Ольгерд Бахаревич

Плошча Перамогі

© Бахарэвіч А. І., 2021

* * *

Юлі, зь якой дзялю гэты змрок і гэтую таямніцу

1

Уяві сабе лясную дарогу. Старую дарогу, пракладзеную сотні гадоў таму людзьмі, пра якіх ужо ніхто й памятае. Яна то звужаецца так, што на ёй дваім і разьмінуцца цяжка, то зусім губляецца ў зарасьніках. Часам гэтая дарога і не дарога нават, а проста запрашэньне ісьці наперад. А часам яна такая шырокая, што на ёй і два вазы спакойна праедуць, кожны ў свой бок, ды яшчэ і фурманы прыўзьнімуць капелюшы і перакінуцца лянівым словам.

Уяві сабе гэтую дарогу і не пытайся, дзе яна была і калі.

Зрэшты, вазы па ёй цяпер ня езьдзяць. Дый людзей на ёй рэдка можна пабачыць. Край, які перасякае гэтая дарога-зморшчына, адна з сотняў на мапе, замёр у чаканьні.

Зьверху дарога падаецца зусім пустой. Але птушкі ведаюць, што гэта ня так. У шатах дрэваў ідзе няспынны абмен паведамленьнямі. Бо цяпер па дарозе ідзе самотны чалавек. Ідзе, ідзе! — крычаць адны; жалеза! — дапаўняюць іншыя; стома, стома, сто, сто — супакойваюць трэція. Сто? Не, ён адзін, ён ня будзе страляць, ён пройдзе міма. Міма, міма! — выводзіць птушка і адразу забывае, як толькі чалавек зьнікае за паваротам. Шчасьлівая птушка.

Цяпер ты бачыш? Па старой лясной дарозе і праўда ідзе малады мужчына ў парваным чорным мундзіры. Толькі вялікія гузікі блішчаць на сонцы. На кожным гузіку — адамава галава. Мужчына ідзе па дарозе басанож, цяжка ступаючы, але мерным, злосным крокам. Боты ён прадаў, калі ўчора перапраўляўся праз раку. На плячы ў мужчыны боўтаецца стрэльба, а на галаве горда тырчыць запыленая, пакамечаная, прыплюснутая зьверху шапка-трывуголка. На баку ў мужчыны вісіць біклажка, на дне якой булькае цеплаватая вада. Біклажка, якая яшчэ пахне віном, яна ўжо заўсёды будзе пахнуць кіслым салдацкім віном — і калі прымружыцца перад тым, як глынуць вады, можна ўявіць сабе, што ты п’еш за перамогу. За тое, што зноў застаўся жывы.

Калі мы апынаемся адны на лясной дарозе, мы пачынаем сьпяваць. І нават калі ў нас няма ні слыху ні голасу, нам падаецца, што выходзіць зусім няблага. Калі ты сам і слухач, і выканаўца, то вы абодва маеце абсалютны слых. Мужчына ў мундзіры са стрэльбай набірае ў грудзі паветра і заводзіць песьню пра караля.

Кароль сабраўся на вайну,

Абразы не сьцярпеў!

Давай, цясьляр, рыхтуй труну,

Каб да вясны пасьпеў!

Бо прывязуць мяне вясной

Бяз ног з прагнілай галавой!

І сто таварышаў са мной!

Што там у песьні далей, падарожны ўспомніць чамусьці ня можа. Таму ён зноў і зноў хрыпатым голасам паўтарае той самы куплет. Асабліва яму падабаецца апошні радок.

«І сто таварышаў са мной!»

Ён пяе гэтыя словы так, нібы рагоча.

Іх і праўда хутка прывязуць дамоў. Абкладзеных ільдом мерцьвякоў на вазах. Там, куды яны выправіліся, было шмат лёду. Іх прывязуць, нібы здабычу. Замест багатых трафэяў, якія абяцалі Яго Вялікасьць. Прывязуць і кінуць у кучу на галоўнай плошчы. Можа, праз тыдзень, а мо праз два. Станю-пекара, і Жардзіну Людвіга, і Ганса-драчылу. І сотні тых, каго ён па імёнах і ня ведае. Толькі мянушкі: Жаба, Руды, Віскарык…

А яго не прывязуць. Ён сам прыйшоў. Ён жывы. І ногі цэлыя, хоць і адвальваюцца ад доўгай дарогі. І ў галаве ніякіх лішніх дзірак. Толькі вочы, нос, вушы і рот. Часам для шчасьця цалкам хапае, каб у цябе былі дзьве рукі, дзьве нагі, вочы, вушы, рот і нос. І больш нічога ня трэба. Ужо ж ён ведае. Ён, вястун пры штабе Яго Каралеўскай Вялікасьці Лёкса Шпуль. Вось кім яго прызначылі, калі ўсё скончылася. Сам кароль і прызначыў. Зірнуў у вочы, выбраў каня — і загадаў Лёксу гнаць на ўсю моц дамоў. Каб прынесьці вестку пра тое, што іх вялікае войска разьбітае.

«І сто таварышаў са мной!» — прамовіў Лёкса Шпуль ужо без усьмешкі і паправіў стрэльбу.

І тут жа з прыдарожных кустоў адгукнуўся расчараваны голас жалейкі. Жалейка прасьпявала дакладна той самы матыў і замоўкла. Нібы нехта, хто хаваўся там, шкадаваў, што песьня скончылася. І прасіў яшчэ.

Лёкса Шпуль спыніўся, павярнуўся да кустоў і нахмурыўся.

«Вылазь, музыканцік! — сказаў ён зычна і зьняў з пляча стрэльбу. — Вылазь, а то як шмальну зараз».

Птушкі замоўклі. У кустах нехта спалохана засоп. Загайдалася галінка — і шмыгнула, засапла па-дзіцячаму, задыхала.

«Я цябе бачу, — сказаў Лёкса Шпуль. — Давай, малы. Xaдзі сюды. Каму кажу!»

На дарогу і праўда выйшаў хлопчык, хаваючы штосьці за сьпінай. Галава ў хлопчыка была паголеная налыса, а пярэднія зубы ў яго былі такія вялікія, што ён нагадваў грызуна.

«Ты хто? — спытаў Лёкса Шпуль, вешаючы на плячо стрэльбу. — А ну паказвай, што ў руках!»

«Я п-палясоўшчыка…», — сказаў хлопчык і нясьмела працягнуў Лёксу жалейку.

«Што?»

«С-сын», — крыва пасьміхнуўся хлопчык.

«Сам бачу, што ты яму ня цешча».

Лёкса Шпуль пакруціў жалейку ў руках. Падзьмуў. Выдзьмуў толькі нейкае сухотнае керханьне. Хацеў выбіць аб боты, быццам люльку, але ўспомніў, што босы, такі самы босы, як і гэта хлапец, і з прыкрасьцю зламаў жалейку, выкінуў у прыдарожныя дзьмухаўцы.

«Гэтую песьню ніхто ня мае права граць, — змрочна сказаў Лёкса Шпуль. — І сьпяваць таксама! Ніхто, акрамя тых, хто там быў. Там, дзе нас усіх і паклалі. Каля Чорнай Скалы! Ясна? Вось жа дурное малое. Румзае ён тут… Новую цацку зробіш! Я ж бачу, табе такую дудку зладзіць, што мне пад кустом пасцаць. Да гораду блізка? Па гэтай дарозе дайду?»

Але хлопчык нічога не адказваў. Ён кінуўся шукаць у траве зламаную жалейку. Лёкса Шпуль хацеў даць яму высьпятка, але перадумаў. Пазіраючы на патыліцу малога і слухаючы, як той нешта мармыча, Лёкса падумаў, што малы, відаць, трохі таго. Некалі, у мінулым жыцьці, там, у горадзе, у іхных суседзяў таксама быў сын-прыдурак. З такімі не пагаворыш. Добра яшчэ, што баіцца. Калі баіцца, значыць, нешта разумее.

«Вядзі мяне да бацькі, — строга сказаў Шпуль. — Я табе тут ня проста так. Я каралеўскі вястун. Хто мне садзейнічаць ня будзе — маю права проста на месцы разабрацца. Такія ў мяне паўнамоцтвы. Давай! Канчай ныць! А то бацька толькі зубы пад кустом і знойдзе! Зарад у маёй дудкі такі, што мазгавешку на кавалкі разрывае! Ну!»

Хлопчык ускочыў і паваліўся на калені. Закрыў твар рукамі.

«Дурачыла! Проста адвядзі мяне да бацькі, — сказаў Шпуль. — І я цябе не крану. Разумееш?»

Малы заматляў галавой і паказаў пальцам у гушчар.

«Вось так ужо лепей, — сказаў Шпуль. — Давай! Вядзі!»

Згорбіўшыся так, нібы ён зьбіраўся стаць на чатары лапы, хлопчык павёў галавой у бок лесу і за некалькі скачкоў апынуўся за кустамі. Вызірнуў, правяраючы, ці ідзе за ім гэты страшны салдат. Счакаў крыху — і вось ужо яго сьпіна замільгала між дрэваў.

«І чаго я на малога накінуўся, — думаў Лёкса Шпуль, ідучы сьледам за малым па лясной сьцежцы. — Спужаў хлопца. А ён жа свой. Наш… Нейкі я зусім азьвярэлы стаў. А ў мяне ж у самога ў горадзе брат і сястра. Праўду казаў Станя-пекар там, каля Чорнай Скалы. Калі ты, Лёкса, пасьля гэтага жывы застанешся, адразу ня радуйся, рана. Ты яшчэ сам сябе не пазнаеш… Ніколі больш не пазнаеш…»

Так ён казаў, Лёксаў колішні баявы пабрацім, Станя-пекар. І адкуль ведаў? І чаму Станя застаўся там, а ён — тут? Амаль што дома? Прыгадаўшы пекара, Лёкса Шпуль заскрыгатаў зубамі ад горычы і бясьсільля. Такі вясёлы быў Станя, такі разумны. Басурманы яму кішкі выпусьцілі. Накінуліся ўтрох на аднаго, той у высокай шапцы махнуў шабляй і… Калі бой скончыўся, Лёкса пакляўся, што больш ніколі ня будзе есьці пальцам пханую каўбасу…

Хата палясоўшчыка стаяла на ўзгорку. Недалёка ад яе пасьвілася на выгане між трох бярозаў карова, пазіраючы на сьвет вялікім, заплаканым вокам. Проста за хатай пачыналася лагчына, зарослая высокай травой. Палясоўшчык з жонкай закідвалі на гарышча сена. Забрахаў сабака. Палясоўшчык павярнуўся і прыставіў да сьцяны вілы. Недаверліва ўперыўся вачыма ў Лёксу, які запаволіў крок. Малы падбег да бацькі і схаваўся ў яго за сьпінай.

«Добры дзень у хату! — сказаў Лёкса строга. — Памагай бог!»

«Дзякуем, — непрыязна адгукнуўся палясоўшчык, на ўсялякі выпадак падхапіўшы з пня сякеру. — Калі не жартуеш, вядома».

«Ня бойся, дзядзька, — Лёкса падышоў бліжэй і зьняў з пояса біклажку. — Пакладзі сваю штуку, не спатрэбіцца. Я каралеўскі вястун Лёкса Шпуль. Пасланы самымі Яго Вялікасьцю ў сталіцу з важным данясеньнем. Іду ад самай Чорнай Скалы… Як бітва скончылася, так і выправіўся ў дарогу. Так што сам разумееш, дзядзька. Мушу быць у каралеўскім палацы як мага хутчэй. Таму дай мне якога харчу і вады, але найперш вады. Ды пакажы кароткую дарогу».

«Што ж гэта, у Яго Вялікасьці для вестуна каня не знайшлося?» — запытаўся палясоўшчык, не выпускаючы з рук сякеры. І паглядзеў зьдзекліва на босыя ногі нечаканага госьця.

«Быў конь, — сказаў Лёкса Шпуль. — Здох. А боты я на пераправе аддаў. За бохан хлеба, ваду і сала. Мне харчоў на дарогу не выдавалі. Кароль загадаў адразу ж на каня і дамоў, расказаць у палацы, што здарылася… Слухай, дзядзька, няма часу. Калі што, у мяне паўнамоцтвы кароткія. Хто вестуну не садзейнічае — маю права браць усё гвалтам. Ужо ж ты мусіш ведаць, дзядзька. Так што раю мне паверыць і забясьпечыць усім патрэбным».

Палясоўшчык і ягоная жонка змрочна глядзелі, як Лёкса спрабуе ўсьміхнуцца. Вусны ня слухаліся, але ён усё ж расьцягнуў іх, і яны забалелі. Ніхто не адказаў яму ўсьмешкай. Было такое адчуваньне, што яны лічаць гузікі на ягоным мундзіры. Лічаць на ім адамавы галовы.

«Забясьпечыць, кажаш? — так і не зірнуўшы Лёксу ў твар, палясоўшчык падышоў да бочкі і паліў сабе на рукі са збана. — Што ж, забясьпечым. А ці ня ведаеш ты, вястун, такога… Такога Міху Лася?»

«Можа, сустракаў калі? — з надзеяй спытала жонка палясоўшчыка і падышла бліжэй. — Ты праходзь у хату, праходзь…»

Лёкса дачакаўся, пакуль палясоўшчык памые рукі, і схапіў збан. Выліў у сябе адзін, другі, не здымаючы стрэльбы з пляча. Вада была халодная, чыстая, такая смачная, што Лёкса ажно прыцмокнуў. Ён выліў яшчэ адзін збан на галаву і зафыркаў, як конь. Напоўніў да краю біклажку і закруціў.

«Не даводзілася, — сказаў ён, ікнуўшы, і паставіў стрэльбу да сьцяны. — Хоць, можа, і сустракаў. Гэта такі малы, галава як гарбуз, і бяльмо на воку? Якога ўсе Цыцыкам клікалі?»

«Не… — заматляла галавой жонка палясоўшчыка. — Міха высокі, ладны, і вочы ў яго прыгожыя. Як горныя каменьчыкі…»

«Высокіх і ладных у нас многа было. А наконт вачэй, цётачка, нічога не скажу. Не ўглядаўся».

«Не даводзілася, і добра, — смурна сказаў палясоўшчык. — Ідзі ў хату, вястун. Я зараз».

Лёкса прамінуў сенцы, прыгнуўся, зайшоў, ногі з прыемнасьцю адчулі прахалоду драўлянай падлогі. Сеў за стол, паглядзеў на сьвятых, адвярнуўся. Успомніў, што шапка-трывуголка ўсё яшчэ на галаве, зьняў, паклаў побач. Яму раптам зрабілася няёмка за свой выгляд — бо каля печкі, нягегла выставіўшы вострыя локці, стаяла дзяўчына ў сіняй сукенцы і замешвала рошчыну. Пабачыўшы Лёксу Шпуля, яна адразу апусьціла вочы, але ён бачыў, што яна назірае за ім употай, назірае з такой прагай, нібы нечага ад яго чакае. Нібы просіць, каб ён загаварыў.

«Дзень добры», — прамовіў Лёкса нейкім не сваім, здушаным голасам.

«Дзень добры», — адгукнулася дзяўчына.

«Я Лёкса Шпуль, — сказаў Лёкса. — А вас… Вас як завуць?»

«Вераніка».

«Прыемна з вамі пазнаёміцца», — сказаў Лёкса і паклаў рукі на стол. Вялікія рукі, як не свае. Нібы адшпіленыя. Дзіўна было яму бачыць дзяўчыну. Забыўся ён, што гэта такое. Нібы яна ў сьне да яго прыйшла. Здаецца, чалавек. А здаецца, і не. Вось жа стварыў бог жанчын. Усім да людзей падобныя. А ня ўсім, ня ўсім. І рухаюцца іначай, і пахнуць, і гавораць. Ён іх заўсёды крыху баяўся. Так, як баяцца халодных, імклівых горных рэчак. І хочацца, і колецца. Набрыдзеш на такую ў сьпякотны дзень — хочацца разьдзецца і скокнуць. А скокнеш, з ног саб’е і пацягне па сьлізкіх камянях, і няма за што ўхапіцца…

«А вы праўда вястун? — спытала Вераніка аднымі вуснамі. — Вы адтуль?»

«Праўда, — сказаў Лёкса Шпуль. — Я першы, хто ўсё раскажа ў палацы».

І ён адчуў, як яго раптам напоўніла гордасьць. Гэтая дачка палясоўшчыка і ў горадзе, мабыць, толькі ў рыначныя дні бывае. А палац хіба што здалёк бачыла. А ён зусім хутка будзе нароўні гаварыць зь міністрамі. А можа, і з самім рэгентам. Нават хутчэй за ўсё з рэгентам. Навіна ж важная. Хоць і жудасная…

«Я чула, як вы з маці размаўлялі, — сказала Вераніка. — Міха — гэта мой брат. А што з тым Цыцыкам? Пра якога вы казалі? У якога галава як гарбуз?»

«Дык раскалолі той гарбуз на дзьве часткі, — ажывіўся Лёкса. — Шабляй заехалі зьверху, да мазгоў ажно дастала. Палова галавы налева, палова направа. Сам бачыў…»

Ён прыкусіў язык. Ня трэба паненкам такія падрабязнасьці расказваць. Вераніка ажно зьбялела. А можа, і не зьбялела, яна ў цёмным куце стаяла. Можа, гэта ён сам сабе прыдумаў. Паненкі мусяць бялець ад такіх аповедаў. Ён зірнуў на Вераніку і пабачыў, што і праўда — твар у яе быў чырвоны, нібы ў хаце зрабілася горача, і вочы заблішчалі, яна высунула язык і аблізала сухія вусны.

«Ну, вы не праймайцеся так, — пачаў ён апраўдвацца. — Таму ворагу, які гэта зрабіў, таксама ўжо з паненкамі не гуляць. Яму нашанская куля проста ў вока ўвайшла. Заляцела, як… Як муха, знаеце. І з таго боку выйшла. Бачылі такое?»

«Не», — ціха сказала яна.

Увайшла жонка палясоўшчыка, маці Веранікі, накінулася, зашыпела — што яна на стол ня ставіць. На стале зьявіліся халодная бульба і шынка, і смажаныя грыбы са сьмятанай, і гуркі, і пузатая бутэлька сьлівовіцы.

Лёкса накінуўся на харч, а яны сядзелі і глядзелі на яго панурымі, аднолькавага колеру вачыма. За акном зноў зайграла жалейка.

Кароль сабраўся на вайну,

Абразы не сьцярпеў…

Лёкса таропка запіхваў у сябе бульбу, радуючыся, што ёсьць яшчэ і грыбочкі. Палясоўшчык чамусьці не наліваў — і Лёкса наліў сабе сам. Выпіў і ўсьміхнуўся.

«Вы чаго смурныя такія? Ня радыя каралеўскага вестуна вітаць? Што вы як мёртвыя? Раскажыце, як тут у нас справы. Што ў сталіцы чуваць? Бываюць жа ў вас госьці…»

«Нам расказваць няма чаго, — сказала жонка палясоўшчыка. — Жывем як жывецца. Сына чакаем, Міху. Як пайшоў ён у паход, дык і не было ад яго вестак».

«Пра Міху нічога ня ведаю. А пра Цыцыка я вам расказаў».

«Ты нам лепш пра іншае раскажы, вястун, — паволі прамовіў палясоўшчык. — Пра самае важнае. Якую вестку нясеш?»

«Я думаў, і так усё ясна, — сказаў Лёкса Шпуль і наліў сабе яшчэ. — Смачная ў вас сьлівовічка, дзядзька. Але больш ня буду. Інакш ногі заплятуцца. Прасралі мы вайну. Разьбілі нас ушчэнт каля Чорнае Скалы».

Палясоўшчык пераглянуўся з жонкай.

«Што, не такой весткі чакалі? — Лёксу раптам раззлавалі іхныя простыя, мірныя твары. — Верылі ў перамогу? Думалі, усё будзе як у песьні? Кароль сабраўся на вайну, ля-ля, ля-ля, ля-ля… А яно вось як выйшла! Добра песенька пачалася, ды блага скончылася! Бяз ног з прагнілай галавой!»

Палясоўшчык паглядзеў на яго з пагардай. Але Лёксу было ўжо ўсё роўна.

«Так, дзядзька! — грымнуў ён па стале кулаком, але атрымалася неяк ціха, толькі відэлец у талерцы дзьвякнуў. — Усіх паклалі. І Станю-пекара, і Жардзіну Людвіга, і Ганса-драчылу. І Жабу, і Рудога, і Віскарыка… Гэта толькі з тых, з кім я затаварышаваўся. А я — жывы! І ні ў чым не вінаваты! У чым мая віна? Што мяне кароль паслаў вестуном? Дык гэта ня я прасіўся! Гэта Яго Вялікасьць у мяне пальцам тыцнулі! Давай на каня, Лёкса! Ты цяпер вястун! Гані дамоў і раскажы, як я, Вялікасьць, па-вялікаму абасраўся!»

Жалейка за акном сьціхла. Лёкса рукамі выграб грыбочкі, набіў імі рот, выцер аб мундзір пальцы, наваліўся на стол грудзьмі. Сям’я палясоўшчыка глядзела на яго, не міргаючы.

«Хутка… Хутка… — спадылба паглядзеў на іх Лёкса. — Хутка пацягнуцца па дарогах вазы зь мерцьвякамі… Марудныя, рыпучыя, жалобныя вазы… Каралю трэба тыдзень, каб дабрацца дамоў… А за вазамі — сьлед у пыле… Бо з вазоў вада капае… Капае і ня сохне! Добра прыдумана, а? Мерцьвякоў лёдам абкласьці, як рыбу! Чакаюць ужо маткі сыноў ды мужоў! Зваляць іх на плошчы ў кучу — тры дні будзе енк і плач стаяць на ўвесь горад! А хто ня з гораду — дык на такіх і лёду шкада! Дазволілі басурманы палову нашых забраць. А палова там засталася. Будзем цяпер плаціць даніну, ня будзе на сталах ні мяса, ні хлеба, ні піва! Так што ежце, пакуль кароль не вярнуўся! І прыпасы рабіць не забывайцеся!»

Лёкса зарагатаў.

«Вось я жару — і мне ня сорамна! Бо я жывы! І ня трэба на мяне так глядзець! Радавацца трэба! Чаго ня радуецеся? Што, думаеце, Міху свайго дачакацца? Дачакаецеся! Вось толькі ці пазнаеце! Як бы з Цыцыкам не пераблытаць!»

Лёкса наткнуўся позіркам на Вераніку і ўмомант працьверазеў.

«Добра, дзядзька… — сказаў ён. — Добра, цётка. Дзякую вам за абед. І вам, паненка. Нешта стукнула ў галаву… Пайду я. Мяне ў палацы чакаюць…»

Ён падняўся — і толькі тады зразумеў, што забыўся стрэльбу ў двары. Кінуўся туды — але было ўжо позна. Грымнуў стрэл. Ён выскачыў у двор, усё сямейства за ім. Малы стаяў пасярод двара і рагатаў, паказваючы пальцам на бочку. З адтуліны ў яе круглым дубовым боку цурчэла вада. У паветры пахла порахам.

«Ах ты паскуда малая! — зароў Лёкса і вырваў стрэльбу з рук малога. — Каб твае мазгі так выцеклі! Знайшоў цацку!»

Малы адпусьціў прыклад — і, скарыстаўшыся тым, што рукі ў Лёксы былі занятыя, прыпусьціў у поле. Сеў там, дастаў жалейку і зноў завёў:

«Кароль сабраўся на вайну,

Абразы не сьцярпеў!»

Даганяць яго было бессэнсоўна. Лёкса закінуў стрэльбу на плячо, сунуў у кішэнь кавалак шынкі, прычапіў біклажку.

«Ладна, — махнуў ён рукой. — Я і сам вінаваты. Кінуў зброю дзе папала. Усё, дзядзька, пайду я… Бывайце здаровы… Мо пабачымся калі. Але чакайце. Ці ня ведаеце, дзядзька, як там у песьні далей?

Бо прывязуць мяне вясной

Бяз ног з прагнілай галавой!

І сто таварышаў са мной!

А вось далей як? Не магу ўспомніць. Гэта ж старая салдацкая песьня. Дык мо чулі?»

«Ня чуў, — хутка прамовіў палясоўшчык. — Ты ідзі ўжо, вястун. Ідзі».

«Ясна. Дзе тут самая блізкая дарога?»

Палясоўшчык паказаў яму на шырокі луг, які сьцяліўся проста за хатай і спускаўся да лесу.

«А там празь лес як ні пойдзеш, на дарогу выйдзеш. Направа ня збочваючы — і ўвечары пабачыш прадмесьце… Ідзі, вястун».

Лёкса моўчкі кіўнуў. Насунуў на галаву пакамечаную трывуголку. І тут жа паненка Вераніка падбегла да яго і сунула яму ў нагрудную кішэнь дзьве жоўтыя краскі. Ён адчуў, як чырванее. Што робіцца зусім, як яна. Зірнуў на яе грудзі пад сукенкай, нахабна, пажадна, каб схаваць няёмкасьць. І рушыў да лугу, ступіў на сатканы з былінак і красак дыван, пайшоў, колючы ногі, грудзьмі рассоўваючы траву, што рабілася ўсё вышэйшай. Азірнуўся. Уся сям’я стаяла на ўзгорку ля хаты і глядзела на яго. Ніхто не махаў рукой — і ён вырашыў, што абышоўся зь імі занадта жорстка.

«Злы ты стаў, Лёкса, — падумаў вястун. — Не, праўду казаў Станя-пекар. Ты яшчэ сам сябе не пазнаеш…»

Ён разьвярнуўся і ў нейкім дзіўным парываньні памахаў ім сам.

«Мо і вернецца ваш Міха! Хай вернецца!»

Яны ня сталі махаць яму ў адказ. Пэўне, не пачулі, што ён крыкнуў.

Над лугам гуляў моцны вецер, прычэсваў лагчыну, далятаў да лесу — і адразу вяртаўся, нібы трапіў у клетку. Лёкса павярнуўся і пайшоў праз высокую траву, прытрымліваючы стрэльбу і паглядваючы на краскі ў нагруднай кішэні. Дзьве жоўтыя краскі. Яму ўсё падавалася, што нехта ідзе за ім сьледам. Але ён не абарочваўся. Выклікаў перад сабой твар Веранікі. І гнаў ад сябе, гнаў — і зноў клікаў. Уяўляў сабе яе вострыя локці, голую сьпіну, выраз сіняй сукенкі. І як яна вусны аблізвала… Нібы рыхтавалася да чагосьці. Чагосьці важнага. Чагосьці, пра што ведалі толькі яны двое. Чамусьці ў яго зьявілася адчуваньне, што ён яшчэ вернецца сюды, у гэтую хату.

«Пане вястун! — пачуў ён раптам яе голас, прынесены ветрам. — Лёкса!»

Ён не абярнуўся. Ведаў, што гэта насланьнё. А яшчэ змора і сьлівовічка.

«Лёкса Шпуль!»

Тады ён абярнуўся. Яна ішла проста на яго праз траву, нібы па вадзе.

«Вы што гэта… — сказаў ён з радасьцю. — Вы дамоў ідзіце… Вам гэта… Вы….»

Луг, падавалася, падымаўся ўсё вышэй. Засланяў іх ад сьвету. Наўмысна цягнуўся да паўдзённага сонца, каб напоўніцца іхным шэптам. Ён быў гатовы. Ён, Лёкса Шпуль, каралеўскі вястун. Паваліць яе ў траву, аблізаць яе сухія вусны сваімі, гэткімі ж сухімі… Ды хто б яна ні была, назваць каралевай. Захапіць, скрасьці, прывезьці з сабой у горад, як здабычу. Мець хоць нешта, што будзе ня страшна, ня жудасна, што асьветліць змрок…

Ён пайшоў на яе — і спыніўся. У яе вачах не было таго, што ён чакаў. Яна доўга бегла за ім — і ў яе па шчацэ каціліся кроплі поту. Такія самыя, як у яго — і ўсё ж не такія.

«Вам ніхто не сказаў, — прамовіла яна, стоячы між травы, нібы дрэўца. — Вам нельга ісьці ў горад».

«Як гэта?» — усьміхнуўся ён. І ўмольна паглядзеў ёй у вочы: сюды, сюды. Ідзі ж да мяне, дай мне знак. Але знаку не было.

«Нельга! Паверце мне!»

