледзь ня вырваў мне вока, а я выбіў яму зуб (які, зрэшты, аказаўся штучным: белы пэрлямутравы зуб бяз кораня і нэрва).

Толькі ўявіце сабе: ён лічыў мой Замак сваімі спрадвечнымі ўладаньнямі… Я не зьбіраўся здавацца. Я адчуваў сваю моц. Бо адкрыў для сябе Вялікую Гісторыю — і яе Герояў. Нацыянальных Герояў. Маіх продкаў. Іх трэба было як мага хутчэй абвясьціць сваімі, пакуль не перахапілі літоўцы або палякі. Або адбіць у суседзяў, або абмяняць на іншых — нацыянальнымі героямі ня сорамна гандляваць. Сорамна іх ня ведаць.

Мой продак, магнат Саха-Якуцкі, які некалі валодаў гэтым Замкам, быў адным з тых, хто аддаў жыцьцё за сьвятую Радзіму. Быстры конь, ды вострая шабля, ды ліхія вусы — і сьвятая Бацькаўшчына, дзеля якой конь, вусы і шабля спляталіся ў адзін забойчы клубок, які каціўся па Вялікай Гісторыі і сеяў сьмерць для ворагаў, адначасова множачы гонар гэтай зямлі і моц яе ўладароў. Конь, шабля, вусы і Айчына — гэта было зразумела і прыгожа. І не патрабавала дадаткаў і тлумачэньняў.

Адзінае, што мяне чамусьці бянтэжыла — песьня. Песьня, якую я пачуў толькі сёлета.

Дурнаватая народная песьня, напісаная нейкім халопам, невядома калі і навошта. Песьня, якую сёньня так часта можна пачуць па радыё ў гіп-гопавай апрацоўцы.

Ой крычала Ганна

Ні позна ні рана

Ой гарэла Ганна

На вачах у пана

Як забралі Ганну

Прывязалі Ганну

Да таго да дрэва

Дзе месяц начуе

Ой гарэла Ганна

Басанож гарэла

Пакідала душанька

Маладое цела.

Усё было б добра, калі б ня гэтая песьня. Я пераконваў сябе, што ў ёй вядзецца не пра мой род. Што гэта — проста песьня, жахалка для простага люду. І ці была яна народнай? Бо была ў ёй нейкая падазроная літаратуршчына…

Але песьня не давала мне спакою. Быстры конь, ліхія вусы і вострая шабля. І вяроўка, шаноўны пане.

Так, сьпіс няпоўны: была яшчэ вяроўка. Зусім ня гордая і зусім не дастойная. Зброя звычайнага забойцы.

Вяроўка, якая здушыла аголенае цела маладой жанчыны. Безабароннай згвалтаванай жанчыны. Шоргат цэры, трэск агніва. Пах падсмажанай чалавечыны. І яе крык.

Мне не хацелася мець да гэтага дачыненьня. Мне хацелася, каб мой продак быў велічны і чысты — як шкляны бог, вымыты дажджамі нашай вялікай Гісторыі, адпаліраваны справядлівым часам да гераічнага бляску. Магчыма, таму я і паехаў у свой Замак. Каб назло Тадэвушу Р-скаму хадзіць па ягоных залях і калідорах, пакідаць тут свае сьляды і адбіткі пальцаў: свае на сваім. Каб больш ня думаць пра нікчэмную песьню. Каб думаць пра славу і гонар, каб слава і гонар заглушылі словы пра гарэлае мяса. Каб сваёй аграмадзінай Замак сплюшчыў паскуднае адчуваньне маёй далучанасьці да забойства. Але ўсё выйшла наадварот. Белыя калготкі аказаліся мацнейшыя за ўсе баявыя харугвы. І я так і ня здолеў давесьці сабе, што слава продкаў мацнейшая за вяроўкі ў руках іх служак.

Аднак пакуль што ад мяне, насупіўшыся, чакалі адказу адразу некалькі людзей і жанчын.

Натуральна, нічога пра свой Замак я ім не сказаў. Хто б мяне зразумеў тут, у гэтай кампаніі? Міхаіл сьвет Юр’евіч? Рыгор фон Айфон? Паўлюк Ператрус? Або Цімур, мужчына му? Жанчына ў Зялёным? Гаспажа Ацтэцкая? Вясёлы немец? Існавала толькі адна магчымасьць зрабіць так, каб яны адчапіліся.

«Я пішу кніжку, — уздыхнуў я, стомлена абвёўшы іх вачыма. — Кніжку пра Замак. Пра магнатаў Саха-Якуцкіх. Таму і прыехаў».

«Так я і думаў», — з палёгкай выдыхнуў Рыгор.

«Эх, сынок», — расчаравана і асуджальна паглядзеў на мяне адстаўнік. Для яго я больш не існаваў.

«Пісьменьнік, значыцца», — сказаў Паўлюк і пазяхнуў.

«А, ну нармальна», — страціў да мяне ўсялякі інтарэс Цімур.

«Инженер человеческих бздуш», — пажартаваў Віталік.

І яны са спакойнай душой пачалі класьціся, хто дзе мог — пагатоў, месца ў нашай вязьніцы хапала на ўсіх: людзей, жанчын і прывідаў.

«Эй, Нямона, — крыкнуў Віталік маўклівым дзьвярам, падграбаючы пад сябе жонку. — Лиза, каму гаварю!»

Як ні дзіва, у пакой зазірнула наша вартаўніца, запытальна ўзьняўшы густыя бровы.

«Передай там, что мы требуем телевизор! — сказаў Віталік. — Я без ящика заснуть не могу».

Нямона Ліза зьнікла, нехта з жанчын выключыў сьвятло, і толькі тады ў цемры зарагатаў Цімур: «Нормально ты ее. А что, это идея, надо у них все время чего-то требовать. На нервишках поиграть у девок».

«Ага, на нярвішках, — пачуўся сонны голас Рыгора. — А потым нярвішкі ня выдзержаць, і якая-небудзь Патрашыцельніца табе ў жопу ўсю абойму выпусьціць. Не, я хачу адсюль жывым выйсьці, скажы, пісацель?»

Але я зрабіў выгляд, што сплю.

13. Белая муха

…І зноў мне шаснаццаць. Я жыву на ўскраіне гораду. Учора я выбіваў дываны і пазнаёміўся зь дзяўчынкай, якую перавялі ў нашу школу — і вось ужо думаю толькі пра яе. Тую, якая зробіцца Босай. Босай ведзьмай.

На другі дзень мы зноў сустрэліся пасьля ўрокаў там, на Дывановай пустцы, і яна запатрабавала, каб я паказаў ёй, дзе пачынаецца горад.

Я похапкам паабедаў і спусьціўся ў двор. Яна была ў тым самым, што і ўчора, толькі пальчаткі надзела. Чырвоныя вязаныя пальчаткі, маленькія пальцы, што ўвесь час згіналіся і разгіналіся, не знаходзячы сабе спакою, быццам яна грала на нейкім толькі ёй бачным інструмэнце, рабінава-чырвоныя, мяккія, гнуткія, якія хацелася схапіць і сьціснуць так, каб яна войкнула. Мы моўчкі дайшлі да аўтобуснага прыпынку і пачалі гэтак жа моўчкі мерзнуць, і яна мерзла налева, а я направа, і яна мерзла ўверх, а я ўніз, мы былі кепская пара, і я гэта разумеў. Гэта разумелі і тыя дарослыя людзі і жанчыны, што стаялі і мерзьлі з намі, я лавіў іх прафіляктычна-няўхвальныя позіркі і больш не адчуваў вушэй. Прыехаў аўтобус-гармонік, гэтак жа моўчкі мы сталі ў цёмнай сярэдзіне, там, дзе калыхалася парваная ў некалькіх месцах гума, і абхапілі поручань — мае сінія ад холаду пальцы і яе чырвоныя, як гронкі рабіны, пальчаткі. І гэта было падобна да нейкай клятвы.

Аўтобус прабіраўся скрозь прыцемкі, пасажыры маўчалі, скрозь дзіркі ў гуме на нас глядзела зіма і не пазнавала. Мы праехалі мост, фабрыку і пустку, прамінулі голае поле і чорны ўзьлесак, дарога пайшла ўніз, да таго, што яшчэ нельга было назваць горадам, але ўжо прасілася. І тады на прыпынку, як памежная варта, у наш аўтобус зайшлі кантралёры.

«Учанічаскія? — прабурчаў дзядзька, ад якога патыхала танным віном. — Няма? На выхад».

Я паспрабаваў нешта прамямліць — «На выхад!» — гыркнуў ён, пачырванеўшы. У іх быў няўдалы дзень, і наш аўтобус не дадаў ім здабычы, усе аказаліся законапаслухмяныя, з талёнчыкамі, а з нас узяць не было чаго, яны мерзьлі, гэты дзядзька і дзьве цёткі разам зь ім, каманда моладасьці нашэй, каманда, без каторай мне ня жыць. Ён быў галоўны, бо мужчына, як жа іначай, яны былі на падхваце, яны засталіся, а мы выйшлі на гэтым пустым прыпынку, полюсе гарадзкога холаду, з таросамі сьмецьцевых кантэйнэраў і замерзлых грузавікоў. Бо мароз мацнеў, пайшоў сьнег, назаўтра прачнешся — а ўсе тыя чорныя прастакутнікі пад домам зьніклі, як не было.

Дзьверы аўтобуса зачыніліся, і ён павольна пакаціўся ўніз. Мы бачылі твары людзей, якія паехалі далей — асьветленыя бруднымі аўтобуснымі лямпачкамі, злыя і галодныя твары людзей, якія працуюць у другую зьмену, якія жывуць у другую і трэцюю зьмену. Цела аўтобуса прапаўзло ў прыцемках міма нас, як рыбіна пад вадой.

«Такое адчуваньне, што яны нас уратавалі, гэтыя кантралёры. Выкінуўшы на крыгу ў апошні момант, — сказала яна. — А яны ўсе, паглядзі, бачыш?»

І я на імгненьне пабачыў тое, што і яна. Аўтобус, які едзе ў напрамку сьмерці. Людзі, якія там засталіся, яшчэ ня ведаюць, што ніколі не даедуць да месца прызначэньня. Яны асуджаныя. Аўтобус прывязе іх у пекла. А мы моўчкі пабрыдзем дамоў. Міма фабрыкі, па пустцы і праз чорны ўзьлесак.

«Холадна? Давай сюды руку», — прапанаваў я і атрымаў яе проста ў рукаў: сьцюдзёную, чырвоную, яшчэ чужую.

«Чаму цябе перавялі ў нашу школу? Вы пераехалі?»

«Таму што з маёй мяне выгналі. Гэта ўжо трэцяя. А больш я нічога расказваць не хачу».

«За адзнакі?»

«Не».

«Ці за паводзіны?»

«Гэта што, допыт? — спытала яна, спыніўшыся. — Я ж сказала, я не хачу гаварыць. Не — гэта значыць не».

Так я прыняў яе правілы гульні.

А правілы былі строгія. Пасьля школы я прыходзіў да яе ў кватэру — бацькоў не было дома, яны вярталіся толькі а сёмай, і, мабыць, паглядзелі б на мяне коса, калі б засьпелі, я быў старэйшы за яе амаль на тры гады, а яна была разумнейшая за мяне на тры тысячы прачытаных кніг, на трыста пабачаных фільмаў, на трыццаць незнаёмых мне словаў, на трынаццаць вуліц, дзе ёй давялося пажыць. Я мусіў слухаць яе ўлюбёную музыку — такой у маім раёне ня слухаў ніхто, мусіў гуляць зь ёй у яе ўлюбёныя гульні: напрыклад, яна любіла раскідваць па паштовых скрынях суседзяў парнаграфічныя паштоўкі, скрадзеныя ў бацькоў, любіла набіваць цыгарэтныя гільзы гарбатай і курыць яе на бальконе, давячыся ад сьмеху, любіла апранаць мяне ў адзеньне сваёй сястры, якая вучылася ў другую зьмену і, заваліўшыся на канапу, з нагамі на сьцяне, амаль стаўшы на галаву, фатаграфаваць мяне ў такім выглядзе. Сам ня ведаю, як я на ўсё гэта пагаджаўся, гэта было чыстым вар’яцтвам, калі б гэтыя здымкі знайшлі — са школы вылецелі б мы абое…

Я чытаў ёй уголас Сўіфта, яна любіла знаходзіць у звычных кнігах самае нязначнае і разьдзімаць гэта да памераў літаратурнай сэнсацыі.

Памятаю, як сёньня, вось гэта, брыдкае, ванітоўнае, з падарожжа ў краіну веліканаў: «Сярод іх была жанчына, хворая на рак… яе грудзі распухлі да пачварных памераў, і ў іх зеўралі раны такой велічыні», што Гулівэр мог «лёгка забрацца ў дзьве ці тры зь іх і схавацца там цалкам». Сўіфт наогул шмат пісаў такога, што дзецям паказваць нельга. Але мы былі ўжо ня дзеці. Мы чыталі пра тое, як ён спраўляе патрэбу ў садзе, як яго, накормленага малпай, ванітуе, пра распусных жанчын, што аддаюць перавагу іншаземцам, а мужамі пагарджаюць, пра прастытутак і забойцаў, якім адсякаюць галовы так, што кроў сьвішча з шыі рыхтык вэрсальскі фантан…

А як вам гэтакі пасаж: «Самая прыгожая з фрэйлін, вясёлая гарэзьлівая дзяўчына шаснаццаці гадоў, часам саджала мяне верхам на адну са сваіх смочак і прымушала рабіць па яе целе іншыя экскурсіі, але чытач дазволіць мне абысьціся без падрабязнасьцяў».

Яна часта прасіла мяне прачытаць гэта ўголас, і калі я чытаў, па твары яе прабягала штосьці балючае, а ў вачах праступала смуга, нібы ў яе бралі кроў з пальца.

Мая сяброўка лічыла Сўіфта ледзьве ня самым сапраўдным зь пісьменьнікаў. Я не спрачаўся. Мне было важней, што яна думае пра мяне.

І вось так, чытаючы «Падарожжа ў Бробдынгнэг», мы адкрылі для сябе маленькага і гордага пэрсанажа, дзяўчынку, якую звалі Глюмдалькліч і якая ўразіла мяне на ўсё жыцьцё.

Дзяўчынка Глюмдалькліч была дачкой грубага і хцівага фэрмэра, які і пасяліў у сябе маленькага прыхадня Гулівэра, якога знайшлі ў полі парабкі. Глюмдалькліч апекавалася Гулівэрам, як магла, папрасіла зрабіць для яго драўляную скрыню, што стала для Гулівэра домам. І вось аднойчы яна паехала ў сталіцу, да каралевы — і трымала тую скрыню ў сябе на каленях, а ён сядзеў там, яе Грыльдрыг, яе палонны, яе двухногі ўлюбёнец, і ня ведаў, што яго чакае… А чакалі яго каралеўскі двор, і размовы з манархам, і прыдворныя дамы, якія любілі распранаць Гулівэра і садзіць яго сабе на грудзі. «Ад іх кепска пахла», — канстатаваў з прыкрасьцю Гулівэр. Ня тое што ад каралевы… І ад Глюмдалькліч, ягонай выратавальніцы, яго добрага анёла.

Выйшла так, што потым я гадамі ня мог пазбыцца гэтай карцінкі перад вачыма. Позьняя восень, гразкі гасьцінец, і карэта, што трасецца на калдобінах і ўгрузае ў мокрай гліне. А ў карэце, прыціснуўшыся да акна, сядзіць Глюмдалькліч. Яна моцна ўхапілася ў драўляную скрыню на каленях, памерам з маленькі чамадан. Яна едзе на поўнач. Яна зробіцца знакамітай. Яна і яе Гулівэр.

«Буду называць цябе Глюмдалькліч, — сказаў я аднойчы маёй сяброўцы. — Бо гэта прыгожа і табе пасуе».

«Не! — крыкнула яна, заціснуўшы ў зубах гарбатную папяроску. — Ніколі не называй мяне так. Бо зломіш язык і ня зможаш цалавацца».

«Цалавацца з кім?»

«З усімі тымі жанчынамі, якіх ты сустрэнеш».

І мы замоўклі, і неяк дзіўна зрабілася на душы, балюча і трывожна, ці што… Быццам нешта ўкалола мяне проста ў сэрца.

А яшчэ ў яе, маёй новай неверагоднай сяброўкі, была белая муха. Сапраўдная муха-альбінос. І мая Глюмдалькліч ганарылася ёй так, што забывала пра мяне. «Яна ніколі ня сьпіць, — паўтарала яна так задуменна, быццам мяне не было ў пакоі. — Яна дажыве да канца зімы, і я яе выпушчу. Яна заўжды маўчыць, і яна белая, і гэта не супадзеньне».

Я з пашанай, азіраючыся ўпотай на гаспадыню, разглядаў белую муху. Муха і праўда была жывая, яна поўзала па сьценках шклянога куба, у якім яе трымала гэтая вар’ятка. І я пякуча адчуваў у гэтыя моманты, што мы зь ёй робім нешта няправільнае, недазволенае. Але сапраўднае. Сапраўднае, як гэтая муха.

І было некалькі такіх асаблівых, жудасных сваёй небясьпекаю момантаў, калі мне здавалася, што я падаю — падаю з даху нашага дзевяціпавярховіка проста ў чорныя прастакутнікі на сьнезе. Аднойчы мы валтузіліся на канапе і мой твар апынуўся ў яе паміж ног, і я адчуў далёкі, але зусім новы для мяне пах, і затрымаўся там, схапіўшы яе за калені… На некалькі сэкундаў, усяго на некалькі сэкундаў, але гэта былі лішнія, зусім ня тыя сэкунды, пра якія можна забыцца і жыць далей, і што самае страшнае: яна цярпліва чакала, пакуль яны скончацца. Аднойчы, аднойчы, аднойчы.

Аднойчы я рвануў на сябе дзьверы прыбіральні, мне здавалася, яна ўжо даўно адтуль выйшла і была ў кухні — але яна сядзела там, і на імгненьне я пабачыў тое, што мне нельга было бачыць ні ў якім разе. Я рэзка зачыніў дзьверы, але пасьпеў пабачыць на яе твары ўсьмешку — зусім ня злосную. Аднойчы яна паклала мне на твар белыя калготкі, а сама выскачыла з пакоя, замкнула дзьверы і села за імі, я чуў, як яна дыхае. Яна чакала, што я буду рабіць. Я знайшоў у сабе сілы акуратна скласьці белую спакусу, пакласьці на крэсла і ўзяць у рукі кнігу. Рукі хадзілі хадуном. Я забыўся ўсе літары. Яна ўвайшла хвілін празь пятнаццаць, разьятраная і бледная, і выгнала мяне дамоў.

Я зусім перастаў выбіваць дываны. Цяпер гэта рабіла маці — і я назіраў за ёй з акна кватэры маёй Глюмдалькліч. Бо — ня ўголас, вядома — але я працягваў так яе называць. Маці злавалася, яна ня ведала, дзе я швэндаюся кожны дзень да самай ночы; набліжаўся Новы год.

14. Ружовыя дзьверы

Я прачнуўся на досьвітку ад таго, што на мяне хтосьці глядзеў. Па пакоі плаваў сонны дух нямытых чалавечых целаў. У куце ўсё гэтак жа качаўся, ціха стогнучы, Шпэцль. Давялося добра прадзерці вочы, каб атрымаць перад сабой досыць выразную карцінку: і зь яе на мяне, не міргаючы, пазіраў Міхаіл Юр’евіч, на дзіва бадзёры і вельмі жывы. І да таго ж у ранішнім сьвятле містычным чынам падобны да партрэтаў уладароў Замку — быццам за ноч яму пасьпелі зрабіць плястычную апэрацыю.

«Спите, — прамовіў ён злосна. — Спите, спите… Так, блядь, всю историю проспите нахуй».

Я зноў заплюшчыў вочы, але Міхаіл Юр’евіч схапіў мяне за плячо. Давялося падняцца, каб скінуць гэтую пабацькоўску ўладную руку. Разьмінаючы зацёклыя рукі, я асавела глядзеў на яго, а ён барабаніў пальцамі па стале.

«Оружие… Оружие! Здесь же оружия на одних стенах столько, что каждому в руки по две единицы можно дать. И тогда гестаповкам саблей по голове, в коридор и потом всех под корень. Мне б топор хотя бы — рука не дрогнула б. А внизу арсенал. Вот бы туда пробраться. Рискнешь, сынок?»

«Неа, — сказаў я, пастараўшыся ўкласьці ў голас як мага больш шляхецкай ляноты. — Я спаць хачу».

«Вот все вы такие, бульбаши, — зыркнуў на мяне Міхаіл сьвет Юр’евіч. — Потому и сидите в говне, что только спать да бульбу жрать умеете. Потому и приходится шевелиться мне, отставному вояке, чтобы и к вам история пришла. Да ты знаешь вообще, почему я здесь? Мне спешить надо. Потому как история стоит. А история не хер, чтобы стоять. Историю делать надо. Валить под себя и делать… Делать!»

І ён зноў грымнуў кулаком па стале, і атрымалася дужа музычна: барабанны бой пальцаў і потым гэты кароткі вагнэраўскі шум. Ад такога ранішняга гімну заварушыліся астатнія. З вар’яцкім выглядам падняліся з падлогі Паўлюк і Рыгор, вылез з-пад жонкі Віталік, гучна чхнуў немец.

«Гутэн морген! Я с вами согласен, дядя Миша, — выпаўз з-пад стала Цімур. — Надо что-то делать».

«Все потому, что бабам слишком много власти, — сказаў Віталік. — И начинается: пуси раёт, баба на мужика ревет, фемены всякие. Я по ящику смотрел. За бабами глаз да глаз нужен. Вот моей никогда такая фигня в голову не придет: на цыцках фломастером писать».

Ён пагладзіў жонку па галаве і ўшчыкнуў за смочку.

«Горела Ганна, — фальшыва засьпяваў Цімур, прыгладжваючы валасы. — Ой, горела… Горилла Ганна. Вот хорошее имечко для наших сучек. Я б нашу Немону Лизу так назвал: Горилла Ганна. А что, ей подходит. Эй, Горилла Ганна! Кофе хочу! И в туалет всем пора».

«Интересно, откуда у них оружие… — утаропіўшыся ў попельніцу на стале, задуменна сказаў Міхаіл Юр’евіч. — Хотел бы я знать…»

Усе ўздыхнулі — і ў мяне зьявілася адчуваньне, што мы яшчэ едзем у аўтобусе, і Замак яшчэ далёка, толькі не на ўзгорку, а пад намі, далёка пад намі. І ніхто ня выйдзе з зачараванага аўтобуса, ніхто, усе мы ляцім недзе над аблокамі ў нашым экскурсійным аўтобусе, і за вокнамі ледзяная вата.

«А я вам раскажу, откуда оружие! — сказаў раптам Віталік. — Просто это заговор. Мировой заговор. Они…»

І ён нахіліўся да стала і перайшоў на шэпт: «В каждом городе свыше миллиона населения у них есть склад. Склад боеприпасов. Я читал, я знаю! И они просто ждут сигнала. У них все куплено уже: правительство, милиция, все банкиры и журналисты. И в один прекрасный-распрекрасный день они просто возьмут власть и превратят нас в рабов… И я даже знаю, где в Минске склад. Есть одна такая прачечная на улице Розы Люксембург. Типа частная. Называется „Пральня“. Я там был как-то и заблудился в подвале. И там есть двери, такие розовые двери…»

«А кто это „они“? Бабы, что ли?» — змрочна спытаў Міхаіл Юр’евіч.

«Не просто бабы, нет! — замахаў рукамі Віталік. — Бабы на такое не способны. Не простые женщины, а специально обученные на Западе лесбиянки-амазонки. Я тогда сразу внимание обратил. Иду, значит, по этому подвалу, в прачечной, которая на Розочке, выход ищу. И вижу вдруг: на крючке белые колготки висят. Подозрительные такие. Развратные… И немытые: на коленях пятна, то ли солярка, то ли шоколадка, кто их разберет. Я понюхал: вроде вообще кровью пахнет. Понюхал еще: не, не кровь, а какое-то лекарство. Иду дальше: за углом еще одни колготки. Белые-белые. Понюхал их: то же самое. Мазь какая-то. И потом понял, что это условный знак. Так по этим колготкам и вышел к розовым дверям. Представляете: розовые! Ни с того ни с сего, в стене! Вы видели где-нибудь розовые двери?»

«І што там? — закрычаў Паўлюк. — Што за тымі дзьвярмі? Ну, кажы ўжо, давай, не тамі!»

«Розовые двери, а там… Там оружие всякое, — гарачым шэптам працягваў Віталік. — Целый склад. Но потом я шаги услышал и скорей наверх. И бабы эти за мной. Прачки, блядь. Целой толпой! Всей своей пральней! Бегут и руки ко мне тянут. Руки мокрые, красные, распаренные. А запах я как сейчас помню… Знакомый такой… Точно, лекарство такое есть, только забыл, как называется».

«А почему не рассказывал никому? — спытаў з усьмешкай Кунцэ. — Почему молчаль про розовая дверь?»

«Дык страшно, — сказаў Віталік. — Что я, дурак, про розовые двери всем рассказывать? С такими бабами лучше не связываться. Мое дело маленькое. Да и кто знает, вдруг это план такой, на случай войны».

«Бред, — пагардліва прамовіў Міхаіл Юр’евіч. — Ты просто поддатый был, сынок. Я все склады в Минске знаю. Давно уже нагрянули б в ту пральню и разобрались».

«Ружовыя дзьверы, — засьмяяўся Рыгор. — Белыя калготкі. Гэта ж трэба. Ажно самому хочацца туды зьезьдзіць».

Я стаў каля акна — на двары сноўдалі тэрарысткі. І я міжвольна залюбаваўся імі — бо ў кожным іхным руху адчувалася такая вольнасьць, якой я ніколі ня меў нават па-за Замкам. Хацелася зь імі пагаварыць — і больш за ўсё з Босай. Я вырашыў, што сёньня трэба абавязкова трапіць да яе.

«Послушайте, а может, мы уже того, свободны? — усклікнула раптам гаспажа Ацтэцкая. — Может, ночью они ушли?»

«Ага, ушли, — адгукнуўся Віталік. — Я ихный запах даже отсюда чую… І правда, лекарством воняет».

«А мне сегодня сон снился, — сказала адна жанчына, якая ўвесь час маўчала. — Будто лежу я на даче, и цветы повсюду, цветы… Яркие такие. А дотронуться нельзя, потому что горячие. Раскаленные просто. Все пальцы обожгла…»

«Значыць, прыемна было прачнуцца ў Замку?» — ляпнуў я. Яна ўспыхнула, закрыла твар далонямі. Жанчына ў Зялёным паглядзела на мяне з пагардай і хацела штосьці адказаць, але тут дзьверы ў пакой адчыніліся: Нямона Ліза, матушка наша, прынесла сьняданак. Мы накінуліся на ежу, і нават Шпэцль, адчуўшы яе пах, перастаў гайдацца і стагнаць, падышоў да стала і пачаў вяла нешта жаваць. А да мяне падсеў Кунцэ: «А я тоже писать книга, — сказаў ён напаўголасу, абняўшы мяне за плечы. — Книга про охота. Я охотник, знаешь. Пиф-паф. В этот замок тоже жили хорошие охотничьи. Видел фото? Олень, кабан, заяц. Но я стреляю только бизон. Зубр! Когда-то здесь тоже жил зубр, и его убивать. Я тоже убиваю зубр. Это было хорошее время… Мужчина любил убивать зубр, пить коньяк и крамбамбуля, курить трубку и красивую женщину. Не надо жить как мы, понимаешь? Вам не надо жить, как мы. Вы другие. Убивайте зубры и любите женщины. Это красиво, это правильно».

«Розовые двери — гэта тожэ красіва», — адказаў я.

«Розовые двери — это бред, — засьмяяўся Кунцэ. — Вы здесь все немножечко сходить с ума. Потому что порядок нарушен. Женщина взяла вас в заложники. И вы все беситесь, вы не находите места. Потому что вы сейчас все немножечко ввверх ногами. Но я — нет. Потому что я охотник, я убиваю зубр. Охотник всегда стоит на земле твердо. Мужчина убивает, женщина готовит. Женщина рожает, мужчина убивает. Наоборот — плохо!»

«Значит, ты, прыхадзень, убиваешь моих… наших зубров? — сьцяў я зубы. — Зачем, Кунце?»

«Все законно, — ухмыльнуўся ён. — У меня ест разрешение. Зачем живет зубр? Чтобы его кто-то убил. Такой порядок! Но если порядка нет…»

«Глядзіце! — закрычаў Паўлюк, паказваючы ў акно. — А наша Люба, аказваецца…»

Усе падбеглі да акна і ўтаропіліся на замкавы двор. Там, у самым цэнтры, каля старога калодзежа, сядзелі на раскладных крэслах Люба і наш Джэк Патрашыцель. Яны сядзелі і трымаліся за рукі — і гэта было горш, чым пабачыць Любу з агнястрэльнай ранай у белых дзявочых грудзях. Фалічны Сымбаль валяўся пад іхнымі нагамі, непатрэбны і недарэчны, як сьмецьце.

«Здрадніца!» — крыкнуў Рыгор.

«Да ладно тебе, — сказаў, аблізнуўшыся, Цімур. — Может, ее сейчас насиловать начнут. Отсюда хороший обзор».

«Никогда бы не подумала, — сказала гаспажа Ацтэцкая. — Люба… Такая умная приличная девушка».

«Это хорошо, — працадзіў скрозь зубы Міхаіл Юр’евіч. — Хорошо. Их стало больше. Но и у нас теперь меньше балласта. А стрелять она все равно не умеет».

Я таксама ня ўмеў страляць, але падумаў, што прызнавацца ў гэтым пакуль што ня варта. Асабліва Міхаілу Юр’евічу — за такое прызнаньне ён мог бы перавесьці мяне на жаночую палову нашай турмы, і хто ведае, да чаго б гэта ўсё ў выніку прывяло. Ды нават калі б я валодаў гэтым майстэрствам — што б гэта зьмяніла? Быстры конь, вострая шабля, ліхія вусы — чамусьці для мяне ўсе гэтыя рэчы ніяк не асацыяваліся са сьмерцю. З гераізмам — так, але Сьмерць? У маім жыцьці не было ні першага, ні другога — што я ведаў пра Сьмерць? Толькі тое, што яна — жанчына і заўжды прыходзіць да іншых. Аднойчы на пахаваньні знаёмага я засьмяяўся — бяз дай прычыны, проста так, нэрвы ня вытрымалі. Я шмат што раблю проста так — падпарадкоўваючыся матузкам у галаве, у якіх — свая лёгіка. Шляхецкі клюб мог бы завязаць іх у вузел — калі б ня песьня пра Ганну, калі б ня здарыўся гэты чортаў Замак, калі б не…

Як жа ўсё-ткі надакучыла сумнявацца! Як жа хочацца, каб нехта сказаў табе, што правільна — і рабіць, і рабіць, рабіць, падпарадкоўвацца загадам, выконваць волю, быць карысным і сэнсоўным. І вось, калі табе падалося ўжо, што нарэшце ты знайшоў сабе месца, на якім можаш, маеш сілы замацавацца — аўтобус, Босая, нейкія прывіды, Фалічныя Сымбалі… Як быццам мне мала сваіх…

Я ўявіў сабе, як страляю ў жанчыну.