«Як гэта? — паўтарыў ён. — Вераніка, вы забыліся. Я каралеўскі вястун. А яшчэ ў мяне ў горадзе хворая маці. Я пакінуў хворую маці. І брата зь сястрой! Бо кожны, хто мае годнасьць і веру, мусіў адгукнуцца на загад караля. І я вельмі хачу спадзявацца, што маці яшчэ жывая. І пабачыць жывога сына. Я мушу быць у горадзе як мага хутчэй. Такі загад. І такі мой доўг салдата і вернага слугі Яго Вялікасьці!»

«Пакуль кароль з войскам быў у паходзе, — загаварыла яна таропка, — у сталіцы быў абвешчаны новы закон…»

«Кім? — спытаў ён. — Хто можа абвяшчаць законы, апрача караля?»

«Тымі, хто застаўся ў палацы, — сказала яна, амаль задыхаючыся. — Пакуль караля не было, усё перамянілася. У сталіцы вырашылі, што кароль забыўся пра старыя традыцыі! Што яго занадта доўга няма, што ён даўно памёр! І што самы час адрадзіць стары закон!»

«Што за лухта? — сказаў Лёкса Шпуль. — Адкуль вам гэта ведаць? Тут? У лесе?»

«Закон быў абвешчаны герольдамі, — яна паглядзела яму проста ў вочы, не міргаючы. — Яны пабывалі паўсюль, на кожнай дарозе! А закон такі. Калі вястун прынясе добрую вестку, вестку аб перамозе — яго раскошна ўзнагародзяць. А калі вестка будзе благая… Калі гэта будзе вестка пра разгром каралеўскага войска — вестуна загадана…»

Яна працягнула руку і сьціснула Лёксава запясьце.

«Што загадана? Што?» — ён вырваўся і адышоў на крок, узіраючыся ў яе вочы. Ці ня хлусіць яна. Дзяўчына, дачка палясоўшчыка, адкуль ёй ведаць, што яна разумее…. Ды ці не жартуе яна? Дзеўкі ў такім узросьце…

«…павесіць», — сказала яна і зноў аблізнула вусны. Тое, як яна рабіла гэта, прымушала яго скаланацца.

«Як гэта павесяць? За што?»

«За дрэнныя навіны… — прашаптала яна з шырока расплюшчанымі вачыма. — За дрэнныя весткі…»

«Гэта я чуў! — сказаў ён. — Чуў! Але пры чым тут вястун?»

«А пры чым тут мы? — сказала яна з крыўдай, бо ён больш не глядзеў на яе. — Тым, хто папярэдзіць вестуна, таксама прапісаная кара! Тых, хто папярэдзіць вестуна, загадана павесіць разам зь ім! Разумееш, Лёкса?»

«А ты ня хлусіш? А? — затанцаваў ён раптам вакол яе, нібы звар’яцеўшы, бо нейкі бог лугу прымушаў яго рабіць гэта, падскокваць, махаць рукамі, скінуць з пляча стрэльбу, шчэрыць зубы і круціць вачыма, як бажаволак. — Ня хлусіш? Ня маніш? Не жартуеш са мной? А? Ты, дзеўка? Дачка палясоўшчыка? Можа, табе гэта прысьнілася? Можа, ты дурыш мне галаву? Можа, ты проста хочаш, каб я ўкусіў цябе? Каб аблізаў табе вусны? Вераніка! Хто даў табе імя? Д’ябал? Ну ня бацька ж табе яго даў?»

«Бацька! — закрычала яна, таксама пачаўшы свой танец. Танец вакол яго, каралеўскага вестуна. — Бацька мне даў яго! А хто мой бацька, мой сапраўдны бацька, я й сама ня ведаю! Мо і д’ябал! Мо і д’ябал! А тых, хто раскажа вестуну, што яго чакае, павесяць разам зь ім! Такі закон!»

«Такі закон! — закрычаў ён, набліжаючыся, адчуваючы, як яна пахне. — Такі закон! Значыць, ты — шыбенічка! Значыць, хочаш са мной на эшафот! Ах, якая дзеўка! Ты самагубца? Ты дурнічка? Дурнічка лясная? Ты маніш! Маніш!»

«Не! — крыкнула яна, і трава была ўжо вышэйшая за яе. — Гэта праўда! Цябе павесяць! Заўтра ж, на галоўнай плошчы!»

«Гэта цябе павесяць!» — крыкнуў ён у адказ і паваліў яе ў траву.

Празь некалькі хвілін яны сядзелі, глядзелі адно на аднога і не пазнавалі. А можа, і дзень прайшоў. А можа, і ноч.

«Што ж мне рабіць?» — адкрыў рот Лёкса. Крывы, пакусаны рот, які так соладка балеў, нібы яго пасыпалі сольлю.

Яна маўчала, гледзячы на яго ва ўсе вочы. Трава расступалася, апускалася, краскі хілілі галоўкі, сонца зайшло за лес. А можа, уставала па-над лесам.

«Я не хачу паміраць», — сказаў Лёкса Шпуль.

Яна ўсьміхнулася і пагладзіла яго па грудзях. Абвяла пальцам смочку. Вырвала волас.

«Ты што робіш, — ён падскочыў. — Я яшчэ жывы….»

«Такі мужны вястун, а баіцца пазбавіцца воласа, — сказала яна задуменна. — Ведаеш, усё проста…»

«Што проста? Што мяне павесяць? Так, гэта проста. Самая простая навука ў сьвеце».

Ён паваліўся ў траву і заплюшчыў вочы.

«Можна пайсьці ў лес, — сказаў ён глуха. — Пайсьці і схавацца. Але жыць ваўком? Забыць пра маці? Апынуцца па-за законам? Я не хачу. Я не заслужыў. Я проста быў вестуном! Я ваяваў за майго караля! І я застаўся жывы!»

«Гэта і праўда проста… — сказала яна. — Паслухай і зрабі, як я скажу».

«Як? Што ты можаш сказаць? Што ты можаш ведаць? Ты проста вельмі прыгожая ведзьма. Але хто ў здаровым розуме будзе слухаць ведзьму?»

«Слухай, — сказала яна і легла да яго, паклала галаву яму на грудзі. — Ты можаш памерці. Ні за што. Проста паводле дурнога закону. Бо прынясеш ім благую вестку. Яны павесяць цябе. Так?»

«Ну, — сказаў ён. — Гэта я і сам ведаю».

«І ты лічыш гэта ня надта справядлівым».

«А ты? Ясная рэч, я лічу гэта проста… проста жудасна несправядлівым. Сьвінствам я лічу гэта. Ясна? Я ордэн заслужыў! А яны мне шыбеніцу!»

«Тады што табе замінае… — яна прыўзьнялася на локці і паглядзела яму ў вочы. — Што табе замінае прынесьці ім добрую вестку? Проста прыйдзі да іх і скажы, што кароль перамог».

«Як гэта?»

«Проста скажы ім, што кароль разграміў ворагаў і вяртаецца з багатай здабычай. Ты казаў, што Яго Вялікасьць вернуцца толькі праз тыдзень?»

«Ну…»

«За тыдзень ты прыдумаеш, што рабіць. Як уратавацца. Ты зможаш, вястун Лёкса Шпуль. Ведаеш, я думаю, ты вельмі разумны. І можа быць… Я думаю… Я мяркую… Што гэта ты мусіў бы жыць у палацы».

«Я?»

«Так, ты. Чалавек, які прайшоў праз агонь і ваду, які ацалеў і вярнуўся на радзіму, які пазьбегнуў шыбеніцы дзякуючы свайму розуму. Такі чалавек мае права на павагу і на месца каля стырна. Праўда, Лёкса?»

«Лухта, — сказаў ён. — Лухта… А калі… А як? Не… Я не магу».

«Цэлы тыдзень, Лёкса, — сказала яна. — Цэлы тыдзень жыцьця. Хіба ён бывае лішні? Але я маўчу. Рабі, як хочаш».

«Але яны пачнуць распытваць…»

«Мы прыдумаем, што ім расказаць», — сказала яна.

«Мы?»

«А ты думаеш, што кінеш мяне тут? Не, Лёкса. Я хачу стаяць на шыбеніцы побач з табой. Або цэлы тыдзень глядзець на галоўную плошчу з акна цудоўнага дома і назіраць, як вешаюць тых сапраўдных злачынцаў. Але з табой, Лёкса. Каралеўскі вястун, які нясе ў сталіцу такія прыўкрасныя, такія радасныя, такія доўгачаканыя навіны…»

«Што за трызьненьне, — ён ускочыў. — Я не змагу!»

«Я хачу ўратаваць цябе, — сказала яна і легла ў траву. — Проста раскажы мне, што гэта такое — бітва. Раскажы — і пабачыш сам, як лёгка параза робіцца перамогай. Калі ты ведаеш таямніцу словаў».

2

Шмат рознага люду трапляла некалі ў горад праз Паўднёвую браму. Заяжджалі ў яе багатыя купцы з вазамі, поўнымі дзівосных рэчаў, што працавалі самі па сабе, варта было толькі слова сказаць, а за слова трэба было выкласьці некалькі залатых; завітвалі звычайныя гандляры, везучы на продаж тое, што заўсёды можна прадаць у горадзе, бо горад вечна мае ў нечым патрэбу, нават калі яму ўсяго хапае; прыбывалі вандроўнікі ў дзіўных строях, на нізкіх кабылках, самі нізкарослыя ды з хітрымі насамі і вузкімі вачыма, і ніхто ня ведаў, што ў іх за справы ў сталіцы — але прапускалі і іх, бо што за горад без вандроўнікаў і іхных незразумелых гаворак. Прыяжджалі вучоныя і іншаземныя паслы з сваімі слугамі, памочнікамі ды перакладчыкамі. Прыходзілі пехам бадзягі — і простыя людзі. Бываюць такія простыя людзі, на выгляд зусім як мы, але якім часам сьвярбіць у пятках так, што яны зрываюцца з наседжанага месца і рушаць куды вочы глядзяць. Праціскаліся праз Паўднёвую браму вялізныя абозы зброі, якую любіў закупляць кароль, каб пачувацца ў бясьпецы, і фургоны з жывёламі для каралеўскага заапарку. Але часьцей за ўсё празь яе ў горад траплялі сяляне з навакольных вёсак, каб у рыначны дзень выкласьці на галоўнай плошчы тое, што вырашчана, ды выкапана, ды выгадавана, ды забіта, ды засолена, ды завэнджана, ды заўсёды зь любоўю і смакам… Выкласьці, прадаць і ўвечары пакінуць горад — калі ўдасца, вядома, бо былі сярод іх і тыя, хто ішоў у шынок і заставаўся ў горадзе датуль, пакуль не прапіваў усё даастачы.

Брама прапускала ўсіх — а варта сачыла ня надта пільна, бо які ж гэта горад без гандляроў і прайдзісьветаў, махляроў і бадзягаў, п’яніц і мантачоў.

Гэтак было калісьці. Але з таго часу, як кароль выправіўся на вайну, перад брамай перасталі тоўпіцца госьці і гандляры, усё менш народу прыяжджала ў горад, усё часьцей яна стаяла пустая, а то і зусім замкнёная. І ўсё часьцей вартаўнікі сядзелі на вежы цэлы дзень, трывожна ўзіраючыся ў далягляд за ўзгоркам, і ўсё часьцей тых, хто ўсё ж набліжаўся да брамы, каб трапіць у горад, дапытвалі і аглядалі, бо гэта маглі быць шпіёны іншаземных дзяржаваў. І ўсё радзей сяляне прывозілі тавар на рынак, бо людзі ў горадзе бяднелі, а кошты расьлі, дый у саміх сялянаў справы ішлі ня надта добра.

У той вечар вартаўнік Драхман прачнуўся ад стрэлу. Так, ён заснуў, увесь дзень углядаючыся ў трывожны, цёмны лес на даляглядзе, ад якога да брамы ішла паўколам шырокая дарога — і сам не заўважыў, як праваліўся ў сон. Сон быў нядобры: нібы прысеў Драхман па вялікай патрэбе, натужыўся, прыплюшчыў вочы, а калі адплюшчыў: сядзіць ён на слупе, такім высокім, што дух займае, і месца на канцы таго слупа хапае толькі для яго і ягоных расстаўленых ног. Паспрабуй падняцца ці ўхапіцца за што — і паляціш у прорву, толькі й застаецца, што сядзець у такой паставе і не варушыцца.

Таму прачнуцца было для Драхмана вялікай палёгкай. Падхапіўшы піку і асьцярожна вызірнуўшы з вузкай байніцы, ён пабачыў за некалькі крокаў ад брамы босага жаўнера, які, задраўшы галаву, абводзіў злоснымі вачыма гарадзкія муры. У руках жаўнера яшчэ дымілася стрэльба. А побач зь ім, апусьціўшы вочы, стаяла дзяўчына ў сіняй сукенцы і калупала пазногці. Можна было падумаць, што жаўнер напаў адзін на цэлы горад. І быў упэўнены ў сваёй перамозе!

Карацей, нічога не зразумела.

«Ты хто такі? — крыкнуў Драхман. — Ты страляў? Я табе зараз стрэлю!»

«Што, наклаў у штаны? — адгукнуўся жаўнер. — Думаў, вайна? Не, браце, вайна скончылася. З чым цябе і віншую! Адчыняй! Ды хутчэй варочай сваім тоўстым задам!»

Разважаючы, чаму той жаўнер так размаўляе — мае, пэўне, права? — Драхман спусьціўся да брамы, але адчыняць ня стаў. Паглядзеў у акенца, спытаў сувора:

«А ці ведаеш ты, што бывае за абразу каралеўскай варты? Я вартаўнік Драхман, я такіх, як ты, маю права адразу ў турму! Зараз арыштую імем караля — і табе на галоўнай плошчы бізуноў прапішуць! Ды столькі, што ні сесьці, ні ўстаць ня зможаш! А ну кажы, што табе трэба — і пакладзі сваю гармату!»

«Каму што прапішуць, гэта мы яшчэ пабачым! — дзёрзка адказаў жаўнер. — Пакуль мы ля Чорнай Скалы з басурманамі біліся, ты, Драхман, тут на вежы сядзеў, моцна спаў, добра жор! Калі ты яшчэ не дапёр, тоўстая скаціна, я — каралеўскі вястун Лёкса Шпуль! Яго Вялікасьць адправілі мяне з данясеньнем, а ты дрыхнеш тут, пакінуўшы горад без аховы, балбочаш, ды яшчэ пагражаеш. І ўсяляк замінаеш мне перадаць высокім асобам найважнейшую вестку! Раскажу ў палацы, як ты мяне перад брамай трымаў — і пойдзеш гаўно вазіць, замест таго каб на вежы сядзець спакойна на ўсім гатовым! Дзе гэта хто бачыў, каб каралеўскі вястун мусіў гадзіну ў браму грукаць і марнаваць порах, толькі каб цябе, тлустую асталопіну, пабудзіць!»

«Даруй, дружа! — замітусіўся Драхман, круцячы іржавае жалезнае кола, з дапамогай якога адчынялася брама. — Не пазнаў! Не падобны ты на вестуна, вось і даў я маху! Давай, давай сюды, заходзь!»

«А да каго ж я падобны? — злавесна засьмяяўся Лёкса Шпуль. — Вельмі цікава!»

«Ну… — разьвёў рукамі Драхман, прапускаючы вестуна і дзяўчыну. — Ходзяць тут усялякія. Кажуць, што ў горад могуць прабрацца шпіёны!»

«Шпіёны? — зарагатаў Лёкса Шпуль, ды толькі вочы ягоныя зусім не сьмяяліся. — Шпіёны зусім інакш выглядаюць, дурачыла. Шпіёну б ты адразу браму адчыніў, ды яшчэ пакланіўся б. Бо шпіёны з выгляду — самыя сапраўдныя паны. Шпіён бы на карэце прыехаў, з тройкай белых коней, ды ў золаце ўвесь. Ды з падробленым пашпартам. Шпіёны босыя ня ходзяць, запомні гэта, служака!»

«Дык што там? — спытаў успацелы Драхман, ад нецярплівасьці аж пачырванеўшы. — Мы іх? Скажы, ня муч! Ці яны нас? Не… Па вачах бачу, што — мы іх!»

І ён уважліва паглядзеў на Лёксу — нібы правяраў. Вястун зноў засьмяяўся.

«Ну ясна, што мы іх, — паблажліва зірнуў на вартаўніка Лёкса. — Перамога! Поўная! Як кавалерыя з флянгу ўдарыла — пабеглі гэтыя сабакі, падціснуўшы хвасты! Слава нашаму каралю! Нялёгка было, нічога не скажу. Але кароль слаўна прыдумаў! Розумам іх узялі. Дый сіла на нашым баку была. Пакрышылі мы іх, як капусту! Яшчэ тыдзень-два, і вернуцца нашы, і Яго Вялікасьць на чале! Вось зажывем тады!»

«Ну нарэшце! — расьцьвіў Драхман. — Ну вы малойцы! Слава нашаму каралю! Значыць, пакрышылі? Як капусту? Эх, вось бы зараз дамоў, ды ўсім на нашай вуліцы расказаць! А гэта хто з табой, што за дзеўка?»

І ён паказаў тоўстым пальцам на дзяўчыну ў сіняй сукенцы, якая стаяла за сьпінай у вестуна і так ні разу не ўсьміхнулася.

«Ты чаму перамозе не радуешся? — падміргнуў ёй Драхман. — А, паненка?»

«А гэта адтуль, — сказаў важна Лёкса Шпуль. — Мая здабыча! Што ж ты, думаеш, я з пустымі рукамі дамоў вярнуся? Толькі таму, што кароль мяне вестуном прызначыў? Не, няма дурных. Усе з сабой здабычу цягнуць, дык хай і мне штосьці дастанецца».

«Ты б яе вяроўкай прывязаў, ці што, — азіраючы дзяўчыну з усіх бакоў, сказаў Драхман. — Уцячэ яшчэ. Па ёй відаць — уцячэ! Дзікая!»

«Не ўцячэ. Ад такіх, як я, не ўцякаюць. Яна мяне палюбіла. Ну ўсё, таўстун, мне ў палац трэба! Хопіць балбатаць! І не забудзь, пакуль у палацы мяне ня прымуць, каб пра перамогу нікому! Статут ёсьць статут!»

«Статут, ага, — неахвотна кіўнуў Драхман. — Слухай… А ці ня ведаў ты там такога Ганса? Прыгожага такога… Мо чуў штосьці, што там зь ім?»

«Ганса? — стомлена паўтарыў Лёкса. — Гм… Чакай, чакай… Можа, Ганса-драчылу?»

«Яго! — узрадавана віскнуў Драхман. — Сябручок гэта мой даўні. Як ён, жывы?»

«Ды яшчэ які жывы, — крыва пасьміхнуўся Лёкса. — Ні драпіны. Герой! Сам кароль яго адзначыў. Хоць і драчыла ты, сказаў, а біўся як леў. Я на свае вочы бачыў, як Ганс трох басурманаў паклаў. Адным махам. Шмальнуў у аднаго — ды другога шабляй, а трэцяга проста нагой у лоб. Той і сканаў на месцы. Так што і завуць твайго сябрука цяпер не Драчыла, а Ганс-забойца. Вернецца, пачастуе цябе віном. Такім, што табе і ня сьнілася. Будзеце піць з басурманскіх чарапоў за здароўе караля! І за маё вып’еце!»

«Вось жа, — прамармытаў Драхман. — Хто б мог падумаць. Ніколі нічога такога ў ім не заўважаў. Віно… Чарапы… Ах… Значыць, жывы…»

Вочы Драхмана напоўніліся сьлязьмі, і ён адвярнуўся, каб ніхто не заўважыў такой слабасьці. Але вястун са сваёй дзеўкай ужо ішлі наперад па Паўднёвабрамскай вуліцы. Ён наперадзе, цяжка і рашуча ступаючы па нагрэтым сонцам бруку, прытрымліваючы стрэльбу на плячы, гледзячы проста перад сабой, не зьвяртаючы ўвагі на мінакоў, якія азіраліся ім усьлед, на заклапочаныя твары, якія мільгалі ў вокнах, на дзяцей, якія забягалі перад ім, спрабуючы злавіць позірк вестуна. А дзяўчына ззаду, зьняўшы свае драўляныя чаравікі, ступаючы па яго сьлядах, баязьліва абводзіла вачыма мураваныя дамы, стараючыся трымацца ў доўгім цені ягонай постаці.

«Вястун», — раптам сказаў нехта паўшэптам. Але варта было прагучаць гэтаму слову, як яно апанавала ўсе навакольныя вуліцы, нібы над горадам разьбілі бутэльку з каляровага шкла, і цяпер шкельцы ўспыхвалі то сям, то там. Вястун! Вястун… Вястун ад караля! Вястун адтуль, дзе нашых сыноў сустрэлі шалёныя басурманы! Нясе вестку! Вястун! Са стрэльбай на плячы, босы, зь дзяўчынай за сьпінай, з навінамі пра тое, што ўжо здарылася і што здарыцца з намі заўтра! З намі, жывымі. Шчасьлівымі.

«Скажы…» — прычапіўся да вестуна нехта стары, сьляпы, паўголы, прычапіўся, як дзядоўнік, і не адставаў. Ішоў за імі па вуліцы і енчыў: «Якую вестку нясеш? Вястун! Мы іх — ці яны нас?»

«Вястун! — асьмялела нейкая кабета. — А ці ня ведаў ты такога Піжмака?»

«А Рагульку?»

«А Веню-завіхрэню? Ці жывы?»

«Вястун! Ці перамаглі мы?»

Ён не азіраўся. Ён зь нянавісьцю глядзеў перад сабой. Усе яны ведалі новыя законы — і ніхто не зьбіраўся яго папярэдзіць. Усе яны думалі адно пра сябе, усім ім было пляваць, што зь ім станецца. Ён быў весткай, а не чалавекам. Нікога зь іх не абурала тое, што ён, па-геройску дабраўшыся да сталіцы з важным данясеньнем, мусіў боўтацца за гэта на вяроўцы. Яны думалі толькі пра сябе і сваіх блізкіх. А хто быў ён? Толькі адказ. Чалавек-адказ. Чалавек-ліст. Ягонае жыцьцё вісела на валаску паміж «мы іх» і «яны нас».

Ад Паўднёвабрамскай вуліцы адыходзіла іншая. Вуліца Пекараў. Павярнуўшы на яе, ён апынуўся б на Старым Раўчуку, а там і да дому якіх пару крокаў ступіць. Але нельга. Лёкса Шпуль нават не паглядзеў у бок вуліцы Пекараў. Ён пайшоў наперад, як і належала вестуну.

«Я нікому не скажу! — кінуўся яму наперарэз нейкі маладзён у капелюшы зь пяром, падобны да студэнта. — Мы іх? Ці яны нас? Я ня проста так пытаюся, пане вястун! Мне для навукі! Ад гэтага залежыць больш, чым вы думаеце!»

Мы іх?

Яны нас?

Так мармытаў горад. Вястун чуў, як за сьпінай узрушана дыхае Вераніка. Цяпер ён адчуваў дзіўную залежнасьць ад яе, і яму гэта не падабалася. І каб нічога больш ня чуць, ні яе дыханьня, ні гэтых абыякавых да яго лёсу пытаньняў, ён напаўголасу завёў:

«Кароль сабраўся на вайну,

Абразы не сьцярпеў…

Давай, цясьляр,

Рыхтуй труну,

Каб да вясны пасьпеў!»

Што ён там мармыча? — шапталіся яны. Што ён кажа? Ён сказаў нешта, але што?

Мы іх? Ці яны нас?

Ён пяе!

Не насьпяваўся! Пакуль мы тут… Пакуль мы тут мучыліся…

Паглядзіце, ён усьміхаецца! Значыць, усё ж: мы? Мы іх?

Але якой горкай усьмешкай! Значыць, яны — нас?

Ён глядзіць на нас зь нянавісьцю! Няўжо нешта ведае?

Не, гэта нянавісьць да ворагаў! А нас ён любіць!

Ён адзін з нас!

Няўжо яны — нас?

Не! Мы — іх!

На галоўнай плошчы стаяла шыбеніца. Вястун запаволіў крок, каб разгледзець павешанага. Гэта быў чалавек высакародны — на ім была брудная, але яшчэ нядаўна беласьнежная кашуля да каленяў з манжэтамі, пазногці ягоныя былі пастрыжаныя, як на руках, так і на нагах, дый фрызуру труп меў такую, што сумневаў не заставалася: яшчэ нядаўна ён камандаваў слугамі і абмяркоўваў рашэньні дзяржаўнай важнасьці… Відаць, павесілі яго зусім нядаўна — твар ягоны яшчэ ня быў зьнявечаны жахлівай сьмерцю, хоць і перакошаны і скажоны ад удушэньня. Як ні ўзіраўся вястун у гэты твар — ён больш ня мог яго пазнаць. Пакараны злачынца толькі пачаў гніць — і лепш было б прыбраць яго адсюль як мага хутчэй, бо сьпёка рабіла сваю справу хутка… Ад шыбеніцы ўжо ішоў смурод. Салодкі, знаёмы, ванітоўны… Вакол шыбеніцы брук быў у чорных плямах ад семкавага шалупіньня, там валяліся курыныя косткі і абсмактаныя кукурузіны. Відаць, на павешаньне прыйшоў увесь горад. Магчыма, і брат зь сястрой былі тут.

У палацы Лёксу ўжо чакалі. Навіна пра ягонае зьяўленьне ў горадзе даляцела сюды хутчэй за самога вестуна — і таму, як толькі ён спыніўся перад вартай і прамовіў:

«Я каралеўскі вястун Лёкса Шпуль…»

— яны расступіліся і прапусьцілі яго і Вераніку ў прахалоду двара. Маўклівы афіцэр павёў іх праз доўгія калідоры на другі паверх. Ніхто не спытаў вестуна, што гэта за дзяўчына ідзе за ім, нібы цень, ніхто так і не загаварыў зь ім, ніхто не прапанаваў вады. Варта расступалася перад імі, і цяжкія дзьверы адчыняліся нібы самі сабой.

Урэшце яны трапілі ў прасторную залю, поўную важных паноў. Лёкса спыніўся там, дзе, па ягоным меркаваньні, і мусіў спыніцца просты салдат, і без усялякага страху агледзеўся. Але спачатку ён нарэшце кінуў позірк на Вераніку — і яна ўся заружавела, падалася наперад, нібы хацела падтрымаць яго. Але ён і праўда не баяўся. Ён памятаў, што мусіць сказаць.

«Я каралеўскі вястун Лёкса Шпуль…»

Ля супрацьлеглай сьцяны, падзеленай сонцам на некалькі квадратаў, сядзеў сам рэгент. Зусім яшчэ не стары чалавек у вайсковым мундзіры, але без трывуголкі. Ягоныя доўгія валасы былі акуратна раскладзеныя па плячах, нібы ён доўга прычэсваўся, рыхтуючыся да зьяўленьня Лёксы. Рэгент не міргаючы глядзеў на Лёксу, склаўшы свае пульхныя, капрызьлівыя вусны, і гладзіў котку, што спала ў яго на каленях. Вакол рэгента паўколам стаялі міністры, якія дагэтуль пра нешта перагаворваліся, нібыта не заўважалі вестуна. За сьпінай у рэгента стаяў слуга, а воддаль, кідаючы пагардлівыя позіркі на міністраў і трымаючыся за эфэс шаблі, пагойдваўся ў паўзмроку неспакойны малады чалавек, Лёксавага ўзросту, у форме палацавай гвардыі. Гэтага маладзёна Лёкса ўжо некалі бачыў — у той дзень, калі пачаўся паход. Здаецца, ён быў камандзірам гвардзейцаў, якія заставаліся ў горадзе. Недалёка ад акна ў высокім фатэлі сядзела сьляпая каралева-маці, акружаная служкамі, а каля падваконьня сноўдаўся сюды-туды нейкі невысокі мужычок у раскошных строях, пальцы якога былі ўвешаныя золатам так густа, нібы яму іх адарвалі і ўставілі залатыя. Гэта быў амбасадар суседняй дзяржавы — ня той, супраць якой кароль выправіўся на вайну, не сьцярпеўшы чарговай абразы, а іншай, якая яшчэ ня вырашыла, чый бок яна мусіць заняць. Над амбасадарам паслужліва схіліўся перакладчык і штосьці прашаптаў таму на вуха, а амбасадар спрабаваў трымаць вуха як мага далей, бо яму было козытна.

Былі ў той залі і іншыя мужчыны, узброеныя і не. Юнакі ў кароткіх плашчах, барэтах і капелюшах, старыя сівабародыя сьвятары, дзіўны чалавек у чорным…

«Ні слова больш! — ускрыкнуў раптам рэгент, і котка на яго каленях незадаволена заварушылася. — Ні слова больш, вястун!»

Лёкса паслухмяна закрыў рот. Паглядзеў скоса на Вераніку. Двое гвардзейцаў проста за ёй глядзелі на Лёксу настолькі безуважна, нібыта ім было ўсё роўна, якую вестку ён прынёс.

«Ты і так адолеў доўгую дарогу, вястун, дык адпачні хвілінку! — голас рэгент меў тонкі, пранізьлівы, як у гандляркі на рынку. — Панове, вястун тут. Нагадваю пра нашыя стаўкі. І пра тое, што любая спроба адмовіцца ад іх будзе карацца штрафам. Пане міністар замежных справаў, вас гэта таксама тычыцца. Учора вы падпісалі тое, што мы вас прасілі, так што сёньня ніякіх пратэстаў! Ну…»

Рэгент скінуў котку, падняўся ва ўвесь рост і паволі падышоў да вестуна.

«Ну?.. Зараз ты можаш сказаць… Ці здаровыя Яго Вялікасьць? Ці не пакутуюць ад ранаў? Мы так хвалюемся за іх…»

Але Лёкса ня даў зьбіць сябе з тропу.

«Вашыя высокія эксцэленцыі! Яго Вялікасьць прыслалі мяне з тэрміновым данясеньнем. Маю даручэньне абвясьціць гаспадарам гораду і краю, а таксама ўсім шчасьлівым падданым нашага добрага караля, што вайсковы паход Яго Каралеўскай Вялікасьці і нашага доблеснага войска скончыўся нашай поўнай, бліскучай і пераканаўчай перамогай».

Па залі прайшоў шум. Некалькі дзясяткаў чалавек адначасова насунуліся на Лёксу, зрабіўшы некалькі крокаў наперад і нібы вырашыўшы накінуцца на яго ўсім натоўпам.

«Дзякуй Богу!» — сказаў нехта.

«Няхай жыве кароль!»

«Значыць, перамога! — усклікнуў рэгент і адкінуў з ілба пасму сьветлых валасоў. — Мы іх, як кажа быдла там унізе… А не яны — нас… На шчасьце, я ня меў ніякіх сумневаў».

«Вораг быў ушчэнт разьбіты ля Чорнай Скалы і пацярпеў вялікія страты, а нашае войска пад кіраўніцтвам найсьвятлейшага манарха, захапіўшы багатую здабычу і далучыўшы да каралеўства незьлічоныя тэрыторыі, вяртаецца на нашу мілую Радзіму, — цьвёрда прамовіў Лёкса Шпуль. — Абозы будуць у сталіцы праз тыдзень, калі на тое будзе Божая ласка. А калі не перашкодзяць надвор’е і непрадбачаныя абставіны, кароль дашле наперад авангард. Гэта ўсё, што прасілі перадаць Яго Каралеўская Вялікасьць».

«Вы чулі? — абярнуўся да тых, хто прысутнічаў у залі і ня зводзіў вачэй зь вестуна, рэгент. — Перамога! Ну, пане міністар замежных справаў… Час выканаць дамоўленасьць. Прашу!»

Міністар уздыхнуў і пачаў сьцягваць нагавіцы. Агаліўшы свой азадак, ён павярнуўся да каралевы-маці і змрочна прамовіў:

«Ку-ка-рэ-ку!»

«Прай-граў, прай-граў! — засьмяяўся рэгент, а за ім і ўсе іншыя прысутныя, апрача Лёксы, Веранікі і гвардзейцаў каля ўваходу. Зрэшты, каралева-маці таксама нават не ўсьміхнулася, бо нічога ня бачыла. — Прайграў! Вы бачылі? Усе бачылі? Вось што бывае з тымі, хто ня верыць у перамогу! Дзе гэта наш прафэсар? Яшчэ адзін скептык? Хаваецца ў бібліятэцы? Зараз жа знайсьці і прымусіць выканаць!»

Рэгент усеўся на сваё месца і махнуў рукой.

«Ну, павесяліліся і хопіць… Значыць, перамога! Слава каралю!»

«Слава каралю!» — адгукнуліся ўсе.

Рэгент задумаўся. Залю таксама апанавала маўчаньне.

«А што гэта за красуня з табой, вястун?»

«Гэта… Гэта мая. Ідзе за мной ад самай памежнай ракі. Прывязалася. Не прагоніш».

«Што ж, ты заслужыў здабычу, — ашчэрыўся рэгент. — Эй, ты! Нейкая яна занадта сьветлая для басурманкі… Зрэшты, бываюць і такія. На жаль, наша кроў перамешваецца з гнюснай крывёй басурманаў хутчэй, чым мы думалі, і баюся, пасьля перамогі сытуацыя толькі пагоршыцца. Праўда, пане міністар навукі? Ды нічога, нічога, працягвайце калупацца ў носе, соплі важнейшыя. Эй, ты! Дзеўка! Ты хто такая? Ты рабыня — ці знатнай крыві?»

«Яна не разумее па-нашаму», — сказаў Лёкса Шпуль.

«Вядома, — сказаў рэгент. — Не разумее. Дык значыць, перамога… Слухай, вястун, а чаму ты яшчэ тут? Што стаіш? Думаеш, ты герой? Ты выканаў каралеўскае даручэньне, дык зьнікні. У нас тут, даражэнькі, паседжаньне дзяржаўнай рады з нагоды перамогі. А ён стаіць пасярод залі, быццам сам міністр! Ідзі і напіся з радасьці, як і належыць простаму жаўнеру! І пазабаўляйся са сваёй дзеўкай! А пасьля абдымі маці, калі яна яшчэ жывая! Тырчыць тут, быццам чакае, што яго цалаваць пачнуць!»

Разгублены Лёкса пастаяў крыху, пакланіўся і павярнуўся, каб сысьці. Ён бачыў бледны твар Веранікі — яна нібы прырасла да месца, яна ня рухалася, шырока расплюшчанымі вачыма разглядваючы твар рэгента.

Лёкса зрабіў крок да дзьвярэй. Потым другі. Чакаў, што Вераніка пойдзе за ім. Але яна так і стаяла, як зачараваная. Ён хацеў падштурхнуць яе да дзьвярэй. Твары гвардзейцаў былі як каменныя. Дзьверы адчыніліся.

«Ну! — сказаў Лёкса груба. — Хадзем! Чаго стаіш!»

«Яна ж не разумее па-нашаму, — усьміхнуўся рэгент. — Не сьпяшайся, вястун. Як цябе там завуць?»

«Жаўнер Лёкса Шпуль, ваша эксцэленцыя».

«Жаўнер Лёкса Шпуль… — рэгент уважліва паглядзеў на босыя ногі вестуна. — Вярніся туды, дзе стаяў. Пакуль ты ваяваў за караля, мы тут вырашылі, што маем патрэбу ў новых законах для нашых падданых. Мы ўсе тут — падданыя Яго Каралеўскай Вялікасьці… Не забывайма пра гэта. І ўсе мы верылі ў перамогу, за выключэньнем некаторых… скептыкаў… І каб наблізіць яе, мы прынялі адно даволі важнае рашэньне. Ці ведаеш ты, вястун Лёкса Шпуль, што такое інфармацыя? Што завецца гэтым дзіўным словам?»

«Я маю на гэты конт пэўныя здагадкі, ваша эксцэленцыя».

«Ты што ж, граматны?»

«Я вучыўся ў школе, ваша эксцэленцыя».

«Гэта добра. Інфармацыя, мой мілы вястун, гэта веды пра штосьці. Важныя веды ў сакральны момант іхнай перадачы іншым. Напрыклад, ты ведаеш, што нашае слаўнае войска перамагло. Ты ведаеш гэта дакладна?»

«Так, ваша эксцэленцыя».

«А мы ня ведаем. Ня ведалі да нядаўняга часу. Усяго толькі дзесяць хвілін таму, — і рэгент зірнуў на гадзіньнік, што вісеў на сьцяне, — мы ня ведалі, як скончылася самая важная для нас бітва. А цяпер ведаем. У цябе была інфармацыя, і ты перадаў яе нам. Як і належыць адданаму і надзейнаму вестуну. Ты надзейны вястун? Так, Лёкса?»

«Спадзяюся, што так, ваша эксцэленцыя. Я зрабіў усё, што загадаў мне мой кароль. І расказаў вам праўду. Тое, што бачыў на свае вочы».

«Тое, што ты бачыў, табе яшчэ трэба будзе расказаць ва ўсіх падрабязнасьцях. Нам. Міністру абароны. Каралеўскаму паэту, каб ён мог пачаць працу над одай нашай вялікай перамозе. Каралеўскаму мастаку, каб ён намаляваў адпаведнае палатно. Людзям, якія сабраліся ўнізе. Але самую галоўную інфармацыю мы ўжо атрымалі. Мы іх? Або яны нас? Гэтая інфармацыя ўжо наша. Мы маем адказ! Зараз я аддам загад, і герольды абвесьцяць з балькона пра перамогу каралеўскага войска. Але інфармацыя — не такая простая рэч, вястун…»

Рэгент дастаў люльку — і слуга запаліў яе.

«Той, хто валодае інфармацыяй, не абавязкова разумны чалавек. Яму проста пашанцавала. Ён падобны да жабрака, які знайшоў на вуліцы гаманец, набіты манэтамі. Зусім выпадкова. Яму пашанцавала. Ён можа знайсьці ўладальніка кашалька і вярнуць грошы. А можа прамантачыць іх у карчме. Вястун, які прыходзіць з добрай весткай, заслугоўвае ўзнагароды. А той, хто вяртае табе пусты кашалёк? Хто ён такі? Ён злодзей. Інфармацыя… Часам яна даражэйшая за золата. Кім ёсьць вястун, які прыносіць благую вестку? Здаецца, ён ня робіць нічога благога. Але ён не задумваецца, дарагі Лёкса Шпуль, пра тое, што ён сам па сабе — і ёсьць благая вестка. Калі ён прыйшоў з дрэннымі навінамі, значыць, ён і сам — дрэнны салдат. Падумай пра гэта! Калі б ён быў добрым салдатам — хіба паслаў бы яго кароль вестуном на радзіму? Не, кароль бы кінуў яго ў бой! Калі б ён быў адважным салдатам — хіба ён вярнуўся б дамоў? Не, ён аддаў бы жыцьцё за свайго караля і свой край! Калі б ён быў каштоўным салдатам — хіба яго б адпусьцілі дамоў, у той час як іншыя аддаюць свае жыцьці ў няроўнай бітве? Кожны добры салдат на рахунку! Гэта ведаюць усе, хто хоць раз камандаваў войскамі. І калі дрэнны салдат нясе дрэнную вестку праз увесь край сваім валадарам — хіба ня ёсьць ён жывым сьведчаньнем паразы? Доказам таго, што войска ні на што ня здатнае! Прыкладам таго, якія слабакі і баязьліўцы служаць нашаму каралю! Уяві сабе. Вястун нясе благую вестку і расказвае яе ўсім, каго сустрэне. Людзі слухаюць… І край абрынаецца ў паняверку і жах, у сорам і скепсіс. Людзі пачынаюць думаць, што ўлада слабая. Што яна ня ўмее весьці вайну! Пачынаюць задумвацца пра тое, ці не было б іхнае жыцьцё лепшым, калі б яны мелі іншага караля? Яны плачуць, чуючы пра ахвяры! Яны думаюць пра будучы голад і гвалт. Яны баяцца, што чужынцы захопяць іхны край! І ўсё гэта — праз аднаго толькі баязьліўца, праз аднаго кепскага салдата, які толькі на тое і здатны, што кінуць сваіх таварышаў і зрабіцца тым, хто прынясе кепскую вестку цэламу народу! Найлепшыя салдаты ляжаць на полі бою і крычаць ад ран у чужынскім палоне! А гэты пан Благая Вестка прыходзіць дамоў жывы і здаровы, расказвае, як усё паскудна ў нашым гаспадарстве, якія беды нас чакаюць — і спакойна ідзе дамоў, да жоначкі… ці там, ня ведаю, да мамачкі… Не пакараны! Упэўнены ў сваім геройстве! Пазбавіўшы ўсіх веры і надзеі! І пры гэтым жывы, здаровы і сыты! Як ты назавеш такога вестуна? А, Лёкса?»

«Хіба што здраднікам, ваша эксцэленцыя», — прамовіў уражаны Лёкса Шпуль, які стаяў, нібы прыбіты да падлогі гэтым вісклівым і ўладным голасам і гэтымі нечаканымі, але ў нечым вельмі разумнымі развагамі.

«Але, на шчасьце, гэта не пра цябе… — паволі прамовіў рэгент. — Ты прынёс нам добрую вестку. А значыць, ніхто не абвінаваціць цябе ў баязьліўстве, аслабленьні баявога духу і распаўсюдзе панічных чутак. Палкаводзец, які перамог, пасылае вестунамі дахаты найлепшых. Тых, кім ён па-сапраўднаму ганарыцца. Тых верных, хто будзе служыць яму незалежна ад колькасьці здабычы. Пакуль іншыя ваякі-пераможцы зьбіраюць трафэі і нагружаюць вазы, гэты адважны і самаадданы вястун з пустымі рукамі прабіраецца на Радзіму праз агонь і ваду, каб ашчасьлівіць суайчыньнікаў цудоўнымі навінамі. Хіба ён не заслугоўвае ўзнагароды ад тых, хто нястомна працаваў у тыле? Тых, хто начамі ня спаў, думаючы пра свайго караля? Тых, хто абараняў горад, пакінуты войскам! Тут засталося толькі некалькі сотняў жаўнераў! Калі б дзяржава, якую прадстаўляе тут шаноўны амбасадар Хынь, напала на нас падчас нашага паходу — горад ня змог бы пратрымацца і дня. Праўда, пане Хынь? Перакладзіце яму! Не, лепш ня трэба».

Амбасадар Хынь усьміхнуўся, пачуўшы сваё імя.

«Але горад стаіць як стаяў, наш дыпляматычны талент дапамог нам заручыцца абяцаньнем Імпэрыі Хум не нападаць на нас да поўнай нашай перамогі! — працягваў рэгент. — Мы тут таксама не сядзелі склаўшы рукі, Шпуль. Мы думалі. Увесь час думалі. Думалі шмат пра што. У тым ліку і пра важнасьць інфармацыі. Калі ідзе вайна — вельмі добра думаецца, вястун…»

Рэгент падняўся і захадзіў па залі сюды-туды.

«Як пакараць таго, хто прыносіць кепскія весткі? І як узнагародзіць таго, хто прыносіць добрыя? Першыя — здраднікі. На іх ляжыць віна за паразу. Віна, якой яны спадзяюцца пазьбегнуць! Такіх трэба вешаць! Вешаць — і чакаць добрых навін! Вешаць! Вешаць усіх, хто сустрэне такога дрэннага вестуна, вешаць, бо яны заразіліся ад яго духам паразы, жахам і нявер’ем! Вешаць — пакуль ня зьявіцца той, хто прынясе добрыя навіны. Вешаць!»

Рэгент вымаўляў гэтае слова з асаблівым задавальненьнем. Здавалася, ён будзе паўтараць яго зноў і зноў, пакуль яно ня зробіцца загадам. Але ён раптам супакоіўся і ўсьміхнуўся.

«А тыя, хто прыносіць весткі шчасьлівыя і радасныя… — працягваў ён. — О, як мы засумавалі па радасных навінах! Тыя, хто прыносіць іх, заслугоўваюць шчодрай узнагароды!»

Рэгент падышоў да Лёксы ўсутыч. Схапіў за гузік на запыленым мундзіры.

«Ты прынёс нам шчасьлівую вестку, вястун. Ты атрымаеш за яе дастаткова грошай, каб жыць шчасьліва і ня думаць пра заўтрашні дзень. Ты атрымаеш слуг, званьне афіцэра палацавай гвардыі і прыдворны статус Шчасьлівага Вестуна! Я ўпэўнены, Яго Каралеўская Вялікасьць ухваляць нашае рашэньне, калі вернуцца. Бог дасьць, гэта будзе ўжо зусім хутка. Панове…»

Рэгент павярнуўся да прыціхлых прысутных. Некаторыя яшчэ ківалі, пад уражаньнем ад ягонай прамовы.

«Панове! Чаму б не аддаць вестуну дом нашага дарагога Кавальды? Ён стаіць пусты… Дарэчы, скажыце, каб Кавальду зьнялі зь вяроўкі і пахавалі за мурамі. Бяз помніка! І каб ніякіх апазнавальных знакаў! Яны там унізе і так зразумелі, што бывае з тымі, хто настройвае людзей супраць улады».

Па залі прабеглі галасы — ад адной сьцяны да другой, ад дзьвярэй да дзьвярэй. Гэта перадаваўся з вуснаў у вусны загад. Рэгент стомлена сеў і зазірнуў у патухлую люльку.

«Ты можаш ісьці ў свой новы дом, вястун. Зайдзі да скарбніка, табе выдадуць твой ганарар. Ты заслужыў яго. Дзе мастак? Няхай напіша партрэт героя! І выдайце яму форму! Боты! Паглядзіце на ягоныя ногі! Ён заплаціў імі за тое, каб мы гулялі сёньня банкет! Вывесьце сьцягі! Выдайце нашым шчасьлівым падданым хлеб, салёныя агуркі і віно! І не шкадуйце! Пане міністар! Вы, вы! Загадайце герольдам трубіць у трубы! І абвясьціце ўсім пра вялікую перамогу! І як-небудзь патлумачце каралеве-маці, што мы перамаглі. Чаму яна сядзіць з такім кіслым тварам?»

3

Атрымаўшы на кухні раскошную вячэру, навюткую афіцэрскую форму на складзе, а да ўсяго — ганарар і загад з канцылярыі зьявіцца ў палац назаўтра раніцай, Лёкса Шпуль выйшаў з палацу і пастараўся адразу ж схавацца ў натоўпе, які запоўніў вечаровыя вуліцы і, відавочна, зьбіраўся сьвяткаваць да ўпаду. І толькі тады ён успомніў, што зь ім была Вераніка. Ён пакінуў яе недзе ў бясконцых палацавых калідорах, дзе ўсе глядзелі на яго з павагай і страхам — і цяпер ня ведаў, дзе шукаць. Зрэшты, бачыць Вераніку яму зусім не хацелася, лепш бы яна зьнікла ў гэтым горадзе, лепш бы вярнулася ў свой лес і забыла пра яго існаваньне. Лепш бы ён кінуў яе там, у высокай траве, пасьля іхнага дзіўнага танцу.

Ён ня ведаў, што яму цяпер рабіць — ясна было адно: ён мусіць як мага хутчэй пабачыць маці, сястру і брата. Лёкса Шпуль рашуча рушыў у самую гушчу вясёлых і ўжо п’янаватых людзей, што крычалі на ўсе лады: «Перамога! Слава каралю!», яму не хацелася, каб яго пазналі. Заўтра, няхай усё здарыцца заўтра, не цяпер. Ён насунуў афіцэрскую трывуголку на лоб, загарнуўся ў плашч і паспрабаваў выбрацца туды, дзе ад галоўнай плошчы адыходзіла доўгая цёмная вуліца, па якой можна было дайсьці да Старога Раўчука. Новыя, зь любоўю выбраныя ім боты грукалі па бруку, і гэты грукат тануў у гістэрычных воклічах, песьнях і бесклапотным сьмеху; Лёкса Шпуль зусім адвык ад абутку, боты мулялі, але глядзець на іхны бляск і адчуваць іх рыпеньне было прыемна. Ён чарговы раз апусьціў вочы, каб палюбавацца на іх добра апрацаваную скуру — і на яго наляцеў нейкі мінак.

«Ты што, вочы прапіў? — прабурчаў Лёкса Шпуль, адвярнуўшыся і хаваючы позірк пад афіцэрскай трывуголкай. — Глядзі куды прэш!»

«Гэй, прыяцель, не гані, — дабрадушна сказаў мінак, лыпаючы вачыма. — Перамога! Ты што, ня чуў? У палацы вястун ад караля! Сёньня ўсе п’юць і гуляюць, а ты чаго такі сярдзіты?»

«Ты як размаўляеш з афіцэрам! — крыкнуў Лёкса і выцяў п’янага ў зубы. Той паваліўся на брук. — Мы за перамогу кроў пралівалі! Пакуль ты тут…»

Ён разьвярнуўся і амаль подбегам кінуўся ў прасьвет між натоўпу, пакінуўшы зьдзіўленага мінака ляжаць на бруку. Незразумелая злосьць душыла яго. Дамоў, дамоў, пабачыць маці, і брата, і сястру, там спакой, там можна будзе ўсё абдумаць, там можна выспацца…

Ды толькі свавольныя ногі Лёксавы пацягнулі яго зусім у іншы бок. Туды, дзе ў самым канцы галоўнай плошчы стаяў высокі прыгожы дом з бальконам, чыгуннымі дзьвярыма і кветкамі на падваконьнях. Дом павешанага Кавальды. Ягоны дом. Дом шчасьлівага каралеўскага вестуна, афіцэра палацавай гвардыі Лёксы Шпуля.

У тое, што гэты дом належыць яму, Лёкса ня верыў — і ўсё ж ведаў, што так яно і ёсьць. «Інфармацыя!» — падумаў Лёкса, успомніўшы словы рэгента. Ён паддаўся спакусе, прабраўся скрозь натоўп, які крыху прыціх, слухаючы герольдаў, што абвяшчалі пра раздачу хлеба, салёных гуркоў і віна ў гонар перамогі — і спыніўся перад чыгуннымі дзьвярыма. Вокны глядзелі на яго варожа. Кветкі пагардліва адвярнулі ад яго свае галоўкі. Ён не наважваўся падысьці бліжэй. Там, у доме, былі Кавальдавы слугі. Ён ня мог уявіць сабе, як зойдзе і скажа: я ваш новы гаспадар. На іхным месцы ён бы выгнаў нахабнага госьця. Але яны мусяць яго слухацца! Дом належыць яму! Цікава, ці абвясьцілі ўжо герольды пра тое, якую ўзнагароду атрымаў вястун за сваю шчасьлівую вестку?

Нехта дакрануўся да ягонага пляча. Ён рэзка азірнуўся. Гэта была яна, Вераніка. Верная яму — і ўсё ж нейкая варожая.

«Я так і думала, што ты прыйдзеш сюды, — прамовіла яна ціха. — Я згубіла цябе там, у палацы».

«Хадзем, — сказаў ён змрочна. — Мы прыйдзем сюды пазьней. І няхай яны толькі паспрабуюць мяне не пусьціць! Сёньня мы будзем спаць на пуховых пярынах і піць шампанскае, як паны!»

Прыціскаючыся да сьценаў, яны пайшлі далей ад плошчы, да ўжо амаль цёмных вуліц. Герольды нарэшце змоўклі. З завулкаў выходзілі людзі з паходнямі. Плошча за іхнымі сьпінамі віравала. Здавалася, яны там ніколі ня стомяцца крычаць гэтыя словы.

«Перамога!»

«Слава каралю!»

Напэўна, яны зь Веранікай выглядалі падазрона, сыходзячы з плошчы ў той самы момант, калі ўвесь горад імкнуўся сюды, каб адзначыць трыюмф. Але мундзір афіцэра ратаваў Лёксу і Вераніку ад лішніх пытаньняў. Лёксу падавалася, што яна марудзіць, ён схапіў яе за руку і пацягнуў за сабой. Ён бачыў, што Вераніцы не падабалася, як на яе глядзяць. Зь цемры выплывалі ўсё новыя твары, скажоныя радасьцю, узбуджаныя, сьлізгалі нядобрымі позіркамі па Веранічынай шыі, па голай руцэ, якую трымаў афіцэр, шчэрыліся і зьнікалі…

«Што ты будзеш рабіць? — спытала яна, калі яны ішлі па пустой вуліцы ў напрамку Старога Раўчука. — Што ты надумаў, Лёкса?»

«Ня ведаю, — адказаў ён. — Заўтра. Яшчэ ёсьць час падумаць. Што я магу зрабіць зараз? Усё ідзе міма маёй волі! Лепш памаўчы!»

Вось і ён, Стары Раўчук. Доўгая чарада шчыльна прыціснутых адзін да аднаго дамоў, у вокнах ні агеньчыка. Селядцовы смурод — і пах дражджэй зь Пякарскай вуліцы. Брук, які канчаецца за паваротам. Сабачы брэх з двароў — у якім таксама чуецца: «Перамога! Слава каралю!» Нізка павіслая над вуліцай бляшаная каўбаса, аб якую можна стукнуцца галавой, калі не нахіліцца. Далёкі прыглушаны шум плошчы. Драўляная шыльда: «Швачка Шпуль».

Лёкса прыўзьняў знаёмы камень пад акном, дастаў ключ. Адамкнуў маленькія дзьверы. Вераніка прасьлізнула за ім.

Адзін цесны пакой, другі. Пахне мышамі і зьялчэлым маслам. У цемры раптам зьявілася асьветленая тонкая рука з доўгімі пальцамі — маці запаліла сьвечку. Прыўзьнялася на ложку.

«Люца?»

«Мама…»

Ён падышоў да яе ложка, зьняў трывуголку і ўкленчыў.

«Лёкса… Лёкса… Ах…»

Лёкса ня ведаў, што яму сказаць. Маленькі пакой нібы абняў яго і прыціснуў да сябе — а маміны рукі гладзілі ягоныя нямытыя, запыленыя валасы, малявалі ў цемры ягоны твар. Ён апусьціў галаву яшчэ ніжэй. Маміны рукі дрыжалі.

«Я думала, ужо ніколі не пабачу цябе».

«Што вы так, мама».

Яна паспрабавала падняцца.

«Вы ляжыце, мама. Я сам… Я тут, я нікуды пакуль не іду. Вы жывая. Хвароба адступіла?»

«Я дачакалася… Цяпер я хутка пайду на папраўку. Ты мой лек, Лёкса. Мой сын…»

«Я прывяду да вас найлепшых дактароў. Самых дарагіх лекараў. Тых, хто лечыць саміх міністраў!»

«Што ты такое кажаш, Лёкса… Са мной усё ў парадку…»

«А дзе ж Люца і Петрык?»

«На плошчы… Сёньня ўвесь горад там. Як пачулі, што ў горад вярнуўся вястун ад караля… Што прынёс весткі пра перамогу… Так яны і пабеглі. Кажуць, гэта праўда. Што вайна скончылася… І ты тут… Зноў дома… Як гэта ўсё неверагодна! І якое гэта шчасьце!»

«Ляжыце, мама, ляжыце, — нягучна прамовіў Лёкса. — Так, вайна скончылася. А той вястун — гэта я і ёсьць».

Маці хацела нешта сказаць, але закашлялася — і кашаль гэты быў такі балючы, такі невыносны; здавалася, ён рэжа матчына цела, нібы нажніцы паперу.

«Вас трэба перавезьці ў наш новы дом! — сказаў Лёкса, падымаючыся. — На галоўнай плошчы! Там у вас будзе вялікі пакой, і шырокае акно з кветкамі, і слугі, і добрая ежа, і ўсе неабходныя лекі… Вы будзеце мець усё, што заслужылі!»

За яго сьпінай нехта шумна ўздыхнуў.

Вераніка. Так, яна ўвесь гэты час стаяла там, каля дзьвярэй.

«Хто гэта?» — матчын палец выцягнуўся ў напрамку дзьвярэй.

«Гэта Вераніка… — неахвотна сказаў Лёкса. — Мая… Ну…»

«Нявеста? — узрадавана сказала маці. — Ты прывёз з далёкіх краёў нявесту? О, Лёкса… Няўжо я дачакалася? Пакажы мне яе. Падыдзі сюды, мая галубка… Запалі лямпу, Лёкса! Яна там, ля печы…»

Лёкса абярнуўся — але ў пакоі ўжо нікога не было. Толькі дзьверы заскуголілі недзе ў змроку.

«Зараз… Зараз, мама…»

Ён выйшаў у іншы пакойчык і намацаў на падстаўцы каля печы лямпу і запалкі. Родны дом зусім не зьмяніўся. Толькі там, дзе спаў Петрык, ляжалі цяпер кнігі. Некалькі тоўстых, старых кніг. На вокладцы той, што ляжала зьверху, напісана на нейкай дзіўнай мове: «Nusquam aliquando». Няўжо, пакуль яго не было, Петрык стаў кніжнікам? Ды яшчэ і мовы вывучыў? Сваёй яму мала, жэўжыку? Вось жа, Петрык, вучоная жамяра. Ну нічога, адужаем мы гэтага кніжніка…

Лёкса вярнуўся ў пакой, дзе засталася маці.