Хачу прамахнуцца, хачу стрэліць у паветра — і, вядома, трапляю. Трапляю, як усе бязвольныя баязьліўцы гэтага сьвету. Трапляю — і ў галаву б’е дурны гонар, а грудзі расьпірае жах. «Ты забіў яе!» Добры стрэл. Навічкам заўжды шанцуе. Проста ў сэрца. Проста ў грудзі.

Жанчына ня падае адразу. Яна валіцца на зямлю павольна, як у кіно. На яе грудзях расплываецца зыркая пляма. Яна раскрывае рот, як вялікая рыбіна. Жанчына ў белым. Кроў — гэта яе, жаночае, непрыстойнае, забароненае. Яна хапаецца за сэрца, якое выцякае зь яе, выпаўзае, вывешвае свае прасьціны. Яна хоча заштурхаць яго назад. Жанчына ў белым.

Цікава, ці змог бы я насамрэч забіць жанчыну? Хаця б самую малую?

Чамусьці з гэтым была праблема. Так, так, у цябе праблема з забойствам, нашчадак слаўнага графа Саха-Якуцкага. Не расказвай пра гэта нікому, добра? Ні Міхаілу сьвет Юр’евічу, ні Паўлюку, ні Рыгору, ні немцу, а асабліва продкам не расказвай. Бо гэта ганьба — ня ўмець забіваць. Гэта тое самае, што не магчы трахнуць. Імпатэнцыя.

Чамусьці ў той момант я мог, прыклаўшы пэўныя намаганьні, уявіць сабе, як забіваю мужчыну. А вось забойства мной кабеты ўспрымалася як нешта неверагоднае, як нечуваная, непамысная жорсткасьць. Я падумаў, ці няма ў гэтым лятэнтнага гомасэксуалізму: калі ты лёгка можаш уявіць сабе, як забіваеш мужыка, а вось прыбіць бабу — нічога не працуе.

Мне зрабілася сорамна. Некалі, у шаснаццаць гадоў, выбіўшы ўсе дываны, я любіў заваліцца на канапу з марозівам і паглядзець які-небудзь фільм — і не прызнаваў тыя, дзе не гучыць ніводнага стрэлу. А цяпер кіно загарэлася на экране само, і я ня ведаў, як яго выключыць.

Мне патрэбныя былі новыя героі. А іх акурат хапала: ва ўнутраным двары Замку сноўдалі тэрарысткі, весела перагукаючыся зь сяброўкамі, якія вартавалі муры. І я міжволі зноў залюбаваўся імі. Дзеўкамі без цара ў галаве.

15. Тонкасьцi панаваньня

Яны маглі б застацца звычайнымі беларускімі жанчынамі.

Яны маглі б выйсьці замуж і нарадзіць дзяцей — і назаўтра выкінуць іх з вокнаў сваіх пабудаваных у крэдыт кватэраў. У той час гэта было модна, выкідваць немаўлят з акна; ня ведаю, як цяпер. Дзеці ляцелі ўніз, як зьнічкі ў жніўні, наклады рэспубліканскай прэсы ішлі ўгару, шклопакеты не прапускалі шмат шуму, як і абяцала рэкляма. Маці-забойцы выплаквалі сабе дараваньне ў судзьдзяў: судзьдзі-мужчыны сэнтымэнтальныя і ня любяць жаночых сьлёзаў, ні дома, ні на рабоце. Так, яны маглі б застацца звычайнымі беларускімі кабетамі, сьвятарнымі істотамі, яешняй зь дзяржаўных яйцаклетак — маглі б танчыць на дыскатэках пад модных дыджэяў, выстукваючы даўгімі нагамі любоў і нееежнасьць, і вернасьць традыцыям, і патрыятызм, і проста вернасьць мужу. Яны маглі б выйсьці замуж «заграніцу» — бо ўсе жанчыны мараць пра гэта, а хто ня марыць, той не жанчына, а мужык у спадніцы.

Яны маглі б рэзаць вяндліну на бутэрброды для мужчынскіх фуршэтаў, рэзаць тонка, ашчадна, прыгожа, мужчына так ня ўмее і ніколі не навучыцца, бо трэба выбіраць нешта адно: або рэзаць вяндліну, або рабіць гісторыю, у мужчыны рукі не для дробязяў, а для Важных Справаў. Кожнага разу, калі я бачыў, як жанчына рэжа вяндліну на бутэрброды для мужчынскага фуршэту — мне здавалася, што жанчыны рэжуць адна адну. Тонка, ашчадна, прыгожа адразаюць адна ад адной кавалачкі мяса і кладуць на белы, намазаны маслам хлеб. Вяндліна нагадвае жаночую плоць: вільготная, бліскучая, ружовая. Фуршэт мае пачацца праз паўгадзіны — нічога, мы пасьпеем, жанчыны робяць гэта надзіва хутка: спрытна разразаюць адна адну на акуратныя апэтытныя лусты. Ня дзіва, што калі фуршэт пачынаецца, іх ужо не відаць, гэтых гаспадарлівых і клапатлівых паненак. Нідзе не відаць. Зусім не відаць. Дзе жанчыны? Дзе жанчыны, крэвэткі і кветкі? — крычаць захмялелыя мудрыя мужы. Бязь іх скушна. Скушна кушаць. Дзе красата? За што піць трэці тост? Каму жаліцца на суворы лёс і люэс сэрца?

Яны маглі б застацца звычайнымі жанчынамі. Выконваць даручэньні, купляць букеты, гатаваць каву, супакойваць, цешыць вока і ведаць месца. Ведаць месца і ведаць месцы, дзе мужчыну прыемна. Падносіць хлеб-соль. Калі я бачыў жанчын, якія падносяць людзям хлеб-соль, мне заўжды здавалася, яны нясуць Высокім Гасьцям свае грудзі і вагіны. Госьць адшчыкне кавалачак, як за цыцку схопіць, апусьціць у соль, як палец засуне — «Добра», кажа госьць, расплыўшыся ў пахабнай, нейкай пахвіннай усьмешцы. Прыемна.

Яны маглі б працаваць сенцамі ў мужчынскія кабінэты, дзе вырашаюцца Важныя Справы. Ружовымі дзьвярмі ў белы пакой Мудрасьці. Кожная жанчына, у якой за сьцяной Мужчынскі Кабінэт, — дачка, якую трэба выхоўваць. Кожны мужчына, які займае нават самую нізкую і нікчэмную, але пасаду — бацька, якога трэба слухаць. Яны маглі б зрабіцца нармальнымі жанчынамі, вушамі, у якіх захоўваюцца нудныя мужчынскія жарты, вуснамі, якія трэба расьцягваць ва ўсьмешцы, бо так патрабуе традыцыя: калі мужчына жартуе, жанчына абавязаная хаця б усьміхнуцца. А лепш засьмяяцца, агаліўшы зубы і дзясны: традыцыя паслушэнства — гэта сьвятое.

Яны маглі б, гэтыя дзеўкі. Маглі б. А замест гэтага ўзялі нас у закладнікі і прымусілі выконваць іхную волю. Яны захапілі Замак. Наш Замак, мужчынскае вынаходніцтва, Замак, у якім жанчыны заўжды былі або каштоўным скарбам, або госьцямі, або разьменнай манэтай. Але ніколі — гаспадарамі.

Разглядваючы тэрарыстак з акна нашай турмы, якая больш чым за суткі пасьпела ўжо страціць строгі музэйны водар і прапахла чалавечымі і жаночымі подыхамі, уздыхамі і дымамі, я, вядома, яшчэ ні пра што такое ня думаў. Я проста любаваўся імі, іхнымі рухамі, у кожным зь якіх адчуваліся чыста мужчынскія воля і вольнасьць — і разважаў пра тое, што само слова «Замак», спрадвечна мужчынскае слова, пачынае пад уладай гэтых шалёных кабет губляць вастрыню свайго канчатку. Жалезнае, вострае, цяжкое слова дзеўкі Босай зрабілі чужым, бескарысным, бяскрыўдным. Слова зьмяніла пол. Быццам у гульні ў перастаноўку літар: з замка атрымлівалася самка. Самка, якая ўсё вырашае сама.

Босая самка.

Мне вельмі трэба было да яе патрапіць. Як мага хутчэй. Ішоў другі дзень нашага палону ў Замку — і я дзіўным чынам не адчуваў больш нянавісьці да тых, хто зьняволіў нас у гэтым музэйным пакоі. Я любаваўся і быў на дзіва спакойны — па шчырасьці, мне даўно ўжо не было так добра. І за гэта я быў злы на сябе, злы лютай мужчынскай злосьцю. Я прыехаў у Замак па мужчынскіх справах. Пазлаваць Р-скага і пазначыць тэрыторыю, задраўшы хвост уласнага шляхецтва. Мне тэрмінова трэба было ўзьненавідзець Босую сучку. Але нянавісьці не было — быццам яна засталася там, за мурамі, ля брамы, побач зь міліцэйскімі машынамі, у ачапленьні, у кароткіх дзелавітых перамовах па рацыях, у сьлядах ад колаў грузавікоў з надпісам «Люди». Там мусілі стаяць іншыя грузавікі, з надпісамі «Женщины».

Людзі і жанчыны. Едучы ў Замак, я ня верыў, што гэта тое самае. Няўжо гэта і праўда так?

Трапіць да Босай у той другі дзень нашага зьняволеньня мне, як ні дзіва, дапамог Шпэцль. Так, менавіта ён, самы няшчасны палонны Босай ведзьмы. Мы ўсе паверылі ўжо, што высакародны аўстрыяк, наш брат па няшчасьці, зьехаў з глуздоў ад перажытага стрэсу і мы так і дажывем да вызваленьня пад ягоныя разьмераныя, нудныя і аднастайныя, як малітва, стогны. Але пад вечар на Шпэцля раптам найшло праясьненьне мазгоў. Паабедаўшы тушаным мясам і наведаўшы прыбіральню (гэтым разам працэс заняў амаль гадзіну, усе адчувалі вялікую патрэбу ў вызваленьні), мы драмалі за сталом — мужчыны, якія назапашваюць сілу… Жаночы кут займаўся сваімі справамі — якімі, ніхто не цікавіўся. За час, праведзены ў нашай турме, жаночы кут усё больш аддаляўся ад занятага намі стала, нібыта пакой неўпрыкмет павялічваўся ў памерах. І тут наш адпачынак зьнянацку сапсаваў дзікі лямант Шпэцля.

Глытаючы словы і соплі, Шпэцль крычаў на сваёй роднай гаворцы пра тое, што ён іншаземец, што ЮНЭСКА ня мае права зь ім так абыходзіцца, што ён шукаў танную жанчыну, але ніякая жанчына не каштуе таго, што яму даводзіцца трываць, і што ён, Шпэцль, патрабуе выпусьціць яго або на благі канец прапусьціць у Замак пасла. Я разумеў зусім ня ўсё, што ён з заплюшчанымі вачыма пракрычаў у нашыя зьдзіўленыя ад такога імпэту твары, але агульны сэнс быў такі. Слухаючы гэта, Кунцэ голасна рагатаў і паказваў на Шпэцля тоўстым пальцам: маўляў, во дае, га? Але гэта быў шанец. Я прызнаўся, што крыху разумею аўстрыяка, і прапанаваў сябе ў якасьці перакладчыка. Паклікаў Нямону Лізу, тая, безуважна выслухаўшы, кіўнула, і нас са Шпэцлем пад канвоем павялі ў вежу. Усё ж Босая выконвала правілы абыходжаньня з ваеннапалоннымі. Мужык бы і слухаць нас ня стаў. Даў бы па галаве і іншаземнаму падданаму, і ягонаму сумнеўнаму перакладчыку — і пайшоў бы далей вытаргоўваць сабе гераін, гарэлку і самалёт.

Дурны гонар: мы сапраўды лічылі сябе амаль што ваеннапалоннымі. Хаця ніякай вайны не адбывалася. Прызнаць сябе закладнікамі было ганебна. Але і закладнікамі мы, як высьветлілася, не былі. І Босая пастаралася мне гэта патлумачыць.

16. Ультыматум

Апынуўшыся ў штабе Босай, бедны Шпэцль зусім разгубіўся — усё, што ён мог выціснуць зь сябе, гэта слова «ЮНЭСКА». «ЮНЭСКА», млява паўтараў ён, увесь час мружачыся, як быццам Босая была пражэктарам, што сьляпіў яму вочы. Юнэска, юнэска, юнэска… Слова гучала, як жаночае імя. Нямона Ліза, якая стаяла каля дзьвярэй, апусьціўшы Фалічны Сымбаль руляй уніз, нецярпліва шмыгала носам і запытальна пазірала на Босую: можа, хопіць ужо мучыць чалавека?..

Я сьцісла апісаў сутнасьць Шпэцлевых патрабаваньняў. Недарагія жэншчыны, пасол або консул, піва і сасіскі, свабода або сьмерць. Я нават намякнуў, што наш аўстрыйскі госьць крыху памуціўся розумам — аднак на Босую гэта не падзейнічала. Яна моўчкі выслухала мяне, гледзячы Шпэцлю проста ў вочы, а потым нечакана засьмяялася: «Не, так ня пойдзе! Усе застануцца ў Замку. Так трэба. Проста скажы яму, што гэта такі працяг экскурсіі. Вось і ўсё».

Я пераклаў, як мог. Было падобна на тое, што Шпэцль нават узрадаваўся. Відавочна, ён думаў, што ў вежы яго зьбіраюцца катаваць. Магчыма, нават спосабам кітайскіх імпэратрыцаў. Мой голас крыху дрыжэў, калі я расказаў пра гэта Босай. Яна зноў засьмяялася — ведзьма была ў гуморы — і кіўнула Нямоне Лізе, каб Шпэцля адвялі назад, да сваіх. Калі дзьверы за імі зачыніліся, Босая зноў села на стол і ўважліва паглядзела на мяне.

«А гэта ідэя, — сказала яна сур’ёзна. — Самы час паказаць ім, што мы не жартуем. А гэта значыць, самы час пажартаваць…»

На Замак апускаўся вечар. Белая сукенка Босай была ўся брудная. Брудная і рамантычная, як сьцяна дому недзе на Міжземным моры. Сукенка з вышытымі на ёй ценямі. А сама Босая пахла. Так нясьцерпна пахла сьвежай і ачмуральна-духмянай, як трава, крывёй.

«Яшчэ адзін дзень вам давядзецца прабавіць тут, — сказала Босая. — Я паставіла ім ультыматум. Калі праз трое сутак пасьля захопу Замку яны не пагодзяцца выканаць усё, што мы патрабуем, мы пачнем зьнішчаць закладнікаў. Вось так».

«Але чаго вы патрабуеце? — асьцярожна запытаўся я. — Пакуль што я чуў толькі пра карову…»

«Жуту яны не адпусьцяць, — сумна пасьміхнулася Босая. — Для іх гэта нават важней, чым адпусьціць людзей. Але пачакай, я акурат прыдумала, якім чынам мы пажартуем».

Яна рэзка павярнула да сябе свой белы ноўтбук.

«Мы запішам ім кіно. Такое, каб мароз па скуры. Усё па законах жанру. Сядай сюды».

І яна паднялася са стала, паставіла каля сьцяны крэсла і накіравала на яго вока відэакамэры.

«Сядай».

Я паслухмяна апусьціўся на крэсла.

«Недзе ў мяне быў ножык… Пазычаны ў музэі…» — Босая пашукала ў шуфлядзе стала і, ухвальна рохкнуўшы, дастала сапраўдны даўгі кінжал — адзін з тых халодных, зь вітай, абсыпанай бурштынам ручкаю, з матавым бляскам і кропляй сьвятла на кончыку вострага ляза. Такі мой продак Саха-Якуцкі насіў збоку, а такі самы, але меншы, у адным з чаравікаў. Не заўжды насіў, вядома, але калі ішоў у паход на чужынскія зграі. На быстрым кані, падкруціўшы ліхія вусы, натачыўшы вострую шаблю. І падпаліўшы босыя ногі той, якая… Не, лепш пра гэта ня думаць.

Босая, між тым, завязала хусткаю твар так, што заставаліся відаць толькі вочы. Цёмныя, бязьлітасныя вочы з водбліскамі будучых прыгодаў, вочы, як менская ноч дзевяностых.

«Чагосьці не хапае», — сказала яна.

«Сьцяга на сьцяне, — раптам вырвалася ў мяне. — Сьцяга».

Вочы недаверліва зірнулі на мяне, але ў іх ужо зьявіўся непадробны інтарэс, які Босая ўсяляк намагалася схаваць.

«Сьцяга?»

І тады я зрабіў гэта.

Далібог, я здолеў зрабіць гэта.

Я падняўся і падышоў да Босай, адарваў кавалак яе сукенкі і, трымаючы яго ў руках, хутка апынуўся там, дзе жыла гэтая ачмуральная, духмяная, як толькі што скошаная трава, кроў. Пазбавіўся ад лішняга, стаў на калені перад ружовымі дзьвярмі. Босая дапамагла мне, яна села на стол і рассунула ногі. Мой рух быў хуткі і асьцярожны, і вось у мяне ў руках быў кавалак тканіны, пасярод якога гарэла пунсовая пляма, няроўная, наўскос, мудрагелістая, як герогліф. А можа, гэта мне толькі падавалася, што яна гарэла, гэтая пляміна — а насамрэч проста кавалачак Босай скочыў на белую тканіну, і запах так пякуча, што ў мяне ў вачах зьявіліся сьлёзы.

Мы моўчкі прыладзілі сьцяг на сьцяну. Я сеў на крэсла, я, нашчадак магната, слаўнага князя Саха-Якуцкага, якому належаў Замак, і тое, што вакол Замка, і пад ім, і неба, і хмары, і сонечны прамень. Босая ўключыла камэру і стала ў мяне за сьпінай. Я адчуваў, як кінжал лёг на маю шыю, падабраўся пад адамаў яблык, ціхенька зашаргатаў аб шчэць на ім. Я адчуваў цеплыню цела Босай, яе грудзі былі ў мяне над плячом. Яе подых ішоў проста ў мае валасы, і валасы варушыліся, нібыта я быў бясконца напужаны, напужаны, як дзіця ўначы, але не, мне не было страшна.

Мне было добра. І так добра, як у гэты момант, мне не было ніколі.

Камэра глядзела на мяне, як вычварэнец, што зазірае ў чужыя вокны.

«Перадай ім ад мяне прывітаньне», — шапнула Босая. І я пачаў гаварыць.

Гульня захапіла мяне адразу, нават ня трэба было настройвацца на патрэбны лад: я проста расказваў пра тое, чаму навучыўся за гэтыя дні. Кінжал на маёй шыі цьвярдзеў, а рука, што трымала яго, падрыгвала. Я скончыў свой зварот тым, што папрасіў выканаць усе патрабаваньні тэрарыстак, я не агучваў іх, а проста сказаў «усе», я прасіў падумаць пра мяне і ўсіх закладнікаў, інакш… «Інакш нам ня выйсьці адсюль жывымі», — сказаў я і замаўчаў. Кінжал уціснуўся ў маю шыю зь небясьпечнай сілай, здавалася, зараз ён пырсьне крывёй, ягонай халоднай кінжальнай крывёй, або маёй блакітнай, або падобнай да туману ў цемры крывёй Замку. Мы памаўчалі крыху, пазіраючы ў камэру, як дурні, і толькі потым Босая прыбрала лязо і, стомленая, выціснутая, высокая, як цень на мурах, падышла і выключыла гэтае непрыстойна-неміргатлівае вока.

«Зрабі мне добра», — папрасіла яна, разглядваючы мой твар так недаверліва і патрабавальна, быццам бачыла яго ўпершыню.

17. Дачка велiкана

Цяпер, азіраючы зь вежы ўжо знаёмы краявід, я змог нарэшце ацаніць, што насамрэч робіцца вакол Замку. Па пэрымэтры была мёртвая зона, мэтраў дзесяць, а там, дзе яна канчалася, стаялі карычневыя аўтафургоны. Вельмі шмат карычневых фургонаў, што дакраналіся адзін да аднаго квадратнымі азадкамі і тупымі пысамі. Фургоны бяз вокнаў. За імі мільгалі людзі ў чорным, людзі ў шэрых касьцюмах, людзі ў масках, людзі са зброяй. І ніводнай жанчыны. Адны людзі. Нібыта іх прыгнала сюды нейкай выбуховай хваляй. А далей, за карычневым поясам, якім быў падпяразаны Замак, нічога не зьмянілася. Гэтаксама, як і раней, як стагодзьдзі таму, жаўцела дарога і зелянеў луг. Усё гэтак жа выглядвала з-за далягляду вялікае і справядлівае, як апошняе пакараньне, сонца.

Карычневы пояс, завязаны, каб задушыць Замак. Нас і праўда рыхтаваліся вызваляць. Мяркуючы па ўсім, адзіным, што нас ратавала, быў загад са сталіцы правесьці ўсё безь ніводнай ахвяры. Зрабіць усё так, каб кожная з тэрарыстак апынулася ў клетцы, а кожны з закладнікаў мог выступіць сьведкам на будучым судзе.

У Босай не было шанцаў. І яна гэта ведала.

«Чаму цябе завуць Босай?» — запытаўся я, прыбіраючы са стала Фалічны Сымбаль.

«А чаму мяне мусяць зваць неяк іначай? — ускінула яна бровы і бліснула мушынымі вачыма. — Каму належыць маё імя? Ня мне дакладна. Чуў такі верш? Я прачытала яго выпадкова, у адной кніжцы, зусім ня тут, зусім у іншым жыцьці. Але гэта праўда: ня мне».

Яе ўвесь час трэба было зьдзіўляць — інакш яна не гуляла. У мяне было выразнае і прыкрае адчуваньне, што зараз яна пакліча Нямону Лізу, і мяне адвядуць назад, да тых, чыя кампанія пасавала мне больш, чым таварыства тэрарысткі ў разарванай унізе белай, занадта белай нягледзячы на бруд сукенцы.

«А якое імя ў мяне мусіла б быць, па-твойму?» — спыталася яна, пусьціўшы свае пальцы бегаць па клявіятуры. Ультыматум, шчоўкалі пальцы, ультыматум, ультыматум. А потым раз, і: Глюмдалькліч.

Дзяцінства, Сўіфт, кукурузныя палачкі з халодным, пастэрызаваным, гарадзкім малаком. Гісторыя Гулівэра, які трапіў у краіну волатаў. Краіну хадзячых замкаў, для якіх ён быў усяго толькі ліліпутам. Зусім як тыя заклапочаныя людзішкі ўнізе.

Я падумаў і прамовіў, раптам прыгадаўшы свае шаснаццаць: «Глюмдалькліч».

«Што? — засьмяялася яна з палёгкай. — Я гэта ня вымаўлю. Гэта яшчэ што за тытул? Хаця пачакай, недзе я гэта ўжо чула. Глюм-што там далей?»

«Гэта ня тытул, гэта Сўіфт, — патлумачыў я. — Ягоныя падарожжы Гулівэра. Мы з табой чыталі некалі…»

«Ну вось, пачынаецца… Мы з табой… — яна пазяхнула. — І што там? Нешта чыталі, так… Але я ня памятаю ніякай Глюм-да-ключ».

«Глюмдалькліч, — загаварыў я пасьпешліва. — Памятаеш? Так звалі дачку аднаго велікана, заможнага фэрмэра, простага такога і хітрага мужычка-беларуса. Глюмдалькліч было дзевяць гадоў, калі Гулівэр, увесь такі малы, з палец ростам, брытанчык-з-пальчык, трапіў да іх у дом. І гэтая малая Глюмдалькліч, памерам зь дзевяціпавярховік, даглядала Гулівэра і абараняла яго. Яны паехалі ў сталіцу, і Глюмдалькліч везла Гулівэра на каленях у драўлянай скрыні.

У мяне чамусьці гадамі стаіць перад вачыма гэтая карціна. Восень, не прайсьці-ні праехаць, гразь, дарога, дрогкая карэта, і Глюмдалькліч трымае на каленях скрынку з Гулівэрам.

Яна называла яго — Грыльдрыг, на мове веліканаў „гамункулюс“, а ён яе „Глюмдалькліч“, маленькай нянькай. Яна разьдзявала і адзявала яго, і мыла, і вучыла мове веліканаў… Калі мы хадзілі з табой у адну школу, у думках я называў цябе так. Глюм. Даль. Кліч».

«Вось яно што… Ну, гэта было даўно, — кіўнула Босая, зьдзіўлена падняўшы на мяне вочы. — Люба сказала мне, што ты пішаш кніжкі. Пра гэтага, аднаго з Саха-Якуцкіх, тых самых, атожылак якіх любіў смажыць згвалтаваных ім жанчын, прывязаўшы іх да дрэва. Вясёлая песенька, праўда? Ой гарэла Ганна… Хаця што я табе кажу, усё роўна ты ніколі не напішаш сапраўдную гісторыю гэтага месца. Гісторыю Замку. Нават калі захочаш. Для гэтага трэба… Зрэшты, няважна. Дык што там было потым з гэтай Глюмдалькліч?»

І яна запытальна і нецярпліва замоўкла. А я… Мне нічога не засталося, як працягваць, тым больш што ў вачах Босай успыхнула цікаўнасьць.

«…А потым яны пачалі жыць у сталіцы, у каралеўскім палацы, і Глюмдалькліч дамаглася, каб Гулівэру пабудавалі дом, і яна насіла яго ў гэтым доме — на даху была спэцыяльная ручка, каб зручней было трымаць. Як у чамадана. Прыдворныя дамы любілі разьдзяваць Гулівэра дагала і саджаць сабе на грудзі… Ён скардзіўся, што ад іх сьмярдзіць. Не сьмярдзела адно ад Глюмдалькліч і каралевы…»

«Што за лухта, — усьміхнулася Босая. — Гулівэр… Глюмдаль-як-яе там. Мне здаецца, я ўвогуле больш падобная да мухі».

«Белай мухі», — сказаў я і прыкусіў язык. Але яна не заўважыла: «Некалі я таксама любіла казкі. Але ты ня проста так мне гэта расказваеш…»

І яна зноў падазрона ўтаропілася ў мяне: «Тут, у Замку, ты адчуваеш сябе Грыльдрыгам? Або Гулівэрам? Гулівэрам, вядома. Кожны Гулівэр хоча трапіць да сваіх. Дык ідзі да сваіх. Яны ўжо зачакаліся. Ты сам не разумееш, з кім зьвязаўся. Думаеш, я пакіну цябе жывым? Толькі таму, што ты расказваеш мне казкі?»

«Я проста хачу зразумець, чаго ты хочаш, — сказаў я як мага мякчэй. — перад тым, як усё скончыцца. Каб ведаць, дзеля чаго гэта ўсё было. Бо са мной штосьці адбываецца, разумееш, Глюмдалькліч?»

«Што за фігню ты вярзеш, — яна пачухала голую нагу. — Са сьцягам гэта было няблага прыдумана, але… Ты прычапіўся да мяне, таму што ў мяне ўлада і таму што я, на твой погляд, не такая страшная, як мае дзеўкі. Спрацаваў проста інстынкт, вось і ўсё. Аўтаматычны выбар самкі, зь якой можна мець справу. Дык вось — хуй табе!»

Апошнія словы яна выкрыкнула амаль з асалодай. На парозе зьявілася Нямона Ліза, флегматычная, з мутнымі вачыма забойцы, і Босая паказала на яе пальцам: «Чаму ты не гаворыш зь Нямонай Лізай, напрыклад? А ў яе ёсьць што расказаць. Цікавая гісторыя, вельмі цікавая! Хочаш паслухаць? Харошая будзе казачка на ноч…»

Так я даведаўся, хто такая Нямона Ліза. Сама яна, зразумеўшы, што нас трэба пакінуць адных, далікатна прычыніла дзьверы. Босая расказвала мне, трымаючы маю галаву ў сябе на каленях, а я перакладаў гэты аповед на сваю мову, мову Грыльдрыга ў драўлянай скрыні, якую падвесілі на крук — і скрыня гайдаецца, гайдаецца, а цені вялікія і чорныя, а галава кружыцца ў млосным танцы, і пахне крывёй і прэлай скурай.

18. Гiсторыя пра руку

Некалі даўно, калі гэтую краіну яшчэ не называлі Краінай Замкаў, але ўжо інтэнсіўна думалі, як бы завабіць сюды турыстаў, дзяўчына Ліза жыла ў сталіцы і хадзіла ў мастацкую школу. Лізе было тады гадоў пятнаццаць — а можа, і меней; цалкам магчыма, што ёй было трынаццаць гадоў, а верагодна, што і чатырнаццаць: галоўнае, што назваць яе маленькай ніхто ўжо ня мог, нават калі б хацеў. А больш за ўсё гэтага хацела яна сама: Ліза не любіла сваё цела, вялікае, нязручнае, пукатае з усіх бакоў, яшчэ нядаўна такое мілае, такое сваё, а цяпер — чужое, як мачаха. Цела жыло сваім жыцьцём, а Ліза — сваім.

Ліза малявала гуашшу, алеем і пастэльлю. Цела Лізы таксама малявала — у такіх месцах, пра якія Ліза нікому не казала. Ліза любіла маляваць краявіды і жывёлаў і не любіла маляваць людзей, а цела Лізы малявала што хацела. Гэта было вельмі свавольнае цела. Дужа вялікае і вельмі свавольнае.

Цела хадзіла разам зь Лізай у мастацкую школу, цела прачыналася разам зь ёй, сьнедала і пачынала мучыць Лізу, клэпаючы сюды-туды і не адстаючы ад яе ні на крок — да самага вечара, а, бывала, і ўсю ноч, у сьне. Насамрэч, вядома ж, цела Лізы і яна сама хадзілі мала — часьцей за ўсё яны езьдзілі ў тралейбусе.

Бо мастацкая школа была далёка ад іхнага мікрараёну, трэба было сесьці ў адзін тралейбус, праехаць дзесяць прыпынкаў паўз аднолькавыя дамы і шырокія непрытульныя вуліцы, а потым выйсьці і пасьпець на іншы, і праехаць яшчэ дзесяць прыпынкаў паўз такія самыя шэрыя, на адзін твар, дзевяціпавярховікі і роўныя, як пад лінейку выпісаныя праспэкты, і потым выйсьці проста перад будынкам мастацкай школы, дзе раней быў дзіцячы садок, які пакінуў на памяць пра сябе пах кашы і какашак. Ліза чамусьці любіла гэты пах — можа, таму, што ён нагадваў ёй час, калі яна і яе цела жылі разам і не варагавалі.

Лізу не любіў ніхто, апрача мамы і таты. Пра Лізу казалі, што яна інфантыльная і паводзіцца, як дзіця. Ліза была занадта вялікая, і ад яе скуры непрыемна пахла. «Ты зусім не такая вялікая, як ты думаеш, проста ты з буйнымі формамі», — сказала мама, калі Ліза аднойчы наважылася загаварыць зь ёй пра гэта. Мама прамовіла гэта, як падалося Лізе, досыць абыякава, і больш Ліза на такія тэмы не загаворвала.

Лізу пазьбягалі, і хто ведае, што яна зрабіла б аднойчы са сваім непаслухмяным і нязручным целам, калі б не маляваньне. Ліза была як дзяўчына-асілак з драўлянай скрыняй на каленях, поўнай нармальных людзей. Ёй трэба было насіць іх з сабой і выносіць неяк іхныя позіркі.

Да пары ўсё гэта можна было неяк трываць. Пра цела можна было на хвілінку забыцца — асабліва, калі занурыцца ў маляваньне або купіць сабе нешта смачнае. Дый цела часам забывалася пра Лізу, занятае сваімі справамі. Усё гэта можна было неяк цярпець, пакуль у тралейбусах не пачала езьдзіць Рука.

Упершыню Рука зацікавілася Лізай у адзін шэры восеньскі панядзелак. Ліза і яе Цела ехалі ў перапоўненым тралейбусе, і Ліза старанна ўдавала, што яна не знаёмая з гэтым недарэчным і пачварным Целам, а Цела, наадварот, усяляк падкрэсьлівала, што яно належыць Лізе і яны закадычныя сяброўкі. «У жанчын няма кадыкоў, — шаптала сама сабе Ліза. — Таму мы ня можам быць закадычнымі». Цела ня слухала і займала прастору. Шмат прасторы — як падавалася Лізе, ледзьве ня паўтралейбуса. Цела было шчыльна ўціснутае ў чалавечае цеста. Цела дакраналася да тоўстых торбаў, мускулістых заплечнікаў, крывых сьпінаў, кашчавых плячэй і мокрых парасонаў. Цела замінала ўсім.

Але толькі не Руцэ.

Рука зьявілася зьнянацку, аднекуль ззаду, яна шмыгнула пад куртку, знайшла край нагавіцаў, калготак, цёплых майтак і легла на азадак Лізінага Цела, проста на голую скуру. Асьцярожна памацала там кончыкамі халодных пальцаў, замерла. Заварушылася зноў, пачала гладзіць, і зноў замерла — да наступнага прыпынку. І Ліза раптам адчула, як Цела зноў зрабілася ейным. Спачатку яна проста прыслухоўвалася да сваіх адчуваньняў, яшчэ ня ўцяміўшы, што адбываецца. Рука схапіла Лізу за ягадзіцу, пасунулася ніжэй, абхапіла сьцягно, пайшла наверх. Ад Рукі аддзяліўся палец, які пачаў рассоўваць ягадзіцы, тыцкацца туды, куды Ліза сама ніколі не зазірала. І тады Лізе зрабілася сорамна і брыдка. Рука рухалася так, быццам было толькі Цела, а ніякай Лізы не існавала. Рука рабіла ўсё так, быццам цела Лізы было мёртвае — і Ліза таксама. Але нават мёртвыя людзі маюць права на сваё Цела.

Яна не магла азірнуцца і пабачыць Руку. Краем вока Ліза паглядзела на людзей і жанчын, якія ехалі побач зь ёй у тралейбусе. Ніхто не зьвяртаў увагі на Лізу, і ўсе яе ненавідзелі. Усе глядзелі ў акно, маўчалі і глядзелі ў акно. Ніхто ня ведаў пра Руку, апрача Лізы. І Лізе стала яшчэ больш брыдка. Яна ўявіла сабе, што Рука ўжо лічыць яе сваёй. А Рука зноў ажыла, палец шукаў штосьці, а Ліза цярпела, стаяла, здранцьвеўшы, і сачыла за тым, як Рука рухаецца па яе Целе. Ёй падалося, што яе зараз званітуе — палец быў гнюсны, як чарвяк, а Рука цёплая і настойлівая, чужая, упэўненая, валасатая і ўладная Рука. Ліза ледзь стрымвалася, каб не закрычаць ад агіды і не званітаваць проста на гэтыя заплечнікі, торбы, галовы, плечы, якія сьціскалі яе з усіх бакоў.

Яна выйшла на патрэбным прыпынку і ўпотай азірнулася. Але перад вачыма былі толькі людзі і жанчыны, якія штурмавалі дзьверы, спрабуючы знайсьці сабе месца. «Утрамбуйцесь там, жэншчына!» — крычалі камусьці нецярпліва і злосна. Бабіна лета скончылася, пачыналася сапраўдная, золкая, пранізьлівая і бясколерная восень, і тралейбусы рухаліся штуршкамі, рыўкамі, іх маторы галоднымі вылі ваўкамі, і сядзеньні былі цьвёрдыя, быццам камень, сьпіны мяккія, як зямля…

З гэтага дня Ліза пачала жыць з тралейбуснай Рукой. Рука кожны дзень зьяўлялася на тым прыпынку, дзе Лізе трэба было перасесьці на тралейбус, што ішоў да самай мастацкай школы. Яна ехала разам зь Лізай у тым, другім тралейбусе і з кожным разам рабілася ўсё больш настойлівая. Цяпер яна была ўжо ня мяккая, а цьвёрдая, маленькая цьвёрдая Рука, якая ўпіралася ў Лізін азадак, пакуль пальцы, шмат пальцаў, бегалі па Лізінай скуры і шукалі тое, чаго ім хацелася. Ліза маўчала, сьцяўшы зубы. Рука дзейнічала. Так мінуў тыдзень, на выходных Ліза адпачывала ад Рукі, а ў панядзелак усё паўтаралася, і ў аўторак рука зноў была тут як тут. А людзей у тралейбусах менш не рабілася, куды там, іх было ўсё больш і больш, быццам Рука запрасіла іх ехаць менавіта ў гэтым тралейбусе, у гэты час, быццам Рука зрабіла іх сваімі хаўрусьнікамі. Людзі хавалі Руку ад Лізы, Рука хавалася ў Лізы ў майтках, Рука адшуквала Лізіны апухлыя цыцкі, а Ліза хавала ад усіх гэты паскудны, мярзотны сакрэт. Дотыкі былі ўсё нахабнейшыя, здаецца, Рука лічыла, што Ліза належыць ёй, што Ліза — яе мёртвая здабыча. Але Ліза не хацела паміраць. Ліза хацела выплюнуць гэтую Руку зь сябе — але выплюнуць яе так, каб ніхто ня бачыў, не выходзіла. Бацькі навучылі Лізу ніколі не пляваць прылюдна.

Сталася так, што аднойчы, у асабліва халодны дзень, у мастацкай школе прайшла вечаровая выстава. Таму Ліза ехала дамоў пазьней, чым звычайна. Якім жа гэта было шчасьцем — ехаць у паўпустым тралейбусе; у ім нават былі вольныя месцы. Але цяпер Лізе не хацелася садзіцца, яна стала каля дзьвярэй і радавалася таму, што яе цела больш нікому не замінае. У яе было адчуваньне, што сам тралейбус зрабіўся большы, і пра гэта было так забаўна думаць: што тралейбусы зьмяняюць цягам дня свае памеры — раніцай яны зусім тоўстыя і малыя, удзень цесныя і вузкія, памерам з драўляную скрыню ў руках велікана, а ўвечары яны вырастаюць, імчаць, вольныя, набраўшы паветра ў грудзі. Ліза ехала дахаты, ехала пераможцай конкурсу на найлепшы малюнак, Ліза была ў міры і суладзьдзі са сваім Целам, Лізе хацелася чагосьці смачнага.

І калі ў гэты момант да яе зноў прыйшла тая самая Рука, яна спачатку проста не паверыла. Гэта ня быў час Рукі. Рука ніколі не зьяўлялася па дарозе дахаты. Рука заўжды прыладжвалася да Лізы ў той самы час і на тым самым месцы. І гэта значыла, што Рука высачыла Лізу. Што сёньня раніцай яна выйшла разам зь Лізай каля школы, цярпліва чакала яе на ганку, села разам у паўпусты тралейбус.

Пасажыраў у тралейбусе было мала. Але ніхто ня бачыў Рукі.

І тады Ліза азірнулася.

Рука кінулася назад, панічна высьлізнула з-пад Лізіных майтак, пакінуўшы на скуры свой уладны і мярзотны дотык.

За сьпінай Лізы стаяў непрыкметны мужчынка у надзьмутай куртцы. Маленькі такі мужчынка, з тых, каго мама Лізы пагардліва называе «мужичишка». Зусім маленькі мужчынка гадоў сарака. А можа, і пяцідзесяці, а можа, і шасьцідзесяці. Галоўнае, што назваць яго маленькім хлопчыкам ніхто ня мог, нават калі б захацеў. А менш за ўсё гэтага хацеў сам мужчынка, які цяпер хаваў у кішэні… хаваў у кішэні яе… яе…

Руку.

Ён засоўваў Руку ў кішэню, а яна не залазіла. Рука была разьдзьмутая, як ягоная кітайская куртка, Рука была ўзбуджаная, разагрэтая Лізіным цяплом, напоеная за ўсе мінулыя дні Лізінай скурай, Рука была ўладная і варушыла пальцамі, якія працягвалі шукаць штосьці, але ўжо не знаходзілі. Рука не зьмяшчалася ні ў кішэнь, ні ў тралейбус, ні ў Лізіны вочы. Рука была відавочная, Рука была брыдкая, валасатая, чужая, брудная, Рука, якая ператварала ў магільную зямлю ўсё, да чаго дакраналася.

Мужчынка зь нянавісьцю паглядзеў на Лізу, адвярнуўся, зноў зірнуў на яе спадылба, не даючы рады сваёй Руцэ, і потым выпучыў свае маленькія вочы, стаў красавацца перад Лізай, паказваючы ёй усім сваім выглядам, што гэта быў ён, ён, ён, гэтая ягоная Рука прысабечыла Лізу і карысталася ёй увесь гэты час. Мужчынка глядзеў на Лізу, і на маленькім твары ягоным быў выраз пераможцы, выраз чалавека, які мае права рабіць зь Лізай усё, што захоча, мужчынка ганарыўся тым, што ён зрабіў, ён ганарыўся сваёй Рукой, ён шчыра не разумеў, што тут такога.

«Табе ж спадабалася, праўда?» — было напісана ў яго на твары.

«Ты ж нікому ня скажаш пра чарадзейную Руку, якая дала табе так шмат асалоды?» — было напісана на ягоных вусіках.

«Ты ж разумная Ліза?» — было напісана ў яго на кадыку.

«Што вылупілась? — закрычаў мужычок. — Што ты вылупілась, карова?»

Ліза маўчала, ня здольная адвесьці вачэй ад ягонага перакошанага твару.

«Да каму ты нужна! — закрычаў мужычок. — Красавіца, блядзь, нашлась! Карова!»

Спачатку Ліза спадзявалася, што ён п’яны. Але цяпер было ўжо ўсё роўна.

«Да ты на себя пасматры! — мужчынка крычаў, ужо нібыта апраўдваючыся, але пры гэтым заклікаючы ў хаўрусьнікі іншых пасажыраў. Тыя глядзелі на іх зь Лізай — а дакладней, на іхныя адбіткі ў цёмных вокнах, і думалі пра вечныя каштоўнасьці. — На себя, гавару, пасматры, малая! Карова ты, блядзь, сала адно, скажы спасіба, что жопу тебе памацал, ніхто ж ня купіцца большэ!»

Тралейбус спыніўся на прыпынку, як нічога ніякага. Дзьверы адчыніліся, увайшла восень, пачала правяраць білеты. Тралейбус стаяў з адчыненымі дзьвярыма і быццам чагосьці чакаў. Лізіна Цела зноў не належала Лізе. Усё вярталася, усё зноў навальвалася, душыла, крактала, прыладжваючыся да старой каляіны. Цела Лізы жыло сваім жыцьцём, а Ліза сваім. Цела Лізы ўдарыла мужчынку ў надзьмутай кітайскай куртцы ў кадык. Мужычок згубіў раўнавагу і паляцеў у восень. Ягоная галава прызямлілася проста на бардзюр, і з галавы палілася чырвоная фарба, самая любімая фарба Лізы. Ратуючыся, Рука сутаргава паспрабавала ўхапіцца за край тратуару — ды так і засталася ляжаць там, учапіўшыся ў яго пальцамі. Дзьверы тралейбуса зачыніліся, і ён паехаў далей, паўз аднолькавыя, засыпаныя бляклымі шкельцамі сьвятла дамы і роўныя, як пад лінейку выпісаныя вуліцы. Ліза так і ня выйшла з таго тралейбуса, і ніколі ўжо ня выйдзе. Мо яна проста ў яго ніколі і не садзілася? А дзяўчына, якую звалі Нямона Ліза, што вярнулася ў той вечар дахаты, — гэта ўжо зусім іншая істота і іншая гісторыя, і калі некаму прыйдзе ў галаву паблытаць яе зь Лізаю, дык я б на вашым месцы гэтага не рабіў, бо ці мала што здараецца ў горадзе Менску цёмнымі восеньскімі вечарамі.

19. Жар-птушка

Рокат прыйшоў з усходу, з боку сталіцы, нечаканы і няўхільны, як антыцыклён. Ён усё нарастаў, і мае браты па няшчасьці, якія яшчэ нядаўна сядзелі па кутах асавелыя, нібы п’яныя, цяпер мігам працьверазелі і па чарзе страпянуліся. Моцна, мярзотна, па-мясному гуло недзе над самай вежай — і нават шыбы ледзь чутна забразгаталі ў вокнах, адгукаючыся на гэты прызыўны гук.

«Нас што, бамбіць зьбіраюцца? — падышоў да акна Паўлюк. — Ня самае лепшае рашэньне, га, Міхаіл Юр’евіч?»

«Не дай бог», — перахрысьцілася гаспажа Ацтэцкая.

«Десант сбрасывать будут, — са змрочнай упэўненасьцю кінуў праз плячо Міхаіл Юр’евіч. — Счас хлопцы им покажут, тварям».

Падобна на тое, што гэта і праўда быў вайсковы гелікоптэр — з нашай вязьніцы яго было не відаць, але ён існаваў і натужна гудзеў недзе зусім блізка, здавалася, што нам нават было чуваць, як вібруюць каменьчыкі ў шчылінах замкавых муроў. Я ўявіў сабе гэтую цёмназялёную, як кавалак вырванага зь зямлі лесу, птушку з каронай на галаве, вусьцішную фантастычную істоту з казак Баршчэўскага, якая завісла над узгоркам, пільна ўзіраючыся ў сваю зусім блізкую цэль. Калі Міхаіл Юр’евіч мае рацыю, зараз птушка агледзіцца і пачне несьці яйкі — галавастых ліліпутаў на вяровачках, першы пайшоў, другі пайшоў, а трэцяму не дала… Ліліпуты разаб’юць акно, устаўленае сюды нядаўна на дзяржаўныя грошы, ліліпуты ўварвуцца ў пакоі майго Замка, ліліпуты ні да кога ня будуць мець літасьці.

Але гэта быў не дэсант. Улады не хацелі крыві. Гэта былі вельмі гуманныя ўлады, якія думалі пра тое, як не папсаваць народнае багацьце. Гэта быў лістапад, які нам падаравалі пасярод лета — магчыма, для таго, каб прадэманстраваць сваю чарадзейную сілу.

З гелікоптэра на Замак пасыпаліся лісты паперы. Папера была танная, а на паперы быў невялікі тэкст. У акно нашай турмы мы бачылі, як у замкавы двор паволі апускаюцца шэрыя лісты. Пагойдваючыся ў паветры, яны махалі нам сваімі кончыкамі, Цімур нават хацеў адчыніць акно, каб злавіць адзін зь іх, але пад суворым позіркам Міхаіла Юр’евіча неяк абмяк і пакінуў цяжкую раму ў спакоі.

«Не рискуй почем зря, сынок, — строга прамовіў наш лідэр. — Кто знает, вдруг у гестаповок что в мозгу переклинит. Ты мне живой нужен. И стране тоже».

Высьветлілася, што Міхаіл Юр’евіч быў недалёкі ад праўды. Не таму, што Цімур быў патрэбны краіне, а таму што не пасьпела ўся гэтая зробленая ў Доме друку прапаганда даляцець за зямлі, як дзеўкі Босай пачалі страляніну.

Зброя загаварыла весела, нібы падладжваючыся да рытму верталётнага матора.

То там. То там. То там. Тралялёначка.

Яны стралялі, быццам накладвалі сола на аднастайны рытмічны малюнак. Дзікае сола, што пальцамі граецца на касе сьмерці.

Тататата. Мамамама. Яяяяяя. Адрррррэналін.

Дзеўкі спаборнічалі, хто першы трапіць у гэтую жар-птушку. Магчыма, яны нават прыдумалі нейкі прыз для той, якая падаб’е нябесную госьцю. Напрыклад, такі: выбраць сабе аднаго з палонных і прымусіць яго… Што прымусіць? Ну, варыянтаў было шмат. Ад законаў кітайскай імпэратрыцы да праньня белых сукенак у замкавай лазьніцы.

Я паглядзеў на іншых вязьняў і пабачыў, што яны думаюць пра тое самае.

«Чем эти бабы думают?! — выбухнуў нарэшце Віталік. — Сразу видно, ума ни грамма! Не дай бог попадут в вертолет — дык он же на их и упадет! И на нас заодно! И пиздрык всем!»

«Может, нам лучше под стол залезть? — нэрвова спыталася Жанчына ў Зялёным. — Мужчины, не молчите, скажите, что делать!»

«Да сиди уже! — сказаў Міхаіл Юр’евіч, і голас гэты ішоў ня з глоткі ягонай, а з самага сэрца. — Помирать, так с музыкой!»

«Тралялёначка. Адрэналін. Труна. Так. Так,» — паўтаралі Фалічныя Сымбалі ў руках нябачных дзевак Босай. Можа, яны зусім і не хацелі трапіць у злавесную птушку. Проста хацелі яе папужаць, пагнаць назад на ўсход.

Пасьля Босая паказала мне адну з гэтых улётак, якую яна падняла з падваконьня, калі верталёт зьнік за даляглядам. Тэкст быў у найлепшых традыцыях Краіны Замкаў. «Мяркую, ты б напісаў лепей», — прамармытала шчасьлівая Босая; яна любіла такія рэчы.

«Всем членам, террорестической групперовки!

Предлогаем вам немедленно прикратить протевоправные деяния, за которые законодательством республики, придусмотрена самая строгая мера уголовной ответственности. В случае, добровольной здачи кого-либо из Вас, он будет рассмотрен как смягчающее обстоятельство при рассмотрении дела в компетентных органах власти».

Типография. Номер заказа. Тираж 299 экз.

«Шыкоўна! — сказала Босая, складваючы паперку ў заплечнік. — Ну вось, цяпер я не самотная, цяпер і я кнігу маю, з друкарні пана Марціна Кухты. Любоўнае пісьмо проста. Пойдзе ў калекцыю».

«І багатая ў цябе ўжо калекцыя?»

«Ты сабе нават уявіць ня можаш. Позвы, похвы, адозвы, абвесткі… Знайдзі лішняе».

Лішняе я знайшоў. Але гэта было потым, а пакуль што я сядзеў у пакоі, дзе некалі любілі выпіць наліўкі і выкурыць люльку-другую мае шаноўныя продкі, і назіраў, як іншыя закладнікі гуляюць у карты. Калода была знойдзеная Віталікам за падкладкай ягонай курткі, некалькіх картаў не хапала, але яны з азартам пачалі гульню і бязь іх. Мяне далучыцца ніхто не паклікаў, затое ў мужчынскую кампанію былі безь пярэчаньняў узятыя гаспажа Ацтэцкая і Жанчына ў Зялёным. Гэта былі свае бабы. Свае ў дошку.

Дошка была шырокая, некалі за ёй зьмяшчалася ўся мая фамілія, а калода, ведама ж, аказалася эратычная: трыццаць тры каровы, як у тым старым мультфільме. Прыгажуні з млеючымі позіркамі і млечнымі грудзьмі лёталі сюды-туды па дубовым стале. Гулялі ў падкіднога дурня — як самую простую і ўнівэрсальную гульню. Выйграў Віталік. І яшчэ раз. І яшчэ.

«А давайте на раздевание! — прапанаваў з шчырай ухмылкай пераможца, спрытна тасуючы карты. — Бля, что-то настроение сразу поднялось!»

«Я за, — коратка падтрымаў яго Кунцэ. — Пусть Шпэцль порадуется».

Насуплены Шпэцль, які сядзеў у куце са складзенымі на каленях рукамі, уздрыгнуў, пачуўшы сваё імя, і з надзеяй зірнуў на Кунцэ. Але Кунцэ быў занураны ў карты, і позірк Шпэцля зноў пагас.

Ну вось чаму мне заўжды дастаюцца такія «немцы», думаў я, тупа ўслухоўваючыся ў кароткія перамовы Фалічных Сымбаляў, што рабіліся ўсё радзейшыя. Усе мае знаёмыя ў сталіцы мелі замежных сяброў, калегаў ці проста рэгулярна каталіся за кардон. Яны прадстаўлялі мяне самым розным людзям адтуль, зь не такіх замкавых, як гэтая, краінаў, адтуль, дзе адбывалася ўсё самае цікавае і значнае. Палякам, літоўцам, немцам, чэхам, ангельцам. Мы ціснулі адно аднаму рукі і вялі цікавыя гутаркі, і яны казалі на разьвітаньне, што я вельмі цікавы чалавек і нам нельга губляць кантакт. Быў нават нейкі швэйцарац, які аб’яжджаў Эўропу на дзіцячым самакаце і завітаў па дарозе да нас. Як яго звалі? Эжэн? Той Эжэн ніколі не расставаўся са сваім самакатам, ён нават у прыбіральню хадзіў зь ім, баючыся, што жыхары Краіны Замкаў скрадуць ягоны транспартны сродак і ён так і не даедзе да Ўладзівастоку. «Эжэн, але Ўладзівасток — гэта ж ужо не Эўропа?» — спытаў я на сваёй нямецкай, адной зь дзяржаўных моваў Канфэдэрацыі. Ён не зразумеў, у чым праблема і чаго я ад яго хачу.

Напэўна, ён проста кепска валодаў нямецкай…

Я перазнаёміўся з процьмай іншаземцаў — і ніводная з гэтых сустрэчаў не завяршылася нічым. Яны зьнікалі з майго жыцьця, але працягвалі ліставацца з маімі знаёмымі, запрашаць іх у госьці, арганізоўваць зь імі праекты і піць піва на праспэктах і гарэлку ў іх на лецішчах. Яны былі чароўныя, гэтыя людзі з вольных Эўропаў: свабодныя позіркі, карэктнасьць, культура ў кожным слове, кожным жэсьце. А мне нават візу ніхто не даваў. Быццам лёсам для мяне было падрыхтванае зусім іншае спакушэньне Эўропай. Быццам мне ад Эўропы засталіся нейкія крошкі, што проста высыпалі ў адзін выпадкова абраны турыстычны аўтобус, каб я іх падзёўб і супакоіўся. Кунцэ і Шпэцль былі той Эўропай, якую я заслугоўваў. Мусіць, віной была мая любоў да гісторыі. Нашай велічнай і старажытнай Гісторыі, якую ўжо нікому ня ўдасца сфальсыфікаваць.

20. Новы Год

Калі табе шаснаццаць, пад тваім акном выбіваюць дываны, а ў суседнім пад’езьдзе жыве дзяўчынка, якая любіць саджаць сабе на смочкі ліліпутаў — ты думаеш чым заўгодна, але не галавой.

Сустрэчы з маёй новай сяброўкай былі патрэбныя мне, як зельле. На мяне пачалі пазіраць скоса, я перастаў бачыцца з прыяцелямі — хіба я мог прамяняць сустрэчы з маёй Глюмдалькліч на нейкіх дэбілаў, у якіх усё было так прадказальна і прымітыўна? У яе таксама не зьявілася блізкіх знаёмых — яна ніколі не расказвала пра гэта, але, здаецца, у нашай школе яе не любілі. Ды я і не ўяўляю сабе, як яе мог нехта любіць. Выходныя цягнуліся доўга — але і на выходных мы рабілі ўсё, каб пабачыцца: хаця б на некалькі гадзін, за школай, у лесе, ля чыгункі… А потым здарылася тое, што мусіла здарыцца.

Усе ў нашай школе ведалі гэтую гульню. У жаночай разьдзявальні выключалі сьвятло і туды, акурат у той момант, калі дзеўкі пераадзяваюцца пасьля спартзалі, забягае нехта з маіх аднаклясьнікаў. Забягае з выцягнутымі рукамі і… Хто больш грудзей намацае, той і выйграў. У нашай школе нават праходзіў чэмпіянат па гэтым відзе спорту: былі свае лідэры, былі аўтсайдэры, але большасьць, вядома, была гледачамі. Дзяўчаты самі прызнаваліся, каго схапілі, а каго не — ды гэта было і так ясна, па крыках, сьлёзах і рогаце. Я ў такіх забавах ня ўдзельнічаў — хаця мусіў: таму мяне аднойчы проста запіхнулі ў цёмную разьдзявальню і паабяцалі абвясьціць байкот, калі я выйду з нулявым вынікам. Нейкая з аднаклясьніц — цяпер я думаю, што яна была ў мяне закаханая — віскнула, іншыя замерлі. Па адной, высока трымаючы падбародзьдзі, дзеўкі выйшлі, абмінаючы мяне, на калідор. Я застаўся стаяць у цемры, як дурань. Усё скончылася мірна… У шаснаццаць гадоў у такія гульні гуляеш ужо ня надта ахвотна — калі ты толькі ня поўны ідыёт. А вось у клясе маёй Глюмдалькліч забава квітнела на ўсю моц. Толькі новенькая да пары пра гэта ня ведала.

Але нешта заўжды здараецца першы раз. Хлопец, які з выстаўленымі наперад далонямі ўбег у разьдзявальню, дзе разам зь іншымі была мая таемная сяброўка, быў не з найгоршых. Проста ён хацеў прызнаньня, мужчынскага і жаночага, і лічыў, што гэта проста такая гульня. Пачуўся звыклы лямант, дзеўкі выскоквалі з разьдзявальні адна за адной, некаторыя — так і не пасьпеўшы да канца зьмяніць спартовую форму на цывільнае адзеньне; тыя, хто чакаў у калідоры, з абыякавымі ўхмылкамі лічылі: раз, два, тры… І тады з разьдзявальні пачуўся нейкі зусім неверагодны гук. Так, гэта таксама быў крык. Але не дзявочы. Гэта быў крык маладога параненага самца. Ён паўтарыўся, ён зрабіўся проста невыносны. Нехта ўключыў сьвятло, зазірнуў усярэдзіну — і сутыкнуўся з тым самым гульцом, які вырашыў паставіць рэкорд.

«Бля-а-а-а! — галасіў ён, заліваючыся хлёрнымі сьлязьмі і тыцкаючы ўсім пад нос сваю руку, нібы мы былі ў кабінэце працы і яму толькі што адрэзалі канцавіну пілой. — А-а-а!»

Яна ўкусіла яго, мая Глюмдалькліч. Яна з усяе моцы ўкусіла яго ў цемры разьдзявальні сваімі дзявочымі, дробнымі, мушынымі зубамі проста за запясьце, яна ўкусіла яго так, быццам ад гэтага залежала яе жыцьцё, і пракусіла яму артэрыю. Прыбеглі настаўнікі, нехта кінуўся ў мэдпункт, а са спартзалі ўсё гэтак жа чуліся раўнамерныя ўдары мяча. Глюмдалькліч усьміхалася. Кажуць, у яе на вуснах была кроў, і хаця я ня бачыў гэтага, мяне апанавала такая рэўнасьць, што я не пайшоў у той вечар да маёй дзіўнай сяброўкі, я ня мог. Пракусіўшы яму руку да крыві, яна нібыта здрадзіла мне, мне, яе Гулівэру, мне, зь якім мела столькі таямніцаў, мне, зь якім у яе было столькі нявымаўленых размоваў.

Я не хацеў яе бачыць. Толькі ўспамінаў, разгрызаючы скуру на пальцах, нашую апошнюю размову, і моршчыўся ад крыўды.

«Ты так любіш гісторыю, — спыталася яна неяк, выслухаўшы ад мяне лекцыю на тэму нашай вялікай перамогі пад Воршай. — Але чаму? Патлумач».

«Таму што той, хто ня ведае сваёй гісторыі, ня мае будучыні», — адказаў я павучальна.

«А калі ў цябе яе проста няма? — не адчаплялася яна. — Калі ты ёсьць, а гісторыі — не было?»

«Так не бывае».

«Тады скажы мне — дзе гісторыя мухаў? Напрыклад, вось гэтай мухі? А ў яе ёсьць будучыня».

Я не знайшоўся, што адказаць ёй. Дый што можна было адказаць на такую лухту?

А падзеі між тым разгортваліся хутка — у таго, хто напаў на Глюмдалькліч у цёмнай разьдзявальні і каго яна ўкусіла за ягонае сьляпое і прагнае запясьце, пачалося заражэньне, і не абы-якое, сыроватку ўкалолі занадта позна, ён трапіў у шпіталь і яго ледзь уратавалі, гэтага гульца-няўдаліцу, аматара экстрэмальных забаваў. Усё гэта было так раптоўна і так сур’ёзна — ён і праўда ледзь не падох, гэты яе аднаклясьнік, быццам у нутры маёй таемнай сяброўкі была атрута, быццам яна была не чалавекам, рот якога поўны бяскрыўднай сьліны, а нейкай рэптыліяй або інсэктай, або бадзяжнай сучкай. Бацькі пацярпелага прагнулі помсты, у адвакаты ніхто не напрошваўся, а я…

Што мог зрабіць я? Ды я нават пазваніць ёй ня мог, бо не хацеў слухаць, што скажа яе апаганены чужой крывёю рот. На гэтых вуснах мусіла быць мая кроў. Мая і нічыя больш. У мяне было такое адчуваньне, што нехта выліўся ў маю Глюмдалькліч, наставіўшы мне рогі. Я думаў пра яе — і адчуваў, як мяне напаўняе самае пошлае з мужчынскіх пачуцьцяў: горыч змарнаваных нагодаў. Тады яно апанавала мяне ўпершыню ў жыцьці — і колькі разоў гэта здарыцца яшчэ раз…

Пакуль мы не сустрэнемся зь ёй зноў. Тут, у Замку. Яна зьнікла з нашай школы. Зьнікла бясьсьледна.