Яна сядзела на ложку, прыціснуўшыся да сьцяны, і ня зводзіла зь яго вачэй.

«Хто ты?» — ускрыкнула яна і зноў закашлялася, страшным, шваччыным кашлем.

«Я? Лёкса… Ваш сын!»

«Мой сын загінуў на вайне! — прахрыпела яна. — Ідзі адсюль, цень! Прывід! Думаеш, ты змог падмануць мяне? Ад цябе сьмярдзіць! Сьмярдзіць трупам! Халоднымі сутарэньнямі! Гнільлём, крывёй і зямлёй! Не падыходзь да мяне!»

«Мама!» — ён кінуўся да яе, але яна забілася на ложку, новы прыступ кашлю прымусіў яе задыхнуцца, падушка ўпала на падлогу. Матчына сарочка задзерлася да шыі — і Лёкса з жахам і сорамам адвярнуўся.

«Цень! Сыдзі ад мяне, цень!»

«Мама!»

«Хто цябе паслаў? Сьмерць? — маці крыху сьціхла. — Я пайду з табой, але пакажы мне сваё аблічча! Не гуляй са мной! Здымі маску майго беднага Лёксы! Пакажыся!»

«Мама! Гэта я! Я!»

Яна ўпала на пасьцель, схаваўшы твар. Цела яе дробна трэслася.

«Мой Лёкса ніколі ня быў салдатам! Ён ня ўмее ваяваць! У ім няма ні кропелькі жорсткасьці! Думаеш, я паверу, што ён жывы? Такіх забіваюць у першую чаргу! Сыдзі ад мяне, цень, або забяры з сабою!»

«Мама! Вось, паглядзі! Хочаш, як пакажу табе ўсе радзімкі? І шнар на патыліцы? Той самы? Сын краўца заехаў мне па галаве дубінай! Той самы, прыдурак Гуз? Памятаеш?»

Гэтыя словы падзейнічалі на яе, нібы нябачны доктар даў ёй выпіць нейкі настой. Яна апусьціла сарочку і адвярнулася да сьцяны. Яе сьпіна ўздрыгвала, але яна ўжо не крычала. Лёкса асьцярожна прысеў побач зь ёй на скамечаную пасьцель.

«Усё будзе добра, мама. Заўтра я перавязу цябе ў наш новы дом…»

«Добра? — яна страшна заскрыгатала зубамі. Яму падалося, яна сьмяецца. — Але як жа быць з тым, першым?»

«Якім першым?» — спытаў Лёкса, кончыкамі пальцаў пагладзіўшы яе па сівых, рэдкіх валасах.

«Ён прыйшоў некалькі дзён таму… — загаварыла яна, як у сьне. — Прыйшоў, не назваўшы свайго імя…»

«Хто гэта быў? І навошта прыходзіў?»

«Гэта быў салдат… Босы і паранены салдат… Паранены ў руку салдат… Які сказаў мне…»

«Што сказаў? Што ён сказаў, мама?»

«Што ты загінуў… Што войска разьбітае…»

«Хто гэта быў? Як такое магло стацца? Хто ён?»

«Што хутка ў горад прыедуць разьбітыя, крывыя вазы, поўныя трупаў… — працягвала маці, ня слухаючы яго. — І сярод іх — твой… Труп майго старэйшага сына… Лёксы Шпуля…»

«Як ён выглядаў? Як яго звалі? Ён наш?»

«Ён не назваўся… Я ніколі яго раней ня бачыла… Але гэта быў салдат… Малады салдат… Ён ведае цябе… Цень… Цень…»

«Табе прысьнілася, мама! Ты моцна хварэеш, як я бачу! Заўтра я прывяду да цябе найлепшага лекара з палацу! Вазьмі, папі вады! І пастарайся заснуць!»

Але яна і так ужо спала — і з рота ў яе цёк тонкі струменьчык сьліны.

Стукнуўшыся аб рог старой шафы — вось і рэчы яго забылі… — Лёкса таропка выйшаў на вуліцу. Кусаючы вусны, нічога не разумеючы, муркаючы пад нос песьню пра караля. Вераніка сядзела каля дзьвярэй і грызла вялікі кавалак засохлага хлеба. Яна зірнула на яго спадылба, але нічога не сказала. Яна сядзела ў такой бессаромнай паставе, што Лёкса рыўком падняў яе на ногі. Яна раззлавана мяўкнула.

«Дзе ты гэта ўзяла?»

«У тваім доме!»

«Скрала, значыць», — нязлосна прамовіў ён. Думкі яго былі зусім ня зь ёй. Салдат, салдат, салдат — грукала ў ягонай галаве пад трывуголкай. Што за салдат? Адкуль? Гэта быў матчын сон? Галюцынацыя? Хутчэй за ўсё…

«Я паміраю з голаду, Лёкса! — раптам накінулася яна на яго. — А на плошчы даюць хлеб і віно! І салёныя агуркі ад яго міласьці! Я ня ела з пазаўчарашняга дня! Ты ня корміш мяне, вястун!»

«Мы пойдзем у мой дом, і там ты атрымаеш такую вячэру, якой яшчэ ня бачыла! Хадзем за мной!»

І яна пацягнулася за ім, лясная папялушка. Спачатку маўчала. Потым пачала:

«Што ты будзеш рабіць, Лёкса?»

«Я ўжо сказаў! Заўтра! Вырашу заўтра! Маўчы!»

«Я ня буду маўчаць! — зашыпела яна. — Што ты нагаварыў сваёй маці? Які дом? Якія лекары? Ты мусіш падумаць, як уратавацца! Адлік пачаўся! Час ідзе!»

«Маўчы!»

«Няўжо ты і праўда паверыў, што ўсё гэта тваё? Што ты будзеш афіцэрам? А можа, нават генэралам? У нас тыдзень, Лёкса! Ужо менш за тыдзень! Трэба пачынаць думаць! А ня радавацца так, быццам…»

Ён схапіў яе і заціснуў рот.

«Не хапала, каб нас пачулі. Ідзі за мной. А калі яшчэ раз раскрыеш рот…»

Чыгунныя дзьверы былі зачыненыя. Натоўп танчыў на плошчы, паўсюль панаваў кіслы водар віна. У цэнтры гарэлі вогнішчы, асьвятляючы ўпрыгожаны кветкамі палац. Людзі весяліліся і сьпявалі, і песьні раз-пораз перарываліся пранізьлівымі жаночымі крыкамі. П’яныя галасы зьліваліся ў хор. Шыбеніцу ўжо прыбралі. Народ абдымаўся, іскры паходняў падалі людзям пад ногі, хтосьці таптаў запаленую салому, хтосьці штурхаў яе нагамі. Але ніхто не падыходзіў блізка да дому павешанага.

Лёкса дастаў шаблю і закалаціў ёй у дзьверы. Яму адчынілі не адразу. Слуга пабачыў яго, апусьціў вочы і пакланіўся.

«Я Лёкса Шпуль», — прамовіў вястун і зрабіў крок наперад.

«Вітаем у новым доме, ваша міласьць».

«Як цябе завуць?»

«Эдгар».

«Дзе астатнія слугі? Або ты адзін?»

«Усе на плошчы… Сьвяткуюць перамогу».

«Ясна».

Лёкса і Вераніка нясьмела ўвайшлі і спыніліся, азіраючыся па баках. З карцін на сьценах на іх глядзелі незнаёмыя істоты. Эдгар запальваў сьвечкі — адну за адной. Не, дом ня быў раскошным. Тут не было ні золата, ні срэбра, але гэта быў дом высакароднага чалавека.

«Правядзі нас у спальню… І пакармі яе. Яна будзе жыць тут», — Лёкса паказаў на Вераніку.

«Прашу вас, ваша міласьць пані Шпуль».

Лёкса гмыкнуў. Слуга адвёў Вераніку ў залю і паказаў Лёксу ягоную спальню. Такую шырокую — тут магло б зьмясьціцца ўсё іхнае жытло на Старым Раўчуку. У жываце ў Лёксы нарастаў моцны, калючы боль.

«Прынясі мне… Сьлівовічкі…»

Слуга адчыніў нейкую шафу ў куце. Прыгожым рухам дастаў бутэльку. Наліў маленькую чарачку з выявай аленя. Запаліў сьвечкі.

«Ты можаш ісьці… І скажы, каб яна… Тая, каго ты называеш пані Шпуль… Каб яна зайшла да мяне, калі наесца. Зразумеў?»

«Будзе зроблена, ваша міласьць».

Лёкса вырваў у яго з рук бутэльку і пачаў піць. Ён піў доўга, ня дыхаючы, высмоктваючы з бутэлькі ўсё, што ў ёй было. Яму здалося, што калі ён п’е, час спыняецца. Час не ідзе. Час стаіць і чакае, калі ён дап’е сьлівовічку.

Эдгар ціха выйшаў. Нехта на плошчы заўважыў, як у акне дома павешанага запалілася сьвятло. Людзі, перадаючы адно аднаму, расказалі ўсім, што ў доме зьявіўся гаспадар. Відаць, усе ў горадзе ўжо ведалі, хто тут пасяліўся міласьцю рэгента. Ён, Лёкса Шпуль. Каралеўскі вястун. Той, хто прынёс у горад вестку пра шчасьлівую перамогу. Спачатку невялікімі купкамі, а потым усёй грамадою людзі перайшлі з цэнтру плошчы да дому павешанага і абступілі ўваход. І кожны задзіраў галаву, спрабуючы разгледзець героя. І кожны ўяўляў сябе на ягоным месцы.

Натоўп на імгненьне сьціх, а потым выбухнуў новымі крыкамі. Стомленыя ад тых самых воклічаў, што пасьпелі ўжо крыху надакучыць, людзі з асалодай паўтаралі новыя.

«Лё-кса! Лёк-са! Лё-кса Шпуль!»

Афіцэр палацавай гвардыі Лёкса Шпуль спаражніў бутэльку і адчыніў акно. Высунуўся, адчуўшы прахалоду летняй ночы. Ягоны сіняваты сылюэт быў добра відаць кожнаму, хто падышоў блізка да дому Кавальды. Іншыя падскоквалі, каб пабачыць героя.

«Няхай жыве вястун! Няхай жыве Лёкса Шпуль!»

Лёкса засьмяяўся.

«Дзя-куй! Дзя-куй!» — паўтараў натоўп.

«Лёк-са!» — паўтараў увесь горад.

Толькі хворая маці Лёксы Шпуля ляжала недзе ў цемры і мармытала ў сьне зусім іншыя словы.

Недзе там, у натоўпе, стаялі ягоныя брат і сястра. І казалі ўсім, што гэты іхны Лёкса. Іхны! Аднак ніхто ня чуў іх у такім тлуме.

Лёкса падняў руку. Натоўп пачаў сьціхаць. Усе чакалі, што скажа герой. Што скажа адважны вястун, які прайшоў праз агонь і ваду, каб прынесьці ў родны горад шчасьлівую вестку.

«Кароль сабраўся на вайну,

Абразы не сьцярпеў…» — завёў Лёкса глухім голасам.

Людзі не адразу пачулі, што ён кажа. Яны бачылі, як рухаюцца яго вусны, але патрэбная была абсалютная цішыня, каб разабраць словы вестуна.

«Давай, цясьляр,

Рыхтуй труну,

Каб да вясны пасьпеў…»

Яму ніхто не падпяваў. Яны проста стаялі і слухалі.

«Бо прывязуць мяне вясной,

Бяз ног з прагнілай галавой,

І сто таварышаў са мной…

І сто таварышаў са мной!»

4

Яму падабалася быць Лёксам Шпулем.

Менавіта цяпер звацца Лёксам Шпулем і жыць у ягонай скуры было так радасна, так прыемна і так выгодна, што ён бы ня стаў ні з кім мяняцца ні сваім імем, ні тварам, ні домам. Хоць яшчэ зусім нядаўна ён шмат аддаў бы, каб выйграць у лёсу нешта больш прыстойнае і прыгожае. Але яму не давялося ні з кім мяняцца. Ён быў, як і раней, Лёкса Шпуль — і ўсё ж гэты Лёкса пагардліва адварочваўся ад таго, ранейшага, і не зьбіраўся прызнаваць у ім свайго.

Ён стаяў перад вялікім, ад столі да мармуровай падлогі, люстрам, у адной з заляў каралеўскага палацу, і глядзеў на сябе, пазнаючы і не пазнаючы адначасова.

Ладны, апрануты ў новую, ідэальна пашытую форму з чырвонымі эпалетамі, у ботах зь цялячай скуры са звонкімі шпорамі, з шабляй і пісталетам, на якіх былі па-майстэрску выгравіраваныя ініцыялы караля. З тварам упэўненым і крыху задуменным, з глыбокім, змрачнаватым позіркам, які надаваў яму шляхетнасьці, з акуратна пастрыжанымі вусамі і першай зморшчынай на высокім чале. Такім ён сабе падабаўся. Дый ня толькі сабе. Ён успомніў, што яму казала тая невыносная, дзікая Вераніка, тады, у падступнай і калючай траве, на лузе. Што яна сказала ў тую хвіліну? Што ён, Лёкса, адважны і разумны вястун, заслугоўвае большага. Што гэта ён мусіў бы кіраваць і камандаваць, весьці за сабой і аддаваць загады. І гэта — калі па справядлівасьці, было праўдай. Ён быў высакароднай асобай, пакрыўджанай лёсам. Доўгія гады ён займаў не сваё месца ў гэтым няправедным сьвеце — але хто ведае, магчыма, прыйшоў час справядлівасьці.

Ён зьняў трывуголку, расправіў яе і зноў сагнуў як належыць, гэта Петрык, ягоны малодшы брат, пакамячыў яе. Яны прыйшлі да яго раніцай, нязграбна ступаючы па сходах, кінуліся вітаць і віншаваць, яны, ягоныя брат і сястра, і Люца пацалавала яго ў адну шчаку, а потым у другую — яна ніколі раней гэтага не рабіла. Яна выглядала цяпер зусім як дзяўчына, ён не пазнаваў яе. А Петрык, хоць і выцягнуўся ды займеў сьмешныя вусікі ды валасы на грудзях, так і застаўся хлопчыкам зь летуценнымі і легкадумнымі вачыма. Вачыма, зусім чырвонымі ад чытаньня — і Лёкса з усьмешкай параіў яму менш сядзець за кнігамі, а больш надаваць увагі фізычнай падрыхтоўцы.

Так пачалася Лёксава раніца. А цяпер ён стаяў перад вялікім люстрам і чакаў аўдыенцыі ў міністра і найвышэйшых афіцэраў — тых, каго кароль пакінуў у сталіцы, выпраўляючыся ў паход.

Нарэшце яго паклікалі — і ён увайшоў, ліха прайшоў маршам па нядаўна вымытай да бляску падлозе і аддаў чэсьць.

«Лейтэнант палацавай гвардыі Лёкса Шпуль на ваш загад зьявіўся, вашыя міласьці, і чакае далейшых распараджэньняў!»

Паны, што схіліліся над мапамі, разглядвалі яго ў маноклі і лярнэткі. А Лёкса Шпуль бачыў без усялякіх акуляраў, што ім падабаецца яго выпраўка і яго голас. Голас вернага, храбрага і кемлівага салдата.

«Кажуць, ты сьпяваў учора на плошчы… — зьвярнуўся да яго адзін з афіцэраў. — Што гэта за песьня?»

«Старая салдацкая песьня, ваша высакароднасьць пане палкоўнік, — адрапартаваў Лёкса Шпуль. — Я пачуў яе ў паходзе ад маіх старэйшых таварышаў».

«І пра што ж у ёй пяецца? — запытаўся міністр. — Толькі ў двух словах, ня трэба лекцый…»

«Пра нашага слаўнага караля, які не сьцярпеў абразы, — упэўнена адчаканіў Лёкса Шпуль. — І пра баявых таварышаў, што гатовыя аддаць, не раздумваючы, жыцьцё за свайго караля і свой край!»

«Пахвальна, што нашыя жаўнеры натхняюць сябе на подзьвігі такой песьняй, — кіўнуў міністр. — Я якраз раздумваю над гімнам нашых пераможных узброеных сілаў. Ёсьць, вядома, прыдворны паэт… Але, калі шчыра, панове, ён настолькі бяздарны, што так і хочацца загадаць высьцебаць яго на стайні, па бізуне за кожны радок…»

Афіцэры засьмяяліся.

«Але ты тут не дзеля песень, — прабурчаў міністр. — Цябе выклікалі, каб ты апісаў нам ход бітвы. Вядома, калі Яго Вялікасьць вернуцца, яны раскажуць нам, як усё адбывалася з гледзішча вялікага і мудрага палкаводца. Але мы мусім быць гатовыя да аповеду, якім ён нас узнагародзіць. Ты, як мы чулі, граматны, лейтэнант Шпуль… Вось мапы. Вось тут Чорная Скала. Гэтая мясцовасьць, мяркую, табе добра знаёмая. Раскажы нам і пакажы, дзе былі басурманскія пазыцыі, як Яго Вялікасьць расставілі свае слаўныя атрады, і дзе была коньніца? Як ішла бітва? У які момант у справу ўступіла наша вялікая артылерыя? І не забудзь пра пасьлядоўнасьць! Дзе быў кароль — і як паводзілася пяхота? Раскажы ўсё, пачынаючы ад сыгналу да бою!»

Лёкса схіліўся над мапай. Памаўчаў крыху. А потым павольна, але разважліва, пачаў свой аповед.

Ён хваляваўся. Усё тое, што ён мусіў расказаць, яму давялося некалькі разоў паўтарыць Вераніцы, пакуль яны ішлі ў горад. Гэта яна, часам спыняючыся і зрываючы былінку, каб сунуць у свой прыгожы рот, прыдумляла, як найлепш расказаць у палацы пра перамогу — маляўніча, з дэталямі, так, каб усе адразу паверылі. Яна прыдумляла, а ён слухаў. Ён расказаў Вераніцы пра тое, як адбываецца бітва, расказаў — а яна ператварыла яго словы ў казку, але такую, якую не паставіў бы пад сумнеў ніхто, нават самы прыдзірлівы слухач. Адкуль яна ведала, як трэба расказваць? Хто яе навучыў? Там, у лесе у хаце палясоўшчыка? Але яна прыдумала ўсё так, як трэба — і, апісваючы перамогу каралеўскага войска, Лёкса бачыў, што міністр і афіцэры ўважліва яго слухаюць, часам ківаюць галовамі, а нехта нават робіць пазнакі ў прыгожых нататніках. Ён захапіўся, ён вадзіў пальцам па мапе, ён стукаў па ёй пазногцем — а яны слухалі і верылі яму, і вось ён ужо сам паверыў, што там, ля Чорнай Скалы, быў удзельнікам і сьведкам вялікай перамогі.

Калі ён сьціх і адышоў ад стала, паказваючы, што расказаў усё, што мог, яму пачалі задаваць пытаньні. Да гэтага ён ня быў гатовы — але адказваў з такой пэўнасьцю, што сам сабе дзівіўся. Ён нібы маляваў карціну таго, чаго не было — і вось гэтае небывалае ўжо існавала, ужо пералівалася ўсімі фарбамі.

«Ты разумны ваяр, лейтэнант Шпуль, — сказаў міністр. — Не чакаў, што просты жаўнер Яго Вялікасьці так лёгка схоплівае тое, што не адразу спасьцігаюць нават дасьведчаныя афіцэры. Зрэшты, ад такіх афіцэраў мы пазбаўляемся. Не дарэмна Яго Эксцэленцыя рэгент узнагародзілі цябе так шчодра! Аддаю належнае яго ўменьню разьбірацца ў людзях і ягонаму таленту пранікаць у сутнасьць рэчаў. Безумоўна, новыя законы выхоўваюць у нашых падданых кемлівасьць і вернасьць кароне… Што ж, можаш ісьці. Ты маеш яшчэ тыдзень адпачынку, ці ня так? Ты заслужыў яго. Усяго добрага, лейтэнант!»

«Рады служыць майму каралю!» — брава прагаўкаў Лёкса.

Ён аддаў чэсьць і прыгожым вайсковым крокам выйшаў з залі. Дзьверы за ім зачыніліся. Лёкса зьняў трывуголку і выцер пот. Галоўнае выпрабаваньне ён прайшоў. Вераніка мела рацыю. Таго, хто ведае таямніцу словаў — і праўда цяжка падмануць.

Зрэшты, дзень у палацы яшчэ толькі пачынаўся. Наступны візыт быў да каралеўскага гісторыка — але Лёкса проста паўтарыў у ягоным поўным павукоў, кніг ды ценяў кабінэце тое, што расказаў міністру. Гісторык слухаў, прымружыўшы вочы, а малады пісар, падобны да дзяўчыны сваім круглым азадкам і адсутнасьцю расьліннасьці на тонкім твары, запісваў. Гісторык не задаваў яму пытаньняў — відавочна, ён мусіў занатаваць для дзяржаўнай кронікі сьведчаньне самога караля, а ня нейкага там вестуна, і Лёкса дзівіўся, чаму яго сюды запрасілі. Ён нават асьмялеў і задаў гісторыку такое пытаньне. Чаму ён? Ён толькі сьціплы слуга Яго Вялікасьці… Просты салдат.

«Не спрабуй разважаць пра тое, у чым ты ні каліва не разумееш, — пагардліва сказаў гісторык і прыбіў пантофляй, у якой ён захоўваў тытунь, буйнога, сівога павука, што ўскараскаўся на стол. — Ёсьць вялікая гісторыя, салдат. Гісторыя каралёў і палкаводцаў. Гісторыя інтрыг і дыпляматыі. Гісторыя бітваў і дамоваў! А ёсьць малая гісторыя… Гісторыя маленькіх людзей, якія не выбіраюць для сябе, у якой вялікай гісторыі яны хацелі б жыць. Гісторыя такіх, як ты… Добры гісторык піша абедзьве гісторыі, вялікую і малую. Вялікая гісторыя трапіць у вялікія кнігі, якія зоймуць сваё месца ў каралеўскай бібліятэцы. А малая гісторыя трапіць у малыя кнігі, якія ніхто цяпер чытаць ня будзе… Каму ёсьць справа да маленькіх людзей? Каму цікавыя такія, як ты? Ты проста інсэкта, вястун… Ці як там цябе?… Лейтэнант… Або чарвячок. Парушынка. Ты ніхто. Малыя кнігі пра маленькіх людзей будуць прачытаныя ў будучыні. Дзеля яе я і пішу. Дзеля яе я сяджу тут і слухаю цябе. Некалі гэтая гісторыя зробіцца вялікай. А вялікая гісторыя малой. Але ты занадта цёмны і просты, каб спасьцігнуць такія ісьціны…»

«Значыць, вам не цікава?»

«Асабіста мне — не, — крыва пасьміхнуўся гісторык. — Якая мне розьніца, што там думае пра сябе нейкі Шпуль, пра якога ніхто нічога ня ведае — і пра якога ўсе забудуць? Ты — проста Добрая Вестка, якую прынесла нам гісторыя. Ужо ж ня думаеш ты, Шпуль, што ад цябе нешта залежала? Што ты герой? Што ты неяк паўплываў на вялікую гісторыю? Ты, драбностка, якая так ганарыцца новай формай? Цяпер ты ў фаворы… Але калі вернуцца Яго Вялікасьць — ніхто пра цябе ня ўспомніць. Кароль вяртаецца зь перамогай, кароль — герой, кароль — вось хто выйграе бітвы. А зусім ня нейкія там шпулі… Запомні гэта. Можа, мае словы дапамогуць табе перажыць той дзень, калі ты прыйдзеш у палац, і ні кароль, ні рэгент нават ня ўспомняць твайго імя…»

«Чаму гэта? Можа, успомняць? — ня вытрымаў Лёкса. — Можа, ніхто і не забудзе? У караля добрая памяць…»

«У Яго Вялікасьці — найлепшая памяць, — строга прамовіў гісторык. — Памяць каралёў — самая лепшая памяць у сьвеце. Яны памятаюць толькі тое, што сапраўды важна. А астатняе забываюць адразу ж. Можаш ісьці. Размова скончаная».

Лёкса выйшаў, разважаючы пра тое, што словы гісторыка яму ня надта спадабаліся. І ня толькі таму, што ягоны, Лёксаў, подзьвіг не зрабіў на гэтага вучонага пацука асаблівага ўражаньня. Было ў пачутых Лёксам думках нешта супрацьдзяржаўнае, нешта няўлоўна няправільнае, нешта крывое ды касое, хоць і выказанае ў прыгожых словах. Такія меркаваньні і самому рэгенту не спадабаліся б, вырашыў Лёкса Шпуль, шукаючы па ўсім палацы прыдворнага паэта. Але што менавіта было падазронае ў разважаньнях старога гісторыка, Лёкса так і ня змог сабе патлумачыць.

Ён вырашыў, што абавязкова запомніць усё, што казаў гісторык, але расказваць пакуль нікому ня будзе. Прыберажэ гэтую… ммм… інфармацыю, як называў яе рэгент. Можа стацца, спатрэбіцца — у іншых варунках, у іншыя часы.

Паэта ён знайшоў у садзе. Нізкарослы, галавасты, густабровы мужчына ў белай форме, якая выдавала вайсковай, але была ўся расшытая кветкамі, стаяў у атачэньні афіцэраў, такіх самых лейтэнантаў, што і Лёкса. На грудзях у паэта быў прыколаты ордэн, і паэт нібы незнарок час ад часу пазіраў на яго, выпукляючы правы бок. Афіцэры насьмешліва глядзелі, як паэт рашуча, з грымасай агіды на твары выстаўляе перад сабой рукі, нібы адмаўляючыся ад прапанаванай яму атруты.

«Не, панове! — усклікнуў паэт. — Не і яшчэ раз не!»

«Пагаджайцеся, пане Люпанарскі, — сказаў нехта з афіцэраў і падміргнуў астатнім. — Мы ўсе гатовыя быць вашымі сэкундантамі. Выбірайце любога з нас, мы гатовыя!»

«Я заб’ю яго той зброяй, якой валодаю з волі бога! — узвыў паэт. — А вашыя пісталеты, шаблі… Дуэлі… Кроў… Гэта не для мяне!»

«То бок вы выйдзеце супраць яго зь пяром? — з удаванай сур’ёзнасьцю спытаў паэта іншы афіцэр. — Пяро супраць пэндзліка! А чаму б і не? Усадзіце яму пяро ў шыю! Падпаўзаеце — і раз! Крывішча! І ён падае да вашых ног!»

«Лепш у задніцу! — сказаў іншы лейтэнант. — Зь пяром у задніцы мастак адразу прызнае ваш талент!»

«А вось і наш герой! — сказаў паэт, не зьвярнуўшы ўвагі на гэтую дасьціпную параду. — Лёкса Шпуль! Вястун, які ашчасьлівіў усё каралеўства! У тым ліку і мяне. Я так даўно не пісаў гераічных одаў! Яго Вялікасьць прасілі мяне, умольвалі. Але натхненьне — ня тая птушка, якая сама садзіцца да цябе на плячо, варта табе толькі сьвіснуць. Ну што, герой! Зараз я займуся вамі!»

«Я зусім не герой, — Лёкса Шпуль зь няёмкасьцю спыніўся за некалькі крокаў ад гэтай зусім чужой яму кампаніі. — Я ўсяго толькі салдат, на якога ў патрэбны момант выпаў выбар нашага слаўнага караля…»

«Вы думаеце, я буду пісаць оду пра вас? — ледзь ня пырснуў ад сьмеху паэт. — Ода пра вестуна… Відаць, слава добра закружыла вам галаву! Можа, мне напісаць яшчэ оду пра кухара? Пра садоўніка? Ці прачку? О прачка, пра цябе пяю…!»

Ён засьмяяўся, але афіцэры маўчалі. Яны з павагай разглядвалі Лёксу, у іхных вачах не было ні кроплі варожасьці, толькі стрыманая павага і зусім ня стрыманая цікаўнасьць. Яны былі такога самага маладога веку, як ён. Але чамусьці яны зрабіліся афіцэрамі яшчэ ў хлапечым узросьце, чамусьці засталіся ў горадзе, маючы ўсё неабходнае для жыцьця і забаваў — а ён мусіў пайсьці на вайну. І пабачыць на свае вочы, як вывальваюцца з таварышаў кішкі, нібы каўбаса… Як расколваюцца, нібы гарбузы, знаёмыя галовы… Як гніюць трупы, як іх жаруць дзікія басурманскія птушкі і сабакі, як…

«А чаму б вам не паспрабаваць напісаць оду пра прачку? — спытаў зьбянтэжаны і раззлаваны Лёкса. Ён адчуў, як твар ягоны гарыць ад сораму і шаленства. — Будзеце першым паэтам у сьвеце, які напісаў штосьці такое. Такое, чаго не пісаў яшчэ ніхто і ніколі!»