Напэўна, яе чарговы раз перавялі ў іншую школу, далей ад граху, далей ад мяне. Выбіваючы дываны пад бальконамі нашага дому, я чуў, як рэха ўдараў разносіцца па ўсім навакольлі, і думаў пра тое, што недзе там, у самым цэнтры гораду або на ягонай зусім іншай ускраіне, увесну, у траўні яна выпусьціць сваю белую муху, як абяцала — і што будзе з мухай далей, ведае толькі той, хто аднойчы адчуе яе ўкус.

* * *

У паштовай карэце, амаль усутыч

З афiцэрыкам п’яным сядзiць Глюмдальклiч.

На вясковай дарозе карэту трасе,

I прамоклi даýно пасажыры усе.

Вось краiна асiлкаý у поýнай красе.

На грудзях Глюмдальклiч —

Медны просьценькi ключ.

У вачах Глюмдальклiч —

Непазьбежная даль.

Глюмдальклiч не аддасьць

Гулiвэра на глум.

На каленях дзяýчыны ý скрынi пустой…

«Ды яна не пустая! Паненка, пастой,

Што за зьвера хаваеш ты ý скрынцы на дне,

Што варушыцца там, як чарвяк у труне?» —

Запытаýся сусед у дарожным паýсьне.

«Не чапайце яе вы, спадар афiцэр.

Не хапае, вiдаць, вам прыстойных манер».

Да сталiцы даедзе яе Гулiвэр.

На грудзях у дзяýчыны — маленечкi ключ.

У вачахГулiвэра — асеньняя даль.

Глюмдальклiч з таямнiцай у дрогкiх руках.

Нехта лiчбы чытае на шэрых слупах.

Да сталiцы — сто вёрст. Да зiмы — толькi месяц

I з-пад колаý ляцiць нетутэйшая гразь.

Хоць з карэты зусiм да канца не вылазь.

I гасьцiнца пад ёю ýжо не вiдаць,

I людзей не вiдаць,

Толькi вецер i гразь,

Толькi холад i гразь,

Медны ключык на шыю павесiць —

Гэта шчасьце i гора тваё, Глюмдальклiч,

Гэта ýГорад дарога твая, Глюмдальклiч,

Да халоднага мора, мая Глюмдальклiч,

Будзь адважнай i хiтрай, бяду не наклiч,

На таго, хто хаваецца ý скрынцы.

Афiцэрык прачнуýся i выцягнуý нож.

Глюмдальклiч замiрае, як спуджаны смоýж.

Рэжа яблык. I дрэмле сусед леваруч…

На грудзях Глюмдальклiч — медны просьценькi ключ.

ЧАСТКА ДРУГАЯ

21. Эх, дубiнушка

Калі я пад канвоем Нямоны Лізы вярнуўся ад Босай у нашую ярка асьветленую вязьніцу, мяне чакала маленькая вечаровая неспадзяванка. У нас зьявіліся суседзі — ды такія шумлівыя, што пра сон не было чаго й думаць. А было ўжо гадзін адзінаццаць — час, калі ў далёкай сталіцы забаронена займацца эўрарамонтам, палітыкай, музычнымі практыкаваньнямі, продажам алькаголю і гучна стагнаць падчас сэксу. Мяркую, ня мне аднаму адразу ж захацелася выклікаць на нашых новых суседзяў міліцыю.

Але нашай міліцыяй сёньня была Царонг. Дзяўчына з Тыбэту, якую мы прынялі за кітайца. Маленькая бязгрудая Царонг з Фалічным Сымбалем наперавес — Босая мімаходзь сказала неяк, што Царонг сапраўды прыехала з Кітаю, разам з групай тамтэйшых будаўнікоў. Але скардзіцца Царонг было бессэнсоўна: яна не разумела па-нашаму і толькі добразычліва лыпала вачыма на ўсе пытаньні і кпіны.

А суседзі ў нас былі ня тыя, каб іх можна было прыструніць такім лыпаньнем. Нават стрэл угару наўрад ці мог бы іх спыніць. Хіба што ва ўпор — дый тое ня факт… Гэта былі расейскія турысты — тыя самыя турысты, якія адным сваім выглядам наводзяць жах на гатэлі, авіякампаніі і простых мінакоў ва ўсіх гарадах Эўропы і яе ваколіцах. Цэлы аўтобус расейскіх турыстаў, што, як і мы, прыехалі ўчора раніцай у Замак, каб пазнаёміцца з гісторыяй нашага Краю. Па чутках, спачатку тэрарысткі замкнулі іх у адной зь ніжніх заляў — але, відаць, адносна памяшканьняў на першым паверсе, паблізу ад арсэналу, у Босай былі свае пляны, таму расейцаў перавялі наверх, да нас. Тут хапала месца, і ўсе вокны выходзілі на двор.

Толькі цяпер, маючы суседзяў, нам зрабілася ясна, якія тонкія ўнутраныя сьцены займеў Замак пасьля рэканструкцыі. Быццам яна, тая рэканструкцыя, падтачыла сваімі вострымі ненаеднымі зубамі Замак знутры, пакінуўшы яму толькі корку, скарынку, якую можна было праткнуць пальцам. Замак узвышаўся на ўзгорку, нібы гэдээраўскі «Трабант», «машына з паперы», звонку сапраўдны, а насамрэч — падатлівы, лёгкі і безабаронны. Ведалі б тыя, хто ўзяў Замак у аблогу, наколькі проста было атакаваць гэтую паважную спаруду.

Празь сьцяну чуваць было ўсё. Чуваць мацюганьне людзей і жанчын, якія, як высьветлілася, раздабылі недзе скрыню гарэлкі і цяпер балявалі на ўсю катушку, кампэнсуючы выдаткі на гэтую очень интересную экскурсію. У мяне нават прамільгнула думка, што Босая сама даслала ім гэты прэзэнт, «бочку варэньня і кошык пячэньня», каб расейскім гасьцям было чым заняцца ў нудныя экскурсійныя дні. І гэта было яе памылкай. Пачастунак толькі яшчэ больш разьюшваў нашых суседзяў. Памылкай было і пасяліць іх побач з намі — бо нас, закладнікаў, адразу ж стала ўдвая, калі не ўтрая, болей. Так, Босая рабіла памылкі адну за адной — але тады мы яшчэ не падазравалі пра гэта…

У той вечар я верыў у лепшае. Верыў, што і сярод нашых суседзяў ёсьць розныя людзі. Мабыць, сярод іх ня ўсе былі настроеныя так ваяўніча. Між расейскіх турыстаў, якіх я сустракаў у сталіцы, трапляліся забаўныя істоты. Узяць хаця б тых, якія фатаграфаваліся на праспэкце паблізу ад ГУМу са статуяй Жалезнага Дрывасека, што тырчыць ля кавярні «Гудвін».

«Братишка, сфатаграфируй меня с рыцарем, — прасілі яны мінакоў-менчукоў, якія нікому ніколі не адмаўляюць. — Срыцарем, срыцарем, вот с этим!»

В Минске на проспекте стоит рыцарь. Железный рыцарь. У нас таких нет. — А хули вы хотели, это Краина Замкау, это Европа, это не Россия. Тут рыцари на каждом шагу. От Железного дровосека до Железного Феликса — тры хвіліны пехатою.

Пачуўшы з-за сьцяны п’яныя галасы нашых братоў, Міхаіл Юр’евіч страшэнна ўзбудзіўся. Ён падбег да шафы, скінуў зь яе складзенымі ў жменю татуіраванымі пальцамі ўсе гэтыя нікому ўжо не патрэбныя кубкі, вазы, жыгімонтаў і парцалянавых анёлкаў і закрычаў, прыклаўшы шчаку да шпалераў у цьвяточак: «Братушки! Братушки! Брательники! Я свой! Сво-ой! Слышите меня?»

Галасы за сьцяной на момант сьціхлі, а потым гучны хрыпаты голас выразна прамовіў: «Чем докажешь?»

«Я русский человек! — умольна залямантаваў Міхаіл Юр’евіч. — Вы ж слышите! Я полковник! Я православный!»

«Все говорят, что они русские-православные, — пачуўся з-за сьцяны папоўскі голас. — А потом оп: и предают Русь святую. Так что, мил человек, докажи уж, что ты свой. Матушкой поклянись!»

«Клянусь! — крыкнуў штомоцы Міхаіл Юр’евіч. — Матушкой, царем клянусь, именем Сталина клянусь, богом и погонами клянусь, мать вашу!»

«Водки хочешь?» — спыталі з-за сьцяны, падумаўшы.

«Хочу!» — радасна крыкнуў Міхаіл Юр’евіч.

«Ну так наливай! — адказалі яму суседзі пад дружны рогат. І выпілі самі — было чуваць, як булькоча ў шклянцы падарунак Босай. — За тебя, товарищ полковник!»

Міхаіл Юр’евіч не пакрыўдзіўся. Толькі споўз па сьцяне на падлогу з блазнаватай усьмешкай і застаўся сядзець там, гладзячы пальцамі шпалеры — як пялёсткі зь іх зьбіраючы.

«И много вас там?» — флегматычна запыталіся з-за сьцяны.

«Я, да четверо местных, белорусиков, да писака какой-то, и немцев двое, всего семь человек», — з гатовасьцю адрапартаваў Міхаіл Юр’евіч, ускочыўшы.

«Протестую», — ляніва адгукнуўся Кунцэ, пацершы вочы. Але з-за сьцяны яго не пачулі.

«Надежных много?» — спытаў ужо іншы голас. Міхаіл Юр’евіч зь недаверам абвёў нас вачыма, уздыхнуў і цьвёрда сказаў: «Все семеро — мужики железные. Головой ручаюсь! Они мне как сынки родные!»

«Немцев не считай, — задушэўна сказаў папоўскі голас. — Немцы нам не друзья. Фашисты они… Писака нам тоже не нужен, от них вонь одна и болтовня. Значит, четверо… Негусто, дядя».

«Да я один за пятерых могу, — горача зашаптаў проста ў сьцяну Міхаіл Юр’евіч. — Да я в таких местах бывал, что… У вас оружие есть, братишки?»

«У нас водка есть! — радасна крыкнуў іншы, малады голас. — И бабы! Ничего, папашка, прорвемся! Не горюй!»

І за сьцяной зноў асушылі шклянкі. Там, за шпалерамі, увесь час адбываўся нейкі вясёлы рух, там не сядзелі склаўшы рукі, там аддаваліся жыцьцю напоўніцу. Я паглядзеў на сваіх братоў па няшчасьці. Паўлюк і Рыгор сядзелі панурыя і рабілі выгляд, што ня слухаюць, Цімур зь цікавасьцю, нюхаючы паветра, сачыў за маім поўным нянавісьці тварам. Віталік з павагай пазіраў на Юр’евіча — вось гэта мужык! А жаночы кут нашай турмы заварушыўся: у вачах кабетаў зьявілася надзея, яны кідалі на шпалеры сарамлівыя і гордыя позіркі: нарэшце паблізу ёсьць мужчыны! Нешта будзе!

«Водки бы, — сказаў Віталік, замаркоціўшыся. — Много водки. Везет мужикам. Почему нам никто не наливает? Чем мы хуже? Эй, узкоглазая! Узкоглазая, кому говорю! Не слышит, китаёза тупая. Не понимает по-человечьему».

А за сьцяною раптам зацягнулі песьню. І падалося, увесь Замак скалануўся, пачуўшы яе. Куплеты туманам паплылі па пераходах і калідорах, па балюстрадах і бальконах, па цёмных кутах і прывідных нішах. Міхаіл Юр’евіч заплакаў і таксама заварушыў вуснамі. Песьня аддавалася ў жаночым куце ціхім усхліпваньнем, песьня адгукалася ў дубовай стальніцы, на якую мы выставілі, як на продаж, свае вострыя локці, песьня дасылала брацкія вібрацыі ў самыя запаветныя сховы Замку, і я быў пэўны, яе чулі нават тыя, хто ўзяў Замак у аблогу, намагаючыся вырваць нас з лапаў гэтых немагчымых, бязьлітасных, бяздумных і безгаловых дзевак без цара ў галаве. А яшчэ я падумаў, што гэтую шырокую, як гаспадарскае піяніна, песьню абавязкова мусяць чуць у вежы. Там, дзе сядзіць Босая, на голых каленях якой яшчэ зусім нядаўна ляжала мая бедная, змораная ад няўтульных думак і новых, пякучых адчуваньняў галава…

«Эх, дубинушка, ухнем!

Эх, родимая, сама пойдет,

Подернем, подернем да ухнем!»

Сьвідруй мой чэрап, сьвідруй, Босая. Ламі яго, ламі, дзяўчынка. Душы мяне, душы сваімі белымі калготкамі, сваім белым бэзам, сваім сьцягам з пунсовай плямай. Я ўжо нічога ня ведаю пра гэты сьвет, я ўжо ня ведаю, хто я, я ўжо даўно забыўся, дзе людзі і дзе жанчыны. Мне ўжо больш не завязаць гэтых матузкоў, якія яны так акуратна спрабавалі давесьці да ладу. Я ўжо больш не Саха-Якуцкі, я Босы, босы, босы, босы Грыльдрыг у драўлянай скрыні на голых каленях той, якая ня хоча даць супакою майму сьвету.

«Что ж ты, сваюшка, стала,

Аль на камушек попала?

Гарэла Ганна,

Басанож гарэла…»

За сьцяною рабілася нешта неверагоднае. Я сядзеў, здранцьвелы, зь цяжкай, як з пахмельля, галавой і ўяўляў сабе той пакой: перахрысьціўшыся і ўзяўшы за рукі-ногі Родзіну-маць, усе гэтыя людзі паварочваюць статую галавой да шпалерных цьвяточкаў, і на грудзях іхных, нібы пруткі ў пальцах экстрасэнса, няўрымсьліва торгаюцца вялікія крыжы. Яны размахваюцца доўга, сюды-туды, сюды-туды, яны цэляць у самае сэрца сьцяны, што нас разьдзяляе, яны зараджаюць Родзіну-маць мацункам Гагарына, Тупалева, Калашнікава, Великой Русской Литературы і широкой реки Волги. Зараз яны ўдараць тупым канцом Родзіны, зараз яны ўдараць благім канцом…

«Как мы сваюшку затурим,

Так мы трубочки закурим,

Сама пойдет!»

Задыхаючыся ад гэтай раптоўна так ясна паўсталай перад вачыма карціны, я рэзка ўскочыў і выбег з пакоя. Царонг спала, пасопваючы, абапершыся на Фалічны Сымбаль — быццам зьбіралася пусьціць кулю сабе ў падбародзьдзе. Песьню было чуваць і тут — як подых вялікай жывёліны, якая прачынаецца ў цемры, яшчэ сьляпой, але ўжо жывой, сьлізкай, сьціснутай занадта нізкімі для яе столямі. Сходы вялі ўніз — там быў паратунак ад гэтай ночы. Зачыніўшы дзьверы ў нашую турму, дзе сядзелі, загіпнатызаваныя цяжкай п’янай песьняй, мае браты, жанчыны і людзі, я ступіў у халодную сырую цемру. Мне трэба было пабачыць Босую — трэба так моцна, як іншым, бывае, трэба памаліцца.

22. Пра што сьпяваюць зданi

Цемра пахла чужымі жанчынамі. Цемра пахла абражанымі сьвятынямі. Цемра пахла незапаленымі паходнямі. Цемра пахла тынкам і падгарэлай ежай. Замак пах цемрай, і ў гэтай цемры я навобмацак рухаўся па даўгім калідоры, шукаючы на халодных сьценах уключальнік поўні.

Я ўжо бываў тут, калі падручныя Босай вадзілі мяне ў вежу — і ногі неахвотна падказвалі, дзе можна спатыкнуцца, а дзе — спаткаць ілбом выступ сьцяны. Можна было дайсьці да канца калідору і ўціснуцца ў вузкі праход, адкуль пакручастая лесьвіца вяла ў вежу, у штаб галоўнай бандыткі. Маёй бандыткі. Можна было павярнуць у змрок, не даходзячы да балюстрады, і адтуль рушыць уніз, да выхаду на замкавы двор. Там, мусіць, таксама была варта — магчыма, там нават сядзела Люба, тая самая прастадушная, прыснулая, прэлесьць-што-за-дзевушка Люба, якая думала, што ведае ўсё пра Гісторыю і пра Замак, бо яе гэтаму вучылі. Люба, рукі якой былі спаганеныя дотыкам Джэка Патрашыцеля, Люба-экскурсаводка, Люба, пра якую ніхто б не падумаў. Калі яна цяпер таксама ўдзельніца банды, ёй, відаць, далі ў рукі Фалічны Сымбаль. Цікава, што яна зробіць, калі я паспрабую выйсьці міма яе на двор? Стрэліць? Прамовіць сваё апошняе папярэджаньне? Ці, можа, кінецца мне на шыю, прагнучы раскаяньня ў тым, што нарабіла? Але толькі пасьля таго, як стрэліць…

Я ўявіў сабе, што ў мяне страляе жанчына. Напэўна, гэта ганьба — быць параненым або забітым жанчынай. Успрымаецца, як непаразуменьне. Усё гэта было адным вялікім непаразуменьнем — але калі яно скончыцца стралянінай, гэта будзе ўжо лягічна. Калі ў гісторыі зьяўляецца зброя — яна павінна некалі стрэліць. А калі ў гісторыі зброяй робяцца Фалічныя Сымбалі — яны павінны фалічна сымбалізаваць штосьці. Лягчэй за ўсё — сьмерць.

Ну, вось, напрыклад, яна ў мяне страляе. Што адчувае чалавек, калі ў яго страляе жанчына? Відаць, зьдзіўленьне. Спачатку зьдзіўленьне — і толькі затым боль. Боль, непапраўны, бясконцы, круглы і злавесны — як поўня над замкам.

У жанчыны, што выйшла насустрач мне з вогкай смугі калідору, у руках не было нічога. Дый ці была гэта жанчына — да мяне павольна набліжалася плыўкая, мройная постаць, захінутая ў белае, сама сатканая зь белага. Цемра нясьпешна несла яе проста да мяне, нібы гэты калідор быў вузкай ракой, а я — толькі каменем на яго беразе. Я не пазнаваў яе, я ня бачыў яе твару, замест яго была поўня, і сама жанчына была сатканая са сьвятла поўні, месяцовая здань з босымі нагамі, босымі, босымі, я чуў, як яна наступае босымі нагамі на паркет калідору. У высокіх адчыненых вокнах нягучна сьпявала жамяра, і недзе далёка за мной балявалі мае таварышы па няшчасьці, якім я здраджваў, ужо другі дзень запар здраджваў з той, якую яны ненавідзелі.

Ой гарэла Ганна…

Басанож гарэла…

Няўжо гэта і праўда — тая самая Ганна, жаночы прывід, які сьмерць аддала гісторыі, а тая прадала памяці? Ганна робіць начны абход Замку, як руплівая мэдсястра. Nurse, nurse! Ганна, спаленая больш за тры стагодзьдзі таму жыўцом на загад нацыянальнага героя СахаЯкуцкага, выходзіць астудзіць свае распаленыя ступні?

А здань засьпявала раптам, ціха, з насьмешкаю, працяжна:

«Прывязалі Ганну

Да таго да дрэва,

Дзе месяц начуе…»

Напэўна, я кінуўся б наўцёкі, да вясёлай кампаніі за сьцяной у кветачкі, да Міхаіла Юр’евіча, які абараніў бы мяне ад усіх прывідаў на сьвеце, бо не баяўся ні бога, ні чорта, ні падзеньня коштаў на нафту — калі б прывід не засьмяяўся і на мяне не падзьмула б водарам крыві і травы, водарам Босай.

Я нерашуча спыніўся і дастаў цыгарэты. Перадапошняя.

«Як жа ты падмануў варту? — спытала яна, падышоўшы так блізка, што я бачыў валаскі на яе голых руках. — Падкупіў? Чым жа? Казкамі Джонатана Сўіфта? Расказваў пра веліканаў і ліліпутаў? І іншых грыльдрыгаў?»

«Там Царонг, — сказаў я, адводзячы вочы. — І яна сьпіць».

«Я так і думала, — расчаравана сказала Босая. — Шукаеш выхад? Хадзем, пакажу».

«Не, — сказаў я. — Шукаю, але ня тое, што ты падумала».

«Тут ёсьць падземныя хады, — Босая паказала вялікім пальцам уніз. — Глыбока ўнізе, пад Замкам. Ведаць бы, дзе… І куды вядуць. Я не знайшла ні ў воднай кнізе. Адшукаць бы якога фана гэтых Якуцкіх, гэтых вымерлых сахатых, гэтых забойцаў, і распытаць… Я дакладна ведаю, што яны тут ёсьць. Ты часам нічога ня чуў? Я дапытвалася ў Любы, але яна, здаецца, занадта па вушы ў сваім каханьні…»

«Не, — адказаў я. — Ніколі ня чуў ні пра якія хады».

«Ясна, — сумна прамовіла яна. — Законапаслухмяныя людзі ніколі нічога такога ня чуюць… Каб ня быць злачынцам, трэба быць глухім».

«Але хіба мы ўсе ня хочам жыць у краіне, дзе законы выконваюцца ўсімі?»

«Хахаха, — сказала Босая бязь ценю ўсьмешкі. — Ну давай яшчэ пра Кафку пагаворым. Ты і праўда думаеш, што нехта можа ведаць усе законы?»

Я замоўк, прысаромлены. Але яна паглядзела на мяне без усялякай злосьці: «Цікава, праўда? Мала хто можа з упэўненасьцю сказаць, што ён добра ведае ўсе законы. Колькасьць законаў бясконцая. Таму людзі тут імкнуцца трымацца старых добрых дзесяці запаветаў. Часам парушаючы то адзін, то другі, але ніколі — усе адначасова. З гэтай прычыны ў Краіне Замкаў дагэтуль пануе парадак. Дзесяць божых запаветаў, як вядома, дадзеныя людзям, а не жанчынам — каб пераканацца ў гэтым, варта адзін раз іх уважліва перачытаць. І вось тут я бачу адну маленькую нестыкоўку… Калі іх далі людзям, а не жанчынам — значыць, жанчыны маюць поўнае права іх парушаць».

«Царонг вось таксама парушыла твой загад», — прамовіў я помсьліва.

«Царонг? — зьдзівілася Босая. — Яна вельмі стамляецца тут, вось бы яе ў вежу, а мяне — на варту. Але яна не гаворыць ні па-нашаму, ні па-вашаму… Калі шчыра, яна зусім не гаворыць…»

Яна памаўчала.

«Я пераканала яе пайсьці з намі, калі зразумела, што Царонг хоча павесіцца. Павесіцца на беразе Сьвіслачы, проста каля рэстарану „Пэкін“. Хочаш ведаць, чаму?»

«Не, я хачу ведаць тваю гісторыю, — сказаў я. — Я не сыду адсюль, пакуль не даведаюся Тваю Гісторыю».

«Як ты думаеш, што агульнага ў нашай Царонг і Алімпіяды-2008? — адмахнулася ад мяне Босая. — Ну вось, ты нават ня ведаеш, дзе была тая Алімпіяда. Як такіх можна браць у закладнікі? Казала мне Аленькі Цьвяточак, давай Акадэмію Навук захопім, а ня гэты Замак, дзе культурных людзей днём з агнём не знайсьці…»

«Ты сур’ёзна?» — спытаў я.

«Ага, — Босая зь цікавасьцю прыслухалася да гукаў, што даносіліся з нашай турмы. Адтуль гучала песьня, яе цягнулі хорам, прычым, здаецца, усе вязьні, не выключаючы кабет. — Сур’ёзна. Алімпіяда была ў Пэкіне. У нашых сяброў, у Кітайскай Народнай Рэспубліцы. Перад тым, як у Пекін пачалі прыяжджаць усе гэтыя спартоўцы, птушаняты з Кубэртэнавага інкубатара, тыбэтцы пачалі пратэставаць. Яны малайцы, увесь сьвет мусіць ведаць, што робіцца ў мірнай алімпійскай краіне і чым займаюцца ў вольны час кітайскія фізкультурнікі. Бо Царонг ужо сядзела ў турме за тое, што арганізавала курсы тыбэцкай мовы. Сваёй мовы. Напярэдадні Алімпіяды яе арыштавалі і тры месяцы пратрымалі ў канцлягеры для дзікуноў. Там яе білі, кожны дзень, білі так, каб яна не магла мець дзяцей, бо кантроль нараджальнасьці — гэта важна, такі закон, а мы мусім паважаць чужыя законы, якімі б яны ні былі! Краіна, дзе адбываецца Алімпіяда, ня можа быць несправядлівай, праўда? Спорт па-за палітыкай! О спорт, ты мір і ўсё такое прочае!»

«У Нямеччыне ў 1936-м…» — пачаў я, але Босая раздражнёна перапыніла мяне: «Зноў ты са сваёй Гісторыяй! Што ты ведаеш пра сапраўдную гісторыю… А потым Царонг выпусьцілі — і яна паехала да нас будаваць заводы, бо лічылася перавыхаванай і абяцала больш ніколі не гаварыць па-свойму. У Беларусі Царонг спадабалася. Аднойчы Царонг пайшла ў лес каля будоўлі, звычайны беларускі лес…»

«У Нямеччыне ў 1936-м…» — зноў пачаў я, але Босая абсекла мяне адным позіркам і працягвала расказваць пра Царонг, быццам гэта была яе сястра: «Звычайны беларускі лес… Царонг, нашую Царонг без цара ў галаве знайшлі трое беларусікаў, падумалі і згвалцілі. Таму што яны думалі, яна кітаянка і прыехала нараджаць тут кітайцаў, такая сабе курыца-нясушка, якая кожны дзень будзе адкладваць у Смалявіцкім раёне па пяць кітайскіх яек, і бедныя беларускі ня змогуць за ёй угнацца! Беларусікі выконвалі патрыятычны доўг: калі ўжо тут мусяць нараджацца кітайчаты, дык хай хаця б на тры чвэрці нашыя, з балцкім, блядзь, субстратам! Царонг ня верыць, што дзесьці ў сьвеце яшчэ ёсьць месца, дзе яна магла б схавацца ад гвалту. Я дала ёй гэтае месца. На тры дні, але Замак належыць ёй. Ёй, чуеш?»

«Так, — адгукнуўся я змрочна. — Я разумею. Але ж яна засталася жывая, твая Царонг, а тут усё можа скончыцца вялікай крывёй. Ты чуеш, што робіцца наверсе?»

«Чую, — сказала Босая. — Заўтра наш апошні дзень у Замку і апошняя ноч. Яны сказалі, што даюць нам часу да раніцы пасьлязаўтра. Пацярпі, гэта хутка скончыцца. І мы ўсе некуды вернемся. І ты, і я, і Глюмдалькліч. Бачыш, я запомніла яе імя. А нашае з табой кіно ім, дарэчы, спадабалася… Так што віншую, Грыльдрых ці як цябе там, кніжная твая душа».

Толькі цяпер мне прыйшло ў галаву, што мы не называем адно аднаго нашымі сапраўднымі імёнамі. Бо гэта было неяк няважна. Настолькі ня важна, што я засьмяяўся. Яна зразумела мой сьмех па-свойму: «Гэта была някепская гісторыя, пра Глюмдалькліч і веліканаў».

«А ў якую школу цябе перавялі тады з нашай? — спытаўся я і адразу ж спахапіўся. — Не, я не пытаюся нумар, проста… Гэта была нармальная менская школа, у самым цэнтры?»

«А што?» — нахмурылася Босая, патрабавальна разглядваючы мой твар, паслужліва асьветлены поўняй.

«Што ты рабіла вечарамі ў той новай школе? Цёмнымі бэзавымі вечарамі ў траўні, калі вучыцца так ня хочацца, а хочацца туды, у бэз, пад цьмяныя ліхтары?» Скажы мне толькі гэта, прашу, і я пайду назад, да людзей і жанчын. Толькі гэта. Прызнайся, што гэта твае ногі танчылі тады на вышчарбленых сьцежках пад іншай поўняй, над іншымі, не нада мной? Дакраналіся мыскамі туфлікаў да перапужаных рэбраў? Білі ў самае гняздо болю?

І тады яна пацалавала мяне. Пацалавала так, быццам ударыла проста ў пахвіну. Быццам ударам гэтым, дакладна вымераным вытнем выбіла даўні і нудотны зуб. Я адчуў яе злыя вусны, адчуў яе нецярплівы язык, яе рот, які пах крывёй. Яе рука схапіла маю — і мы пабеглі ў вежу, і цемра расступалася перад намі, як варта з жаночых твараў, як дарога з гарачых камянёў. Босая. Босая, сама сабе бес, босая дзеўка без цара ў галаве, вольная віціна, што карае таго, хто ёй трапіцца, бо той заўжды і ёсьць вінаваты.

Сустракаць цябе ў прыцемках, у калідорах вузкіх вуліц, на пешаходных пераходах, у пераходных пэрыядах ад канца сьвету да канца сьвету. Трымаць цябе за рукі ў сьцюдзёных аўтобусах пасярод безнадзейнасьці і галасоў ні пра што. У хрушчоўках, падобных да хмарачосаў, у гарадах, падобных да вакзалаў, між закладзеных старонак кніг, у старых апранахах, якія абвязваюць матузкамі мой лоб і сьціскаюць мяне да памераў слова.

Выклікаць цябе зь нябыту, наклікаць на сябе бяду.

23. Чалавек зь Мiхалiнаý

Чалавек зь Міхалінаў выйшаў з дому роўна а дванаццатай. У руцэ ён трымаў пакамечаны зборнік сканвордаў, якім раз-пораз адганяў сумневы і дробных інсэктаў, а ў кішэнь паклаў мяккі, сьветлафорных колераў яблык. У вёсцы не прынята замыкацца, але чалавек зь Міхалінаў павесіў на дзьверы замок. Яму можна, ён дачнік. Прыяжджае рэдка, корпаецца на гародчыку, у хаце ўвесь час гаворыць радыё. Гаворыць пра надвор’е, гаворыць пра сьвіньняў, гаворыць пра кароваў, гаворыць пра жанчын, гаворыць пра людзей. Пяе песьні. Вясёлыя летнія песьні пра любоў і ўраджай. Пра лясныя пажары.

«Ой гарэла Ганна…»

Чалавек зь Міхалінаў заўжды хадзіў у нейкай дзіўнай паўвайсковай форме: шырокія штаны колеру хакі, такога самага колеру прысадзістая куртка, высокія шнураваныя боты: усе матузкі завязаныя акуратна, моцна, да ўпору, быццам і не матузкі гэта, а туга закручаныя шрубы на браніраванай паверхні. Таму ў Міхалінах яго з павагай называлі «ахвіцэр» — і чалавек зь Міхалінаў употай пасьміхаўся, чуючы за сьпінай гэтую мянушку.

Вось і цяпер ён быў апрануты звычна — нібы проста на шпацыр выйшаў. Бралася на дождж. Пругкім афіцэрскім крокам чалавек зь Міхалінаў пашыбаваў да ваколіцы і выйшаў на жоўтую, поўную надзей тваіх дарогу. Трэба прайсьці паўз палеткі, не напрасткі, а асаблівым чынам, як сканворд рашаючы: абышоўшы кожнае поле з краю, запоўніць сабой усе клетачкі, каб нарэшце супасьці з уласным ценем на новай дарозе — а пасьля ўсяго толькі і застанецца, што прамінуць узьлесак ды праз лагчынку выйсьці на ўзгорак, да Замку.

У Чалавека зь Міхалінаў у Замку была прызначаная сустрэча. Дзелавая сустрэча з Чалавекам, Што Прыедзе Са Сталіцы. Чалавек зь Міхалінаў ведаў, што ягонага візаві клічуць Міхаілам, але называць адзін аднаго па імені ім было забаронена. Таму чалавек зь Міхалінаў вырашыў, што дасьць чалавеку са сталіцы імя Архангел.

Чалавек зь Міхалінаў ведаў Замак дасканала. Хіба што пра падземныя хады ён меў уяўленьне даволі цьмянае: усе казалі, што яны існуюць, тыя хады, але ніхто ня ведаў, як у іх патрапіць. Расказвалі, што адзін з Саха-Якуцкіх, тых самых Саха-Якуцкіх, што некалі падманам завалодалі Замкам і не вылазілі зь яго некалькі стагодзьдзяў, той, дурнаваты, Казімір Якуцкі, неяк узарваў сутарэньні і доступ да падземных хадоў быў назаўжды страчаны. Але была інфармацыя ад надзейнай крыніцы, што недзе існуе яшчэ адзін, сакрэтны праход. Зрэшты, гэта было ня так ужо й важна.

Важна было сустрэцца з Архангелам і дамовіцца наконт Апэрацыі.

Яны меліся падысьці адзін да аднаго каля балюстрады, у галерэі, што выходзіла ва ўнутраны двор: чалавек зь Міхалінаў і чалавек са сталіцы. Архангел мусіў адстаць ад іншых турыстаў, трымаць у руцэ фотаапарат і зрабіць выгляд, што заняты яго наладкай. Чалавек зь Міхалінаў мусіў падысьці і сказаць, што можа дапамагчы.

І тады яны проста адыдуць у цень і пагавораць пра справы. А справы былі важныя.

Чалавек зь Міхалінаў працаваў у сталіцы на някідкай, сьціплай пасадзе — у вялікім горадзе лёгка знайсьці сабе прыкрыцьцё. Хату ў Міхалінах ён купіў сабе нядаўна — гэта ні ў кога не выклікала падозраньня, цяпер усе кінуліся купляць хаты ў вёсках, спустошаных, п’яных і шчырых, як пацыенты аддзяленьня хуткай дапамогі. Архангел быў палкоўнік у адстаўцы. Ім удвух было пра што пагаварыць і так, за чаркаю, але найперш яны мусілі прыйсьці да згоды наконт галоўнага. Бо абодва яны насамрэч працавалі на вялікія паважныя фірмы.

Калі яны прыйдуць сёньня да згоды: заўтра на ўсходзе пачнецца рух.

Вялікі і няўхільны рух на Захад.

І Краіна Замкаў перастане існаваць. Паваліцца, як стосік тонкіх, нікому не патрэбных кніжак. Уся гэтая бутафорская краіна, здольная толькі на тое, каб быць буфэрам для магутнай і богам асьвячонай сілы, што хоча вярнуць сваё, спрадвечнае. Галоўнае — дамовіцца, каб не было эксцэсаў. Каб цацачныя жаўнерыкі раптам не пачалі страляць са сваіх сьмешных стрэльбаў. Каб нейкаму сяржанціку не прыйшло ў галаву, што ён даваў прысягу і таму мусіць падняцца ў атаку. Каб ніхто, ніхто не падумаў, што гэта акупацыя.

Можа, спачатку хтосьці і віскне, што рабіць так нядобра і непрыгожа. Няхай вішчаць. Міне год: і ўспаміны пра нікчэмныя каляровыя купюркі, якія тут называлі грашыма, будуць выклікаць адно сьмех. Як і ўспаміны пра нейкія там «дзяржаўныя сьцягі» і «белчырвона-белыя» штандары, пра парлямэнты, дні волі і дні незавісімасьці ад нямецка-фашысцкіх захватчыкаў. Бутафорскія атрыбуты зоймуць сваё месца там, дзе належыць: у музэі. Лёс гэтай краіны, якую нешта занадта часта пачалі называць Краінай Замкаў, ужо вырашаны. Вырашаны не чалавекам зь Міхалінаў і не Архангелам Міхаілам, а сур’ёзнымі Мужчынамі На Самым Версе. Чалавек зь Міхалінаў мусіў перадаць згоду Генэральнага Штабу Краіны Замкаў на тое, што Краіна Замкаў ня будзе абараняцца. «Генэральны Штаб…» Як гэта міла. Гульня ў салдацікі пад занесенай нагой суворага велікана. Нагой, якая заўтра апусьціцца на сваё законнае месца. І раздушыць тут усё. Бо гэта — воля Гісторыі. Вялікай Гісторыі, зь якой нельга гуляць у дзіцячыя гульні кшталту нейкай там «незавісімасьці».

Усё залежала ад іхнай сустрэчы. Шэфы абралі іх, каб дамовіцца пра дэталі і вызначыць даты. Кароткая размова, хвілін дзесяць — і яны разьвітаюцца, каб ніколі больш не сустрэцца. Мудрыя мужчыны, мужы, занятыя справай. Мужы, што выконваюць даручэньні іншых мужоў. Мудрэйшых, магутнейшых і нябачных.

Краіна Замкаў скончыцца, зьнікне, распусьціцца ў Гісторыі.

Але Замак застанецца. Замак паабяцаны ягонаму гаспадару — за верную службу. Сапраўднаму гаспадару — яму, чалавеку зь Міхалінаў, дачніку, што прыяжджае са сталіцы пажыць у цені Вялікай Гісторыі. Яму — Тадэвушу Р-скаму, шляхцічу і вою ў паўвайсковай форме зь яблыкам у кішэні і блакітнай крывёю ў сталёвых жылах.

З гэтымі думкамі, хутчэй проста неабавязкова прыемнымі, чым патрэбнымі на дадзены момант, Чалавек зь Міхалінаў крочыў па дарозе да Замку. МіхаліныМэскаліны, парыпвалі боты. Мэскаліны-Макасіны, пахруствалі яны ўпэўнена, ступаючы на сухі пясок. Макасіны-Маскавіты, сьпявалі боты, Маскавіты-Мэсаліны, Міхаліны-Мандаліны, му.

Чалавек зь Міхалінаў бадзёра ўскочыў на купіну і пачаў ўзьбірацца наверх. Неўзабаве ён ужо быў на ўзгорку, зноў выйшаў на жоўтую дарогу. Ён пабачыў каля Замку некалькі аўтобусаў і легкавікоў, пабачыў купку людзей і жанчын, пабачыў над Замкам сонечны прамень і цёмную, велічную хмару над вежамі. На першы погляд усё было як звычайна — і ўсё ж у гэты момант Чалавек зь Міхалінаў нутром адчуў, што дзень будзе цяжкі.

Нешта ня склейвалася, не трымалася, не супадала. Нешта было падазронае ў выглядзе Замку, падобнага — хто б мог падумаць — да галавы індзейца з раскрытым ротам. Але што? Чалавек зь Міхалінаў упарта ішоў наперад, ён ужо бачыў нумарныя знакі на аўтобусах, бачыў цені ў вачах замкавых байніцаў, бачыў сьляды белай фарбы на чырвоных мурах. І тады ён зразумеў. Рот індзейца быў закрыты. Закрыты, быццам індзеец праглынуў нешта і сьціснуў зубы, каб ня выплюнуць.

Ён падышоў да кіроўцы аўтобуса, які грэўся на сонцы, і спытаў: «Что тут такое? Не пускают?»

«А хер его знает, — сказаў кіроўца, сплёўваючы. — Закрыли ворота, сказали, чтоб мы уезжали отсюда, если жить хотим. Что все остаются. Девка одна сказала. Вроде как теракт. А что за теракт, никто не говорит. Я дык подожду, вдруг откроют. Телефон не берут. Вабшче херня какая-то».

Чалавек зь Міхалінаў нахмурыўся. Ён зьеў яблык і потым цьвёрдым крокам накіраваўся праз мост да замкавай брамы. Пагрукаў кулаком у прыгожыя дзьверы. Раз-два-тры. І зноў: раз-два-тры. У браме адчынілася невялікае акенца, і зь яго вызірнула нічога-такаясабе дзеўка зь незадаволеным тварам.

«У вас что, сандень? Можно войти?» — ветліва запытаўся Чалавек зь Міхалінаў.

«Нельга, — адрэзала дзеўка і сабралася ўжо зачыніць акенца. — Гэты культурна-гістарычны аб’ект цяпер наш, а мы абы-каго не пускаем».

«То есть как это „нельга“? — раздражнёна павысіў голас Тадэвуш Р-скі. — Ты как со старшими разговариваешь, а?»

Ён нават не заўважыў ад абурэньня, што зь ім гавораць па-шляхетнаму.

«Нельга — гэта такая прыўкрасная дзірачка праміж вачэй, — прымружылася дзеўка, зрабіла рух плячом, і ў вочы пана Тадэвуша Р-скага зірнуў круглым арліным вокам самы сапраўдны аўтамат замежнай вытворчасьці. — Ясна пану?»

«Ясна, — ня стаў спрачацца Тадэвуш Р-скі. — Разумею. Гэта захоп? А якія, дазвольце даведацца, патрабаваньні шаноўная паненка мае за…»

Але дзеўка ня стала яго слухаць, пазяхнула і з чыста жаночым гістэрычным грукатам зачыніла акенца.

Чалавек зь Міхалінаў пастаяў крыху, разглядваючы грозна-абыякавую браму. Тоўстая, пафарбаваная, зь цьвікамі памерам з руку. Тадэвуш Р-скі павярнуўся і пайшоў да аўтобусаў. Сеў у ценю, памахаў перад носам зборнікам сканвордаў. Вырашыў пачакаць, што будзе далей. Але далей не было нічога цікавага. Прыехала міліцыя, якая ўсяляк удавала бурлівую дзейнасьць, бутафорская міліцыя бутафорскай дзяржавы. Прыехалі змрочныя людзі ў шэрых касьцюмах, якія пачалі перамаўляцца па рацыях і раскладваць на капотах сваю апаратуру. «…и иностранные граждане», — пачуў ён абрывак размовы. Аўтобусы, як вялікія каровы, нясьпешна ад’ехалі ад Замку і пачалі спаўзаць па жоўтай дарозе ўніз, на шашу. Да чалавека зь Міхалінаў падышоў міліцыянт і грубавата папрасіў як мага хутчэй зваліць адсюль. Разам зь дзясяткам выпадковых назіральнікаў, што жыва, нязлосным мацярком абмяркоўвалі падзею, яго прымусілі пакінуць узгорак.

Чалавек зь Міхалінаў ня ведаў, што яму рабіць.

Ён пачакаў да вечара і зьвязаўся з мудрымі, значна мудрэйшымі за яго нябачнымі мужамі.

Мужы сказалі чакаць інструкцый. Чалавек зь Міхалінаў вярнуўся ў вёску, сеў у садзе і пачаў чакаць. Прыйшоў вечар, пачалася навальніца, рвала дрэвы, спрабавала выцягнуць іх з коранем, хата рыпела, быццам над ёй шчыраваў п’яны велікан, якому раніцай далі заробак.

Чалавек зь Міхалінаў спаў кепска. Ён ніяк ня мог супакоіцца. У той дзеўцы, якая пагразіла яму з акенца дулам аўтамата, было нешта такое, што закранала самае прыдоньне гордасьці Тадэвуша Р-скага. Занадта нахабная была тая дзеўка. Занадта вольная. Хто ёй даў права? І хто ёй даў аўтамат? Ды яна застрэліцца зь яго выпадкова, бо трымаць толкам ня ўмее. Але аўтамат — гэта ладна. Гэта можна перажыць, разабрацца, адабраць, пакараць. Але голас! Такі голас недаравальны. Гаварыць так з мужчынам старэйшага веку недапушчальна. Нельга!

«Нельга — гэта дзірачка праміж вачэй», успомніў ён і яго закалаціла ад гневу.

«Ясна пану?»

Чалавек зь Міхалінаў вырашыў, што ён ня мае права пакінуць гэта проста так. Спусьціць з кандачка, як кажуць мудрыя мужы.

Усю ноч ён сядзеў і думаў. Ён ведаў Замак як свае пяць пальцаў. Заставалася толькі адна шэрая, недаступная зона.

Назаўтра ён паехаў на сваім фольксвагене ў іншую вёску, зусім блізка ад Замку. Зайшоў на падворак крайняй хаты, цыкнуў на сабаку, пагрукаў у акно. Ніхто не адгукаўся. Чалавек зь Міхалінаў абышоў хату і пабачыў стары, абы-як зьбіты, як тут казалі, тувалет.

У тувалеце дзелавіта стагналі. Чалавек зь Міхалінаў рэзка адчыніў дзьверы і злавесна ўсьміхнуўся.

«Здароў, краязнавец, — прамовіў ён. — Даўно ня бачыліся».

«І вам добрага здароўечка, Фёдар Вячаслававіч, — заскавытаў чалавек у позе птушкі, спрабуючы адарваць непаслухмянымі, пахмельнымі рукамі кавалак газэты. — Абаждзіця, я зараз…»

«Колькі разоў я табе казаў, ніякі я табе ня Фёдар Вячаслававіч! — рыкнуў на яго чалавек зь Міхалінаў. — А пан Тадэвуш Р-скі, тваю маць!»

«Пан Тадэвуш, — з жахам заківаў галавой гаспадар хаты. Было відаць, што яму яшчэ нядаўна было вельмі блага, а цяпер яшчэ горш. — Помашч мая нужна? Дык я зараз, зараз…»

«Нам вядома, што маеш ты, Псякрэўскі, важную для нас інфармацыю, а дзяліцца ня хочаш, — сказаў Чалавек зь Міхалінаў, пагардліва пазіраючы, як дрыготкая рука ніяк ня можа ўхапіць край газэткі. — Намякнулі мне нядаўна ў мястэчку, што ты нешта ведаеш пра падземныя хады…»

Газэта разарвалася зь непрыстойным гукам. Чалавек у позе птушкі часта-часта хітаў галавой, ён ведаў, што калі ён памыліцца, літасьці яму гэтым разам не відаць. Пан Тадэвуш Р-скі падумаў, што гэтая ноч будзе доўгай — і што, урэшце, ён проста верне сабе неўзабаве тое, што з поўным правам належыць яму. Па праве гісторыі. Па праве крыві.

24. Таксiст

Прачынацца сярод жанчын.

Паволі расплюшчваць вочы сярод галізны жаночых ног, сярод мяккіх жаночых рэчаў, сярод жаночых галасоў, якія перамаўляюцца так адрывіста і якія так хочуць пакінуць за сабой апошняе слова.

Самі жанчыны недзе наверсе, высокія, выцягнутыя да ранішняга сонца сосны, шумяць, сьмяюцца, не даюць мне ўставіць ніводнага слова — ды мне і ня хочацца, мне падабаецца ляжаць вось так, моўчкі, на падлозе, у штабе Босай, ляжаць у вежы і ведаць, што мне адсюль ня выйсьці. Яны ходзяць, пераступаючы празь мяне, па гэтым жаночым пакоі, жанчыны-асілкі, жанчыны-волаты, маладыя, злосныя і здаровыя, а я ляжу, самотны, малы, як на вялікай жаночай далоні, і думаю пра тое, што яшчэ два дні таму Замак быў маім, а цяпер ён іхны, я аддаю яго ім, аддаю задарма, і гэтая палёгка робіць мяне яшчэ меншым.

Прачынацца, лежачы на падлозе, сон яшчэ жыве недзе ў хрыбце, з учорашнім, яшчэ сьвежым дотыкам яе вуснаў, з дотыкам яе пальцаў (пазногці чорныя ад зброі), з пахам крыві, прачынацца поўным неймавернага, немага шчасьця.

Іх было пяць ці шэсьць у пакоі, дзіва, але некаторыя зь іх пераадзяваліся, робячы гэта так нязмушана, быццам ніякага мяне тут не існавала. Босая насьмешліва паглядзела на мяне са сваіх белых вышыняў: «Хочаш, дам табе белыя калготкі? Пойдзеш да сваіх, пафарсіш перад мужыкамі».

Яна кінула іх мне на твар — белае, цякучае, цёплае, лёгкае.

Што я мог на гэта сказаць? Толькі дурнавата пасьміхнуцца і зноў з асалодай заплюшчыць вочы. Я быў кончаны чалавек. Я трапіў да іх у лапы. Здраднік — першы здраднік у доўгім і слаўным родзе Саха-Якуцкіх.

Яны заржалі. Маладыя кабылкі, якія даплылі да апошняй выспы, жаночай выспы, дзе я — усяго толькі прыродная недарэчнасьць, якую лёгка выправіць. Раптам пякучы ўкол рэўнасьці працяў мяне, ды так, што я скінуў белую пошасьць з твару і сеў на падлозе, сьціснуўшы зубы. Як жа мне хацелася выгнаць іх усіх адсюль, кожнай даць высьпятка, кожную — у каршэнь, каб застацца сам-насам з гэтай шалёнай гадаўкай.

Босая заўважыла гэта, паглядзела мне ў вочы, я ненавідзеў яе за гэтую звычку — глядзець проста ў вочы, не даваць ухіліцца, пазбавіць права на роздум, спадзеву на апраўданьне.

«Я табе ня веру, — сказала яна расчаравана. — І ты ня верыш мне. Ня верыш ва ўсё гэта, у нашую барацьбу, ня верыш у справядлівасьць. Ты будзеш са мной толькі да таго моманту, пакуль ня пройдзе тваё ачмурэньне».

Гудзі, гудзі, мая белая муха. Я слаба замахаў рукамі, але Босая скрывіла вусны: «Маўчы ўжо… Гэта так. Проста ты страціў галаву. Лепш знайдзі яе, а то горай будзе. І ідзі да сваіх, пакуль ня позна».

Я ўмольна схапіў яе за нагу, яна ляніва адштурхнула мяне і зноў пачала сьвідраваць сваімі вузкімі зрэнкамі: «Нешта зашмат асалоды ў цябе на пысе, шаноўны мой шпіёне. Трэба крыху пачысьціць гэтую пазалоту, што там пад ёй? Дзеўкі, глядзіце, у яго сьляза цячэ».

Усе зьбегліся зірнуць на сьлязу. Толькі Люба засталася стаяць ля акна: яна рабіла выгляд, што не пазнае мяне, а можа, і праўда, не пазнавала. Яна глядзела ўніз, а ўнізе вартавала дастойных мужоў і дабрадзейных кабет яе каханьне. Джэк Падрачыцель — як пажартаваў неяк Паўлюк, пазнаёміўшыся з гэтай дзеўкай. Пажартаваў ціха — раптам пачуе?

«Джэк Патрашыцель таксама аднойчы плакала, — сказала Босая гучна і звонка, як аплявуху мне заляпіла. — Толькі на гэтыя сьлёзы ніхто ня бегаў глядзець, і ніхто не суцяшаў яе, ніхто не даваў ёй шанцу сысьці, адмовіцца, ніхто не дазволіў выбіраць». Была ноч, і двое дзяўчат ехалі на таксі дахаты… Па вялікім горадзе, залітым агнямі. Такім вялікім, што калі б яны пайшлі дамоў пехатою, дык прыйшлі б толькі ўраньні… Таксіст быў не стары і не малады, звычайны такі дабрадушны мужчына, які ўвесь час мармытаў пад нос нейкую песеньку. Твару ягонага яны ня бачылі, цёмная пляма ў люстэрку задняга агляду, толькі вочы паблісквалі ў сьвятле гарадзкіх агнёў, агні праносіліся міма, машына ехала хутка, праспэкт быў пусты. Дзяўчаты сядзелі на заднім сядзеньні, шчыльна прыціснуўшыся адна да адной, бо было халаднавата, і ім было добра, так добра, што не хацелася размаўляць, не хацелася ніякай музыкі, не хацелася нічога лішняга, толькі ехаць у гэтым таксі і адчуваць, што неўзабаве яны апынуцца дома.

Часам у таксіста пачынала гаварыць рацыя, стомленым, начным жаночым голасам, хрыпатым, неразборлівым, рваныя словы, абыякавыя інтанацыі, як у радыё. І гэта таксама было часткай начной паездкі — чуць гэты загадкавы жаночы голас і пачувацца пасажыркамі, выпадковымі ўдзельніцамі дзіўнай гульні…

І ў нейкае імгненьне адна зь дзяўчат узяла другую за руку. Не таму, што ім важна было паказаць сьвету, што яны разам — а таму, што ноч была чароўная, поўная неспадзяванак і рознакаляровых шкельцаў, якія сьвяцілі ў вокны і разьбіваліся насьмерць, варта машыне было прамінуць чарговы навіслы над зямлёй будынак… І вось яны ўзялі адна адну за рукі. Проста ўзяліся за рукі. І адной зь дзяўчат падалося, што таксіст ім падміргнуў. А другой — што ён усьміхнуўся. Як ён мог заўважыць іхныя рукі? Але цалкам магчыма, што не было нічога, ні ўсьмешкі, ні падміргваньня, бо твару яны ня бачылі, толькі цёмную пляму, і гэтая пляма праз хвіліну сказала, адвярнуўшыся да акна: «Да вы, девчонки, не переживайте. Все нормально. Вы из этих, да? Или чисто меня подразнить?»

Дзяўчаты ня ведалі, што ім адказаць, і з сорамам зразумелі, што нэрвова сьмяюцца. Тонка, нэрвова і зусім па-дзявочаму.

«Вижу, что из этих, — задаволена сказаў таксіст. — Лесбияночки. Я таких возил уже. У вас же какой-то клуб был, да? Закрыли, да? Не, я нормально отношусь. Если девчонка с девчонкой — это ничего. Красиво даже бывает…»

Ён пачакаў адказу і пабарабаніў пальцамі па стырне. Машына збочыла ад праспэкту налева і цяпер стаяла на чырвонае, на пераходзе — абсалютна пустым.

«Может, вам музычку включить?»

Уключыў. Ноч імкліва апала некуды, пад колы, пад сядзеньні, якія раптам зрабіліся такія мулкія. Засталася адна цемра — і пранізьлівыя, калючыя агні, якія больш ня радавалі вока, а калолі, як лямпы. Тысяча няўтульных лямпаў. Горад спыніўся, замёр, выставіўшы паўсюль агароджы.

Таксі зноў рушыла.

«А как вы вообще жить собираетесь, а, девчонки? Нет, мне интересно просто. Вот зачем вы живете на свете? Во всем какой-то смысл есть, а у вас? Не, не хотите, не отвечайте, мне-то что, я вас отвезу — и у каждого опять своя жизнь, свои проблемы…»

Таксі запаволілася, дрэвы запоўнілі машыну сваімі ценямі, дзяўчаты ўжо ня бачылі твараў адна адной, былі толькі рукі, счэпленыя так моцна, што іхная воля не магла іх расчапіць.

«Молчите вот… Молчаливые такие девушки пошли. Пошли-поехали. На такси поехали… Он сказал поехали…» Мармычучы гэтую бязглузьдзіцу, таксіст дадаў хуткасьці, абагнаў нейкі заблукалы аўтобус і дастаў вольнай рукой тэлефон.

«Так точно, — сказаў ён, і ў голасе пачулася ўсьмешка. — Да, жди».

І таксі зноў разагналася, ня горш, чым на праспэкце. Дзяўчаты на заднім сядзеньні намагаліся расчапіць рукі — але нічога ў іх не выходзіла. Быццам зачараваў хто. Яны былі настолькі гэтым занятыя, што не заўважылі, як машына павярнула зусім ня там, дзе трэба, ня там, дзе, праехаўшы ўсяго некалькі прыпынкаў, можна было здалёк, нават праз начную цемру, пабачыць белы дах іхнага нядаўна адрамантаванага дому.

«Вы, девчонки, понятное дельце, можете мне не верить, — сказаў таксіст. — Но я точно знаю, что это лечится. Я сам видел, все лечится. Простыми народными способами. Лекарства нам незачем, лекарства нам ни к чему, почему-да-почему, по качану, по качанчику…»

Цяпер яны імчалі ў адваротны ад іхнага дому бок. Не закрываючы рот, таксіст гнаў у незнаёмы дзяўчатам на заднім сядзеньні раён: крывыя дамы, высокія брамы, чорныя, наглуха задраеныя, як люкі, вокны. Машына спынілася. Ля высокага плота іх чакалі некалькі мужчын, якія адчынілі дзьверы з абодвух бакоў.

«Добро пожаловать», — сказаў адзін.

«Удачи!» — сказаў таксіст і зьехаў, міргнуўшы фарамі.

У цёмным непрыкметным доме, за высокай брамай, за жалезным плотам дзьвюх дзяўчат вучылі, як правільна жыць у Краіне Замкаў.

Вучылі, што такое любоў і ў чым сэнс жыцьця.

Іх хацелі зрабіць карыснымі. Іх хацелі зрабіць такімі, каб яны маглі бяз страху езьдзіць уначы па вялікім горадзе, залітым агнямі. Іх вучылі бясьпецы жыцьцядзейнасьці. Іх хацелі зрабіць дзяўчатамі, якія не маўчаць, калі ў іх пытаюцца пра нешта мужчыны са стырном у руках.

Калі б яны пайшлі дамоў пехатою, дык дайшлі б толькі ўраньні. А так апынуліся там ажно ўвечары.

Іх вучылі, што такое любоў. І адну зь іх навучылі, а другая была тупая. Нічога зь яе так і ня выйшла, адна мярзота бязмозглая. Лячылі, лячылі, ды не далячылі, лекавалі, лекавалі, ды ня вылекавалі. Толькі і навучылася ў жыцьці, што страляць ва ўпор па жывых мішэнях. Хіба гэта годны занятак для жанчыны?

Наўрад ці. З глузду можна зьехаць, думаючы пра ўсё гэта, праўда?

Каб не звар’яцець, у нас на кожны выпадак ёсьць лічылка.

Годны занятак для чарцянятак, годны занятак для голых пятак, годны для матак, нягодны між кратак: годны, нягодны, годны, нягодны, го.

25. Carmen de Bisonte

Са страхам, гнюсным страхам здрадніка я вяртаўся ў нашу вязьніцу — Босая загадала мне вярнуцца туды, і мне нічога не заставалася, як паслухацца. Гэтым разам я ішоў паўз цяністыя, пустыя калідоры адзін, без канвою, ішоў і думаў пра яе іранічныя, кінутыя праз плячо словы: «Даць табе зброю — дык ты сам першы і застрэлішся… Закаханыя белыя гетэрасэксуальныя мужчыны заўжды б’юць не туды».

Мне здавалася, што ў мяне ўсё напісана на твары: гэтая шчасьлівая ноч, першая шчасьлівая ноч за доўгія гады папяровага корпаньня і генэалягічнага гніеньня, раніца сярод жаночых ног, мая недарэчная сьляза, за якую я сябе ненавідзеў — тая самая пошлая «скупая мужская», якая ператварылася ў сапраўднае румзаньне, на вачах ва ўсёй банды. Не ва ўсёй, вядома… Колькі іх было ў Замку? Па маіх падліках, чалавек пятнаццаць, ня болей. Пятнаццаць дзевак, зь якіх я ведаў хіба толькі шасьцярых. Як яны будуць бараніцца? Замак вялікі… Пятнаццаць чалавек на сундук мерцьвяка… Пятнаццаць дзевак супраць усёй Краіны Замкаў.

Дзіва, але калі я ўвайшоў у нашую вязьніцу, прыкрываючы твар рукой, ніхто нічога не заўважыў. Мужчынская частка вязьняў была занятая абмеркаваньнем становішча і не зьвярнула на мяне ніякай увагі. Яны сядзелі за сталом і наліваліся крывёй гераізму. Група гарманальна нестабільных істотаў з паталягічнай прагай подзьвігу.

«Мы далжны ўсё зьдзелаць самі, — даводзіў Рыгор на мове суседзяў, меркавалася, што ім за сьцяною ўсё чуваць. — Далжны асвабадзіцца да таго, как нас перастраляюць тут па аднаму».

«Как маленьких зубров, — дадаў Кунцэ. — Я тоже хочу пострелять. Только охота, ничего личного».

«Молодец немец, — сказаў Міхаіл Юр’евіч. — Настоящий мужик!»

«Да всем на нас наплевать, Михаил Юрьич, — сказаў Цімур. — В нормальной стране давно б уже спецназ послали. А эти боятся Запада. Выборы на носу, вот и виляют… Хотят сухими из воды выйти… Не получится…»

«Они хотят нас красиво освободить, — падаў голас Віталік. — Краси-и-иво, понимаешь? И вообще, им там видней, если не штурмуют, значит, есть причины. Значит, есть шанс, что гестаповки сдадутся без боя! Ну не хочу я подыхать из-за дурости! Не хочу. Лично я готов отдать свой подвиг кому-нибудь другому. С кем махнуться?»

«А я за тебя головой поручился… — з бацькоўскай прыкрасьцю сказаў Міхаіл Юр’евіч. — Сынок…»

«Кончайте ныть, белорусики, — сказала сьцяна. — Русские не сдаются. Попляшем еще. Эх, братушки… Как же вы допустили? С вашим-то порядком?»

«Да они всегда так, — прамовіла сьцяна іншым голасам, басавітым, прыгожым, нутраным. — Только вид делают, что братья. А сами чуть что — в кусты. Нам поднасрать — милое дело, да? А мы ж вас как родных…»

«Это случайность, господа! — заявіла гаспажа Ацтэцкая. — В семье не без урода! В каждой стране могло случиться. И не надо нам здесь рассказывать, мы к вам всегда с любовью, у меня сколько экскурсий было с россиянами — одни хорошие отзывы, люди всегда хотят еще приехать, все довольны! Просто не повезло… С кем не бывает…»

І яна маркотна ўсхліпнула, узяла са стала халодны бяляш, пачала засяроджана жаваць.

Рэч у тым, што на трэці дзень запасы замкавай рэстарацыі «Пан або прапаў» скончыліся — двое сутак натоўп людзей і жанчын еў па найвышэйшым разрадзе, і вось «Пан» нарэшце «прапаў». Цяпер нас кармілі кепска разагрэтымі піцамі са сьлядамі абмаражэньня, бледнымі бясформеннымі беляшамі зь мясцовага бістро і рознымі кандытарскімі акамянеласьцямі. Мо таму настрой у маіх братоў па няшчасьці штохвіліны пагаршаўся. У пакоі насьпяваў бунт.