«Брава», — сказаў высокі малады афіцэр з чорнымі вусікамі. Лёкса зірнуў на яго і зразумеў, што ўжо бачыў гэтага афіцэра ўчора, у залі, падчас ягонага дакладу рэгенту аб перамозе. Усе перавялі позірк на гэтага прыгожага афіцэра, а ён — сур’ёзна паглядзеў на Лёксу і паўтарыў, каб усе чулі:

«Брава, лейтэнант Шпуль. Адказ, варты афіцэра. Наш паэт, здаецца, забыўся, як размаўляць з вайсковай элітай».

«Мая ода будзе прысьвечаная каралю! — пакрыўджана прамовіў паэт і ўпотай палюбаваўся сваім ордэнам. — Каралю-пераможцу! А ты…»

«Вы», — сказаў Лёкса.

Позірк ягоных вачэй сустрэўся з позіркам таго самага высокага лейтэнанта — і Лёкса адчуў нейкі салодкі боль у жываце.

«Вы, — паўтарыў Лёкса. — Я лейтэнант каралеўскай палацавай гвардыі. І вэтэран пераможнай вайны, якому Яго Вялікасьць даручылі прынесьці ў сталіцу шчасьлівую вестку аб перамозе. І я не дазволю розным штафіркам мне тыкаць. Калі б вы, пане паэт, былі са мной каля Чорнай Скалы, тады я падумаў бы, ці ня выпіць з вамі на брудэршафт. Але паколькі я вас там ня бачыў — будзьце ласкавыя размаўляць з афіцэрамі караля паважліва».

Паэт пабляднеў.

«Вядома… — прамармытаў ён, абвёўшы вачыма афіцэраў. Усе яны ўхвальна і горда глядзелі на Лёксу. — Вядома… Я ўсяго толькі маю даручэньне яго міласьці рэгента напісаць оду… І распытаць пана лейтэнанта Шпуля пра тое, як адбывалася пераможная бітва, самая слаўная бітва ў гісторыі нашага каралеўства… Прашу вас, пане лейтэнант, раскажыце мне…»

«Нам», — прагна сказаў высокі афіцэр з чорнымі вусікамі. — Мы таксама хочам паслухаць.

І Лёкса зноў распачаў свой аповед. Ён ужо стаміўся расказваць тое самае — але пакрысе ён захапіўся, словы, нібы адлітыя ў гатовыя, вытанчаныя і дасьціпна прыдуманыя формы, выскоквалі з вуснаў самі сабой, ён расказваў, а сам лавіў свой адбітак у люстраной сьцяне за фантанам. Ён падабаўся сам сабе — ён нібы толькі што навучыўся гаварыць. Маладыя афіцэры слухалі яго з зайздрасьцю, не прапускаючы ні слова. Шчокі таго высокага, з вусікамі, пакрыліся румянцам. Яны ніколі не былі на вайне, іх не ўзялі ў паход, іх пакінулі тут, вартаваць палац, нудзіцца ў бясьпецы і сытасьці, ахоўваючы нахабнага няздарнага паэта, ды міністра, што гатовы быў зьняць штаны па першым загадзе, ды гісторыка зь яго павукамі, ды яшчэ тылавога генэрала, што, як і яны, ніколі ня нюхаў пораху… А яны хацелі таго, пра што расказваў ім Шпуль: расколатых галоваў, вывернутых кішак, куляў, што, як мухі, залятаюць у вачніцы ворагаў — і перамогі, вялікай перамогі, яны таксама хацелі пабачыць кучы басурманскіх трупаў і везьці дамоў горы здабычы, адправіўшы перад абозамі шпаркага вестуна, каб ён расказаў у палацы пра іхны трыюмф.

Паэт чыркаў у сваім сшытку.

Лёкса расказаў усё, што было патрэбна, і спыніўся. Ён быў такі стомлены, што яму хацелася хутчэй схавацца ў сваім новым доме і пабыць аднаму. А яшчэ лепш — пакласьці галаву на калені Веранікі. Толькі б яна маўчала… Толькі б ня мучыла яго сёньня сваімі трывожнымі словамі…

«Да пабачэньня, панове».

Ён пайшоў да мастака — і той, прымружыўшыся і намагаючыся ўявіць вялікую бітву, выслухаў Лёксу, а затым доўга тлумачыў яму, чым жывапіс лепшы за паэзію, гэтую «служку багатых і суцяшальніцу калек». Лёкса не пярэчыў. Ён хацеў, каб усё гэта хутчэй скончылася.

І вось нарэшце ён пакінуў палац. Надышоў вечар. Народу на плошчы паменела — хоць самыя заўзятыя гараджане, здавалася, зьбіраліся прысьвяціць і гэтую ноч сьвяткаваньню вялікай перамогі. Лёкса рашучым крокам перасек плошчу. На бруку, там, дзе яшчэ ўчора тырчала шыбеніца, цяпер стаяла вялікая, папросту агромністая бочка. Учора яна была поўная дармавога віна, але цяпер была пустая, і месьцічы зь нецярплівасьцю чакалі, калі яе зноў напоўняць. Плошча пахла салёнымі гуркамі і дымам.

Варта было Лёксу пакінуць палац — як змрочныя думкі зноў апанавалі яго. Нібы чакалі ўвесь дзень на плошчы, чакалі, не сыходзілі, пільнавалі, калі ён зьявіцца.

Маці. Што зь ёй? Ён сказаў брату і сястры, каб яны перавезьлі яе ў новы дом. Даў ім грошы, каб яе прывезьлі ў мяккай карэце.

Салдат.

Гэта было самае страшнае.

Салдат з параненай рукой.

Той самы салдат, пра якога расказала яму маці. Невядомы салдат — ці існаваў ён насамрэч? — які прыйшоў да маці за некалькі дзён да Лёксы і сказаў ёй праўду. Праўду пра прайграную бітву. Пра жахлівую паразу. І чамусьці схлусіў пра Лёксу. Сказаў, што Лёкса загінуў на вайне. Што ўсё гэта значыла?

Недзе ў вялікім горадзе быў чалавек, які мог выкрыць яго. Вельмі небясьпечны чалавек. Чалавек, якога варта было б знайсьці. Чалавек, які меў такую ўладу над Лёксам, якая ня сьнілася нават каралю.

Чалавек, які, магчыма, ніколі не існаваў. Гэтага чалавека трэба было знайсьці. Знайсьці і дамовіцца зь ім.

Ці пераканацца, што яго няма і ніколі не было.

«Пане! — кінулася ўсьлед за Лёксам нейкая чыста апранутая, але праставатага выгляду жанчына. — Пане вястун! Ох, даруйце! Пане афіцэр!»

Ён не абарочваўся. Ён ішоў дамоў, нібы ня чуў гэтага жаласьлівага жаночага голасу.

Яна дагнала яго і схапіла за руку. Ён вырваўся і ў шаленстве павярнуў да яе твар:

«Ня лезь да мяне! Чаго ты хочаш? Мо пацалунку?»

«Толькі адно пытаньне! Ці ня ведаеце вы Станю? Станю-пекара?»

Лёкса спыніўся. Паглядзеў, як яна ўсім целам наступае на яго — ці то каб абняць, ці то каб усадзіць яму пад рэбры нож.

«Я яго жонка! — жанчына горача дыхала яму ў твар. — Ён пайшоў у паход з каралём, мой Станя! Вы мусілі яго ведаць, яго ўсе любяць! Ён такі разумны! Такі харошы!»

Лёксу пазналі і іншыя людзі. Абступілі іх. Кожнаму хацелася пачуць адказ. А шмат у каго былі і пытаньні. Пытаньні пра іхных сваякоў. Ды ня кожны быў гатовы чапляцца з такімі пытаньнямі да афіцэра.

«Станя? — прамовіў Лёкса і падавіўся сьлінай. У горле зьявіўся камяк — і Лёксу хацелася выплюнуць яго. Выплюнуць як мага хутчэй, пакуль ён не заплакаў. — Станя-пекар?»

«Станя!» — радасна пацьвердзіла жанчына. — «Ведаеце яго?»

«Станя…» — сказаў Лёкса і нечакана выпаліў ёй у твар: «Яго няма!»

«Няма?» — яна ўсё яшчэ ўсьміхалася. Яна не магла сьцерці гэтую ўсьмешку з твару.

«Няма, — рэзка прамовіў Лёкса. — Загінуў. Я бачыў, як яго прывезьлі з распоратым жыватом. Ён быў мёртвы».

Жанчына ўскрыкнула. Людзі змоўклі.

«Але гэта ж была… Перамога?» — спытаў хтосьці.

«Перамога! — сказаў Лёкса з выклікам. — Але і ў пераможных бітвах гіне шмат жаўнераў! Думаеце, басурманы не стралялі ў нас, не калолі і ня рэзалі? Думаеце, у іх няма гарматаў? І атрутнага газу? І вострых крывых шабляў? Думаеце, яны проста разьбегліся, як зайцы, ад нашага выгляду? Ага, як жа! Яны біліся. Як ільвы! І таму гэта нашая вялікая перамога, а ня так, прагулянка на Чорную Скалу. Мы перамаглі магутнага і жорсткага ворага! Ясна вам? Станю кішкі выпусьцілі! Прывязуць яго — і кінуць на плошчы. Ты знойдзеш яго і пахаваеш! І будзеш ганарыцца, бо ты жонка героя! Які аддаў кішкі за караля і перамогу!»

Варта было Лёксу сказаць праўду — усяго толькі гэтую маленькую праўду — як яму адразу зрабілася лягчэй. Камяк праглынуўся. Ён разьвярнуўся і рушыў шпаркім крокам у свой новы дом.

Слуга Эдгар адчыніў яму дзьверы. Іншыя слугі, яшчэ паўсонныя пасьля бурлівай ночы, кінуліся накрываць на стол і рыхтаваць яму ванну. Ён сьцягнуў пальчаткі, выцер аб мундзір мокрыя зь непрывычкі рукі, прайшоў у сталовую. Загадаў паклікаць сястру і брата.

«Дзе маці? Вы зрабілі тое, што я сказаў?»

«Так. З маці… З маці кепска, Лёкса», — сказала сястра.

«Я пайду да яе. Можаце пачынаць безь мяне».

Маці ляжала ў яе новым пакоі, на шырокім ложку, пад балдахінам. Калі Лёкса ўвайшоў, яна не паварухнулася. Ён раптам падумаў, што ўсё скончана. Ён сірата. Цікавае слова.

«Мама…»

Яна паварушылася і адплюшчыла вочы.

«Цені…»

«Гэта я, мама. Як вы сябе адчуваеце? Вам спадабаўся новы дом? Я паклікаў лекараў з палацу. Яны прыйдуць заўтра…»

«Хто ты?» — прашаптала маці.

«Я? Лёкса. Ваш сын».

«Петрык?»

«Я Лёкса, мама. Мама, скажыце мне, калі ласка… Салдат, пра якога вы расказвалі… Ён жа вам прысьніўся? Так? Гэта быў проста сон? Скажыце мне, мама, гэта важна».

«Петрык… Ідзі сюды. Ты хадзіў на плошчу, Петрык? Знайшоў там Лёксу? Ты мусіш пахаваць яго… Там, каля бацькі…»

Лёкса Шпуль пацалаваў яе ў лоб і выйшаў.

Яны сядзелі ў сталовай. Брат, сястра і яна, Вераніка. Пабачыўшы яго, яна зірнула яму ў твар так трывожна, што Лёксу апанаваў жах. Яму хацелася вярнуцца ў палац. Зараз жа. Там, у палацы, не было ніякіх Веранік, таямнічых гасьцей, лішніх думак. Там яго паважалі. Там усё было проста.

Эдгар прыслужваў ім за вячэрай. Далікатна папраўляў прыборы, падсоўваў патрэбныя, падказваў правілы — ня голасам, але нейкімі няўлоўнымі рухамі падбародзьдзя і броваў. Лёкса сеў паміж братам і сястрой, хоць Вераніка чакала, што ён зойме месца побач зь ёй. Але ён не зьвяртаў на яе ўвагі.

Ён асьцярожна распытаў брата і сястру, ці не прыходзіў да іх і маці апошнімі днямі нейкі незнаёмы чалавек. Аднак яны запэўнілі, што нічога такога не было. Праўда, яны сыходзілі з дому рана і вярталіся толькі ўвечары.

«Чаму ты пытаешся пра гэта, Лёкса?» — пацікавілася сястра, жуючы.

«Мы што, кагосьці чакаем?» — брат накінуўся на смажанае мяса. Некалі яно было рэдкай стравай на іхным стале. А цяпер усе ў горадзе елі мяса, зьнішчалі прыпасы. Бо хутка, ужо зусім хутка, мусіў вярнуцца кароль з войскам і багатай здабычай. Усе былі пэўныя, што кароль не пакіне басурманам нічога. Хай галадаюць там — калі яны прайгралі самую важную бітву. Хутка, хутка… У каралеўстве будзе ўсяго ўдосталь. Пераможцы мусяць высмактаць зь пераможаных усё. Да апошняй фасоліны. Такі закон вайны.

Лёкса ня стаў адказваць. Вераніка кідала на яго позіркі, поўныя такога жаху, якога ён яшчэ ня бачыў на ейным дзівосным у сьвятле сьвечак, такім дзявочым і такім д’ябальскім твары. Яна зразумела, што нешта ідзе ня так. Зусім ня так. Але ён вырашыў, што ня будзе казаць ёй пра таемнага салдата.

Гэта сон. Гэта прывід, якога пабачыла маці ў сваіх хворых, шэрых мроях. А інакш…

Пасьля вячэры Лёкса загадаў пакінуць яго аднаго. Зачыніўся ў кабінэце павешанага Кавальды. Адкаркаваў бутэльку сьлівовічкі. Выпіў. Страх адступіў. З плошчы даносіліся гулкія, гідкія гукі сьвята. У дзьверы пагрукалі.

«Да вас афіцэр, ваша міласьць», — пачуў Лёкса голас Эдгара.

«Пусьці яго».

На парозе стаяў той самы высокі афіцэр з палацу, з чорнымі вусікамі. Калі ён пабачыў Лёксу, на ягоных шчоках зноў зайграў румянец.

«Прыўкрасны дом, — сказаў госьць. — Але шумнавата. Я не хацеў бы, каб у маім кабінэце, месцы для філязофскіх развагаў, былі чуваць гукі плошчы. Я чую, як крычаць п’яныя бабы. І як лупяць нейкага дурнога мужыка. Проста так. Таму што ім весела. І яны шчасьлівыя. Як мала ім трэба для шчасьця…»

«Месца… — змрочна падумаў Лёкса. — Для філязофскіх развагаў… У паходзе так называлі яміну, выкапаную за лягерам, яміну, у якую яны сралі. Сьмярдзючую, неглыбокую яміну, куды аднойчы праваліўся Жардзіна Людвіг… Калі яшчэ быў жывы…»

«Я мог бы паслаць да вас слугу, — працягваў афіцэр. — Але вырашыў, што прыйшоў час пазнаёміцца з вамі. Мяне завуць Фармаледайт».

«Лёкса, — сказаў вястун. — Лёкса Шпуль».

«Вашае імя ведае ўвесь горад, — сказаў Фармаледайт. — Мы, афіцэры, у захапленьні ад вас і вашай гісторыі пра вялікую бітву. У нас да вас шмат пытаньняў. Шчыра кажучы, мы вельмі хацелі б з вамі пагаварыць. Але не ў палацы. Там ня месца для добрай размовы з героем. Мы запрашаем вас прагуляцца заўтра за муры. Вы ўжо набылі каня?»

«Так, — сказаў Лёкса. — Сёньня раніцай я купіў сабе двух. Я ня ведаю, ці добрыя гэта скакуны, але…»

«Тады мы чакаем вас заўтра а восьмай каля Паўночнай брамы. І яшчэ я хацеў вам сказаць, Шпуль…»

Лёкса падняў на Фармаледайта стомлены твар.

«Мы ганарымся вамі. Вы, чалавек з народу, паказалі ўсяму сьвету, якім мусіць быць салдат Яго Вялікасьці караля. Годнасьць, мужнасьць, сіла і розум. У палацы даўно забылі, што гэта такое… Адны пустыя размовы і цырк. Стаўкі, жарты, іржавы розум адных і дурныя выбрыкі іншых… А вы — чалавек прамы і жорсткі, як дзіда. Да заўтра, Шпуль!»

«Добра, я буду ля брамы а восьмай, — прамовіў Шпуль, хаваючы сваё вялікае зьдзіўленьне і ажылы жах. — Да заўтра, Фармаледайт…»

На двары сьцямнела. Ён забараніў Эдгару запальваць сьвечкі ў спальні. Лёг, не распранаючыся. Эдгар бясшумна выйшаў і прычыніў дзьверы. Плошча шумела ўсё мацней.

Ён чакаў яе. Яна зайшла, прасьлізнула ценем праз пакой, легла побач.

«Што здарылася?»

«Нічога».

«Ты не ўратуеш сваю маці, Лёкса. Мы мусім бегчы. Ты ўжо вырашыў?»

«Бегчы? Куды? — ён адчуваў яе цеплыню. Намацаў яе калені. Задраў сукенку. Паклаў руку ёй на жывот. Ніжэй, ніжэй. — Позна».

«Нічога ня позна», — сказала яна голасам маленькай дзяўчынкі.

«Позна, — паўтарыў ён. — Яны мне ўжо не даруюць. Нічога не даруюць».

«Я ведаю, што рабіць, Лёкса, — яна скінула яго настойлівую руку. — Пакуль ты быў у палацы, я думала. Я думала ўвесь дзень, пакуль ты маніў ім, пакуль ты пачуваўся важным, пакуль ты строіў зь сябе героя».

«Эй, не забывайся… Вераніка… Ты ў маім доме! І ясі маю ежу. І сьпіш у маім ложку. Паненка…»

«Я ведаю, што рабіць. Бегчы. Бегчы насустрач каралю. Ён жа вяртаецца, ён ужо на паўдарозе! Ты ўсё яму раскажаш, усю праўду. Калі кароль быў у палацы, ніхто ня ўводзіў такіх страшных законаў. Вестуны былі проста вестунамі, а ня здраднікамі. Ты раскажаш, што ня меў выбару. І кароль даруе табе. І пакарае рэгента! Хадзем, Лёкса! Зараз жа! Ніхто не заўважыць нас, горад сьвяткуе! Я вярнуся да бацькі з маткай, а ты паімчышся насустрач каралю, ты будзеш першым. І ўсё раскажаш! Кароль добры, ён ня стане караць салдата за тое, што яго хацелі павесіць безь віны!»

Лёкса слухаў — і правальваўся ў сон. Ён даўно ўжо думаў пра заўтрашнюю сустрэчу з Фармаледайтам і маладымі афіцэрамі. Вось хто і праўда любіў і паважаў яго. Яны.

А зусім ня гэтая ведзьма. Якая спачатку ўцягнула яго ў такую авантуру — а цяпер хоча, каб ён зноў стаў тым, кім быў.

Хлусьлівым баязьліўцам Лёксам Шпулем. Не, ён ня хоча вяртацца. У вестуна адзін шлях. Вестуны не вяртаюцца. Урэшце, у яго яшчэ некалькі дзён добрага жыцьця. Таго жыцьця, пра якое ён марыў.

Калі б толькі ня той жудасны салдат…

Так падумаў Лёкса Шпуль — і заснуў у яе на плячы.

5

Рукі на ягоным твары, яе твар у сьвітальнай паўцемры.

Рукі халодныя, гарачая прасьціна, пах жаночага поту.

«Падымайся, Лёкса, — зашаптала яна, пальцамі мацаючы ягоныя зьліплыя вочы, б’ючы бездапаможна па шчоках. — Самы час! Бяжым адсюль! Народ разышоўся, вуліцы пустыя, вартавыя на вежы сьпяць, мы самі адчынім браму. Твой новы конь хутка данясе нас да лесу, а там ніхто нас ня знойдзе! Уставай, Лёкса! Прашу цябе! Інакш будзе позна!»

Ён нарэшце адплюшчыў вочы. Прасторны пакой быў заліты бледным, мярцьвяным сьвятлом. Яна сядзела на ложку ў пакамечанай сукенцы, яна так і не распранулася, і ў вачах ейных былі жывёльны жах і чалавечая малітоўнасьць.

«Лёкса!»

«Я нікуды не пабягу, — сказаў ён. — Гэта была твая задума. Ты і бяжы. Я цябе адпускаю. А ў мяне тут хворая маці. Служба. Мяне чакаюць афіцэры. Я шмат чаго магу тут дабіцца. Не замінай мне!»

«Якія афіцэры, Лёкса? — горача зашаптала яна. — Чаго ты даб’ешся? Паслухай мяне! Ты паедзеш насустрач каралю і ўсё раскажаш! Ён памілуе цябе! І пакарае рэгента за несправядлівы закон!»

«Я ўжо чуў гэта, — Лёкса рыўком падняўся на ложку. — Ты мне надакучыла сваімі дурнымі ўгаворамі! Сёньня да маці прыйдуць найлепшыя лекары, яны вылечаць яе, сёньня са мной будуць гаварыць афіцэры, якія паважаюць мяне, усё ідзе як найлепш, усё ідзе як па масьле! А ты, ведзьма, хочаш, каб я кінуў маці і кар’еру і ўцёк у лес! Хочаш бачыць мяне галодным і босым, хочаш бачыць мяне на шыбеніцы! Хочаш, каб я валяўся ў іх у нагах і прасіў літасьці! Я, лейтэнант Шпуль!»

«Але проста скажы мне… — яна зьнясілена апусьцілася каля яго ног. — Што ты зьбіраешся рабіць? Час ідзе, Лёкса! Вось, паглядзі на гадзіньнік, зірні ў акно! З кожнай сэкундай ты ўсё бліжэй да шыбеніцы! І я разам з табой!»

Лёкса падняўся і падышоў да акна. Гадзіньнік на вежы прабіў шэсьць раніцы. Горад мусіў прачынацца — але ён яшчэ толькі засынаў, п’яны ад перамогі. Ніхто ня мусіў працаваць як раней — перамога дазваляла ня думаць пра заўтрашні дзень. Ніхто ня мусіў баяцца, што заўтра яму ня хопіць хлеба — бо рэгент распарадзіўся выдаваць яго бясплатна цягам усяго тыдня.

Стрэлка на гадзіньніку запозьнена, але няўхільна ўздрыгнула і адлічыла яшчэ адну хвіліну.

«Мы ўсе з кожнай хвілінай бліжэй да сьмерці, — сказаў Лёкса і змрочна ўсьміхнуўся той, што сядзела на падлозе каля ложка. — І ты, і я, і рэгент. І мая няшчасная маці! І Петрык, які яшчэ толькі пачынае дарослае жыцьцё. І нават твой дурны брат. І сам кароль!»

«А ты не баішся? — раптам спытала яна і ўсьміхнулася яму ў адказ. — Не баішся, што я раскажу ім?..»

«Пра што?»

«Раскажу ім праўду…»

«Тады цябе павесяць», — сказаў ён нерашуча.

«Разам з табой, Лёкса», — прашаптала яна.

«Ці ня гэтага ты хацела?» — пайшоў ён проста на яе, каб спужаць. Бо нечакана спужаўся сам. Але яна так і засталася сядзець на падлозе. Голыя калені, ведзьміны валасы раскіданыя на плячах…

«Ці ня гэтага ты хацела, ведзьма?» — прахрыпеў ён.

«Я хацела ўратаваць цябе, — сказала яна ціха. — Я нікуды не пайду. Я кахаю цябе. Няхай нас павесяць разам. Ці разам дадуць жыць доўга і шчасьліва».

Ён рушыў да дзьвярэй. Слугі, пазяхаючы, вызірнулі зь ніжняга паверху. І толькі Эдгар быў ужо гатовы вітаць гаспадара, пакланіўся, вытрымаў шалёны гаспадароў позірк.

«Рыхтуйце каня, — сказаў Лёкса. — Я вып’ю кавы і паеду за муры».

Кава была моцная, пякучая, з кропляю каньяку і белай пенкай. Такой кавы Лёкса яшчэ ня піў. На дахах птушкі абмяркоўвалі неспакойную ноч, вырашалі, ці не перасяліцца ім далей ад гэтай шумлівай плошчы, ад людзей, якія, здаецца, перадумалі класьціся спаць з надыходам цемры, людзей, якія запальваюць страшныя іскрыстыя агні і крычаць, задраўшы галовы да неба. Лёкса ўмыўся халоднай вадой і паглядзеўся ў маленькае люстэрка. Яму хацелася вярнуць гэтае адчуваньне. Адчуваньне таго, што яму падабаецца быць Лёксам Шпулем.

Конь стаяў, прывязаны да брамы, слуга чысьціў яму грыву. «А калі яна возьме і раскажа ім праўду?» — думаў Лёкса, няўмела заскокваючы на каня. Па конскім целе прайшлі дрыжыкі — той ацэньваў, ці варты Лёкса такога скакуна. Калі яна і праўда ім усё раскажа? Ён паедзе за муры, размаўляць з афіцэрамі, а яна… Ёй дастаткова толькі прайсьці праз гэтую пустую плошчу і сказаць некалькі словаў гвардзейцам каля палацавай брамы. І калі ён вернецца — яго ўжо будуць чакаць. Боль, пагарда, сорам, зьдзеклівы сьмех. Крыкі з натоўпу. Тухлыя яйкі ў твар. Імя, запісанае ў кнігах — імя самага вялікага баязьліўца і здрадніка. Боль. І — пустата. Пустата — і пекла. Вечнае вогнішча, распаленая смала. Няўжо папы кажуць праўду? Няўжо Вераніка скажа ім праўду? Няўжо тое, што зь ім адбываецца — праўда?

Што ёсьць праўдай?

Ён зьявіўся каля Паўночнай брамы апошнім. Афіцэры ўжо чакалі яго, наперад выехаў на чорным кані Фармаледайт і павітаў Лёксу кароткім паклонам. Лёкса стрымана пакланіўся ў адказ. Сонны вартаўнік, замітусіўшыся, пачаў падымаць браму.

І вось яны былі за мурамі. Дваццаць афіцэраў палацавай гвардыі прышпорылі коней — і паскакалі, уздымаючы астылы за ноч дарожны пыл, да узгорка на даляглядзе. Лёкса глядзеў на сябе нібы з вышыні — і дзівіўся. Гэта ён скача на прыгожым, паслухмяным коніку, у строгім і бездакорным строі, з шабляю і пісталетамі, у трывуголцы, завязанай пад падбародзьдзем, каб яе ня зьдзьмула ветрам. Сонца даўно паднялася над каралеўствам. Недзе далёка адсюль ехаў па чужых панылых дарогах разьбіты кароль, цягнуліся абозы з забітымі і параненымі. Вартыя жалю рэшткі магутнага войска… А ён, Лёкса, скакаў на кані, поўны сілаў, малады і паважаны, ён сам адчуваў сябе каралём, ён бачыў, як глядзяць на яго афіцэры, як скоса, зьдзіўлена і зь любоўю пазірае на яго юны Фармаледайт.

Яны з ходу адолелі ўзгорак і спыніліся каля старога дуба. Саскочылі з коней, расьселіся на нібы рассыпаных вакол дрэва нейкай нечалавечай рукой белых, старажытных, маўклівых камянях. Прысеў і Лёкса.

Было маўчаньне. Было сонца, якое пачынала прыпякаць. Былі трывуголкі, кінутыя ў траву, быццам яны зьбіраліся хаваць кагосьці, гэтыя юныя вусатыя афіцэры. Былі позіркі спадылба, быў вецер, што насіўся па ўзгорку, нібы сарваўшыся з ланцуга. Паскубваючы траву, коні нягучна ржалі, прывязаныя да высокага скалістага вырасту, што тырчаў зь зямлі. Тут было шмат камянёў, сонца і ветру — а далёка адсюль былі відаць гарадзкія муры і вежы.

«Раскажыце нам, — сказаў Фармаледайт. — Раскажыце нам тое, што вы не маглі расказаць у палацы!»