Я сядзеў ля акна і глядзеў на пусты двор. Відавочна, тэрарысткі рыхтаваліся да ранішняга ўварваньня на іх тэрыторыю. У нетрах Замку адчуваўся рух, дзесьці чуўся тупат і сьмех. А можа, нас і праўда перастраляюць, калі Ультыматум не падзейнічае? Ці змогуць яны забіць таго, хто сядзеў сёньня раніцай у іх пад нагамі, плакаў і глядзеў, як яны пераадзяваюцца? Джэк Патрашыцель зможа. Яна падавалася мне самай лютай з усіх. А вось Босая… Здаецца, у яе быў нейкі плян. У яе не магло ня быць пляну. І гэтая зброя… Уначы мімаходзь, жартам, я запытаўся ў яе, дзе даюць такія Фалічныя Сымбалі, у якім жэнсавеце. І замест адказу атрымаў падазронае, няўцямнае, абыякавае: «У мяне шмат знаёмых кабет, у самых розных кутках сьвету… Ты нават не ўяўляеш, на што здольныя жанчыны».

Пэўне, яна сказала гэта, каб паказаць, што за ёй стаіць сапраўдная сіла. Але я не паверыў. За Босай было толькі пятнаццаць мадмазэль на сундук мерцьвяка. Пятнаццаць даведзеных да адчаю дзевак. А за намі была Гісторыя і Дзяржава. І Дзяржава цярпліва чакала, калупаючыся ў носе, пакуль мы разьбіраліся паміж сабою, на чым стаіць сьвет.

«Как ты думаешь, чем это все кончается?» — прамовіў ласкавы голас у мяне пад вухам.

Гэта быў Кунцэ, які падышоў да мяне нячутна, і паклаў мне на плячо тоўстую руку. Мяне перасмыкнула. Я адчуў, што зараз зноў заплачу.

«Чем-чем, — адказаў я, не абарочваючыся. — Вас чапаць ніхто ня будзе, вы ж іншаземцы. Там, за мурамі, ужо і пасол, відаць, бегае. Валнуеццо».

«Я люблю убивать зубр, — задуменна сказаў Кунцэ. — Расскажи мне про книги, где есть зубр. Если приеду домой жиф-здороф, найду, буду читать. Я всегда хочу знать, кого убиваю. Если бы все знали, кого убивают, будет меньше страдания. Только охота, спорт».

«Кніга… — працадзіў я скрозь зубы. — У нас ёсьць ня кніга, а песьня. Песьня пра зубра. Па вялікім рахунку, яе мусіць ведаць кожны беларус. Яе вывучаюць у школе — каб адразу ж забыць…»

«О, говори, пожалуста, по-русски, — паморшчыўся Кунцэ. — Я совсем не понимаю муси-веда и рахунок».

«Хорошо! Песня про зубра — это ты понимаешь?» — сказаў я злосна.

«Да», — ён задаволена кіўнуў, аблізнуўшы пульхныя вусны.

А мяне было ўжо не спыніць. Да вырашальнай гадзіны заставаліся ўсяго толькі вечар і ноч, раніцай скончыцца тэрмін ультыматуму, пра які я дагэтуль ня меў ніякага ўяўленьня, мы сядзелі ў Замку зь немцам, які прыехаў забіваць зуброў, і я расказваў яму пра Мікалая Гусавіянуса зь ягонай лацінай, пра пасольства ў Рыме і Вітаўта — і пачуцьцё нерэальнасьці таго, што адбываецца, апанавала мяне настолькі, што я ўжо ня верыў ва ўласнае існаваньне. Мне падавалася, што ніхто з нас ніколі ня жыў тут, што не было ніякай Краіны Замкаў, і ніякай Босай, і Міколы Гусоўскага не было, што нас усіх прыдумаў нейкі бяздарны пісьменьнік, нейкі графаман, якому ніколі не было цікавае рэальнае жыцьцё, і ён вырашыў змайстраваць са сваіх комплексаў і страхаў іншае, такое, дзе яму будзе зручна займацца самападманам…

Я расказваў яму пра не цікавую нікому з маіх суайчыньнікаў паэму, гэтую даўгую і незразумелую беларусам «Carmen de statura feritate ac venatione bisontis», напісаную сынам палясоўшчыка для рымскага Папы, незразумела жорсткую, шматслоўную, паталягічна энцыкляпэдычную, працятую патрыятычна-паляўнічым азартам, а сам падумаў пра тое, што ў ёй на дзіва мала жанчын. Іх там амаль няма.

Я добра ведаў гэты тэкст, заняткі ў Шляхецкім клюбе не прайшлі дарма, кожны чалец клюбу мусіў прачытаць беларускі пераклад мінімум двойчы — у паэме вялося пра нашых продкаў, і мы часам чыталі яе на памяць, уголас, палохаючы мірных менчукоў, што сядзелі, прыснуўшы, за сваімі сушы, зычным дэклямаваньнем. Жанчыны і зубры… Вядома, галоўны жаночы пэрсанаж у гісторыі Гусоўскага — каралева Бона, якой ён напісаў празаічнае прысьвячэньне. Гусавіянус называе яе «найвучонейшай», так, але вучыць яе жыцьцю, як сапраўдны мужчына — выяўляючы ўсю сваю куртуазнасьць і ўсю іранічнасьць: «Мне добра вядома, найсьвятлейшая пані, якога вялікага шчасьця ты зычыш гэтаму каралеўству і як шмат разважаеш і дбаеш аб паляпшэньні ягонага становішча…»

Гэта ён ёй так зубы загаворвае. А на самой справе ня верыць, што баба можа кіраваць каралеўствам. Вось палясоўшчык — так… Як там было далей? Інтанацыі павучальныя, бацькоўскія, настаўніцкія….

«Але я сапраўды не ўяўляю, чым ты можаш яму дзейсна дапамагчы. Калі ж ты праявіш сябе добразычлівай, схільнай да апякунства навукі і мастацтва, тады ад іх будзе і дзяржаве вялікая карысьць, а высокая слава імя твайго распаўсюдзіцца такім чынам яшчэ вышэй з ухвалай тваіх выхаванцаў. Бо што можа быць больш цудоўным і вартым тваіх продкаў і тваёй найславуцейшай з арагонскага дому сям’і, больш дасканалым з усіх формаў дабрачыннасьці, калі на іх грунтоўна глядзець і ў мірны час, і ў вайну, і ў справе рэлігіі? Але і яны ніколі не напоўнілі б землі сьвету гэткай агромністай славай жыцьця і подзьвігаў з прыязьню ўсяго пакаленьня і не паказалі б сябе ў такім дзівосным сьвятле ў розных выпрабаваньнях лёсу перад нашчадкамі, калі б іх уласная вучонасьць і ўласьцівая гэтаму роду асаблівая прыхільнасьць да вучоных мужоў ня ўзьнеслі б іх на такую вышыню, што яны былі ўслаўлены звонкай лірай вялікіх талентаў; таму мне застаецца заслужана маўчаць пра іх, асабліва тут, дзе я падпарадкаваны непазьбежнаму закону выказвацца сьціпла.

Жадаю здароўя і быць вартай свайго славутага роду».

Быць вартай роду. Вось што галоўнае. Маім шляхцічам гэта асабліва падабалася. Мы нават узялі гэта нашым дэвізам. Мужчынскія словы, сказаныя жанчыне, якой, вядома, мала хто мог загадваць, але сын княскага палясоўшчыка і праўда шмат на сябе ўзяў…

Так, так, Босая, я сапраўды ня ведаю, чым ты можаш нам дапамагчы.

У самім тэксьце «Песьні» ёсьць толькі адна жанчына, да якой варта ставіцца з пашанай. Дый тая — Панна Марыя. Зь ёй прынята быць на ты. У яе прынята прасіць. Жанчына-начальнік, якая можа быць добрай, калі захоча. Белыя калготкі ў «Песьні пра зубра»… Зазіраючы ў яе кабінэт, трэба быць асьцярожным, ветлівым і кранальным. Абавязкова кранальным і красамоўным — бо жанчыны ж любяць вушамі.

«Верачы ў любасьць Тваю, разумеючы ўседараваньне,

Панна, Тваё, прад Табою згінаю калены,

З сэрцам трапёткім, зьбялелым, зламаны бярэмам

Важкіх грахоў, і з пакораю ніцай прабую

Вымаліць, Панна, Тваю я над намі апеку».

Ёсьць яшчэ ў паэме няшчасныя жанкі, якім туркі ўспорваюць чэравы сваімі ятаганамі. І наастачу — тая зубрыха, якая мусіць пакінуць разам з мужам статак, калі зубр-сужэнец прайграе двубой.

«Ўдоваў выгнаных узноўкі ў статак прымаюць…» Удовы знаходзяць новага мужа. Да наступнага двубою. Жанчыны-ахвяры, жанчыны-жонкі, жанчыны-багіні, жанчыны-каралевы. Паміж імі — пустэча Вялікай Гісторыі.

З сэрцам трапёткім, зьбялелым, зламаным бярэмам важкіх грахоў зь ніцай пакораю спрабую вымаліць тваю апеку, Босая.

26. Нiякага хвэмiнiзму

У гэта ня так ужо й лёгка паверыць, але нават на трэці дзень пасьля захопу Замку скандальная гісторыя ніяк не была згаданая дзяржаўнымі мэдыямі. СМІ, сродкамі масавай інфармацыі, як любяць казаць тут, у Краіне Замкаў, гэтыя самыя масы, што толькі і чакаюць, каб да іх штосьці прымянілі, якія-небудзь мыючыя і іншыя спэцсродкі. Пра Босую і нас, яе няшчасных закладнікаў не напісала галоўная дзяржаўная газэта, пра нас не здымалі тэлесюжэтаў і не расказвалі па радыё, якое ў той год шмат увагі надавала культуры і жанчынам, і па якім у перапынках паміж здабытымі ў баях навінамі часьцяком гучаў гіт гэтага лета — песьня пра лясныя пажары: «Гарэла Ганна…»

Таму людзі і жанчыны гэтай краіны жылі досыць спакойна, у добра інфармаванай масе сваёй не падазраючы, што ў самым сэрцы іхнай радзімы паўтара тузіна ашалелых ад паху крыві маладзіцаў трэці дзень мучаць ні ў чым не вінаватых грамадзян абодвух палоў і прыкладна столькі ж грамадзян Расейскай Фэдэрацыі і Эўразьвязу. Дзяржаўныя мэдыі маўчалі, бо не прагучала каманды. Як клапатлівы айцец сямейства, кожны дзяржаўны муж мусіў ахоўваць сваіх апекаванцаў ад панікі і благіх навінаў. Замак быў узяты ў шчыльнае кола аблогі, усярэдзіну якога не пускалі ні ласёў, ні баброў, ні зайцоў, што часам забрыдалі сюды зь недалёкай пушчы, ні нават камароў, якіх у тое лета і так было небагата, ні людзей.

Натуральна, па навакольных вёсках хадзілі чуткі пра тое, што ў Замку робіцца нешта нядобрае, але туды былі выпраўленыя спэцыяльныя хлопцы ў форме без апазнавальных знакаў, якія загадалі спарахнелым бабкам і бяззубым дзядам маўчаць і не распускаць языкі. Напэўна, гэта была залішняя мера — гэтыя вёскі і так нікога не цікавілі, а іх жыхары рэдка пакідалі наседжаныя мясьціны. Праўда, былі яшчэ дачнікі — але іх папярэдзілі першымі, што лепш ім зьехаць са сваіх гародчыкаў да сталічных ніў, інакш кепска будзе.

Дачнікі паслухаліся. Па гарадах поўзалі чуткі і хадзілі непрыкаяныя міліцэйскія патрулі, на вакзалах на ўсялякі выпадак замазалі ўсе беларускамоўныя надпісы, у менскім мэтро зьнялі ўсе рэклямныя шчыты. Вяскоўцы маўчалі. Замак стаяў у аблозе. Тэрмін ультыматуму канчаўся — але ягонай сутнасьці ніхто пакуль ня мог зразумець.

І ўсё ж у век бяздротавых інтэрнэтаў схаваць такую навіну было немагчыма, гэта разумелі ўсе. Вядома, незалежныя журналісты пра ўсё пранюхалі першыя — і на недзяржаўных сайтах інфармацыя зьявілася, як толькі Босая загадала зачыніць замкавую браму і выставіць на мурах вартавых. Пра тое, што гордасьць краіны, нядаўна рэканструяваны Замак у самым сэрцы Бацькаўшчыны, аб’ект культурнай спадчыны, унесены ў адпаведныя сьпісы ЮНЭСКА, захоплены нейкімі невядомымі дзеўкамі, напісалі і жук, і жаба, і нават сайт Саюзу беларускіх пчаляроў, які з абурэньнем адзначыў, што падобныя дзеяньні некаторых несознательных лиц женского пола кепска адбіваюцца на паводзінах пчаліных матак і нэрвуюць трутняў.

Галіна Вітольдаўна Бабец, дырэктар замкавага комплексу ў выгнаньні, ад інтэрвію адмаўлялася, і яе ўпартасьці і гераізму пазайздросьціў бы любы генэрал — а неўзабаве яна і зусім перастала адказваць. Так ёй параілі зрабіць людзі са спэцыяльных службаў: замест размоваў з журналістамі Галіне Вітольдаўне давялося весьці зусім іншыя гутаркі, распавядаючы ў дэталях, як адбываўся захоп — а да таго ж складаць фотаробат Босай і Джэка Патрашыцеля, апісваць Фалічныя Сымбалі, прыгадваць асаблівыя прыкметы. Усё гэта так стаміла дырэктарку, што яна пачала блытацца ў паказаньнях — і яе на нейкі час таксама залічылі ў падазраваныя. Недвухсэнсоўна слабы пол Галіны Вітольдаўны наводзіў сьледчых на роздумы… Адзін зь іх нават высунуў вэрсію, што Галіна Вітольдаўна, як той павук, трымала ў руках усе ніткі пачварнае змовы — а Босая была толькі цацкай у яе руках. На шчасьце, для таго, каб належным чынам разьвіць гэтую цікавую тэорыю, у сьледзтва не хапіла фантазіі.

Зрэшты, праўдзівай інфармацыі ў прэсы было вобмаль — здавалася, Босая гуляе з журналістамі, ставячыся да прапагандысцкай кампаніі па-дзявочаму легкадумна. Так, яна напісала ў сацыяльных сетках пра тое, што разам з паплечніцамі ўчыніла захоп Замка, цалкам усьведамляючы наступствы свайго ўчынку — то бок узяла на сябе адказнасьць. Так, усім было патлумачана, што банда, якая такім нахабным чынам парушыла законы краіны і грамадзкі спакой, складаецца з адных жанчын. Так, слова «фэмінізм» прагучала, і нават слова «радыкальны» — але людзі і жанчыны Краіны Замкаў рашуча адпрэчылі такую пастаноўку пытаньня: «Што за лухта! У нас няма ніякага фэмінізму! — сказалі яны дружна як адзін. — І не было ніколі. Наш народ ня мае такой традыцыі. У нас здаровая нацыя, толькі з бачкоў крыху падпсаваная, падгнілая, але калі ножычкам асьцярожна абрэзаць — можна ў салат!»

І яны, вядома, мелі рацыю. Большасьць заўжды мае рацыю і да хлебу надзённага ёй дастаецца салат «Цэзар». Галоўнае, каб сярод большасьці была хаця б адна жанчына, якая будзе прадстаўляць інтарэсы Евы на тым няспынным судовым працэсе, што завецца Гістарычным. Легчы дзеля легітымнасьці на яго ложа — сьвятая справа, абавязак сапраўднай кабеты.

Ніякага фэмінізму тут не было, бо не магло быць. Дзеўкі былі, а фэмінізму не было — таму што гэта было слова ня з нашага лексыкону. У беларускай мове не магло існаваць слова «фэмінізм». І на гэта былі нават фанэтычныя падставы: кожнаму, хто калі-кольвечы вучыў беларусіш, хаця б раз у жыцьці казалі, што гук «ф» не ўласьцівы нашай жытне-баравой мове. Беларусы змагаліся з гэтым гукам як маглі, цягам многіх стагодзьдзяў, упарты гук лез на нашую зямлю, але яго праганялі, віламі, цапамі і мячамі, грабелькамі і саўкамі, шуфлямі і газонакасілкамі. Беларусы нішчылі паганы гук, трушчачы яго на часткі, ператвараючы ў «хв», у «п», у пыл: Хведар, хвартух, картопля. «Фэмінізм» гучаў вусьцішна і быў чужы чульліваму беларускаму вуху. «Хвэмінізм» — гэта было сьмешна і бяскрыўдна.

Таму ніхто тут не казаў пра «хвэмінізм» — няма сур’ёзнай зьявы, няма слова, а няма слова — няма праблемы.

Праўда, потым высьветлілася, што відэа, якое запісала Босая, нарабіла ў сеціве шуму. Ануча на сьцяне, белая з чырвонай плямай, твар маладой жанчыны, па-мусульманску прыкрыты, вочы зь нездаровым бляскам, голая рука, што зь нежаночай цьвёрдасьцю трымала скрадзены ў Замку кінжал ля горла разгубленага чалавека гадоў сарака, які мямліў у камэру дзіўны, няўцямны тэкст. Тэкст, які яго, відавочна, прымусілі завучыць на памяць, прыгразіўшы адрэзаць яйцы…

Усё гэта зрабіла ўражаньне. Са стакгольмскім сындромам усё было ясна, але тут было і нешта іншае, для чаго не існавала звыклых тлумачэньняў. Мужчына, каля горла якога блішчэў кінжал, гаварыў бязглуздыя рэчы. Пра тое, што ён не адчувае да тэрарыстак ні злосьці, ні пагарды, пра тое, што яны — адзіныя вольныя людзі ў Краіне Замкаў, пра тое, што Наша Вялікая Гісторыя — гэта танны сэрвіз, які дораць на вясельле, пра тое, што ён просіць улады выканаць усе патрабаваньні бандытак.

Тысячы камэнтатараў на самых розных форумах абмяркоўвалі гэтае «кіно» — і дзевяцьсот дзевяноста зь іх сыходзіліся на думцы, што тых дзевак трэба стэрылізаваць, пастрыгчы і адаслаць на папраўчыя работы ў салігорскія шахты. Калі яны не пасьпеюць перайсьці граніцы, вядома, — граніцы Эўразьвязу або здаровага сэнсу, калі нікога не пасьпеюць забіць або зьнявечыць, бо ў такім разе іх абяцалі проста разарваць на часткі. Якія часткі?

О, гэта ведалі ўсе, кожны чалавек ведае, з чаго складаецца жанчына, «из чего же, из чего же, из чего же сделаны наши девчонки?» Жанчына складаецца з рукі, каб мяшаць суп, зь дзіркі, каб засоўваць туды які-небудзь больш сэнсоўны, чалавечы орган, з задніцы, каб яе мацаць, і з голай нагі, якую так прыемна сузіраць у сьпякотныя летнія дні, калі над горадам смог і хочацца халоднага піва. На гэта і прапаноўвалася разарваць мярзотных дзевак, і раздаць часткі тым шчасьліўчыкам, якія перамогуць у нашых конкурсах «Вышылета зь Віялетай» і «Беларусь — Краіна Замкаў».

Мудрыя дзяржаўныя мужы, між тым, ламалі сабе галовы, што ім рабіць. Патрабаваньні тэрарыстак нельга было выконваць ні ў якім разе — бо гэта было зусім ня мудра і не па-дзяржаўнаму. Гэта магло падарваць прэстыж краіны.

Дый былі б там нейкія прыстойныя патрабаваньні… Грэх адзін. Адпусьціць ашалелую карову. Пасадзіць на яе месца некалькі гвалтаўнікоў: дый не гвалтаўнікоў ніякіх, а нармальных хлопцаў, у якіх усё жыцьцё наперадзе, ну падумаеш, адзін раз спэрма ў мазгі ўдарыла, з кім не бывае, не псаваць жа ўсё жыцьцё маладому чалавеку? Дазволіць пару підарскіх вечарынак. Але далей ішлі ўжо зусім ненармальныя рэчы. Вось гэта, напрыклад: дазволіць жанчынам з вышэйшай адукацыяй мець зброю.

Астатняе ўжо было поўнай бязглузьдзіцай: зьнесьці ў краіне ўсе помнікі і засадзіць тыя месцы кветкамі і дрэвамі. Увесьці ў школьныя і ўнівэрсытэцкія праграмы абавязковае штодзённае вывучэньне твораў Джонатана Сўіфта. Выпусьціць навукова-папулярны адукацыйны фільм для дзяцей і моладзі пра тое, як Айцы Нацыі самаапладняюцца, каб яе нарадзіць. Увесьці ў ВНУ курс жаночай гісторыі сьвету — быццам гісторыя, Вялікая Гісторыя, мае пол. Брэд какой-та.

І собіла ж здарыцца гэтай гісторыі з Замкам акурат у такі час, калі мудрым дзяржаўным мужам было важна прадэманстраваць сваю надзвычайную мудрасьць у дачыненьні ня толькі да людзей, але і да… Да кабет, вядома ж, да іх. У самы разгар году, што быў абвешчаны ў Краіне Годам будучай маці Траіх Дзяцей, у час, калі ўвесь народ Краіны Замкаў як адзін чалавек зьвярнуў увагу на праблемы мацярынства і выхаваньне дзяўчат, неўзабаве пасьля знакамітай прамовы галоўнага зь дзяржаўных мужоў пра тое, што ніводная жанчына да сарака гадоў ня будзе сёлета рэпрэсаваная і ён дае слова мужчыны, што выканае гэтае абяцаньне — Босая і яе банда падкінулі справядлівым дзяржаўным мужам такі брыдкі сюрпрыз.

Урадавая прэса маўчала, як крынічнай вады ў рот набраўшы, але ўрад бамбавалі пытаньнямі іншаземцы. Асабліва галоўнага дзяржаўнага мужа.

Аднак гэты муж меў свае пляны адносна тэрарыстак. Тры дні ён ім міласьціва даў, дэманструючы сваю гуманнасьць і цывілізаванасьць, і ў размове з замежнымі пасланьнікамі набраў нямала пунктаў, урачыста паабяцаўшы, што пастараецца вырашыць праблему без адзінай кроплі крыві. Але ў вузкім коле сваіх людзей ён распарадзіўся ўзяць дзевак Босай жывымі і кожную, чуеце, кожную пакласьці перад відэакамэрай і ўсыпаць ёй трыста бізуноў, а потым прыгнаць роту салдатаў і хай навучаць гэтых сучак любові. А фільм зрабіць у трох копіях: адну яму, адну прадаць за мяжу, каб папоўніць дзяржаўны бюджэт, а трэцюю паказваць усім, хто паспрабуе расхістаць асновы Краіны Замкаў, дзе ніводная жанчына ніколі не зазнавала несправядлівасьці і не зазнае.

Трэба аддаць належнае мудрасьці ўсіх дзяржаўных мужоў, нават самых захудалых. Зь дзеўкамі Босай спрабавалі гаварыць: з выкарыстаньнем самых гуманных мэтадаў псыхалягічнага ўзьдзеяньня і найноўшых тэхналёгій — такіх, як звычайны скайп.

З тэрарысткамі гаварылі псыхолягі ў белых халатах. Белыя калготкі паслалі белыя халаты ў белыя сьнягі небыцьця (вядома, кажучы фігуральна).

З тэрарысткамі гаварылі шмадзетныя маці — і вярнуліся, як гаспадарчага мыла зьеўшы, да сваіх дачок, забараніўшы ім хадзіць у цёмную пару сутак каля бэзавых кустоў.

З тэрарысткамі гаварыла нават дэпутатка Раброва, адзіная жанчына ў народным сходзе Краіны — і была абпляваная дзеўкамі Босай проста праз экран, што было прызнана цудам і прыцягнула ўвагу вядучых распрацоўшчыкаў кампутарных сыстэм новага пакаленьня.

Да тэрарыстак нават прыехаў са сталіцы знакаміты пісьменьнік Міхась Барадаўкін. Седзячы на плястыкавым крэсьле перад раскладзеным на капоце машыны казённым ноўтбукам, ён выціраў пот з ілба і ўзіраўся ў захутаныя нечым белым твары самых сапраўдных фашыстак, зь якімі яму на дзяржаўнае даручэньне трэба было правесьці выхаваўчую гутарку.

«Дзяўчаты, — сказаў жаласьліва Міхась Барадаўкін. — Мілыя мае дзяўчаты. Я Міхась Барадаўкін, я пішу вершы, якія ведае ўвесь народ. Той народ, які вас выкарміў, выпаіў малаком мацеры. Паслухайце хоць раз Свайго Паэта!»

«Такіх ня знаем», — суха прамовіла дзеўка з шалёнымі каровінымі вачыма і выключыла скайп.

Наступную спробу Міхась Барадаўкін зрабіў празь некалькі гадзін. Ён думаў неўпрыкмет зьехаць дамоў у сталіцу, туды акурат ішла падарожная міліцэйская машына — але яго перахапілі на паўдарозе няветлівыя людзі ў пінжаках, прыцягнулі пад белы ручкі да манітора і зноў вывелі на сувязь.

«Приказ держать вас тут, пока не уговорите», — з смурной зласьлівасьцю сказалі пінжакі. Сталі вакол яго кругам, упіўшыся вачыма ў дзевак, якія зноў зьявіліся ў маніторы, крыху зьдзіўленыя, што бачаць перад сабой той самы спацелы пажылы твар.

«Дзяўчаты! — урачыста сказаў Міхась Барадаўкін, цяжка дыхаючы. Было горача і неяк ненатхнёна (добрае слова, адзначыў сам сабе паэт). — Заклікаю вас падумаць пра нашы народныя традыцыі, якія заўжды трымаліся на жанчынах, вось на такіх самых, як вы. У нашай старадаўняй краіне жанчына заўсёды была храніцельніцай дамашняга ачага, надзейнай апорай мужчыну, ягоным верным двухногім таварышам і слугой. Што сталася б з нашай Бацькаўшчынай, калі б не спрадвечны закон палавой сэгрэгацыі? Апеты ў нашым старадаўнім фальклёры. Колькі існуе прымавак пра вас, жанчын, пра ваш розум і вашую бязьмежную цярплівасьць? Ня мела баба клопату — купіла парася, баба хрома — сядзі дома, курыца ня пціца, баба не чалавек, баба з возу — каню лягчэй…»

Тут Міхась Барадаўкін нутром адчуў, што кажа нешта ня тое, асекся, закусіў губу, выцер пот і склаў смаркатку ў нагрудную кішэнь са значком Саюзу пісьменьнікаў.

«Дзяўчаты, мілыя мае дзяўчаты! — усклікнуў ён, адвярнуўшыся ад экрана і зьвяртаючыся хутчэй да мужчын у пінжаках, чым да ненавісных дзевак. — Богам прашу, вы ж маці, кожная з вас носіць пад сэрцам радзімы кусок, паслухайце мяне! Я ўжо стары чалавек і з вышыні сваіх гадоў хачу сказаць: кіньце вы гэтыя апасныя ігрышчы, адпусьціце людзей! А, і баб таксама адпусьціце! Дзетак малых пашкадуйце! У вас жа ёсьць дзеткі?»

«Не», — коратка адказала адна з тэрарыстак і выключыла Міхася Барадаўкіна, выключыла бесцырымонна і груба, быццам яго і не існавала, быццам не напісаў ён некалькі тамоў кніжак пра Бацькаўшчыну і яе аднаполых бацькоў.

Больш тэрарысткам ніхто не званіў. Замак ашчэрыўся зброяй. Кола машын і людзей вакол яго зрабілася яшчэ вузейшым і няўхільна працягвала сьціскацца. Да канца гісторыі, у самым цэнтры якой я апынуўся, заставаліся адзін нядоўгі вечар і адна доўгая, доўгая, доўгая ноч.

27. Вялiкi народ

Нашыя суседзі за сьцяной, відаць, увесь дзень спалі, ачомваючыся ад гулянкі — а цяпер, з надыходам цемры, зноў распачалі баляваньне. Гэта нагадвала адначасова правіныцыйную дыскатэку, зьезд нацыянал-эўразійскай партыі, новае ўзяцьце Бэрліну і рытуальныя танцы скіфаў пасьля захопу багатай здабычы — і мае браты па няшчасьці, што былі задрамалі, паўздымалі цяжкія галовы, заварушыліся, з зайздросьлівай тугою ўзіраючыся ў непрыступную сьцяну.

«Во дают», — сказаў Віталік.

«Нам бы так», — уздыхнуў Паўлюк.

«Великий народ», — сутаргава зглынуўшы сьліну, пацьвердзіў Міхаіл сьвет Юр’евіч.

«Могли бы и мы потанцевать, — з папрокам сказала Жанчына ў Зялёным. — Завидую тем, кто вот так, в последние минуты перед атакой… Может, завтра нас всех уже не будет в живых».

«Мужчины! — набраўшыся сьмеласьці, усклікнула Віталікава жонка і сама спалохалася ўласнага голасу, пачырванела і дадала ўжо цішэй: — Пригласите дам на танец! Или у нас дамы приглашают кавалеров?»

«Да какие они мужчины… — сказала гаспажа Ацтэцкая. — Что они могут… Тряпки…»

«Папрашу вас не абражаць паноў! — запярэчыў пакрыўджана Рыгор. — Усяму свой час, на ражон лезуць толькі тыя, у каго малако на губах…»

«Да тише вы, вашу мать! — крыкнуў Цімур. — Смотрите!»

Усе недаверліва павярнуліся туды, куды ён паказваў. Да таго месца, дзе сьцяна ў кветачкі, якая дрыжэла ад конскага тупату нашых суседзяў, плаўна пераходзіла ў размаляваную анёлкамі столь, пышную, аздобленую вяршковымі атынкаванымі завіткамі.

Адтуль, прарастаючы ва ўсе бакі тонкімі шчупальцамі, па сьцяне толькі што пайшла расколіна.

Доўгая і страшная расколіна, што пабегла ўніз, да падлогі, расколіна, якая рабілася ўсё шырэйшай — з кожным стукам, з кожным ударам нябачных капытоў, якія чуліся з суседняга пакоя.

«Есть! — глуха прамовіў Міхаіл Юр’евіч. — Пошла, родимая!»

Па той бок сьцяны расколіну заўважылі не адразу, а калі заўважылі, адтуль пачуўся трыюмфальны сьціснуты рык.

«Эй, там, на пароходе! — крыкнуў нам з-за сьцяны малады гістэрычны голас. — Видели чудо? На стену посмотрите, братушки!»

«Видим! Видим, сынок!» — крыкнуў у адказ Міхаіл Юр’евіч.

«Так чего сидите? Ломай ее, ребята!»

І мае браты па няшчасьці кінуліся выконваць загад.

«Стучите по краям, — павучаў з-за сьцяны папоўскі голас. — По краям ее, родимую, сама пойдет!»

Засяроджана малаціў татуіраванымі кулакамі ў кветачкі дарагіх шпалераў Міхаіл Юр’евіч. Біў нагой у цьвёрдым чаравіку Цімур, паддаваў плячом Рыгор, грукаў, нібы прасіў, каб яму адчынілі, Паўлюк. Віталік узяў крэсла і, выцягнуўшы плечы, працаваў каля самай столі. З таго боку сьцяны таксама наваліліся — усёй сваёй першабытнай абшчынай.

«Талакой яе, талакой! — паўтараў задаволена, пабліскваючы вачыма, Рыгор. — Як продкі вучылі! У мяне ўсе прадзеды зь сялянаў, блакітнай крыві ніхто ня меў, да работы мы прывучаны!»

Сьцяна абыякава паддавалася. Расколіна паволі расла, сыпаўся тынк, запахла рамонтам.

«Гэй, як там цябе, немец, давай памагай! Шнэлер, шнэлер, матка-яйка-млека!» — махнуў на немца вольнай рукой Рыгор.

Кунцэ нехаця паплёўся да сьцяны. Але і ягонай масы не хапіла, каб скончыць справу. І тут яны заўважылі мяне.

«Так, а это что такое? — абурыўся Міхаіл Юр’евіч і нават спыніў працу. — Ты чего сидишь, сынок?»

Усе павярнуліся да мяне, забыўшыся на момант пра сваё пачэснае заданьне.

«Ты чего, из этих? — падміргнуў мне злавесна Віталік. — Или тебе здесь, блядь, понравилось?»

«Встать! — залямантаваў Міхаіл Юр’евіч. — Сюда — и давай-давай-работай! Или своими же руками, блядь, кончу на месте! Я за него головой поручился перед серьезными людьми, а он тут жопу греет!»

Я падняўся і падышоў да сьцяны, прываліўся да яе, націснуў, вяла ляпнуў па кветачках кулаком.

«Вот так, — супакоіўся Міхаіл Юр’евіч. — Да посильнее давай. Молодец, писака».

Шпэцль правёў мяне невідушчымі вачыма — яго ніхто і не зьбіраўся запрашаць, на Шпэцля даўно махнулі рукой: пустое месца з мокрым ілбом і сьлінай на падбародзьдзі, але раптам ён, Шпэцль, падскочыў, разагнаўся і тым самым спацелым ілбом сваім ударыў проста ў цэнтар сьцяны, у самую расколіну. Ніхто і войкнуць не пасьпеў ад зьдзіўленьня — а расколіна нечакана разышлася па швах, і на падлогу пасыпалася драўлянае пілавіньне разам з кавалкамі цэмэнту і тынку.

З досыць прасторнай адтуліны да нас па двое, па трое, зь цісканінай і радасным мацюганьнем палезьлі суседзі — і дзіўна было бачыць новых людзей і жанчын пасьля амаль трохдзённага зьняволеньня, дзіўна было бачыць, што існуюць іншыя чалавечыя твары апрача цынічных абліччаў тэрарыстак і абрыдлых ужо за гэты час маіх таварышаў.

Першае, што яны зрабілі, гэта палезьлі да нас цалавацца. Я паспрабаваў ухіліцца ад гэтага ганаровага абавязку, але мяне дагнаў мажны мужык з ланцугом на шыі і, схапіўшы ў жалезабэтонныя абдымкі, прысмактаўся да вуснаў. Недзе я чуў, што цалуюць тройчы — але ён зрабіў гэта разоў пятнаццаць, кожнага разу адрыгваючы. Краем вока я назіраў, як Міхаіл Юр’евіч ціскаецца зь нейкім доўгавалосым юнаком, рукі іхныя спляліся, а целы жарсна прытуліліся адно да аднаго, бы ў нейкім павольным танцы. На Цімуры вісела адразу некалькі кабетаў, Паўлюк цалаваўся з Рыгорам, Віталік ляжаў на падлозе, а на ім поўзалі двое дзядкоў, мацалі яго, як быццам шукалі на целе Віталіка блох або кашалёк. На калені беднаму Шпэцлю ўселася кабета гадоў пяцідзесяці, і на твары Шпэцля была такая асалода, што мне падалося, зараз ён намочыць штаны. Кунцэ абдымаўся з папом у доўгай расе, крычалі дзеці, пранізьліва, так што вушы закладвала — дзяцей было ўсяго трое ці чацьвёра, але яны ўвесь час насіліся сярод нас, з разяўленымі ратамі, сьветлавалосыя дэцыбэлы з позіркамі дэбілаў. А нашы жанчыны абступалі ўсё новых і новых мужчын, гладзілі іх па румяных шчоках і шорсткіх бародах, абвівалі іхныя шыі сваімі лебядзінымі рукамі, і ва ўсім гэтым было столькі жарсьці, што і я на імгненьне паддаўся агульнаму ачмурэньню, зь якога нас вывеў аглушальны і рэзкі стрэл.

Са столі пасыпаўся анёльскі цукар. Усе застылі на месцах, падціснуўшы хвасты. Апасьліва паглядзелі на дзьверы — у пройме стаяла Джэк Патрашыцель з Фалічным Сымбалем у руках і з пагардай абводзіла позіркам нашую оргію яднаньня.

«Я нядаўна высьветліла, што гэтая штука, — патлумачыла Джэк Патрашыцель, павёўшы ствалом, — можа страляць адзіночнымі. А можа і чэргамі. В порядке живой очереди, так бы мовіць».

Усе змрочна маўчалі, зачараваныя чорнай зрэнкай, якая глядзела на нас спакойна і дзелавіта: на ўсіх разам і на кожнага паасобку.

Магчыма, менавіта з гэтай прычыны мы не адразу заўважылі, як над голай, вялікай галавой Джэка Патрашыцеля ўзьнікла прыгожае і шырокае лязо мяча, якое зьявілася з-за яе сьпіны, успыхнула ў сьвятле жырандолі і з усяго размаху апусьцілася на цемя нашай вартаўніцы. Джэк Патрашыцель упала тварам на растаптаны намі дыван, бразнуўся аб паркет Фалічны Сымбаль, пырснула кроў, і празь цела Джэка Патрашыцеля пераступіў добра знаёмы мне чалавек, шавец з атэлье па рамонце абутку.

Тадэвуш Р-скі. Наш вызваліцель.

Мой закляты супернік і вораг.

Пазнаць яго было няцяжка — адно што паўвайсковая форма, якая была на ім, заўжды такім непрыкметным, звычайным жыхаром спальнага раёну, крыху замінала паставіцца да Тадэвуша Р-скага з ранейшай пагардай. Толькі што ён забіў мячом маіх продкаў жанчыну. Забіў са сьпіны, не вагаючыся, і цяпер стаяў перад намі з выглядам народнага збаўцы, шырока расставіўшы ногі і ўсьміхаючыся з асаблівым шляхецкім прыжмурам.

«Гатова, — сказаў Паўлюк. — Няма больш Патрашыцеля».

«Подрочителя, — засьмяяўся азадачана Віталік. — Ну ни хуя себе».

Міхаіл Юр’евіч, відаць, пра нешта здагадваўся. Ён хутка падабраў з падлогі Фалічны Сымбаль, які цяпер ператварыўся зь пякельнай прылады ў звычайную агнястрэльную зброю, парукаўся з Тадэвушам Р-скім і павярнуўся да нас.

«Нам с товарищем поговорить надо, — сказаў ён сувора. — На минутку. А вы, мужики, срочно вниз, собирайте все, что колет, режет, палит, сами разберетесь. За полчаса мы с ними справимся. Они у нас землю жрать будут».

Маўклівы натоўп кінуўся да дзьвярэй, акуратна пераступаючы празь цела Джэка Патрашыцеля. Тадэвуш Р-скі, у бруднай форме, з мокрымі кароткімі валасамі, у залепленых глінай ботах і мокрых нагавіцах быў зусім не такі, як пры нашых сустрэчах у Шляхецкім клюбе. Там я лічыў яго дурнаватым крыкуном — але ў гэты момант побач зь Міхаілам Юр’евічам стаяў, нягучна перамаўляючыся, сапраўдны афіцэр, шляхціч, забойца: ліхія вусы, вострая шабля, быстры конь у галаве. І вяроўка замест сэрца.

Я паспрабаваў прасьлізнуць міма іх, карыстаючыся агульным гармідарам. Ня выйшла: Тадэвуш Р-скі пазнаў мяне і схапіў за плячо.

«Это из моих людей, — усьміхнуўся па-бацькоўску Міхаіл Юр’евіч. — Боец так себе, писака, но выдержал до конца. На допросы его таскали… Не выдал!»

«Я его знаю, — ашчэрыўся Тадэвуш Р-скі. — Никакой он не писака. Самозванец он, прыщ гнойный, и предатель к тому же. Значит, пролез все-таки в мой Замок. А ну-ка пошел за мной! Посидишь пока в отдельном номере, сука!»

Міхаіл Юр’евіч паціснуў плячыма. Я яго больш не цікавіў. У адстаўнога палкоўніка быў шанец зрабіцца генэралам — і марнаваць яго ён не зьбіраўся.

28. Галасуй, а то прайграеш

«Ну што, Якуцкі, — весела сказаў Тадэвуш Р-скі, акуратна прычыняючы за сабой дзьверы. — Зараз ты будзеш трошкі паміраць. Трошачкі, ды, як ні прыкра, навечна. Але я хачу, каб перад сьмерцю ты прызнаў, што Замак належыць нам, Р-скім, і заўсёды належаў нам, а твае сьмярдзючыя дзяды — махляры і халопы, захапілі яго падманам. Падумай, Якуцкі, і прызнай гэта нарэшце».

Я маўчаў. Мне было ўжо абсалютна да задніцы, ці па праве валодалі мае даўно падохлыя продкі гэтай будынінай. Я ведаў, што хто б ні распараджаўся тут стагодзьдзі таму — цяпер Замак належыць Босай і яе дзеўкам. І будзе належаць да самага канца, што б ні адбылося. Бывае час, калі ўсё здараецца апошні раз, і гэты апошні раз надышоў.

«Ты сам не разумееш, у якую сур’ёзную гульню ты ўвязаўся, — сумна прамовіў Р-скі, штурхаючы мяне да крэсла канцом свайго музэйнага мяча. — Я табе спачуваю, хоць ты і пёс убогі. Тут такія сур’ёзныя паны паміж сабой разьбіраюцца, што табе і ня сьнілася, кукла ты цыркавая. Мы тут пагутарылі зь іх чалавекам…» Р-скі задумаўся, зірнуўшы на дзьверы, і прамовіў разважліва, быццам гаворачы да кагосьці іншага, не да мяне.

«Ну, не цяпер, дык праз паўгода… Усё роўна яны прыйдуць. І ўсё скончыцца. Але кожны атрымае сваё…» Ён страпянуўся, паказытаў мячом маё падбародзьдзе: «Прызнай, га, Якуцкі? Інакш я павешу цябе, зараз жа, у двары. Павешу як блудлівага пса, як кошку за хвост. А прызнаеш — памрэш як шляхціч».

Мне было страшна. Ніколі і нідзе я ня меў такога шчасьця і такога жаху, як тут, у Замку. Я сядзеў, баючыся нават варухнуцца, і адчуваў, як меч халодным вострым пальцам гладзіць мне шчэць. Мне хацелася памачыцца, але не казаць жа было пра гэта Р-скаму, гэтаму псіху, які мог бы не стрымацца і зрабіць са мной тое самае, што з Джэкам Патрашыцелем, жанчынай, якая некалі, яшчэ дзяўчом, села ў таксі і прыехала ў Замак. Я падумаў пра яе, і зноў на вочы набеглі сьлёзы, дурныя ўбогія сьлёзы. Р-скі меў рацыю, я быў ніхто, слабы і нікчэмны мужычок, ня здольны ні на гераізм, ні на ўцёкі.

«О, што я бачу, — узрадаваўся Р-скі. — І гэты панок прэтэндаваў на Замак? Ды ты б у падзямельлях, у якіх я блукаў сёньня ўсю ноч, абасраўся б ад страху! Дзеўка ты! Баба! Дык прызнаеш? Давай, Якуцкі, кажы, у мяне яшчэ справаў багата! Або я павешу цябе, павешу, усё роўна кожны труп, які тут заўтра знойдуць, сьпішуць на гэтых пачварын!»

«Добра. Замак ня мой, — сказаў я ціха, і твар Р-скага пасьвятлеў ад задавальненьня. — Але і ня твой, таму што…»

«Што таму што? — закрычаў Р-скі. — Гэта мой Замак! Мой, гаўнюк, мой, і заўжды быў маім, і ні адна баба…»

А баба між тым зьявілася на парозе. Маладая баба ў брудна-белай, разарванай унізе сукенцы. Босая баба з Фалічным Сымбалем у цьвёрдых і тонкіх руках. Голыя ногі глядзелі на мяне сваімі нахабнымі каленямі, і не было нікога ні ў Замку, ні ва ўсёй гэтай краіне, ні ў цэлым сьвеце, хто мог бы прымусіць мяне адвесьці ад іх свае мокрыя вочы.

«Пакладзі рэліквію, — сказала яна Р-скаму. — Музэйная рэч. Не хачу, каб пра маіх дзевак думалі, што яны крадуць у музэях».

Р-скі спалохана азірнуўся, схамянуўся, але меч не паклаў. Наадварот, ён скочыў да мяне і занёс яго над маёй галавой.

«Толькі пальні ў мяне, паблядушка, — прамовіў ён са шляхецкай годнасьцю. — Апушчу яму на галаву. Гляджу, вы тут сьпеліся? Пасасала ў яго ўжо? Думаеш, у шляхціча сасала? Неее… У сабакі ты сасала!»

Босая не зьвярнула на яго ўвагі, зрабіла крок наперад і сказала, як заўжды, гледзячы мне проста ў вочы: «Зь дзеўкамі ўсё ў парадку, калі ты гэта хацеў у мяне спытаць. Толькі Джэка нашага, Патрашыцеля, не магу знайсьці».

«Яе забілі, — сказаў я, адвярнуўшыся. — Няма больш Джэка».

«Хто?» — спыталі бровы Босай. «Ён,» — адказалі мае. Босая хмыкнула, і праз імгненьне Тадэвуша Р-скага больш не было на сьвеце. Прынамсі, на гэтым. Сьвет, куды ён выправіўся, быў значна прасьцейшы. Там былі вострыя шаблі, і быстрыя коні, і ліхія вусы, і тысячы Ганнаў гарэлі, кожная пры сваім дрэве, кожная намертва прывязаная вяроўкай, прыгожыя вузлы, завітыя языкі полымя… Забіты жанчынай, ён ляжаў проста перада мной, сьціскаючы ў руках двухручны меч, і на твары ягоным была такая крыўда, быццам яму так і не далі разгадаць апошні сканворд.

Бывае, надыходзіць час, калі ўсё апошні раз і больш не паўторыцца.

«Люба знайшла пляны з падземнымі хадамі, — таропка сказала Босая. — Так што ня бойся, Грыльдрыг, у іх ёсьць, куды ісьці. А ў нас з табой наперадзе цудоўная ноч. Хадзем прагуляемся, у мяне тут засталася яшчэ адна справа».

Я пайшоў за ёй. Што мне яшчэ заставалася рабіць? Замак кіраваў мной — бо час уладароў прайшоў, цяпер будынкі загадваюць людзям, куды ісьці. Людзям і жанчынам са зброяй у руках. А тахканьне гадзіньніка гэтай гісторыі рабілася ўсё гучнейшым. Толькі мы ня чулі яго, аглухлыя пераможцы, сьляпыя гаспадары жывога і відушчага Замка.

Мы сустрэлі іх адразу ж, калі прамінулі калідор. Яны выйшлі адначасова з усіх бакоў — Міхаіл сьвет Юр’евіч, Паўлюк Ператрус, Рыгор-ад-трактара-матор… Віталік, Цімур, і поп у доўгай чорнай расе, і нейкія незнаёмыя мне людзі з тварамі едакоў разагрэтай у мікрахвалёвай печцы шавурмы, і гаспажа Ацтэцкая, і Жанчына ў Зялёным, і ўсе, усе, усе, іх сотні, тысячы, мільёны, і я ня ведаю, як іх усіх завуць, але яны жывуць вакол нас, і іншага чалавецтва ў мяне для вас няма. Іх ня так ужо й цяжка запомніць, яны людзі і часам жанчыны, хаця ня ўсё так адназначна, і калі б у мяне спыталі, ці люблю я іх, напэўна, я адказаў бы: люблю, бо ў кожнага зь іх свая гісторыя, а мы, менчукі, любім гісторыі, любім — але ня хочам расказваць, бо раптам пакрыўдзіцца хто — а нам будзе няёмка.

Сотні, тысячы, мільёны мірных людзей. Грамадзянаў Краіны Замкаў, Расейскай Фэдэрацыі і Эўразьвязу.

Што праўда, Кунцэ і Шпэцль трымаліся воддаль. Яны адшукалі ў штабе Босай свае тэлефоны і цяпер заклапочана азіраліся вакол, шукаючы, дзе б падзарадзіць.

У іншых жа былі свае, ня менш важныя клопаты. На іхных тварах было бясконцае расчараваньне.

У вачах іхных застыў нязьдзейсьнены подзьвіг — а хіба ёсьць на сьвеце больш гераічны подзьвіг, чым знайсьці вінаватага і пакараць яго. Дзеўкі зьніклі, растварыліся ў ночы, і ніхто ня ведаў, дзе іх шукаць. Як скрозь зямлю праваліліся, між каранёў гісторыі, у жвір, туды, дзе бярэ свой пачатак усё непераможнае пустазельле.

Босая паклала Фалічны Сымбаль на парапэт. Міхаіл Юр’евіч ухвальна ўсьміхнуўся і забраў яго, перадаўшы папу.

«Вот и всё», — уздыхнула Віталікава жонка і тут жа зачырванелася, схавалася за сьпінай у мужа.

«Как ты, сынок? — спытаўся у мяне Міхаіл Юр’евіч. — Ну, не сцы, видишь, все кончилось, она тебя больше не тронет. Элегантная победа, а?»

«Ну что, надо передать на волю, что мы сами тут все решили, — весела пацягнуўся ўсім целам Віталік. — Отдадим эту ведьму кому надо — и по домам. Блядь, я живой… Не верится даже».

Паўлюк і Рыгор падышлі да Босай і памацалі яе, кожны з нэрвовым сьмяшком. Сьмяшок Рыгора быў вялікі і тоўсты, ён забраўся Босай пад белую сукенку, пачаў казытаць яе, а сьмяшок Паўлюка быў халодны і тонкі, і расплыўся на сукенцы Босай тлустай сьлізкай плямінай.

Босая не павяла і брывом. Яна глядзела на іх і ўсьміхалася.

«Не, ну правда ведьма, — сказала нейкая расейская жанчына і сплюнула з павагай. — Откуда такие берутся. Глаза как у кошки».

«Как у мухи, скорее, — сказаў яе спадарожнік. — Страшная, грязная, как бомжиха. И это — женщина… Гений чистой красоты…»

«Ничего, — працадзіў Міхаіл Юр’евіч. — Разберемся. Фюрерша».

І ён з размаху ўдарыў Босую ў твар. Задаволена цокнуў, пабачыўшы кроў.

«Значит, обычная девка, — засьмяяўся ён. — Если кровь идет из всех дырок. А вы тут про ведьм. Ведьма — это жена у меня. А это…» «Так что с ней делать будем, а? — нецярпліва запытаўся Цімур. — Сдадим кому надо и всё?»

«Нет, не всё! — сказаў поп. — Я смотрю, вы здесь все люди благонравные, настоящие христиане. Но мне, братья мои, согласно сану моему положено видеть больше и дальше… Жена эта — сатанинское отродье, и мирскому суду ее отдавать ошибкою будет…»

Пачуўшы пра суд, Міхаіл Юр’евіч ажывіўся: «Судить ее надо, сейчас же! Народным судом! Знаю я все эти моратории, посадят на пару лет и выпустят по амнистии, за то, что баба. А кто оценит, какую она нам, мужикам, обиду устроила? Это ж надо, я, полковник в отставке, из таких передряг выбирался, сам не пойму, как выжил, а тут три дня у девки в рабах ходил… Бабенка какая-то, мокрощёлка, нам указывала. На святое замахнулась, сучка!»

Вочы ягоныя наліліся крывёй, як некалі.

«Сучка! Сучка! Сучка!» — рэхам гучаў ягоны бас, грымотамі б’ючыся ў кожным закутку Замку, адскокваючы ад муроў, коцячыся па сходах, лупячы кулакамі ў дубовыя дзьверы, узьлятаючы да самага неба.

«Юрьич дело говорит, — падаў голас Цімур. — Надо ее наказать, чтоб неповадно было. Научить, блядь, искусству любви. К ближним».

«Мне тоже обидно как-то, — падтрымаў Цімура Віталік. — Давайте ей хоть розог всыпем. Штук двадцать хотя бы. Здесь должны быть, это ж замок».

«Каждый! — сказаў нейкі расеец. — Каждый по двадцать! Разденем и всыпем, потому что баб учить надо, а мы забыли… Я в этом вашем Замке злоебучем весь домострой вспомнил. Читал когда-то в детстве…»

«Нет, братья мои, — мякка сказаў поп. — Розги — это дело хорошее, но только если жена, пред нами стоящая, раскается и за ум возьмется. Но смотрю я на нее, братья мои, и вижу, что ведьма она, ведьма, а ведьму — ее только огонь возьмет. Хоть и говорят, что латинский это обычай, здесь он будет к месту!»

«Спаліць яе? — узрадаваўся Паўлюк. — Вось гэта файна! А нам нічога за гэта ня будзе, сябры?»

«Все трупы, которые здесь найдут, на девок и спишут, зуб даю», — запэўніў Цімур.

«Только вот где эти девки… — прабурчэў змрочна Міхаіл Юр’евіч. — Ушли, падлы. А что, идея хорошая. Спалить фюрершу внизу, во дворе. Так что не спешите нашим передавать, телефоны не включайте, понятно?»

«А суд? Вы ж пра суд казалі», — скрывіўся Рыгор.

«А, ну да, — пагадзіўся Міхаіл Юр’евіч. — Вот демократ, чтоб тебя. Ладно. Кто за то, чтоб спалить эту ебанутую ведьму, прошу поднять руки!»

«А женщинам можно голосовать?» — спытала Жанчына ў Зялёным.

«А какая разница, если вы за», — засьмяяўся Цімур, і мужчыны падтрымалі яго дружным рогатам.

«Так… Кто против?»

Я падняў руку. Рука дрыжала. Рука была нібы не мая. Мне было вельмі сорамна за маю руку. І ня толькі таму, што яна тырчала цяпер, недарэчная і валасатая, перад усімі гэтымі вясёлымі, рашуча настроенымі людзьмі, якія стаміліся ад няпэўнасьці і сумневаў, ад замкнутай прасторы і тужлівых думак, ад вадзяністай, не разагрэтай як сьлед піцы і адсутнасьці якасных відовішчаў. Я думаў пра Лізу і яе гісторыю, пра кроў Босай і яе пагардлівы сьмех, пра Глюмдалькліч, пра сёньняшнюю раніцу і карову Жуту, пра Царонг і Аленькага Цьвяточка, пра мёртвую Джэка Патрашыцеля, якая ляжала наверсе, на тым месцы, дзе яна апошні раз у жыцьці стрэліла — не ў чалавека, а ў анёлкаў на столі. Я стаяў, трымаў сваю сарамлівую руку і думаў пра белыя калготкі.

Урэшце, я быў ёй проста вінен.

«Ты чего, сынок? — пакрыўджана паглядзеў на мяне Міхаіл Юр’евіч. — Голова болит? Опусти руку, засранец. Против своих поднял? Против отца родного?».

Ого, ён ужо называў сябе маім бацькам. Я падняў руку яшчэ вышэй. Да поўні.

«Да и так все ясно, большинство за, — нецярпліва кінуў Цімур. — Пошли ведьму жарить! Красиво будет: ночь, огонь, мясо… Как в детстве, когда в поход ходили…»

«Закахаўся! — зарагатаў Паўлюк. — Вось вычварэнец!»

«Можа, цябе зь ёй спаліць? Холадна стала? Пагрэцца хочаш каля бабы? Дык якую пякнейшую знайшоў бы», — разважліва параіў мне Рыгор.

«Стойте! — перапыніў яго велічны і строгі Міхаіл Юр’евіч. — Мне вот жалко писателя нашего. Надо ему объяснить, что к чему. Тут особый подход нужен».

Ён падышоў да мяне і абняў. Але нават у гэтых бацькоўскіх адбымках я неяк ухітрыўся не апусьціць сваю недарэчную, тонкую, убогую руку, якая тырчэла над імі, як ручка ад зламанага парасона. Міхаіл Юр’евіч адступіў, пажаваў сталёвага колеру губамі.

«Думаешь, я солдафон? Что у нас, офицеров, ни чести не осталось, ни культуры? — прамовіў ён узьнёсла. — Эх, сынок… Я ж тоже когда-то стихи писал…»

Ён адвярнуўся, а потым паглядзеў на агонь і пранікнёным голасам прадэклямаваў:

«Мы снова встретились с тобой,

Но как мы оба изменились…

Года унылой чередой

От нас невидимо сокрылись.

Ищу в глазах твоих огня,

Ищу в душе своей волненья,

Ах, как тебя, так и меня

Убило жизни тяготенье…»

Міхаіл Юр’евіч памаўчаў, уражаны сваім выступам, змахнуў сьлязу, прыслухоўваючыся да таго, як дагараюць у двары замку ягоныя словы. Усе былі расчуленыя, у натоўпе запляскалі. Дэкляматар стрымана пакланіўся, ягоны поўны надзеі твар павярнуўся да мяне — але мая праклятая рука ўсё гэтак жа, як раней, застыла ў паветры, вэртыкальная і безнадзейная.

«Ладно! Хер с тобой! — голас Міхаіла Юр’евіча ўмомант набыў мінулую цьвёрдасць. — Народный суд постановил: ведьму спалить! Закроем их пока вон там, и писаку нашего, и сучку эту босую, — загадаў Міхаіл Юр’евіч, гледзячы на мяне так, быццам я быў ужо мёртвы. — Так. Все за дровами! Бабоньки, вы тоже, не стойте, тащите все, что горит, скажем, гестаповки костры жгли! Давайте быстрей, что вы там дрочите по углам, Гришка, Павлючок! Надо до утра поспеть! Сама пойдет!»

29. Як спалiць кабету

Спаліць жанчыну — справа лёгкая толькі на першы погляд. Яна патрабуе адмысловых навыкаў, псыхалягічнай раўнавагі і пэўнай спрактыкаванасьці. Але гэтых якасьцяў жыхарам Краіны Замкаў ніколі не бракавала.

Мужныя людзі і іх элегантныя, сінявокія жанчыны — яшчэ нядаўна палонныя звар’яцелага Замку, а цяпер справядлівыя судзьдзі — шчыравалі ў двары, зьбіраючы дровы для вялікага ачышчальнага вогнішча. Для такой справы прыдавалася ўсё: куфэркі і куфры, глянцавыя брашуры дваццаць першага стагодзьдзя, канцылярскія сталы і тоўстыя папкі дваццатага, самага бюракратычнага, выкрутасістыя крэслы і тоўстыя кавенькі эпохі рамантызму і драўляныя чарніліцы веку клясыцыстаў і асьветнікаў, а таксама злавесныя і нязручныя сярэднявечныя прылады, пра якія ніхто ня мог сказаць з пэўнасьцю, для чаго яны прызначаліся. Ня мог — і ладна, у агонь іх, на важную справу, матэрыял што трэба; людзі і жанчыны памяталі, што ім расказвалі пра гэтыя дзіўнаватыя прадметы, але што менавіта расказвалі, яны неяк забыліся, экскурсія была так даўно, амаль тры дні таму.

Мы з Босай бачылі іх з акна невялікага пакоя, у якім нас замкнулі, каб даць магчымасьць разьвітацца. А можа, проста для таго, каб я не дакучаў умольнымі просьбамі, ня блытаўся пад нагамі ў занятых людзей. Яны ведалі, што я ня буду цягаць у двор дровы для расправы, і махнулі рукой: дамо рады і безь цябе. Яны былі вясёлыя і вольныя, Яе судзьдзі — але нешта перашкаджала мне любавацца імі. Нешта падказвала, што я мушу іх ненавідзець. Але і такімі — я любіў іх.

Зрэшты, Кунцэ і Шпэцль таксама ня бралі ўдзелу ў гэтай на дзіва зладжанай нарыхтоўцы драўніны. Іх запрасілі — але нашыя замежныя госьці ветліва адмовіліся. Кунцэ сказаў, што гэта ўнутраная справа Краіны Замкаў і мы самі мусім разьвязваць свае праблемы, а Эўразьвяз ужо зрабіў усё, што мог і ня можа ўмешвацца ў канфлікт. Што да Шпэцля, дык ён, здаецца, дасягнуў сваёй мэты і адшукаў сабе недарагую жонку з тутэйшых: цяпер ён бегаў за ружавашчокай грамадзянкай РФ, якая ахапкамі выносіла з музэйных заляў усялякі старасьвецкі друз, і расказваў ёй нейкія забаўныя гісторыі. Кабета зьбянтэжана пасьміхалася — Шпэцль ёй відавочна спадабаўся.

«Можа, выкінемся з акна? — прапанаваў я Босай, і голас мой дрыжэў, як ліст на асеньнім ветры. — Разам. Яшчэ ня позна. Я разаб’ю шыбу і… Толькі ты мяне падштурхнеш».

Яна паглядзела на мяне, як на ідыёта. Зноў гэты востры позірк, які даходзіў да самага майго нутра, перапуджанага, закаханага, панылага.

«Усё будзе добра, — сказала яна бацькоўскім голасам. — Я ж казала, некалі ўсё гэта скончыцца. Пацярпі зусім трошкі. Грыль… Брыль… Ну вось, я зноў забыла імя».

«Што ўратуе нас?» — сказаў я патасна, сам разумеючы, наколькі лішнімі былі гэтыя словы.

«Толькі Джонатан Сўіфт, сьпелыя сланечнікі і здаровая русафобія, — адказала Босая мне ў тон, нібы зьдзекуючыся, і засьмяялася. — А ты што, праўда із эціх? Зь Якуцкіх, халера на ўвесь іх род?»

«Я ўжо сам ня надта ў гэта веру… Але… Якая розьніца? Якая? Яны ж зараз заб’юць цябе!» — крыкнуў я і паспрабаваў абняць маю Босую. Яна не далася, высьлізнула, адступіла на крок — і я не наважыўся зноў наблізіцца да яе гарачага, такога духмянага ад адчуваньня блізкай небясьпекі цела.

«Некалі я ўжо была тут, у Замку, — прамовіла Босая задуменна. — Даўно, задоўга да рэканструкцыі. Тады ва ўнутраным двары ляжала вялікая куча сьмецьця, у вокнах не было шкла, і тут так страшна пахла гісторыяй…»

І яна нясьпешна, быццам чытаючы разгорнутую недзе ўнутры сябе кнігу, расказала мне пра тую даўнюю, ужо амаль мітычную паездку. А я слухаў, зусім забыўшыся пра тое, штó нас чакае гэтай ноччу, зусім хутка, значна хутчэй, чым я мог сабе ўявіць.