«Раскажыце, Шпуль», — далучыліся да Фармаледайта і іншыя афіцэры.

«Але я ўсё расказаў», — сказаў Лёкса. І зноў страх падступіў да горла. Чаго яны ад яго хочуць? Аповедаў? Але ён ужо паўтарыў прыдуманую Веранікай легенду аб вялікай перамозе некалькі разоў, розным людзям. І яны таксама яе чулі. Што ім трэба?

«Раскажыце нам, што гэта такое — забіваць», — папрасіў, схіліўшы галаву, Фармаледайт. І іншыя галовы таксама схіліліся — а потым узьняліся, прагна пазіраючы на Лёксу.

«Што гэта такое, калі вораг падае, падбіты табой на поўным ляту? Што вы адчувалі, калі бачылі адсечаную вамі галаву басурмана? Як гэта: бачыць, што твой стрэл трапіў у цэль?»

Такія пасыпаліся на яго пытаньні. Лёкса маўчаў. А потым сказаў:

«Гэта як піць віно. Самае лепшае віно. Віно, якое не канчаецца. І ты п’еш яшчэ і яшчэ».

Іхныя твары ўспыхнулі. Яны былі задаволеныя адказам. Яны былі шчасьлівыя. Яны хацелі яшчэ і яшчэ.

«Гэта як цалаваць найпрыгажэйшую паненку. Як піць яе сьліну проста з вуснаў. Вечны, бясконцы пацалунак. Калі ты ведаеш, што яна аддаецца табе аднаму — і ты ніколі пра гэта не забудзеш».

Так адказала б на яго месцы Вераніка. О, яна была б задаволеная ягонымі словамі. Так адказаў Лёкса Шпуль — і зразумеў, што не прамахнуўся. Афіцэры ледзьве не застагналі.

«Раскажыце нам яшчэ раз. Усё тое, што вы расказвалі ўчора. Мы хочам паслухаць гэта яшчэ!»

І Лёкса расказаў ім тое, што і так вывучыў ужо назубок. Калі ён змоўк, яны сядзелі і глядзелі на яго з паўразяўленымі ратамі. Кулакі іх сьціскаліся. Яны цяжка дыхалі. Лёкса ўзяў сваю салдацкую біклажку і зрабіў вялікі глыток вады. Вада мела прысмак віна. Таго самага кіслага салдацкага віна. Афіцэры глядзелі на яго з павагай.

«Яна адтуль?» — спытаў сарамліва Фармаледайт.

«Так, — нахмурыўся Лёкса. — Яна была са мной ад самага пачатку. Я піў зь яе там, каля Чорнай Скалы. І калі напіўся — мне ўдалося заваліць аднаго басурмана. Буйны экзэмпляр, мушу прызнацца, панове. Я ажно зьдзівіўся, калі ён паваліўся пысай у траву…»

«Траву? Там была трава?»

«Напэўна, уся трава была ў крыві?»

«Я чуў, там адны камяні ды пясок, — прамовіў адзін з афіцэраў. — Чытаў у кнізе… Але адкуль ім ведаць, гэтым штафіркам?»

«Шпуль… — зьвярнуўся да Лёксы румяны, як дзяўчына, Фармаледайт. — Мы хочам сустрэць караля і яго пераможнае войска на падыходах да гораду. Нам патрэбная ваша парада. У які дзень кароль мусіць вярнуцца? І як лепш сустрэць Яго Вялікасьць?»

«Гэта не загад міністра…» — дадаў хтосьці таропка.

«І не загад рэгента…»

«Гэта нашая ініцыятыва, — узмахнуў вейкамі Фармаледайт і пагладзіў свае вусікі. — Як давесьці каралю, што мы тут таксама верна несьлі службу? Што мы таксама прычыніліся да перамогі?»

«Гэта наогул — добрая ідэя?» — хацелі яны ведаць, яны, маладыя афіцэрыкі, нявопытныя ваўчаняткі, прыгажуны-фацэцікі, што прагнулі крыві і фанфараў.

Вецер наляцеў на ўзгорак, зашумеў гальлём.

«Ідэя добрая, — задуменна сказаў Шпуль. — Але вам лепш было б давесьці сваю адданасьць і адвагу справамі. Я чуў, вакол гораду блукаюць шпіёны. А можа, і ў самой сталіцы. Калі б вы схапілі парачку… Калі б зьнішчылі ворагаў… Каралю гэта прыйшлося б да душы. Сустракаць яго на дарозе не абавязкова. Ён будзе меркаваць пра вас па справах, а не па вашым бравым выглядзе».

Лёкса Шпуль сарваў высокую былінку і скруціў зь яе пятлю. Яшчэ адну. І яшчэ. Яму ў галаву прыйшла думка — і ўжо не адпускала. Хто ведаў пра яго праўду? Што ёсьць праўдай? Хто мог расказаць ім праўду, апрача Веранікі?

Вераніка. Салодкая ведзьма, атрутны рот, драпежныя вочы, калені малітоўніцы. Яна пайшла зь ім, пакінуўшы бацькоўскі дом. Папярэдзіла пра небясьпеку, прычапілася, як дзядоўнік, ня скінеш, не прагоніш. Яна кахае яго — і пакуль кахае, нікому не прызнаецца. А каго яшчэ ён сустракаў на сваім шляху? Хто бачыў вестуна Лёксу Шпуля, калі той дабіраўся з данясеньнем па лясных дарогах, лугах і балотах, праз горы і рэкі? Некаторыя бачылі. Бачылі — але не гаварылі. Баяліся. А хто гаварыў зь ім? Палясоўшчык. Жонка палясоўшчыка. І той хлопец з дудкай. І ўсе прамаўчалі. Ніхто не папярэдзіў. Добрыя людзі маўчалі, асудзіўшы яго на сьмерць. Добрыя людзі…

Цэлае каралеўства добрых людзей.

«Шпіёнамі займаецца іншае падразьдзяленьне, — сказаў Фармаледайт, аддана паглядзеўшы на Шпуля. — Мусіць займацца. Але, наколькі мы бачым, гэтыя гультаі швэндаюцца па палацы ў чаканьні падачак ад рэгента, а не выконваюць сваіх прамых абавязкаў. Чаму б і праўда нам ня зладзіць паляваньне на шпіёнаў, панове?»

«Мы гатовыя, — адгукнуліся афіцэры. — Але з чаго пачаць? Дзе іх шукаць?»

«Шукаць там, дзе нікому ў галаву ня прыйдзе, — сказаў Лёкса. — Я дапамагу вам, панове. Калі вы ня супраць. Той, хто бачыў сьмерць у твар, пазнае ворага».

«Слава Лёксу Шпулю!» — раптам сарамліва прамовіў адзін з афіцэраў. І тут жа астатнія падхапілі:

«Слава!»

Лёкса Шпуль вушам сваім ня верыў. Але тут жа здарылася нешта, што прымусіла яго вылупіць вочы. Афіцэры раптам засьпявалі. Адзін, другі, трэці юны голас, да іх далучыліся астатнія.

«Кароль сабраўся на вайну,

Абразы не сьцярпеў!

Давай, цясьляр,

Рыхтуй труну,

Каб да вясны пасьпеў!»

«Ціха!» — крыкнуў у гневе Лёкса Шпуль і ускочыў. Выхапіў шаблю — нібы зьбіраўся пасячы іх усіх, як пустазельле. Яны змоўклі. Яны маглі забіць яго — але ніхто зь іх не варухнуўся. Яны зразумелі сваю памылку.

«Ніхто ня мае права сьпяваць гэтую песьню! — пракрычаў ён, абводзячы іх сваімі калючымі вачыма. — Ніхто! Апрача тых, хто быў там, каля Чорнай Скалы! Апрача Стані-пекара, Жардзіны Людвіга, Ганса-драчылы! Апрача Жабы, Рудога, Віскарыка! І іншых, чые імёны ніхто ўжо ня ўспомніць. Тых, хто біўся там, дзе вы ніколі не бывалі! Дзе вы навучыліся? Думалі, гэтай песьні дастаткова, каб зрабіцца героямі? Хопіць сьпяваць! Шукайце ворагаў, панове».

Так сказаў ён, пакрысе супакойваючыся. Яны апусьцілі галовы, насунулі трывуголкі. Якія яны яшчэ дзеці, падумаў Лёкса Шпуль. Каб схаваць сваю разгубленасьць, афіцэры паўскоквалі на коней. І кавалькада рушыла назад, у горад. Лёкса Шпуль скакаў наперадзе — адчуваў, як за сьпінай ягонай дыхае ды паводзіць конскімі і чалавечымі пысамі цэлае войска.

Маленькае войска, якое моўчкі заехала ў горад праз паднятую браму. Горад сьвяткаваў перамогу — патрэбы ў тым, каб зачыняць браму ўдзень, больш не было. Горад чакаў караля. А яшчэ: гандляроў, сялянаў, іншаземцаў, прайдзісьветаў, бадзягаў і дзівакоў. Бо надышоў мір. Доўгачаканы мір, які прынесла перамога.

Ля брамы яны разьвіталіся — бяз словаў, як змоўшчыкі.

Афіцэры разьехаліся па горадзе, кожны ў свой дом.

Лёкса Шпуль застаўся каля Паўночнай вежы. Пагрукаў па браме. З вартоўні выйшаў вартаўнік.

«Ня сьпіш?» — запытаўся Лёкса строга. Вартаўнік глядзеў на яго са страхам.

«Як можна, ваша міласьць, — адказаў вартаўнік. — Служба! Хай мяне павесяць дагары нагамі над вогнішчам, калі я засну на пасту!»

«Малойца, — сказаў Лёкса Шпуль. — Як цябе завуць?»

«Вартаўнік Рында, ваша міласьць».

«Ведаеш, хто я?»

«Як ня ведаць. Увесь горад ведае героя Лёксу Шпуля».

«Паслухай, Рында… — ён прапанаваў вартаўніку тытуню і прысеў побач на каменную лаўку. — Ты ўвесь час дзяжурыш тут, на вежы. Ці не ўваходзіў у горад праз браму некалькі дзён таму паранены салдат? Яшчэ да мяне?»

«Салдат? — Рында набіў люльку. — Такога быць ня можа, ваша міласьць. Я ўвесь час тут. Брама была замкнутая да таго дня, як вы прыйшлі ў горад са шчасьлівай весткай ад караля. Калі б у горад прыйшоў салдат, гэта мог быць толькі каралеўскі вястун».

«Або дэзэртыр, — паволі прамовіў Лёкса. — А іншыя вартаўнікі? Дзе яны?»

«На гэтай вежы толькі я, — сказаў Рында. — Цяпер на кожнай вежы па адным вартаўніку. Чакаем загаду на зьмену. Нам, ваша міласьць, таксама хочацца адсьвяткаваць як сьлед перамогу… Сёньня абвясьцілі, што ўвечары на плошчы будуць раздаваць каўбасу. Пальцам пханую каўбаску! Дабрыня яго міласьці рэгента як бочка зь віном на каралеўскіх складах — колькі ўжо горад п’е, а вінцо не канчаецца!»

Лёкса Шпуль сплюнуў. Ускочыў на каня. Азірнуўся. Вартаўнік глядзеў яму ўсьлед — і ці падалося Лёксу, ці не, а была на твары ў Рынды вялікая трывога. Ці можна верыць гэтаму служаку? Вярнуцца б — і дапытаць «з прыстрасьціем»! Усе хлусы, усе манюкі, усе расьпешчаныя і крывадушныя! Горад хлусаў і пестуноў! Усе, акрамя Фармаледайта і яго хлопцаў! Так падумаў Лёкса Шпуль, змагаючыся са спакусай зараз жа знайсьці афіцэраў і расказаць ім пра невядомага салдата, які наведаўся да яго маці. Яны б зразумелі. Яны былі адзінымі, хто яго разумее.

Цокаючы капытамі па нямеценым бруку, конь давёз яго да Заходняй вежы. І там ніхто ня бачыў ніякага падазронага салдата. Тое самае паўтарылася і на Ўсходняй. Лейтэнант Шпуль дабраўся да Паўднёвай — і пабачыў на вежы старога знаёмага, Драхмана.

«Здароў, Драхман!»

«Здароў, вястун!» — Драхман усьміхаўся.

«Чакаеш свайго сябрука Ганса?»

«Чакаю… А ты, вястун, я гляджу, шчасьліўчык…»

«Маўчы, тоўстая срака. Я табе не шчасьліўчык і не вястун. А лейтэнант палацавай гвардыі Лёкса Шпуль! А ну стань як належыць салдату, калі зь ім размаўляе афіцэр!»

Усьмешка спаўзла з твару Драхмана. Ён выцягнуўся ў струнку.

«Ходзяць чуткі, што ў горад незадоўга да майго прыходу прабраўся шпіён і дэзэртыр у салдацкай форме, — рыкнуў яму ў твар Лёкса. — Прабраўся праз Паўднёвую браму. Якую ты, дурачыла, мусіш ахоўваць дзень і ноч! Прызнавайся, каго прапусьціў у горад? Прызнаешся — застанешся жывы. Я ўсё ведаю. Што за салдат? Што яму трэба было?»

«Клянуся, вястун… Прабачце, ваша міласьць! Клянуся вам, нікога не прапусьціў! А калі і дазваляў сабе паспаць хвілінку, дык брама ж была замкнёная. Ніхто б не пралез! Богам клянуся, вястун… Ваша міласьць!»

«Ня хлусіш? — падазрона спытаў Лёкса. — А можа, нехта бадзяўся тут. Каля муроў… Штосьці распытваў? Салдат, паранены ў руку? Бачыў такога?»

«Ну падумайце самі, ваша міласьць! Хіба ж я прамаўчаў бы! Я б арыштаваў такога — і адвёў бы куды трэба!»

Нічога не сказаў Лёкса Шпуль. Паехаў у свой новы дом. Ехаў павольна праз пустыя, залітыя сонцам вуліцы, і думаў, што рабіць.

Можа, усё ж прымроіўся той салдат ягонай маці? Ну адкуль яму тут узяцца? І адкуль ведаць, дзе жыве Лёксава сям’я, дзе ягоны дом? І навошта яму прыходзіць і расказваць пра Лёксаву сьмерць? Маці зусім хворая, сына не пазнае — а ён паверыў у салдата зь яе жудасных сноў!

Усё таму, што ён баіцца. Баіцца, баіцца, баіцца. І ня ведае, што рабіць.

Увайшоўшы ў свой новы дом, ён адразу ж пайшоў да маці. Тая спала — мёртвы, нібы засушаны твар, смурод старога цела. Брат і сястра вырасьлі за сьпінай, маўчалі, чакаючы, пакуль ён пацалуе маці ў гарачы лоб.

«Ці прыходзілі лекары, якіх я паклікаў?» — спытаў ён, падымаючыся зь імі ў гасьцёўню.

«А як жа, — сказаў Петрык. — Трое…»

«І што сказалі? Адужае мама?»

«Адзін кажа, што адужае, — ціха сказала Люца. — Другі, што не… Трэці — што трэба чакаць і глядзець, што будзе. Кожны прапісаў свае лекі. Дай мне грошы, Лёкса, я пайду да аптэкара…»

«Ідыёты! — грукнуў кулаком па стале Лёкса. — Ненавіджу іх. Вучацца ў іншаземных краях — а адрамантаваць чалавека, як машыну, ніхто ня здольны! А калі ня ўмееш — за што табе плацяць? Лекары! Сквапныя махляры! У каралеўскім войску было пяць лекараў — і ніхто ня змог ажывіць ні Станю-пекара, ні Жардзіну, ні Драчылу… Ні Рудога, ні Жабу, ні Віскарыка! І ўсе пяцёра лекараў жывыя-здаровыя!»

І тут Лёкса зразумеў, што зрабіў памылку. Што не супадае ім сказанае з тым, што ён гаварыў незнаёмым людзям. Гэта была ягоная першая памылка.

«Добра, — насупіўся ён. — Нікому не кажыце, што я тут… На лекараў марнае казаў… Лекар ня бог. А людзі не машыны. Мама памірае! Дзе там Эдгар? Хай на стол нясе!»

Толькі ўпіўшыся зубамі ў бараніну, ён зразумеў, што за сталом няма Веранікі.

«Дзе яна?» — спытаў ён рэзка, выцершы рукі аб нагавіцы.

Ніхто не запытаўся, каго ён мае на ўвазе. Усе ведалі, хто гэта — яна.

«Эдгар!»

«Я тут, ваша міласьць», — Эдгар зьявіўся ў дзьвярах, як здань.

«Дзе яна?»

«Іх міласьць пані Шпуль…»

«Яна ня пані Шпуль! — крыкнуў Лёкса. Ён больш не адчуваў голаду. — Дзе яна, я цябе пытаюся?»

«Выйшла з дому дзьве гадзіны таму».

Лёкса Шпуль кінуў талерку у кафляную сьцяну. Выйшла… Яму хацелася правыць гэтае слова. Выйшла… Куды яна пайшла? У палац? Расказаць усё, вымаліўшы гэтым дараваньне сабе? Сышла ў лес, вярнулася да сваёй сям’і? Трэба сказаць ёй сёньня, што ён кахае яе. Калі яна вернецца. Калі яна толькі вернецца. Кахаць? Яе? Не… Ён ня ведаў, чаму яна зь ім. Вострыя локці, сіняя сукенка… Пані Шпуль! Не, не такую ўзнагароду мусіў атрымаць вястун за сваю шчасьлівую вестку…

Так думаў Лёкса Шпуль, седзячы за сталом, прагнучы вечнага маўчаньня.

«Супакойся, Лёкса… — мякка прамовіла сястра. Яна хацела дапамагчы Эдгару зьбіраць аскепкі талеркі, але зразумела, што брата гэта раззлуе яшчэ больш. — Супакойся, мілы брат… Яна вернецца. У горадзе так радуюцца, так ганарацца табой. Магчыма, яе распытваюць пра цябе. Усе хочуць ведаць пра цябе як мага болей. Мы зь Петрыкам кроку ня можам ступіць, каб нехта не сказаў: вось ідуць брат і сястра героя Шпуля!»

«Што за лухта!» — прабурчаў Лёкса Шпуль.

«Чаму лухта? — усьміхнуўся Петрык. — Люца кажа праўду. Мы ня можам крыўдаваць на людзей за тое, што яны любяць цябе. Ты мусіш быць добрым да іх… Проста гэты дом…»

«Што гэты дом? — падазрона скасавурыўся на яго Лёкса. — Чым табе не падабаецца наш дом?»

«Ён нам падабаецца, — спалохана запэўніў брата Петрык. — Але калі б мы засталіся ў нашым… нашым, бацькоўскім доме… Там, у цеснаце, з мышамі, там, дзе нас ніхто ня ведаў… Магчыма, там ты змог бы адпачыць. Ты столькі перажыў, Лёкса…»

«Не пра адпачынак трэба думаць, а пра службу! — сказаў Лёкса Шпуль. — Хіба я ня бачу, што ты ходзіш па нашым новым доме такі кіслы, нібы табе салёны агурок у дупу ўставілі? Дзе ваша радасьць? А, Люца? А, дарагі мой Петрык? Можа, вы перажываеце за маму? Не! Я бачу, што вы дагэтуль думаеце, што вы тут госьці! Вам кепска тут? Ну, давайце! Кажыце праўду!»

«Я прачытаў у адным рамане… — уздыхнуў Петрык і пераглянуўся зь Люцай. — Прачытаў, што жыць у доме павешанага — значыць наклікаць на сябе бяду».

«Што за лухта! — скрывіўся Лёкса. — Выкінь свой раманчык! Займіся лепш фэхтаваньнем і верхавой яздой! Падумай, як на цябе будуць глядзець у палацы! Брат лейтэнанта Шпуля чытае раманы — і ня ўмее абыходзіцца з шабляй! Людзі стараюцца скрасьці кавалак вяроўкі шыбеніка, бо яна прыносіць шанцунак. А тут цэлы дом… Наш дом! А той, хто ім валодаў раней, выправіўся да чарцей. Туды, дзе яму самае месца… Эдгар! За што павесілі твайго ранейшага гаспадара? Гэтага пана Кавальду, хай мне даруюць кароль і рэгент, што я прамаўляю яго паскуднае імя!»

Эдгар замёр. Ён якраз сабраў аскепкі — і так і застыў у скурчанай паставе, сьпінай да стала; яны ня бачылі яго твару.

«Пан Кавальда ніколі ня верыў у перамогу, — пачулі яны прыглушаны голас Эдгара. — Калі кароль выправіўся ў паход, у якім удзельнічалі і вы, ваша міласьць, пан Кавальда маўчаў. Але калі мінуў месяц, а затым другі, пан Кавальда абвясьціў у коле блізкіх сяброў, што, на яго думку, войска даўно разьбітае. Ён лічыў, што ў Яго Вялікасьці няма ніякіх шанцаў перамагчы басурманаў. Войска занадта слабое, краіна не пацягне вайну. Так ён меркаваў. Пан Кавальда меў неасьцярожнасьць выказаць тое самае ў размове з афіцэрамі. Суд быў хуткі. Новыя законы, прынятыя нашым слаўным і мудрым рэгентам, прывялі да такой імклівай, але справядлівай разьвязкі…»

«У пана Кавальды не было ніякай інфармацыі, — сказаў Лёкса. — А ён паводзіўся так, нібы яна ў яго ёсьць. Адсюль можна зрабіць выснову, што пан Кавальда быў ідыёт».

«Як скажа ваша міласьць», — Эдгар адчыніў дзьверы, каб вынесьці сьмецьце.

«А ты, Эдгар? — усьміхнуўся Лёкса Шпуль. — Нешта я чую смутак у тваім голасе. Ты сам верыў у перамогу? Ці ты слухаў свайго гаспадара і ківаў… Мо яшчэ і падтакваў? Табе таксама не падабалася наша вайна? Наш пераможны паход? А можа… Можа, гэта ты данёс на пана Кавальду ў палацы? Гэта ж так блізка, Эдгар. Проста перайсьці плошчу і шапнуць пару словаў варце. А?»

«Я магу прыбіраць са стала, ваша міласьць?» — спакойна схіліўся ў паклоне Эдгар.

«Што, я ўгадаў? — зарагатаў Лёкса Шпуль. — А? Хітрун ты, як я пагляджу. Прыбірай…. Ды дзе ж яна?»

«Я тут», — пачулі яны голас Веранікі.

Лёкса злосна зірнуў на яе і шпарка выйшаў з пакоя.

Увечары яна прыйшла да яго ў кабінэт. «Дзе ты была?» — спытаў ён, лежачы з бутэлькай у нізкім фатэлі і кідаючы арэхі ў партрэт на сьцяне. Ён ня ведаў, хто быў на партрэце — можа, Кавальдаў дзед, а можа, прадзед ці дзядзька. Партрэт трэба было зьняць і спаліць, але ў каго тады ён будзе кідаць арэхі, у чый фанабэрысты нос, у чый высакародны рот, у чые пагардлівыя, халодныя вочы? Арэхі пакідалі на твары невядомага сваяка Кавальды ўмяціны — і Лёкса вырашыў, што калі будзе працягваць свае заняткі, то праз тыдзень ад партрэта застанецца толькі палатно са сьлядамі фарбы.

«Я пытаюся, дзе ты швэндалася?»

«Я знайшла выйсьце, — зашаптала Вераніка, зачыніўшы за сабой дзьверы. — Сёньня ў чужыя землі выпраўляецца абоз аднаго з гандляроў. Калі мы заплацім яму, ён схавае нас у скрыні і прывязе туды, дзе да нас не дабяруцца!»

«Ты што, сказала яму праўду? Зусім здурэла?»

«Не, што ты… Я не сказала, хто будзе са мной. Сказала, што мой каханак. Абоз паедзе ўначы, ніхто не пазнае цябе. Той гандляр любіць толькі грошы. Астатняе яго не цікавіць».

«Што гэта за гандляр, які ня хоча застацца ў горадзе, каб пабачыць вяртаньне караля…» — арэх трапіў партрэту ў вока, і Лёкса, пераможна адпіўшы з бутэлькі, павярнуўся да Веранікі.

«Лёкса! — яна стаяла проста перад ім, з шырока адплюшчанымі вачыма. — Лёкса! Ты ня можаш жыць так, нібы заўтра ніколі не надыдзе! Засталося ўсяго некалькі дзён!»

«Засталося цэлых пяць дзён! — засьмяяўся Лёкса. — Пяць дзён такога жыцьця, якое я заслужыў! Мы заслужылі! Пяць дзён багацьця і шчасьця! Паглядзі на гэтых людзей у акне. Яны шчасьлівыя. Калі яны даведаюцца, што іх герой Лёкса Шпуль уцёк з гораду, уцёк з краіны, здрадзіў… Падмануў… Маю сям’ю павесяць. Усю сям’ю! А заадно і ўсіх, з кім я меў сувязь гэтымі днямі. Давай жыць так, як распарадзіўся лёс. Ён прыхільны да нас, бачыш? Мы маем усё, усё, што трэба для шчасьця. Хочаш, заўтра я куплю табе найлепшыя сукенкі? Самыя дарагія боцікі? Парфуму, якой карыстаюцца дамы ў палацы? Ручнога тыгра? Трусіка? Котачку? Сокала? Можа, ты хочаш карэту — і дзьвюх служак? Я кахаю цябе, Вераніка. Чортава ты ведзьма… Ня ведаю, што ў табе ёсьць такое… Але я хачу, каб ты была мне вернай…»

«Што ты такое вярзеш, Лёкса! — яна ўжо амаль крычала. — Навошта мне ўсё гэта, калі нам засталося жыць некалькі дзён? Кароль усё бліжэй! Навошта мне карэта? Хіба што каб уцякаць як мага далей! Купі нам карэту, Лёкса — і паедзем адсюль, нам трэба бегчы! Інакш канец!»

«Як мне надакучылі твае скаргі… Робіш бабу шчасьлівай, а яна не задаволеная… Я нікуды не паеду. Часу ў нас яшчэ процьма. І чаму ты лічыш, што я нічога не раблю? Я думаю! Кожны дзень думаю! У мяне ўжо мазгі дымяцца! Табе гэта не прыходзіла ў галаву? У тваю чортаву прыгожанькую мазгаўню!»

«Лёкса! Ты што, не разумееш? Бацька мяне шукае! Хутка ён проста зьявіцца на парозе твайго праклятага дома! Ты баішся — але сядзіш тут і п’еш, замест таго каб бегчы! Ты баішся, баішся, баішся! Што я, ня бачу? Ты ўздрыгваеш ад любога грукату! Табе сьняцца жуда і боль! Тваё месца на шыбеніцы!»

У дзьверы ўнізе пагрукалі. Лёкса і праўда скалануўся ад жаху.

«Хто гэта там? А, ведзьма? Можа, гэта па мяне ідуць? Ты маніла мне! Ты расказала ўсё ў палацы! Так?»

У яе вачах зьявіліся сьлёзы. Яна села на падлогу, прыхіліўшыся да сьцяны. Зялёныя бліскучыя вочы. Голыя калені. Чаму яна ня плакала раней? Цяпер яна ўжо не была падобная да ведзьмы. Цяпер яна была проста маленькай дзяўчынкай з вострымі локцямі, якая апякла рукі аб чыгунок, няўмела выцягнуты зь печы.

«Эдгар!»

«Так, ваша міласьць!» — пачуўся з-за сьцяны голас слугі.

«Хто там? Хто грукаў у дзьверы?»

«Вам прынесьлі цэлы кош кветак ад удзячных гараджан, ваша міласьць».

«Дык ідзі і раздай іх паненкам на плошчы! Толькі самым прыгожым, ясна?»

Крокі Эдгара. Лёкса прыклаўся да бутэлькі. А потым нахіліўся над Веранікай.

«Маці сказала, што за некалькі дзён да таго, як мы прыйшлі ў горад, да яе заходзіў нейкі салдат з параненай рукой, — прамовіў ён. — І сказаў, што бітва прайграная, а я загінуў…»

«І ты сядзіш тут… — зноў яна глядзела на яго з жахам, нібы не пазнавала больш. — Ведаючы пра гэта, ты сядзіш і нічога ня робіш… Удаеш, што часу не існуе… Што ўсё гэта выдумка… Што ты герой…»

«Маці проста прысьніўся страшны сон».

«Хопіць, — сказала яна. — Я проста раскажу ўсім. Зараз жа. І час зноў пойдзе так, як мусіць».

«Ты гэтага ня зробіш, — ухмыльнуўся Лёкса Шпуль. — Не пужай пужанага. Ты ж кахаеш мяне. Ты ніколі ня зробіш нічога такога, што мне нашкодзіць».