Некалі даўно, калі краіну Замкаў яшчэ мала хто называў менавіта так, у Босай быў муж, добры і адказны малады чалавек, гісторык. Трошкі зануда, але ж ня здольны да подлых учынкаў. Ён зусім ня ведаў, што Босую са школьнай яшчэ пары завуць Босай, ён ведаў яе пад іншым імем, значна больш пашыраным сярод жанчын. А яна не спрачалася. Яна проста стамілася быць адна і вырашыла жыць, як усе.

Аднойчы муж Босай урачыста абвясьціў, што на выходныя яны паедуць у Замак, старажытны і занядбаны Замак, на аднаўленьне якога ні ў кога не было грошай, бо часы на двары стаялі ня тыя — не да замкаў было, не хапала ні тынку, ні танкаў, ні нацыянальнай самасьвядомасьці. Раніцай у суботу яны селі ў аўтобус і паехалі на захад, туды, дзе пасярод калгасаў і саўгасаў узвышаўся ўзгорак з галавой індзейца, вочы якой даўно выдзеўблі крумкачы і іншыя бязбожныя камуністыя.

Муж Босай дамовіўся, што яны пераначуюць у суседнім мястэчку, у аднаго з былых аднакурсьнікаў. А пакуль што ўвесь дзень быў наперадзе. Яны ўвайшлі ў замак, што смачна пах гноем і плесьняй, бо раней тут што толькі не зьмяшчалася: калгасныя стайні, «авашчэбаза», інтэрнат, склады, ЛТП… Ён сьмярдзеў усімі шасьцюдзесяцьцю гадамі вядомай усім Гісторыі, сьмярдзеў рэшткамі дваццатага стагодзьдзя, і на сэрцы ў Босай зашчаміла, калі яна пабачыла цагляны друз, спарахнелыя рэчы, што некалі належалі людзям і жанчынам, і глыбокія раны на выцьвілых і аблезлых, як скура, мурах. Яны блукалі па Замку ўтраіх: яна, муж і той самы мужаў сябра, ягоны былы аднакурсьнік. Аднакурсьнік расказваў пра сапраўдную гісторыю Замку, а муж устаўляў свае заўвагі, заўжды трапныя, і разам яны з усьмешкамі двух апекуноў глядзелі на Босую, ласкава назіраючы, як сьвецяцца яе вочы — яна ні пра што такое раней ня чула.

Яны хадзілі па абваленых балюстрадах і гулкіх гразкіх калідорах, узьбіраліся на кучы сьмецьця, і цэгла трашчала ў іх пад нагамі, і недзе ў глыбіні замку стагнаў час, і капала вада ў ніжніх паверхах, гучна, тужліва, мерна… Раз-пораз ім трапляліся людзі: мастакі, што адкрывалі для сябе мінуўшчыну, нейкія жабракі, а то і сяляне, што дагэтуль прыходзілі ў нікім не абаронены замак, каб сьцягнуць сёе-тое для гаспадаркі. Тады яшчэ ніхто ня чуў ні пра якае ЮНЭСКА, а калі і чуў, дык ніколі ня думаў, што Замак таксама можа апынуцца пад яго аховай.

Удосталь наблукаўшыся па Замку і наталіўшыся разумнай размовай, яны прыселі ў двары, Босая дастала прыгатаваныя з раніцы бутэрброды, а аднакурсьнік мужа — бутэльку мясцовай самагонкі. Мужчыны выпілі па тры чаркі, Босая таксама зрабіла адзін глыток — самагонка апякла нутро, заняло дух, а сам Замак пасьля гэтага глытка быццам бы зьмяніў аблічча. Быццам бы падміргнуў Босай: думаеш, тут даўно ўжо ніхто не жыве? Думаеш, тут пануе брыдота спусташэньня, тут, між спарахнелых муроў і кучаў друзу? Не, пані, тут ёсьць жыцьцё. І яно назірае за табою праз шчыліны. Назірае сарамліва, але ўважліва. Значна больш уважліва, чым ты думаеш.

Выпіўшы, мужчыны ціха зацягнулі песьню. Яны сьпявалі добра, у абодвух былі някепскія, моцныя галасы, натрэніраваныя ва ўнівэрсытэцкім хоры ды на кухонных пасядзелках, на рыцарскіх турнірах ды ў летніх паходах па страчанай Атлянтыдзе, ля вогнішчаў і пад чыстую, як сьляза, самагонку. Гэта была прыгожая песьня: «Ой гарэла Ганна…» — цягнулі мужчыны, і Босай хацелася падпяваць, ды яна бянтэжылася, сама ня ведала, чаму. Напэўна, трэба было яшчэ выпіць, але самагонкі яна баялася. Самагонка была мужчынскім напоем, ад якога Босай магло зрабіцца блага, а яна вельмі хацела быць добрай жонкай і надзейным таварышам свайму маладому мужу.

Мужчыны пасядзелі, аднакурсьнік выкурыў пахкую, як гарэлая шына, танную папяросу, ён прызнаваў толькі такія, якія кураць простыя мужыкі. Яны павялі Босую далей і ўсё расказвалі, расказвалі пра князёў Якуцкіх, пра Казіміра Якуцкага, які быў адважным патрыётам, не цураўся простага люду і да таго ж праславіўся як паэт — гэта ён напісаў тую прыгожую песьню, а потым гэты факт неяк забыўся, як і самі подзьвігі палеглага на вайне з маскалямі Якуцкага.

Мужчыны так захапіліся сваёй размовай, што забыліся пра Босую, а яна, вырашыўшы дагнаць іх крыху пазьней, схавалася ў цёмным закутку, дзе не было ніводнай жывой душы, прысела, справіла малую патрэбу, чуючы іхныя галасы, якія нясьпешна аддаляліся… Потым выйшла і неяк неўпрыкмет заглядзелася на зарослы мур, спынілася, задумалася пра тое, як бы яна жыла тут, калі б нарадзілася трыста гадоў таму, і кім была б, і што мусіла б рабіць… І сама не заўважыла, як ціха засьпявала пад нос — пра тое, як прывязалі Ганну да высокага дрэва… «Красівая песьня, — быццам пагаджаючыся, сказала нейкая старая жабрачка, што раптам зьявілася перад Босай. — Добра твае хлопцы пяюць…»

Босая пабачыла зморшчаны, падобны да кавалку замкавага муру твар зь нечакана пяшчотнымі, разумнымі вачыма. І адчула яе пах — нейкі зьвярыны.

«Ніхто гэтай песьні ўжо ня знае, — сказала жабрачка, радая, што Босая не зьбіраецца яе праганяць. — А я знаю…»

Босая кіўнула. Трэба было ісьці да мужчын, але чамусьці не хацелася. Хацелася слухаць гэтую старую. Хацелася пачуць ад яе нешта важнае.

«А яшчэ я знаю, што так яно і было ўсё, — усьміхнулася жабрачка ва ўвесь шчарбаты рот. — Так і было. Той пан яе прасіў, Ганульку гэную, прасіў, а яна не дала.

Тады пан і разазьліўся. Мужыкі, яны надта злыя бываюць. Сама знаеш. Знаеш жа?»

Босая паціснула плячыма.

«Пан яе прасіў, а яна не дала, — працягвала старая, сьвецячы вачыма. — І панок той, які ў замку жыў, ягоны гэты замак быў, ага, а яна простая дзеўка была, мо і з той дзярэўні, што я… Дык я і кажу: як гэта паночку ня даць можна? А яна не дала. Тры дні яму не давала, ніхто ногі разжаць ня мог. Як паралізавала яе. Дык ён разазьліўся, сказаў, каб яе да дзерава прывязалі, і спаліў жывую. А потым дык песьню напісаў. Доўга плакаў. Хоць мужык быў дужы, сільны. Жаль яму дзеўку было. А з другой стараны…»

Босая слухала і не разумела, што зь ёй адбываецца. Быццам яе саму прывязалі за ногі, за рукі да гэтага месца — і не адпускалі, трымалі наўмысна, каб яна слухала шамканьне старой бабы, якая прыйшла на руіны замку, каб стрэсьці ў гарадзкіх пару тысячаў. Яна не хацела адсюль сыходзіць, не магла, ня верыла — і ўсё роўна ведала, што старая жабрачка кажа праўду.

«Я і кажу: няможна мужыку не даваць, — заківала старая. — Асабліва калі пану. Такая нашая бабская доля. І для здароўя жэнскага палезна мужыку даваць. Вот так. Дык ты запомні, што я сказала, бо іначай нічога з табой добрага не праізайдзёт. Запомніла? Ну і харашо, ну і добра. Ідзі да мужа, ён цябе ўжо даўно заве, разазьліцца можа. Ідзі…»

І Босая пабегла да мужчын. Муж і праўда быў крыху раздражнёны і зрабіў ёй вымову за тое, што размаўляе з жабрачкамі, якія, чаго добрага, скрадуць кашалёк, а потым шукай іх тут…

Зрэшты, ён хутка падабрэў, і яны яшчэ доўга хадзілі па замку, размаўляючы пра Гісторыю. Увечары на машыне мужавага аднакурсьніка яны паехалі ў мястэчка. Аднакурсьнік жыў з жонкаю ў шматкватэрным двухпавярховым доме. Ім з мужам паслалі ў асобным пакоі, чыстая пасьцель пахла чужой жанчынай, яе ўздыхамі, яе клопатамі, пральным парашком у яе руках. Уначы муж прачнуўся і пачаў гладзіць Босую па сьпіне, ён дыхаў шумна і быў падобны ў цемры да вялікага дывана, які паклалі ў ложак і накрылі коўдрай, каб зьбіць кагосьці з толку, можа, і саму Босую? Яна пераконвала яго не рабіць глупства, ёй здавалася, што яе шэпт і ягоныя ўздыхі чуваць на ўвесь дом, а сьцены былі тонкія, тонкія… Яна ўжо хацела саступіць, дзеля міру ў сям’і і каб нарэшце хоць трохі паспаць, дзень быў цяжкі — саступіць, хоць ёй зусім не хацелася ніякіх любошчаў, яна і думаць не магла пра тое, каб зараз займацца нечым падобным.

Яна думала пра Ганну. Пра тое, як тая сьціскала ногі — так, што нават дужы панок і ўсе ягоныя служкі не маглі рассунуць. Быццам паралізаваная.

Яна ўяўляла сабе, як Ганна стаіць, прывязаная да дрэва. І адчувае ў гэты момант узбуджэньне. Але позна. Вяроўка ўпіваецца ў рукі. «Сухазельле ў грудзі ўпілося».

У цыцкі. У лыткі.

Паміж ног. І агонь лашчыцца, кусае, балюча, лезе на цела, абдымае панскімі рукамі.

Яна не магла саступіць. Ганна забараніла ёй гэта. Вясковая дзяўчына Ганна пасялілася недзе ўнутры Босай і паралізавала ёй рукі і ногі. Босая ляжала ў ложку, пад чужой коўдрай, ля свайго законнага мужа, і — не магла.

Яна думала толькі пра паралюш і агонь, вяроўкі і тры дні. Не, яна яшчэ ня думала пра помсту — але аднекуль гэтая лічба, сакральная лічба тры, усё ўсплывала і ўсплывала. Тры дні Ганна не давала, тры дні ён угаворваў яе бізунамі і пернікамі — і за гэта яна мела права некалі, празь вякі пасьля сваёй гібелі, на тры дні зрабіцца гаспадыняй Замку. Самага вялікага скарбу князёў Якуцкіх — які яны праябалі.

«Праябалі», — прамовіла Босая проста ў твар мужу, і ёй зрабілася крыху лягчэй.

Раніцай муж прачнуўся пануры і злосны. Яны з аднакурсьнікам выпілі за сьняданкам бутэльку самагону і зноў засьпявалі тую самую песьню.

Босая не магла гэтага больш чуць. Яна выскачыла на вуліцу і пабегла да Замка. Мужаў прыяцель знайшоў яе там і пасадзіў у машыну. Ад Босай засталіся на дыванку брудныя сьляды і пах гісторыі.

Праз паўгода яны з мужам разьвяліся. Потым у Босай яшчэ доўга не было мужчын — ад кожнага ішоў саладжавы пах гарэлага мяса. Яна не магла нічога з сабой зрабіць; дома яна почасту здымала зь сябе ўсё, надзявала белыя калготкі і завязвала на сабе вяроўкі — пакуль хапала рук, пакуль не заблытвалася ў вузлах, пакуль не выбухала плачам і асалодай. Яна нікога да сябе не пускала, апрача Ганны. Згарэлая Ганна прыходзіла начамі і заставалася да раньня. Босая гаварыла зь ёй, пакуль адной цудоўнай летняй раніцай не зразумела, што так больш працягвацца ня можа.

І тады яна ўпершыню ўзяла ў рукі тэлефон і пазваніла старой знаёмай, зь якой яе злучала адна маленькая таямніца. Таямніца мінулага, пра якую ня ведаў ніхто, апрача некалькіх дзевак, пра якіх яшчэ ў школе казалі, апасьліва азіраючыся: «Без царя в голове».

«…Без царя в голове, — урачыста прамовіў Міхаіл Юр’евіч і праверыў вузел вяроўкі, што перахоплівала Босую крыж-накрыж. Міхаіл Юр’евіч вельмі ганарыўся гэтым вузлом, даўно ў яго не было нагоды завязаць такі. — Пусть перед тем, как понести заслуженную кару, эта девка подумает хорошенько, какую обиду она нанесла нормальным людям и хорошим приличным женщинам. Я человек строгий, но справедливый. За все надо платить».

У правай руцэ Міхаіл Юр’евіч трымаў запаленую паходню і значна больш нагадваў гордага нашчадка князёў Якуцкіх, чым я, іхны сапраўдны патомак. Я стаяў зусім блізка ад ужо раскладзенага вогнішча. Мяне трымалі за рукі: справа Паўлюк, зьлева Рыгор. Я хацеў крычаць, але не было чым. Язык абмяк, язык імпатэнта, ня здольнага абараніць ні сваё каханьне, ні сваю нянавісьць.

«Спалить ее, спалить муху!» — прагудзеў п’яны Віталік, як адзінокі футбольны фанат.

«Ежели кто сомневается, я потом объясню, почему мы все решили правильно, прогоню сомнение, — прагундосіў поп, уважліва азіраючы нашыя такія розныя твары. — С цитатами объясню, все по-писаному. Но сначала сделаем дело, товарищи мои в бозе, православные мои. Может, и сомнения кончатся, пока ведьма эта гореть будет».

«Да поджигай уже! — ня вытрымаў Цімур. — Гори, горилла!»

«Спалім — і дуды вобземлю!» — бліснуў веданьнем фразэалёгіі Паўлюк.

«Я, конечно, могу сам, — сказаў Міхаіл Юр’евіч. — Но вдруг кто хочет? Я уступлю».

«Австрияку дайте, — сказала Жанчына ў Зялёным. — Он вообще ничего не делал, только скуголил три дня подряд, голова болит уже. Пусть хоть сейчас поработает».

Аўстрыяку патлумачылі, чаго ад яго хочуць. Ён з жахам паглядзеў — чамусьці на мяне — і залапатаў, замахаў рукамі.

«Говорит, он не может, говорит, это противоречит его демократическим убеждений, — зь цяжкасьцю варочаючы языком, пераклаў Кунцэ, расчырванелы, тоўсты і таксама ўжо добра выпіўшы. — Мой тоже противоречит. Я уже сказал, это ваше внутреннее дело как суверенный нация. Мы иностраный граждане и требуем посол».

«Поджигай уже… Что тут палить, одни кости…» — прабурчаў нехта з расейскіх гасьцей.

«Сухие палки жарче горят!» — запярэчыла яго жонка, прыкладваючыся да бутэлькі зь мядовым «Бульбашом», канфіскаванай ёй на замкавай кухні.

«А может, нашему писаке дать? — прапанаваў з п’яным рогатам Віталік. — Вот ему понравится!»

«Я хочу! — закрычала раптам Віталікава жонка. — Я три дня тут мучилась, мысли всякие лезли в голову! Не хочу мыслей! Я счастья хочу! Нормального, женского! Будь ты проклята, ведьма!»

Яна падбегла да Міхаіла Юр’евіча і выхапіла ў яго паходню. Той ухмыльнуўся: «Бой-баба! Коня на скаку остановит!» і адышоў, каб іскры не дасталі. Віталікава жонка няўмела тыцнула паходняй у салому і паперу, тыцнула яшчэ раз, яна яшчэ ніколі не спальвала ведзьмаў, але агонь паслухаўся жанчыну і запалаў: зьнізу, павольна, але ўпэўнена.

Я закрычаў, усе засьмяяліся. Я ня мог гэтага бачыць і ўзьняў галаву да неба — таго цёмнага, у строгіх зорах прастакутніка, што адкрываўся над нашымі галовамі з замкавага двара. І, ня верачы сваім вачам, пабачыў у асьветленым акне вежы жаночую постаць. Ліхаманкава я перабіраў варыянты, хто гэта мог быць. Люба? Аленькі Цьвяточак? Паўсталая зь мёртвых Джэк Патрашыцель? Царонг? Нямона Ліза? Хто?

Агонь займаўся ўсё больш упэўнена. І тут Босая засьмяялася: як сапраўдная ведзьма — хрыпата, трыюмфальна, пагардліва і пераможна. І быццам падпарадкоўваючыся яе сьмеху, зь неба над замкавым дваром абрынуўся дождж. Ні стуль ні сьсюль, неверагодны, нечаканы, не падпарадкаваны ніякім законам, проста з чыстага зорнага неба, ён паваліў усё, што набудавалі і нарабілі ў двары людзі і жанчыны, ён лупіў іх па галовах, нібы гумовымі дручкамі, ён разганяў гэтую дэманстрацыю чалавечай справядлівасьці, біў тысячай вадамётаў па натоўпе, які толькі што разьдзімаў свае насы, забаўляючыся расправай. Навальніца прыбівала людзей і жанчын да бруку, валіла іх на калені, яны паўзьлі хто куды мог, ратуючыся ад гэтай навалы, а я кінуўся да Босай, падняў кінуты некім нож і перарэзаў вяроўкі. Зьбітыя дажджом, усе ў сіняках мы прабеглі па замкавых калідорах — і я ўсё цягнуў за сабой Босую, каб хутчэй прывесьці ў бясьпечнае месца, а яна ня слухалася і сьмяялася, і цягнула мяне да сходаў. Нарэшце я здаўся і дазволіў завесьці мяне да нейкіх незнаёмых памяшканьняў. Адзін кут, другі, ніша, і яшчэ цёмны кут, разьбітая лесьвіца, дзірка ў сьцяне, камяні, камяні, камяні, каменны мяшок і…

Ружовыя дзьверы.

«Ну, бывай, — сказала Босая. — Мне, напэўна, пара. Дзякуй за прыемна прабаўленыя дні. Ды ня плач ты, прыдурак. Ідзі да сваіх, цябе, мабыць, ужо шукаюць».

Яна пацалавала мяне так брудна і непрыстойна, пацалавала, як п’яная прасталытка, аддаючыся ўся, ад крыві паміж ног да апошняга валаска, што мне зрабілася ясна: больш мы не пабачымся. Мне не было месца ў яе заўтра. Мне наогул больш не было месца.

Нідзе.

Накінуўшы на белую сукенку цемру, яна сышла ў сваю ноч, па-дзявочаму, крадком — як сыходзяць у вечаровы бэз тыя, пра каго ты ніколі б не падумаў.

Нават калі б захацеў.

30. Недагаворанае

Не прайшло і месяца з таго часу, калі мы вярнуліся дамоў, як нас пачалі выклікаць на допыты. Вядома, гэтае слова — «допыт» — нідзе не гучала, афіцыйна праводзілася дазнаньне ў межах сьледзтва, і мы праходзілі па нашумелай справе аб тэрарыстычным акце выключна як пацярпелыя і сьведкі… Але, халера на іх, я з поўным правам магу назваць допытамі гэтыя бясконцыя, грубыя размовы ў цесных кабінэтах. Стаўленьне да тых, хто тры дні праседзеў у закладніках, было зусім не такім, якога мы чакалі. Усеагульная (я б нават сказаў, значна перабольшаная і часам папросту фальшывая) спагада, якой нас сустрэлі пасьля вызваленьня з Замку, зьмянілася гэткай самай падазронасьцю — з намі паводзіліся так, быццам мы былі вінаватыя ў тым, што здарылася. Быццам тэрарысткі растварыліся сярод нас — і задачай сьледзтва было іх выявіць і пакараць.

Асабліва сьледчых зацікавіла ануча, што вісела ў сьпешна пакінутым тэрарысткамі штабе — брудна-белая ануча на сьцяне, кавалак тканіны ад невядомай сукенкі, на якім цямнела некалі ярка-пунсовая, а цяпер бурая пляма. Экспэрты хутка выявілі, што гэта кроў, і, зразумела, вызначылі групу і рэзус-фактар — зрэшты, гэта мала што дало сьледзтву, дый, як мне падалося, ім было важна зразумець, які палітычны падтэкст меў такі сымбаль. Натуральна, пра паходжаньне тканіны і плямы на ёй я нічога ім не сказаў — як і пра шмат што іншае, вядомае толькі мне, Босай і яе дзеўкам. Цяпер гэта была нашая таямніца — і часам я адчуваў задушлівы страх, калі думаў, што Босую зловяць і яна раскажа пра маю ролю ў нашумелай гісторыі.

«Але яна не раскажа, — пераконваў я сябе. — Не. Яна — не раскажа. Яна засьмяецца ім у твар».

Мая Глюмдалькліч, якая згубіла свайго Гулівэра.

Так мы ўсе размаўлялі са сьледчымі — і кожны маўчаў пра сваё. Бо кожнаму з нас, палонных Замка, было пра што прамаўчаць.

Падчас гэтых бясконцых хаджэньняў па калідорах дзяржаўных установаў я сустрэў неяк зусім незнаёмую мне жанчыну, якой на выгляд было гадоў сорак пяць, ня болей — але з вачэй яе, чырвоных, бяссонных, пустых і хворых, на мяне зірнулі такая старасьць і безнадзейнасьць, што я ня мог на яе глядзець і кожны раз адварочваўся, натыкаючыся на яе ў дзьвярах кабінэтаў. Яе цягалі на допыты разам з намі, на яе ўвесь час крычалі, а аднойчы, як мне падалося, нават ударылі, і яе распухлая шчака, якую яна прыкрывала, прабягаючы міма мяне да прыбіральні, была гэтаму пацьверджаньнем. Зрэшты, я прамаўчаў і тут. Мне зусім не патрэбная была лішняя ўвага да маёй пэрсоны. Я хацеў аднаго — каб ад мяне нарэшце адчапіліся.

Потым мне распавялі, што гэта была маці Джэка Патрашыцеля. Той самай Джэка Патрашыцеля, церазь цела якой мы так спрытна пераступалі, вырваўшыся на волю з нашай турмы. Ад гэтай жанчыны патрабавалі падрабязнага аповеду пра ўсе знаёмствы яе шалапутнай дачкі — але што магла расказаць гэтая кабета, калі яе жудасная дачушка ўжо гадоў дзесяць не нагадвала пра сябе? «Так не бывает, — казалі ёй сьледчыя. — Чтобы ни разу не позвонила, чтобы не передала через кого-то, что, типа, мама, всё нормально, жива-здорова. Вы что-то не договариваете. Через кого она держала з вами связь?»

Мы ўсе ім нешта не дагаворвалі. Мы ўсе былі зьвязаныя змовай маўчаньня. Гэта проста трэба было вытрываць да канца. Ня гледзячы адно на аднаго, мы ўваходзілі ў кабінэты з кратамі на вокнах і недагаворвалі, замоўчвалі, выкручваліся. Мы былі сапраўдныя злачынцы, а ня дзеўкі Босай. Мы самі трымалі сябе ў закладніках дзесяцігодзьдзямі — і цяпер мусілі адказваць за гэта.

Шпэцля і Кунцэ я бачыў на допытах толькі аднойчы: першы і сапраўды знайшоў сабе ў Замку жонку і павёз яе ў Аўстрыю. А з Кунцэ мы абмяняліся мэйламі і ён напісаў мне, што «Песьні пра зубра» па-нямецку ён так і не знайшоў, што цяпер езьдзіць паляваць выключна на зэбраў і што запрашае мяне ў госьці, у Гановэр. Я ня мог да яго паехаць, падчас сьледзтва нам усім быў забаронены выезд з краіны. А ў Менск прыехалі дзьве замежныя сьледчыя групы, адна з Расеі і адна з Інтэрполу — і нам давялося працаваць спачатку зь першымі, а затым і з другімі, соты раз расказваючы тое самае, толькі цяпер ужо зь перакладчыкам.

Неяк пасьля чарговага допыту я сустрэў у калідоры Рыгора — мы разам выйшлі ў сквэр і сталі пакурыць ля помніка нейкаму герою. Герой пагардліва глядзеў на нас, выставіўшы наперад грудзі і засланяючы сьпінай сонца — быццам намякаў, што нашае суседзтва для яго ганебнае і што калі б ён апынуўся ў Замку, дык паказаў бы ўсім, як і каго трэба ставіць ракам. Прыцішанымі галасамі, адчуваючы ўзаемную прыязнасьць, мы абмеркавалі актуальныя праблемы сучаснасьці.

«Чытаў, што сказаў галоўны сэксоляг рэспублікі? — спытаў Рыгор, нэрвова скідваючы попел. — У мужыкоў, якія мыюць посуд, паніжаецца тэстастэрон. Навукова даказаны факт!»

Я шматзначна гмыкнуў.

«Я неяк ледзьве не памыў, — прызнаўся ён, сарамліва сочачы за маёй рэакцыяй. — Потым у мяне з жонкай канфуз выйшаў. Цяпер ясна, чаму. Так што беражы сябе».

«Буду», — паабяцаў я, і вочы Рыгора засьвяціліся ад усьведамленьня ўласнай мудрасьці.

Дакурыўшы, ён прапанаваў, як яны ўсе кажуць, «узяць чарку» недзе паблізу, але я адмовіўся. Мне была патрэбная ня чарка. Мне была патрэбная жанчына. Зусім іншая, не сапсаваная Замкам жанчына, рукі якой ня мелі дачыненьня да фаервэркаў і начных допытаў.

Мне патрэбная была кабета, якая нічога ня ведае. Кабета-дыван, якую трэба выбіваць раз на тыдзень і ні пра што ня думаць.

Я з усяе моцы імкнуўся забыцца пра Босую. Краіна Замкаў імкнулася забыцца пра нас і назапашвала тэстастэрон. І, напэўна, ва ўсіх нас атрымалася б забыць і забыцца, і застацца тымі, кім мы былі да той злашчаснай экскурсіі. Бо ўсё пакрысе наладжвалася. Гіт пра Ганну выйшаў з моды, па радыё ў аўтобусах і цягніках, у таксі і вясковых хатах, у вушах і галовах гучалі цяпер зусім іншыя песьні — добрая нагода для забыцьця.

Мы жылі і маўчалі. Маўчала краіна. Маўчала восень. Мы ўсе нешта недагаворвалі. А на ўзгорку, у самым сэрцы краіны, стаяў Замак.

Замак, у які больш нікога не пускалі.

Пусты Замак, у якім больш не засталося ніякіх прывідаў. Велічны Замак з чырвонымі мурамі і цёмнымі вежамі, Замак, падобны да галавы індзейца з закрытым ротам.

Але вось аднойчы ўначы індзеец задраў галаву. Недзе ў нутрох Замку пачуўся кароткі трэск — і ўся ягоная аграмадзіна прыўзьнялася над зямлёй, абвёўшы байніцамі навакольныя вёскі і мястэчкі. Прыўзьнялася, уздыхнула і лопнула — некаторыя клянуцца, што грукат быў чуваць ажно ў сталіцы. Думаю, брэшуць — у Менску любяць ствараць легенды.

Закладзены пад Замак зарад быў такой сілы, што ад муроў засталася толькі вялікая куча каменьня, а там, дзе раней быў унутраны двор, выбух выкапаў глыбокую, падобную да магілы нейкага велікана, яміну. Яміну, поўную белых костак мінуўшчыны. Увесь узгорак быў пакрыты чырвонымі камянямі, і цяпер тое, што пакінуў па сабе Замак, нагадвала хіба што нейкі тужлівы і няскладны стоўнхэндж. Неўзабаве яго прыбралі, месца расчысьцілі, і новыя сьледчыя ўзяліся за працу, спрабуючы напасьці на сьлед невядомых барбараў.

Але кожнаму, хто калі-небудзь бачыў Замак, яшчэ доўга мроіліся ў паветры над узгоркам ягоныя фантомныя абрысы. Жыхары навакольных паселішчаў, якія праяжджалі міма, на нейкае імгненьне бачылі ягоную спаруду, і ў іх балелі вочы ад такога аптычнага падману. Нібы Замак усё яшчэ стаяў там, на сваім законным месцы, засьцячы зрок. Ужо няісны, ужо частка той гісторыі, што ніколі не паўторыцца, ён усё яшчэ займаў сабой выдзеленую яму прастору — і хто ведае, калі насамрэч скончыцца гэтае ачмурэньне.

Чаго ня бачыў ніхто — дык гэта белай мухі, што дагэтуль кружляе над месцам выбуху. Белай мухі, падобнай да скачанай у малюсенькі шарык ніткі жаночых калготак. Муха лётае над ужо амаль зьніклым у траве чырвоным каменьнем, муху немагчыма заўважыць з дарогі. Трэба спыніцца і выйсьці з машыны, падняцца на ўзгорак, сесьці на зямлю і заплюшчыць вочы. І тады празь нейкі час ты адчуеш дотык яе белых лапак у сябе на скуры, адчуеш яе халодныя вусны. Пацалунак маўклівай мухі, якая ніколі ўжо не засьне.

Менск-Друя-Корпастрэм-Менск

2015

Content

Альгерд Бахарэвiч
Белая муха, забойца мужчын

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

1. Лiхтары i бэз

2. Млявыя мэлянхолiкi

3. Падарожжа пачынаецца

4. Краiна замкаý

5. Босая ведзьма

6. Кропкi над Б

7. Iх больш, чым мы думаем

8. The Madwoman in the Attic

9. Дываны на сьнезе

10. Карова Жута i яе сябры

11. Законы кiтайскай iмпэратрыцы

12. Ой гарэла Ганна

13. Белая муха

14. Ружовыя дзьверы

15. Тонкасьцi панаваньня

16. Ультыматум

17. Дачка велiкана

18. Гiсторыя пра руку

19. Жар-птушка

20. Новы Год

ЧАСТКА ДРУГАЯ

21. Эх, дубiнушка

22. Пра што сьпяваюць зданi

23. Чалавек зь Мiхалiнаý

24. Таксiст

25. Carmen de Bisonte

26. Нiякага хвэмiнiзму

27. Вялiкi народ

28. Галасуй, а то прайграеш

29. Як спалiць кабету

30. Недагаворанае