Яна рванулася да акна. Пацягнула на сябе акно. Высунула галаву, шыю, грудзі. Набрала ў рот паветра.

«Людзі! Ён нахлусіў! Лёкса Шпуль хлус!»

Спачатку яе не пачулі. Але потым нейкі пан у барэце зь пяром падняў галаву, паказаў пальцам на акно нейкай кабеце, тая падсьлепавата пачала ўзірацца ў раскіданыя па плячах валасы Веранікі, крыкнула нешта зьдзіўлена, паказала рукой на акно — і вось ужо тыя, хто піў віно на плошчы, паступова паварочваліся ў бок дома павешанага, прыглядаліся, узіраліся, перагаворваліся. Перад домам Лёксы Шпуля пачаў зьбірацца натоўп.

«Што яна крычыць?»

«Хто гэта?»

«Што за дзеўка?»

«Гэта жонка Лёксы Шпуля!»

«Што там?»

«Кароль прайграў бітву! — словы ляцелі над плошчай, але вецер падхопліваў іх і адносіў у бакавыя вуліцы. — Лёкса Шпуль падмануў вас! Яму проста хацелася жыць! Лёкса Шпуль хлус!»

«Што яна вярзе?» — пыталіся ў натоўпе.

«Як гэта Лёкса Шпуль хлусіць? Наконт чаго?»

«Хлусіць, што бітва выйграная?»

«Лухта!»

«Як гэта ён можа хлусіць, калі мы п’ем віно і ямо каўбасу ад пуза? — гучна сказаў хтосьці ў капелюшы. — Тут няма лёгікі».

«Хто прасраў вайну — сьвяткаваць ня будзе!»

«Мы чакаем нашых любімых. Яны героі, — сказала пухлая жанчына і падняла тоўсты палец. — А яна псуе нам сьвята».

«Бываюць такія дзеўкі, — аўтарытэтна пацьвердзіў мясьнік з Нажавой вуліцы. — Калі іншыя вяселяцца, яны падсыпаюць ім паносны парашок у піва. Была ў мяне такая служка. Такім не дапамагае нават добрая лупцоўка! Хіба што добрая вяроўка!»

Калі б Лёкса Шпуль пачаў адцягваць Вераніку ад акна і затыкаць ёй рот, магчыма, людзі працягвалі б думаць і далей — і людзей апанавалі б урэшце нейкія сумневы. Але ён усё зрабіў правільна. Лёкса Шпуль выйшаў з дому, на плошчу, да людзей, стаў у натоўпе і таксама задраў галаву. Ён быў адзін зь іх. А яна — над імі, у акне. Ня зь імі. Вышэй. Гучней. Горш.

Яго адразу пазналі. Спачувальна глядзелі, як ён не спускае маркотных вачэй з асьветленага акна і ўздыхае так сутаргава, што ў яго ходзіць кадык.

«Яна звар’яцела… — прамовіў Лёкса Шпуль. — Мая каханая… Што зь ёй… Вось так робіш бабу шчасьлівай — і ў яе мазгі псуюцца. Дый наогул, ці ёсьць у баб мазгі. Гэта яшчэ пытаньне. А я ж кахаю яе… Яна чужаземка, чуеце акцэнт?»

І адразу ж знайшліся дзясяткі людзей, якія сказалі: ну вядома. Моцны акцэнт. І вар’яцкі голас. Дзікі, басурманскі голас. Вочы дзеўкі, у якую ўсяліўся д’ябал.

«Паклічце варту! — гістэрычна ўскрыкнула маладая кабета. — Мы маем права сьвяткаваць да раніцы! Розным вар’яткам-чужаземкам месца ў Зялёным Замэчку, а я не жадаю гэтага чуць!»

Варта! Варта! Варта зьявілася, калі Вераніка ўжо не магла больш крычаць. Лёкса адчыніў ім дзьверы — і вось яны ўжо выводзілі на плошчу тую, якая сапсавала сьвята перамогі. Дужы вартаўнік надзеў ёй на галаву мех. Яна не супраціўлялася.

Капыты выбілі па бруку сваю песьню. І вось ужо не было ніякай вар’яткі.

«Куды яе павезьлі? — спытаў нейкі студэнт у задаволенага забавай мясьніка. — У турму?»

«У Зялёны Замэчак за мурамі, — важна адказаў мясьнік. — Гэта за Заходняй брамай, міляў дзесяць. Там такіх і трымаюць. Розную навалач, вар’ятаў і небясьпечных чужынцаў. Тых, хто падсыпае ў піва паносны парашок. Глядзіце! Там, у доме! Гэта наш Лёкса Шпуль! Што ён там п’е? Вунь там, у акне? Ці ж не сьлівовічку? Шчасьлівы Лёкса Шпуль! Гэй, Лёкса! Трымайся, брацейка, народны герой! Дзе мая чарка, чэрці? За цябе, шчасьліўчык!»

6

Грукат у дзьверы, грукат унізе. Лёкса Шпуль прыўзьнімае адно павека, ягоная галава як гарматнае ядро, якое хочуць ссунуць зь месца, ягоная галава — суцэльны боль. Грукат. Лёкса Шпуль намацвае пісталет і шаблю, але чым яны дапамогуць? Сонца бязьлітасна ўваходзіць, шукае Лёксу, сьвеціць яму ў твар, яму, апранутаму ў форму чалавеку на шырокім ложку, сонца ўсё пра яго ведае. «Эдгар!» — прыходзіць да яго запаветнае слова, вязьне на вуснах; але чым дапаможа яму Эдгар? Чым Эдгар лепшы за пісталет і шаблю? Хлусьлівы, хітры слуга. Грукат. Цішыня. Лёкса зноў засынае. Яму здаецца, што мінае ўсяго імгненьне — і зноў грукат у дзьверы, далёкі чыгунны звон. Гэтым разам яму крыху лепш.

«Эдгар!»

Эдгар зьяўляецца ў пакоі і кланяецца.

«Добрай раніцы, ваша міласьць».

«Што гэта за грукат, халера вас усіх бяры? Малочніца? Пекар? Прачка? Каторая гадзіна?»

«Дзевяць, ваша міласьць. Там унізе чалавек, ён кажа, што хоча вас бачыць. Але я ніколі ня стаў бы будзіць вашу міласьць…»

«Хто такі? Што яму трэба?»

«Не магу ведаць, ваша міласьць. Загадаеце прагнаць?»

«Шляхетнага званьня?» — пытаецца Лёкса Шпуль і разумее, што тое самае мог бы спытацца ў яго сам Эдгар. Ці шляхетнага ты званьня, Лёкса Шпуль, ваша мечаная беднасьцю міласьць, ваша мярзотная міласьць, ваша мазольная міласьць, ваша ўбогая міласьць, якая яшчэ пару дзён таму была простым босым вестуном, галодным жаўнерам бяз роду і тытулу? Адкуль ты вылез, хто даў табе права валяцца тут да дзевяці, галота з Старога Раўчука?

«Хутчэй так чым не», — стрымана адказвае Эдгар.

«Прасі», — працадзіў Лёкса Шпуль і падняўся з ложка. Умыўся з прынесеных Эдгарам ночваў, прычасаўся, выпіў збан вады і чарачку сьлівовічкі. А потым спусьціўся па сходах насустрач візытанту.

Гэта быў звычайны гарадзкі жыхар — адзін з тых, для каго гуляньні на плошчы былі сродкам і паесьці, і папіць задарма, але не жабрак і не прахвост. Такі самы чалавек, як Лёкса. У руках у візытанта быў плецены кошык. Мужчына з павагай паглядзеў на Лёксу і звычна пакланіўся.

«Што табе трэба?» — Лёкса Шпуль спыніўся на сходах, пазіраючы на госьця.

«Дзень добры, ваша міласьць! — відаць, што той добра і доўга рыхтаваўся да гэтай прамовы, але цяпер пра ўсё забыўся, і стаяў сам-насам са сваёй просьбаю, і ня ведаў, як яе падаць, на якім сподзе. — Вітаем вас, любімы Лёкса Шпуль! Я Баргельд, жыву ля муроў, маю сваю крамку, дзе прадаю воск, мядок ды сьвечачкі…»

«Мне ня трэба тваіх сьвечачак! — прабурчаў Лёкса Шпуль. — Што ты круцішся, нібы ў цябе гемарой? Засунь свае сьвечачкі ў правільнае месца, супакойся і скажы па-чалавечы, што табе ад мяне трэба».

Баргельда зусім не засмуціў Лёксаў адказ. Наадварот, ён прыняў яго як належнае.

«Тут у мяне для вас гасьцінцы… — замітусіўся ён. — Мядок… Мядовая настоечка… Вэнджаная гусачка… Яечкі… Яечкі для героя…»

«У мяне хапае харчу, — сказаў Лёкса Шпуль. — А як ня будзе ставаць, я куплю. І цябе самога куплю, калі спатрэбішся. Пастаў свой кошык у кут. А лепш аддай бедным. Ня веру, што ты проста так прыйшоў, мядком мяне памазаць. Што хацеў?»

«Маю адно пытаньнечка… Можа, ваша міласьць сустракалі там… Там…»

І Баргельд азірнуўся і махнуў рукой у бок муроў.

«Там, у паходзе Яго Вялікасьці караля… Можа, бачылі там такога Людвіга? Высокага такога, як палка? Худога, быццам мы яго не кармілі?»

«Жардзіна Людвіг! — сказаў Лёкса Шпуль. — Што табе сказаць. Сустракаў. Толькі ня падай тут. Вайна ёсьць вайна. Загінуў твой Людвіг. Яго ядром разарвала. Бачыў калі-небудзь? Як ляльку. Дарма што ён тонкі быў, як запалка. Басурманы нас такімі яечкамі закідалі, хто пачаставаўся — таго больш на абед не паклічуць. А ён хто табе?»

Вусны Баргельда задрыжалі. Кошык паваліўся на падлогу. Ён моўчкі ўпаў на калені.

«А ты як думаў? Гэта табе паход, а ня мядок са сьвечачкамі. Гэта табе басурманы, а ня гусачкі вэнджаныя. Палеглі яны… І Станя-пекар, і Ганс-драчыла, і Жардзіна Людвіг твой, і Жаба, і Руды, і Віскарык! Ідзі, напіся мядовай, і за Людвіга, і за перамогу. Бо хутка кароль прыедзе — яшчэ павяселішся!»

Лёкса Шпуль рушыў у сталовую, яго дражніў водар кавы. Палюбіў ён добрую заморскую каву — і ня ведаў цяпер, як будзе жыць безь яе. Кажуць, шыбенікам прапануюць выканаць іхнае апошняе жаданьне, падумаў ён. Лёкса Шпуль сабе кавы запатрабуе. А лепш запатрабуе ў лёсу, каб ён спыніў час. Каб даў пажыць па-чалавечы. Ва ўладзе, павазе, багацьці і спакоі. Чаму ён мусіць памерці? За што?

Так думаў Лёкса Шпуль, чытаючы толькі што дастаўленую цыдулку ад Фармаледайта. Афіцэры запрашалі яго сёньня суправаджаць іх у паход за муры — вырашылі яны прачасаць вакольныя лясы ў пошуках ворагаў. Збор прызначаны а шостай вечара — і гэтым разам каля Паўднёвай вежы. Лёкса напісаў на абароце: «Згода» — і аддаў Эдгару, каб той адаслаў адказ з пасыльным.

Эдгар вярнуўся, несучы ў руках місу з прыладамі для галеньня. Усадзіў Лёксу перад люстэркам, намыліў яму шчокі, прыгожым выкшталцоным рухам узяў паслухмянае лязо.

«Ці бачыў ты, Эдгар, лейтэнанта Фармаледайта? — спытаў Лёкса, крывячыся ад мыла, што трапіла на язык. — Афіцэра палацавай гвардыі?»

«Даводзілася, ваша міласьць».

«Ці можаш ты зрабіць вусікі на такі самы манер?»

«Вядома, ваша міласьць».

Лязо заскрэбла па шчацэ.

«Слухай, Эдгар…»

«Я ўвесь увага, ваша міласьць».

«Хто гэта грукаў у дзьверы на досьвітку?»

«Гэта ня варта вашых турботаў, ваша міласьць».

«Я сам вырашу, што варта, а што не, ясна, Эдгар? Хто гэта быў?»

«Нейкі бадзяга, ваша міласьць. Заявіўся пад дзьверы а пятай раніцы. Пачаў грукаць. Я адчыніў яму і прагнаў».

«Што яму было трэба? Можа, ён прыпёрся да той маладой служанкі?»

«Я таксама так вырашыў, ваша міласьць. Але ён хацеў пабачыць вас. Зразумела, што я ня стаў бы турбаваць вашу міласьць дзеля нейкага жабрака. Пагатоў у такі час».

«Мяне? Што ж ён хацеў ад мяне?»

«Гэтага я ня ведаю, ваша міласьць. Я рэдка вяду размовы з бадзягамі і жабракамі. Толькі на Дзень міласьціны і дараваньня. У гэты дзень я штогоду ахвярую паўзалатога на ўбогіх і галодных. Няхай бог будзе літасьцівы да гэтых няшчасных».

«А як выглядаў той бадзяга?» — Лёксава шыя была ўжо гатовая, і цяпер Эдгар спакойна займаўся шчокамі.

«Ён быў апрануты як салдат… Але форма ўся рваная, брудная… І адна рука ў яго была перавязана анучай».

Лёкса ўскочыў. Выцер пену са шчок.

«Што ён сказаў? Які ў яго быў голас? Які твар? Што было ў руках?»

«Мне таксама падалося падазроным, што ў горадзе ўначы ходзіць чалавек такога дзіўнага выгляду. Пагатоў салдаты мусяць зьявіцца тут разам з нашым слаўным каралём, якога мы ўсе чакаем зь пераможнага паходу. Ён сказаў, што хоча бачыць Лёксу Шпуля. Голас ён меў невясёлы, нізкі, невыразны. Твар брудны і галодны, як гэта прынята ў бадзяг і жабракоў. А ў руках ён ня меў анічога. Тое, што ён салдат, я вырашыў па форме. Ваша міласьць, пэўне ж, добра ведае, як выглядае форма каралеўскіх жаўнераў».

Лёкса падбег да акна. На плошчы пачалі зьбірацца першыя аматары дармавога пачастунку. Раніца была сонечная, паветра пахла хлебам, над палацам трапяталі сьцягі.

Ён зноў усеўся ў крэсла перад люстэркам.

«Калі ён прыйдзе яшчэ раз, я магу распытаць яго больш падрабязна, — сказаў Эдгар. — Пра тое, што ён жадае перадаць вашай міласьці. Калі ваша міласьць распарадзіцца, я магу запрасіць яго ў дом, прапанаваць пачастунак і нават пакой для гасьцей».

«З чаго ты ўзяў, што я хачу яго бачыць?» — рыкнуў Лёкса, зь нянавісьцю пазіраючы на свой твар у люстэрку. Вусікі вымалёўваліся — але Фармаледайту яны пасавалі значна больш.

«Я толькі зрабіў тэарэтычнае дапушчэньне, — тым самым роўным голасам прамовіў слуга. — Што салдат, які прыходзіў, мог быць вашым баявым таварышам. Што вы даўно чакаеце яго візыту. У такіх шаноўных і шляхетных людзей, як ваша міласьць, пільныя справы могуць узьнікнуць і а пятай раніцы, ня кажучы ўжо пра ноч. Вашай міласьці дастаткова даць мне дадатковыя ўказаньні адносна пэрсонаў, якія грукаюцца ў дзьверы, каб я змог імгненна ацаніць іх на прадмет пажаданасьці або непажаданасьці. Часам бадзягі ў рванай салдацкай форме могуць аказацца высакароднымі панамі. А часам бывае і наадварот. Але калі ваша міласьць загадае мне гнаць падобных гасьцей у шыю, я зраблю гэта зь вялікім задавальненьнем».

Прамовіўшы гэты маналёг, Эдгар прамыў і працёр Лёксаў твар і пачціва адступіў на крок, паказваючы, што работа скончаная.

Яму падабалася быць Лёксам Шпулем. Такім Лёксам ён яшчэ ня быў. І няхай вусікі Фармаледайта глядзеліся на ягоным твары больш элегантна і натуральна, Лёкса Шпуль таксама мог бы ганарыцца сваімі. Цяпер Лёкса выглядаў зусім як афіцэры з палацу, і замест даўняй шчэці на шчоках у Лёксы таксама быў румянец — яркі румянец, выкліканы злосьцю і жахам. Салдат існаваў. І прыходзіў да Лёксы, каб канчаткова запужаць яго. Каб давесьці яму, што ўсё гэта ня сон.

«Што з маёй маці, Эдгар? Яна прачнулася?»

«Яна спала, ваша міласьць».

«Я зайду да яе. А што да ранішняга госьця… Гэтага салдата… Запрасі яго ў дом, калі ён зьявіцца яшчэ раз. Але хай чакае ў калідоры. І папярэдзь мяне, калі ён зьявіцца. І яшчэ…»

Але тут у дзьверы ўнізе зноў пагрукалі.

«Што за дзень сёньня? — крыкнуў Лёкса. — Каго там яшчэ прынесла? Што там гэтым разам: кветкі былі, яечкі былі, піва было… Мядок… Можа, мне прывялі ў падарунак мядзьведзя? Ці вулічную дзеўку? Калі гэта той салдат, кліч яго сюды. А калі хто іншы — гані к чарцям!»

Эдгар выйшаў. Лёкса зарадзіў пісталеты і стаў за фіранкай.

З абодвух ствалоў. Напавал. А потым сказаць, што гэта прыходзіў забойца. Яны павераць. Яны ўсяму павераць. Калі ёсьць герой — мусіць быць той, хто хоча яму сьмерці.

І ўсё ж спачатку пагаварыць. Нацэліўшы адзін ствол у грудзі, другі ў лоб. Раскрыць гэты дурны сакрэт! Раскрыць і забыць.

Крокі на сходах. Слуга ўвайшоў у пакой зь непранікальным тварам, абыякава сьлізгануў вачыма па гаспадары, які высунуўся з-за фіранкі, па рулях настаўленых на яго пісталетаў.

«Я маю вялікую надзею, што зрабіў правільна і не заслужу гневу вашай міласьці, — пакланіўся Эдгар. — Ён не салдат, але я ня стаў гнаць гэтага чалавека. Бо ён ніхто іншы як яго міласьць амбасадар Імпэрыі Хум пан Хынь Чэ. Прасіць?»

«Прасі», — прамармытаў Лёкса, схаваўшы пісталеты і разгублена нацягваючы мундзір.

У пакой, шоргаючы залатым халатам, з усьмешкай увайшоў амбасадар Хынь Чэ. Зусім адзін — ні слуг, ні перакладчыка, ні аховы.

Лёкса ўжо бачыў яго ў палацы падчас сустрэчы з рэгентам і ўсім дваром. «Як жа я буду зь ім гаварыць, без тлумача? — падумаў ён зьбянтэжана. — Я ж моваў ня ведаю. Адно слова па-басурманску… Сьмерць. Ы. Так яны крычалі нам са сваіх пазыцый. Ы-ы… Не казаць жа яму: „Ы-ы…“

„Вітаю вас, герой, — усьміхнуўся амбасадар Хынь Чэ. — Прабачце мне мой нечаканы візыт. Увесь горад, усё каралеўства гаворыць толькі пра адважнага вестуна Лёксу Шпуля, які прынёс шчасьлівую вестку аб перамозе і быў шчодра ўзнагароджаны за гэта справядлівым рэгентам і яго мудрым урадам. Хіба мог я, сьціплы і верны слуга хана-імпэратара, уладальніка ўсіх прыморскіх земляў, не наведаць вас у вашым новым доме і ня выказаць вам сваё захапленьне і сваю пашану? Спадзяюся, мой візыт вас не патрывожыў?“

Амбасадар Хынь Чэ гаварыў зусім без акцэнту. Лёкса запрасіў яго прысесьці, а сам паклікаў Эдгара, каб прынёс напоі.

„Не, што вы, пане амбасадар, — сказаў Лёкса Шпуль. — Я зусім не герой. Людзі перабольшваюць. Я толькі выканаў даручэньне Яго Вялікасьці караля. Але… Я бачыў вас у палацы, пане амбасадар. Побач з вамі стаяў тлумач…“

„Праца амбасадара ўся сатканая з цырымоній, правілаў і рытуалаў, — уздыхнуў Хынь Чэ, не перастаючы ўсьміхацца. — Я мушу мець перакладчыка, інакш кароль, рэгент і міністры будуць пачувацца ніякавата. Нібы я не чужаземец і магу слухаць усе размовы, нават тыя, што не прызначаныя для маіх чужаземных вушэй. Няхай жа ў палацы ўсе лічаць, што я нічога не разумею без тлумача. Так трэба дзеля міру і добрых стасункаў паміж нашымі дзяржавамі. А гэта і ёсьць галоўны сэнс дыпляматычнай місіі: мір, згода і добрыя стасункі“.

І Хынь падміргнуў Лёксу.

„Спадзяюся, вы ніколі ня скажаце пра тое, у чым я вам прызнаўся. Не хацелася б, каб у палацы пра гэта ведалі. Хоць калі і даведаюцца, вялікай бяды ня будзе…“

„Вядома, я нікому не скажу“, — зьдзіўлена прамовіў Лёкса. Ён ня звыкся, каб паслы дзяліліся зь ім таямніцамі.

„Дзякуй вам“, — кіўнуў задаволена Хынь.

Эдгар прынёс напоі. Наліў. Але Хынь Чэ толькі дакрануўся вуснамі да келіха, а потым дастаў з кішэні халата нейкую скрыначку, спрытна выцягнуў штосьці пальцам і адразу ж сунуў пад губу.

„Але… Ці не баіцеся вы хадзіць па горадзе без аховы, бяз слуг… — сказаў Лёкса Шпуль. — Вы важны чалавек. А ў горадзе хапае вар’ятаў. Людзі п’юць і гуляюць ужо трэці дзень…“

„Калі імпэратар абірае некага са сваіх пакорных падданых пасланьнікам у чужых краях, — паволі патлумачыў Хынь, прымружыўшыся ад задавальненьня, — ён разьлічвае, што такі пасланьнік спраўдзіць яго надзеі. А каб іх спраўдзіць, пра страх лепш забыцца. Страх ніколі яшчэ не дапамагаў ніводнаму паслу. Ведаеце, пане народны герой Лёкса Шпуль, я мяркую, паміж вестуном і паслом ёсьць нешта агульнае. Мы абодва мусім прынесьці сваім гаспадарам добрыя весткі. І за добрыя весткі нас узнагароджваюць. А за благія — сувора караюць. На шчасьце, мой вялікі гаспадар хан-імпэратар пакуль што задаволены маёй працай. Яшчэ ніколі стасункі паміж вашым слаўным каралеўствам і Імпэрыяй Хум не былі такімі насычанымі, мірнымі, плённымі… А цяпер, пасьля перамогі вашага слаўнага войска каля Чорнай Скалы, вестку пра якую вы мужна данесьлі да яго міласьці рэгента і ўсіх сваіх суродзічаў — нашыя стасункі з вамі зробяцца яшчэ лепшымі, яшчэ больш трывалымі. Пагатоў мы маем дамоўленасьць пра падзел здабычы. Багатай здабычы… Разьбіць басурманаў, зьнішчыць іх магутнае войска ў ягоным паганым гнязьдзе — гэта значыць завалодаць незьлічонымі багацьцямі і тэрыторыямі на Поўдні. Для хана-імпэратара гонар сябраваць з вашым вялікім каралеўствам і яго манархам, трыюмфальнага вяртаньня якога ў сталіцу мы ўсе так чакаем…“

Лёкса не разумеў, навошта пасол дзеліцца зь ім усімі гэтымі развагамі. А амбасадар Хынь Чэ працягваў усьміхацца — амаль лісьліва.

„Не, народны герой, улюбёнец уладаў, Лёкса Шпуль! — сказаў Хынь Чэ. — Я не такі ўжо храбрэц… Я прыйшоў да вас са слугой. І для гэтага былі свае прычыны. Дазвольце мне паклікаць яго, каб выканаць адну важную і прыемную місію“.

І Хынь кінуў у напрамку дзьвярэй нешта адрывістае, падобнае да брэху вялікага сабакі. У пакой увайшоў слуга, трымаючы на выцягнутых руках шаблю ў похвах, упрыгожаных каштоўнымі камянямі.

„Прыміце ў дар гэтую зброю, якая выяўляе сваю сапраўдную сілу толькі ў руках сапраўднага героя! — пакланіўся Шпулю амбасадар. — Найлепшая сталь, неймаверная вастрыня і камяні, каштоўнасьці якіх пазайздросьціць любы сьмертны“.

Слуга схіліўся перад Лёксам — і працягнуў яму шаблю. Лёкса нерашуча ўзяў яе. Ён ня ведаў, як яму паводзіцца. Выцягнуў з похваў. Махнуў у паветры. Правёў пальцам па халоднай сталі.

„Дзякую вам, пане амбасадар вялікага хана-імпэратара…“

„О, ня дзякуйце мне! За што? — Хынь з удаванай крыўдай апусьціў вочы. — Я ўсяго толькі аддаю належнае вашай адвазе і вашай неверагоднай кар’еры, якую вы заслужылі! Гэта падарунак ад самога вялікага хана-імпэратара, які ўмее цаніць людзей за іх таленты і вернасьць. Няхай гэтая зброя паслужыць у справе паразуменьня паміж нашымі народамі і гаспадарамі. Я буду рады і горды, калі вы зазірняце неяк да мяне, у маю зусім небагатую пасольскую рэзыдэнцыю. Гэта зусім блізка, за палацам, у Яблычных Садах… Я бачу, вы пазіраеце на гадзіньнік. Даруйце, што скраў у вас час. Я ўжо зьнікаю…“

І амбасадар Хынь, пакланіўшыся з той самай усьмешкай, і праўда зьнік разам са сваім слугой за дзьвярыма.

Лёкса Шпуль палюбаваўся шабляй. Павесіў на пояс. Зьняў. Зноў павесіў. Ён не разумеў, што яму рабіць з гэтым нечаканым багатым падарункам. А галоўнае, не разумеў, навошта прыходзіў пасол у залатым халаце. Што значыла гэтая ўсьмешка. І гэтыя доўгія, нібы цукрам пасыпаныя словы…

Ён павесіў шаблю на сьцяну, на адмысловы кручок.

„Эдгар! Каня! Я еду за муры разам з панамі афіцэрамі!“

Уяві сабе лясную дарогу. Не пытайся, дзе яна была і калі. Уяві сабе лясную дарогу, часам і не дарогу нават, а толькі запрашэньне ісьці наперад. Уяві сабе лясную дарогу, па якой трывожным, асьцярожным крокам рухаюцца коні і людзі. Людзі на конях узіраюцца ў змрок. Іх дзясяткі два, у кожнага напагатове шабля і зараджаныя пісталеты, у кожнага на плячах эпалеты, на галовах трывуголкі з кукардамі ў выглядзе каралеўскага герба. Дагледжаныя, моцныя коні слухаюцца кожнага руху. А мужчыны слухаюць лес.

Наперадзе — двое афіцэраў з вусікамі. Аднаму яны пасуюць, а другому не.

Але ніхто ня думае ў гэты момант пра прыгажосьць вусоў і пра добрыя манеры. Афіцэры на конях думаюць пра ворагаў і шпіёнаў. Кожны з афіцэраў хоча бою. Кожны хоча першым заўважыць ворага. Кожны марыць пра тое, што сёньня яны не застануцца без здабычы.

Ніхто ня ведае, што яны нясуць тут службу. Ніхто не пасылаў іх сюды. І афіцэры ганарацца гэтым — гэта служба не на загад камандзіраў. Гэта служба на загад сэрца. А сэрцы іх б’юцца цяпер у адным рытме. Рытме лесу, рытме конскіх капытоў.

„Здаецца, тут усё чыста, Лёкса Шпуль. Можа, нам збочыць?“

„Спакойна, Фармаледайт. Вы ўсе проста занадта шумна дыхаеце. Нас чуваць за паўмілі, — адказвае Лёкса Шпуль. — Нам трэба зрабіцца нябачнымі. Зьліцца зь лесам у адно цэлае. І тады гадзюкі падымуць галовы“.

Яны праехалі яшчэ крокаў пяцьсот — і пабачылі наперадзе чалавека.

Ён ішоў ім насустрач, павесіўшы галаву, ішоў, маючы пры сабе толькі невялікую торбу і вычасаны з дубу кій. Простая вопратка, скураныя боты, коратка, па-сялянску стрыжаная галава. Ды нож за поясам. Афіцэры спыніліся, загарадзіўшы яму дарогу.

Палясоўшчык. Лёкса адразу пазнаў яго. А той, вядома, не заўважыў Лёксу. Дзе ж ты пазнаеш у такім бравым афіцэры босага вестуна ў запыленай трывуголцы.

„Стой, дружа, — гучна сказаў Фармаледайт. — Ты хто такі?“

Мужчына на дарозе спыніўся. Зьдзіўлена зірнуў на афіцэраў. Цэлае маленькае войска глядзела на яго з-пад трывуголак. Глядзела напружана і без прыязнасьці.

„Я палясоўшчык, жыву тут недалёка, — сказаў мужчына з торбай і кіем. — Працую на пана Мігдала, што жыве ў маёнтку за ўзгоркам… Добры вечар, панове афіцэры!“

„І куды ты ідзеш? — азірнуўшыся на Лёксу, спытаў падазрона Фармаледайт. — Зь якой мэтай? Паперы маеш?“

„Ды якія паперы ў палясоўшчыка, — усьміхнуўся нявесела падарожны. — А іду я ў горад. Дачка ўцякла з дому. Шукаю яе некалькі дзён. Утапіцца не магла, зьвяры таксама яе ня зжэрлі… Я лес ведаю. Дык вось і думаю, што ўцякла ў горад. Мабыць, хоча там наняцца ў служанкі. Надакучыла ёй з бацькам у лесе…“

„Чаму мы мусім яму верыць? — спытаў нехта з афіцэраў. — Што зь ім рабіць, Лёкса Шпуль?“

„Лёкса? — палясоўшчык адразу ж выхапіў вачыма з кампаніі афіцэраў Лёксу Шпуля і працягнуў да яго руку. — Памятаеш мяне? Эх, Лёкса… Дзіўна бачыць цябе…“

Не дагаварыў палясоўшчык. Грымнуў на лясной дарозе стрэл. Лёкса Шпуль апусьціў пісталет і засунуў за пояс. Палясоўшчык, схапіўшыся за грудзі, лавіў ротам паветра. Упаў у нагрэты сонцам жвір. Разам з кіем і торбай, зь якой вываліўся бохан хлеба. Прашаптаў нешта. Заторгаўся і сьціх.

Афіцэры зачаравана глядзелі на труп чалавека, які толькі што гаварыў зь імі. Толькі што гаварыў — а цяпер ужо нічога ня скажа. Адно богу зможа нешта патлумачыць.

„Брава, Лёкса, — сказаў нехта з афіцэраў. — Трапна і напавал. Ён быў вораг?“

„Патлумачце, Лёкса“, — запатрабаваў Фармаледайт.

„Вораг, — кіўнуў Лёкса Шпуль. — Трэба валодаць інфармацыяй, панове. Хто мае інфармацыю — той перамагае. А яшчэ трэба рэагаваць хутка. Імгненна. І бязьлітасна“.

„Як вы зразумелі, што ён вораг?“

„Ён сказаў, што служыць у пана Мігдала, — не міргнуўшы вокам, адказаў Лёкса. — Але ніякага пана Мігдала, што жыве ў маёнтку за ўзгоркам, няма. А яшчэ ў яго быў нож. Заточаны зусім ня так, як точаць нажы ў нас на радзіме. Ці чулі вы, панове, пра басурманскіх кідальнікаў? Іх адмыслова трэніруюць. Такому кідальніку раз плюнуць — кінуць нож за сто крокаў і ўсадзіць яго акурат у сэрца. Я думаю, гэта быў адзін з такіх д’яблаў. Ён зразумеў, што я яго раскусіў. І ўжо зрабіў той самы рух… Рух, па якім я іх пазнаю. Вось навалач. Зараз я праверу яго торбу…“

Лёкса саскочыў з каня і падышоў да забітага. Адкінуў нагой бохан. Запусьціў руку ў торбу, выцягнуў бутэльку вады, кавалак сала. А за імі — мапу.

„Вось, панове… — Лёкса вярнуўся да афіцэраў. — Мапа, на якой пазначаныя вайсковыя аб’екты. Я думаю, ягоныя падручныя тут блізка. Ужо вечар, хутка пачне цямнець, але калі мы будзем рухацца ціха і глядзець ва ўсе вочы — мы знойдзем яшчэ штосьці вельмі цікавае…“

Афіцэры з павагай і зайздрасьцю глядзелі на Лёксу. Фармаледайт перавярнуў труп і зазірнуў шпіёну ў вочы. Твар лейтэнанта запунсавеў ад зайздрасьці. Ён панюхаў свае рукі — на пальчатках была кроў. Варожая кроў.

„Едзем, Фармаледайт“, — пачуў ён з вышыні голас Шпуля і стрымгалоў кінуўся да свайго каня.

Яны паехалі ў той бок, адкуль прыйшоў шпіён. „Я адчуваю пах, — сказаў Лёкса. — Пах дыму. Там нехта ёсьць“.

„Дзе вы навучыліся гэтаму, Шпуль?“

„Шэсьць месяцаў у выведцы не мінаюць дарма, — шапнуў Лёкса. — А цяпер моўчкі, пехам. Коней прывяжыце. Туды“.

Яны сьпешыліся і, рассоўваючы рукамі гальлё, пайшлі за Лёксам.

Дом стаяў на ўзгорку. За домам спускаўся ў даліну луг. На падворку цямнеў нагружаны сухімі дровамі воз. У вокнах гарэла сьвятло лямпы. Недзе мыкала карова. Каля гароду стаяла тая самая бочка.

„Вось яны“.

Афіцэры наблізіліся да двара і занялі пазыцыі за жываплотам.

„Праверым іх, Шпуль?“

Лёкса не адказваў. Спрабаваў злавіць у вокнах рух. Афіцэр за яго сьпінай ня вытрымаў:

„Лёкса? Мы праверым іх? Я магу пайсьці першы!“

Раптам іх пачуў сабака. Забрахаў нечакана блізка. Нябачны сабака ў цемры, ці то справа ад воза, ці то зьлева. На брэх выйшла жанчына, трымаючы перад сабой стрэльбу. Яе твару не было відаць — чорная постаць у вечаровай імгле. І доўгая руля стрэльбы на фоне асьветленага акна.

„Хто тут?“ — крыкнула жанчына.

Афіцэры дыхалі шумна, чакальна. Лёкса адчуваў, як іх трасе ад узбуджэньня.

„Хто тут?“ — паўтарыла жанчына. — А ну вылазь! Я ж ведаю, што ты тут!»

Лёкса адчуў на плячы руку Фармаледайта. Узбуджаную, радасную руку.

«Эй ты, там, я не жартую!» — жанчына зрабіла некалькі крокаў насустрач жываплоту і навяла стрэльбу проста на лес. Фармаледайт прыбраў руку.

Стрэл прагрымеў так нечакана, што Лёкса кінуўся ў траву. А калі падняў галаву, ніякай жанчыны перад хатай ужо не было. Фармаледайт скочыў па траве ў двор.

«Гатова, — сказаў ён. — Я яе зьняў».

«А вы няблага бачыце ў цемры, пане кот», — нэрвова ўсьміхнуўся хтосьці за сьпінай Лёксы.

Лёкса падышоў да Фармаледайта. Яны разам схіліліся над жанчынай.

«Брава, Фармаледайт, — сказаў Лёкса і абняў яго. — Яшчэ сэкунда, і яна пацэліла б проста мне ў лоб».

Гарачы твар Фармаледайта ўткнуўся Лёксу ў шчаку.

«Віншую вас, — сказаў Лёкса. — Ня плачце. Першы раз заўсёды крыху хвалюе».

«Глядзіце!» — крыкнуў нехта.

І праўда, яны ўсе пабачылі, як з хаты выскачыў маленькі цень і кінуўся наўцёкі. У лес, у цемру, туды, дзе замоўклі птушкі.

Ніхто з афіцэраў не зварухнуўся. Толькі Лёкса Шпуль, кінуўшы на хаду салдацкі праклён, пабег за тым ценем, проста ў гушчар. Выцягнуўшы на хаду шаблю, пракладваючы сабе ёй дарогу, ён прабіраўся туды, куды ўцёк вораг, гэты жвавы, спрытны, жахлівы цень. Цень, які добра ведаў усе сьцежкі і прагаліны, які ведаў тут кожную галінку. Цень, які было не злавіць. Лёкса разумеў гэта — і ўсё роўна лез наперад, ён згубіў трывуголку і разарваў сабе рукаў, ён ня мог бегчы так хутка, як гэты маленькі цень, скураныя боты патаналі ў імху, гальлё хвастала Лёксу Шпуля па твары… Ён упарта прабіраўся наперад, нічога ня бачачы перад сабой, наўсьлеп. Прабіраўся, сьціскаючы шаблю, ведаючы, што ў руках таго ценя заціснутая зброя — драўляная дудка… Яму падалося, што ён чуе — чуе, як з зарасьнікаў даносіцца знаёмы матыў:

Кароль сабраўся на вайну…

Гэта Лёкса сабраўся на вайну. Лёкса Шпуль! Гэта ён ня мог сьцярпець абразы, якую ўчыніў яму гэты паганы маленькі цень. І Лёкса Шпуль ведаў, што маленькую лясную вайну ён прайграў. Усё ішло добра, усё складвалася як найлепш, адзін вораг ляжаў на лясной дарозе, другі на падворку. Але трэці… Дзе быў трэці, ніхто ня ведаў. Нават калі б Лёкса Шпуль мог бачыць у цемры — як мог бы ён заўважыць таго, хто быў здольны абярнуцца кім заўгодна: галінкай, кустом, птушкай, каменем…

«Зайграй! Ну зайграй жа, хлопча малы… — прасіў Лёкса Шпуль у цемры. — Дзе ты? Ну, пакажыся! Хлапчыска… Ідзі сюды… Ідзі да героя Лёксы!»

Ды не хацеў малы граць. Распусьціўся ў гушчары. Недалёка заржалі коні. Лёкса сунуў шаблю ў похвы і пайшоў да сваіх.

Яны чакалі яго на лясной дарозе.

«Дагналі? Вы яго насьціглі, Лёкса?»

«А як жа ж, — усьміхнуўся Лёкса Шпуль, скідваючы з мундзіра іголкі і павуціньне і цяжка дыхаючы. — Гатоў. Ад мяне не ўцячэш».

Яны вярталіся ў горад моўчкі.

Яны ведалі, што нікому нельга расказваць пра тое, што яны перажылі.

І калі яны разьвітваліся ля Паўднёвай брамы, Фармаледайт падышоў да Лёксы і ціха сказаў, гледзячы на Лёксу сваімі поўнымі захапленьня вачыма:

«Гэта быў найлепшы вечар у нашым жыцьці, лейтэнант Шпуль».

7

І зноў грукат, кожную раніцу гэты грукат, які прымушае яго хапацца за зброю. Плошча яшчэ сьпіць. На месцы шыбеніцы, як кожны дзень, стаіць бочка. Што ім давалі ўчора? Смажаных перапёлак? Ананасы з запасаў Яго Вялікасьці?

І толькі потым — успаміны пра ўчорашні вечар. Заблытаныя, пахкія, жывыя, лясныя ўспаміны пра мёртвых ворагаў. Тых, хто мог яму нашкодзіць. Тых, хто ўжо не нашкодзіць.

«Эдгар!»

«Я тут, ваша міласьць».

«Хтосьці прыходзіў?»

«Вам ліст з палацу, ваша міласьць».

Лёкса Шпуль разгарнуў паперу. Гэта быў загад — лейтэнанту палацавай гвардыі Лёксу Шпулю зьявіцца да Яго міласьці рэгента а другой гадзіне дня.

«Як мая маці, Эдгар?»

«Слугі кажуць, ёй крыху лепш».

«А ты? Што скажаш ты?» — спытаў Лёкса, думаючы пра тое, навошта ён спатрэбіўся рэгенту.

«Я ня лекар, ваша міласьць. Кожнаму сваё. Маю надзею, што ваша добрая маці хутка паправіцца».

А другой гадзіне Лёкса Шпуль ужо быў у шырокім мармуровым калідоры, у якім наведнікі чакалі, калі ім будзе дазволена паўстаць перад вачыма намесьніка слаўнага манарха. Тут не было ні лавак, ні крэслаў — наведніку заставалася толькі чакаць і хадзіць уздоўж сьценаў, завешаных карцінамі найлепшых мастакоў, абыякавых, бясконцых высокіх сьценаў. Мінула пятнаццаць, трыццаць хвілін… Вядома, загад прыбыць а другой не азначаў, што рэгент прыме Лёксу ў гэты час. Але хадзіць сюды-туды і стаяць, падпёршы сабой сьцяну, было нудна — і да таго ж Лёксу мучылі пытаньні. Навошта ён спатрэбіўся самому рэгенту? Няўжо Яго эксцэленцыя запомнілі ягонае імя?

Што ім ад яго трэба?

Стрэлкі на гадзіньніку, што глядзеў на Лёксу не міргаючы, нібы вялікая сава, загулі і зварухнуліся. Наводдаль ужо чвэрць гадзіны чакаў іншы наведнік. Так, іх было двое ў гэтым шырокім мармуровым калідоры: Лёкса і гэты незнаёмы чалавек у чорным. Чалавек той цярпліва хадзіў уперад і назад, з шчырай цікаўнасьцю разглядваючы карціны, зь якіх на паўпусты калідор пазірала вялікая каралеўская сям’я, пачынаючы ад далёкіх продкаў манарха, а яшчэ тут былі генэралы, сваякі і сваячкі, сцэны бітваў, вянчаньняў і сьвятаў, моманты ўдалага паляваньня, пыхлівыя твары тых, хто ўжо даўно аддаў богу душу, капрызьлівыя, скажоныя хваробамі і няздарнасьцю аўтараў твары высакародных дзяцей, непрыгожыя абліччы прынцэс… Лёкса ўжо ня мог глядзець на гэты жывапіс — і ўпотай вывучаў другога наведніка. Яго чорная вопратка наводзіла на думкі пра тое, што гэта сьвятар — але ў руках у гэтага чалавека быў тоўсты кій з фігурнай булавешкай, а на шыі вісеў ланцуг — і да ўсяго на поясе ягоным была шпага.

«Прабачце, вам нікога не нагадвае гэты пан?» — зьвярнуўся чалавек у чорным да Лёксы.

Лёкса Шпуль неахвотна падышоў і абыякава зірнуў на партрэт.

«А каго ён мусіць мне нагадваць?»

«Мне падалося, ён нечым падобны да вас, — мякка прамовіў чалавек у чорным. — Вось, паглядзіце самі. Гэтая горкая складка на падбародзьдзі. Адно вока меншае за другое… І вось гэтая зморшчына, падобная да дарогі на мапе. Вельмі цікавая зморшчына. А яшчэ нос. Дужа шляхетны нос. Твар надзвычай няпростага, апантанага душэўнымі пакутамі чалавека. Магчыма, гэта ваш сваяк?»

«Ня маю такога гонару, — суха адказаў Лёкса. — Вам падалося».

«Можа й так, — з гатовасьцю пагадзіўся чалавек у чорным. Ён выцягнуў табакерку і спрытна сунуў сабе пад нос. З асалодай чхнуў. — Вам было прызначана на палову?»

«На другую», — сказаў Лёкса.

«І мне, — усьміхнуўся наведнік. — У пана рэгента шмат справаў. Кароль з войскам мусяць вярнуцца ўжо днямі. Горад трэба падрыхтаваць да ўрачыстай сустрэчы. І пасьпець павесіць парачку нядобранадзейных, тых, хто не выяўляе ніякай радасьці з нагоды вялікай перамогі. Да таго ж, вы ўжо чулі? Няўжо не? З паўночнай мяжы прыходзяць дзіўныя чуткі. Імпэрыя Хум паслала туды сваю дзікую дывізію. Амбасадар кажа, гэта проста вучэньні… Але хто ж верыць паслам?»

«Я б на вашым месцы ня стаў дзяліцца чуткамі, а тым больш іх распаўсюджваць, — сказаў Лёкса Шпуль. — Вы што, ня ведаеце, што такое інфармацыя? Гэта веды. У адных яны ёсьць. У іншых няма. І першыя мусяць добра падумаць, перш чым перадаваць свае веды іншым. Інфармацыя можа нашкодзіць значна больш, чым мы думаем. А чуткі — гэта ня веды».

«А што? — ласкава паглядзеў на Лёксу чалавек у чорным. — Што такое чуткі?»

«Гэта шпіёны, якія прыкідваюцца інфармацыяй, — раптам сказаў Лёкса і сам зьдзівіўся, як ладна ў яго выйшла. Нездарма ён ужо некалькі дзён раздумваў над тым, што патлумачыў яму рэгент падчас той самай сустрэчы. — Шпіёны, так. Чуткі — гэта ворагі. А ворагаў і шпіёнаў трэба зьнішчаць. А ня слухаць і паддавацца паніцы».

«Брава, — сказаў чалавек у чорным з захапленьнем. — Я таксама так лічу, але ніколі ня мог сфармуляваць свае думкі такім выкшталцоным чынам. Пэўне, вы маеце ўплыў на самым версе, афіцэр. Я й не сумняваўся, што вы на кароткай назе з рэгентам. Як вас завуць? Я ўпэўнены, што яшчэ сустрэну вас тут, у палацы! О божа, як я ўдзячны табе за гэты дзень. Калі б ня гэты раптоўны выклік, я б так і сядзеў у сваім душным кабінэце на вуліцы Судовай і лавіў бы мух…»

«Лейтэнант палацавай гвардыі Лёкса Шпуль», — ляснуўшы абцасамі, прадставіўся Лёкса.

«О божа, божа! — чалавек у чорным схапіўся за ланцуг на шыі. — Даруйце мне. Як я не здагадаўся… Вы той самы герой, пра якога гаворыць увесь горад. Даруйце! Заняты кабінэтнымі справамі, я рэдка выходжу ў горад, таму ня мог далучыцца да народу, што сьвяткуе перамогу, вестку аб якой вы прынесьлі ўсім нам у самы адказны момант! Даруйце! Відаць, мяне зьбіла з тропу тое, што на вас няма трывуголкі!»

«Гэта прыкрая выпадковасьць, — прамовіў задаволены і горды Лёкса, міжволі прыгладзіўшы валасы. — Пасьля візыту да яго міласьці рэгента я атрымаю новую. Мой убор скралі… Ведаеце, людзі так і прагнуць здабыць сабе нешта з майго гардэробу. Але хто вы такі, дазвольце пацікавіцца?»

«О, я звычайны служака з папяровых войскаў, — сарамліва сказаў чалавек у чорным. — Сьледчы Яго каралеўскай судовай канцылярыі Лаўрэн Гіль. Называйце мяне проста Гіль, інакш мне будзе няёмка. Я рэдка бываю ў палацы. Але сёньня мяне выклікалі па пільнай справе. Вы чулі, што здарылася ўначы?»

«Мяркуючы па радасных крыках з плошчы, здарылася толькі адно, — засьмяяўся Лёкса. — Народу раздаюць селядцы. Запасы дармавога пачастунку ў гонар перамогі канчаюцца!»

«Ваша праўда, — заківаў Гіль. — Але кароль вернецца — і на ўсіх сталах зноў будзе мяса! Мяса кожны дзень! А тое, што здарылася ўначы… О, гэта зусім ня тое, што мусіла б вас зацікавіць. Драбяза. Але ў міністра ўзьніклі падазрэньні, і вось я тут, са справаздачай. Рэч у тым, што сёньня на досьвітку фурман, што вёз алей пану Мігдалу ў маёнтак, наткнуўся на лясной дарозе на труп палясоўшчыка. Фурман быў не з баязьліўцаў. Ён пайшоў па сьлядах — і знайшоў хату забітага. А перад ёй — яшчэ адзін труп. Угадайце чый?»

«Адкуль жа мне ведаць?» — змрочна адгукнуўся Лёкса Шпуль.

«Жонкі таго самага палясоўшчыка! — акругліў вочы сьледчы Гіль. — Як вам такое? На гэты выпадак можна было б не зьвярнуць увагі. Каму якая справа да нейкага там мужыка і яго бабы. Але ў тых мясьцінах пралягае дарога, па якой мусяць вярнуцца ў горад Яго Вялікасьць са сваім пераможным войскам! І абозамі з багатай здабычай! У нас зьявіліся падазрэньні, што ў навакольных лясах дзейнічаюць шпіёны і дывэрсанты. Таму мяне сёньня прыме сам рэгент. Я мушу заняцца гэтым здарэньнем і даць справаздачу ўжо заўтра. Таму адразу ж пасьля размовы зь іх міласьцю я выпраўляюся ў лясы. Мне нават дадуць дзесяць чалавек з варты! Хто ведае, што мяне там чакае…»

Цяжкія дзьверы адчыніліся.

«Лейтэнант Лёкса Шпуль? Уваходзьце».

Нічога не сказаўшы заклапочанаму сьледчаму, Лёкса прайшоў у вялікую залю і спыніўся на сярэдзіне. Рэгент сядзеў на сваім пазалочаным крэсьле, больш у залі не было нікога. Толькі партрэты, бясконцыя партрэты пазіралі на Лёксу насьмешліва і патрабавальна. Лёкса пакланіўся.

«Лёкса Шпуль… — прамовіў добразычліва рэгент, зірнуўшы ў люстэрка, якое трымаў у руках. Паправіў белыя доўгія валасы. — Я гляджу, наша палацавая гвардыя атрымала цудоўнага афіцэра. Якая выпраўка, якія вусы. Вось што робіць з чалавекам шчодрая ўзнагарода, атрыманая за верную службу. Вось што значыць правільная інфармацыя. Правільная інфармацыя, правільна перададзеная ў правільныя рукі! Я веру, што Яго Вялікасьць ня стануць мяняць уведзеныя мной за час яго адсутнасьці законы. Бо яны эфэктыўныя. І вы — найлепшы гэтаму прыклад, Шпуль. І ўсё ж нешта з вамі ня так, лейтэнант…»

Лёкса Шпуль зноў пакланіўся, а ўнутры ў яго зноў прачнуўся гідкі, сьлізкі страх.

«Я рады служыць вашай міласьці і Ягонай Вялікасьці каралю, — сказаў ён прыглушаным голасам. — І калі нешта раблю не зусім так, як належыць афіцэру — клянуся, дайце мне трохі часу, і я выпраўлюся. Я вучуся вельмі хутка».

«Добра, добра, лейтэнант Шпуль, — зморшчыўся рэгент. — Вы так размаўляеце, нібы ўсё жыцьцё служылі ў гвардыі. Вось чаму вы і праўда хутка вучыцеся, дык гэта прыгожым фразам. Вы гаворыце так, як гэты прыгажунчык Фармаледайт… Дзе ваша простасьць, дзе абаяльнасьць чалавека з народу? За якую вас так любяць гэтыя дурні там, на плошчы… Мне дакладваюць, што ўвесь горад толькі пра вас і гаворыць. Паводле папулярнасьці вы абагналі мяне. Ды што мяне… Нават Ягоную Вялікасьць. Беражыцеся, Лёкса Шпуль. Гэта рызыкоўна — абагнаць нас з манархам у народнай любові…»

Апошнія словы рэгент прамовіў з усьмешкай. Ён усім выглядам паказваў, што жартуе — але Лёксу раптам апанаваў такі страх, што яму стала цяжка дыхаць.

«Не, штосьці з вамі ня так… — зноў зморшчыўся рэгент. — Ах! Я зразумеў! На вас няма трывуголкі! У чыёй спальні вы яе згубілі? Прызнавайцеся!»

«Можа, у спальні каралевы-маці? — рэгент жартаўліва панізіў голас. — Яна сьляпая, старая і глухая, але кажуць, у ложку проста агонь. Яна яшчэ не запрашала вас на вячэру пры сьвечках? Калі запросіць, не адмаўляйцеся. Раскажаце мне пасьля, ці праўду пра яе кажуць. Мы зь міністрамі зробім стаўкі. Яны такія азартныя паны, гэтыя міністры… Зрэшты, я выклікаў вас не для гэтага. Скажыце, Лёкса…»

Рэгент падняўся з крэсла і падышоў да Лёксы.

«Я чуў, вы пасябравалі з афіцэрамі, — сказаў ён, уперыўшыся вачыма ў зьбянтэжаны твар лейтэнанта. — Што вы скажаце пра Фармаледайта?»

«Ён верны слуга ваша міласьці і Яго Вялікасьці караля, — прамовіў Лёкса Шпуль. — Афіцэр, на якога вы можаце разьлічваць у любых абставінах!»

«І мне, і мне хочацца ў гэта верыць! — раздражнёна сказаў рэгент. — Але калі б я запытаўся ў самога Фармаледайта ці ў іншых афіцэраў, хіба яны адказалі б мне інакш? Гэта ўсё прыгожыя словы, лейтэнант Шпуль. А я пытаюся ў вас не для таго, каб вы мне іх паўтаралі. Я і сам так магу. Верны слуга, і ўсё такое… Вы размаўляеце зь імі кожны дзень. Шмат хто быў сьведкам, як вы шэпчацеся там пра нешта. Вас бачылі ля гарадзкіх брамаў. Вы разам выпраўляецеся на нейкія прагулкі за мурамі. Пра што гавораць афіцэры? Гэтыя маладыя ваўкі? Які ў іх настрой? Ці ўсе яны і праўда — верныя слугі караля? Ці ляяльныя яны мне, каралеўскаму намесьніку, прызначанаму самымі Яго Вялікасьцю? Што яны задумваюць?»

«Паны афіцэры ўсяго толькі дапамагаюць мне як найлепш спасьцігнуць тонкасьці маёй новай службы», — асьцярожна сказаў Лёкса.

«Лёкса Шпуль… — сказаў рэгент, зноў вярнуўшыся на крэсла. — Лёкса Шпуль… Шпулік… Просты салдат… Чалавек з народу, бедны сын хворай удавы… Босы Шпуль, у якога яшчэ нядаўна не было за душой нічога. Толькі мышы… Шэрая мышка сястра і летуценны брат, які ніяк ня вырасьце ў мужчыну, хоць яму ўжо шаснаццаць. Ніякай будучыні, ніякай прафэсіі, ніякіх ашчаджэньняў… Ніхто. Нуль. Шпулік-нулік. І вось я даю яму дом на плошчы. Ня самы багаты дом, але і ня самы бедны. Ня горшы, чым у таго самага Фармаледайта. Я даю яму грошы — такія грошы, што цяпер Шпулік-нулік можа купіць сабе што захоча. Я даю яму вайсковае званьне. Уладу над простым народам! Гонар і пашану. Дарую яму ўсенародную любоў! Дарую яму самае галоўнае! Што я даў табе, Шпуль? Што самае важнае я даў табе, хоць мог проста адправіць назад у твае трушчобы? Маўчыш? Бу-ду-чы-ню! І веру ў заўтрашні дзень! А ты? Што робіш ты? Кажаш мне прыгожыя слоўцы, пазычаныя ў Фармаледайта і ягоных хлопчыкаў, якія і пораху яшчэ ня нюхалі? Усё, што яны нюхалі, гэта надушаныя майткі прыдворных дамаў! І мужчынскую парфуму іншаземных гандляроў падчас кірмашу! Я даў табе ўсё і нават больш, а ты кідаеш мне прыгожыя слоўцы, ды яшчэ і не свае…»

«Я…» — пачаў быў Лёкса Шпуль, але рэгент злосна перапыніў яго:

«Я? Ты забыўся, чаго вартае тваё „я“? Ты ніхто. І зваць цябе ніяк. Шпуль… Гэта ж трэба — насіць такое сьмешнае, убогае прозьвішча. Вось „Фармаледайт“ — гэта я разумею. Выразна, шляхетна, па-баявому. Табе ніколі не зрабіцца Фармаледайтам! Ясна? Але калі ты хочаш заставацца лейтэнантам палацавай гвардыі Лёксам Шпулем, а не вярнуцца да сваіх мышэй — паслужы мне. З гэтага дня будзеш слухаць, пра што размаўляюць афіцэры, запамінаць і дакладваць мне. А калі раскажаш ім пра нашу дамоўленасьць — шыбеніца з радасьцю прыме цябе ў свае абдымкі. Ідзі і падумай над тым, што я табе сказаў. Ідзі, Лёкса Шпуль. І калі ў цябе і праўда ёсьць хоць кропля таго розуму, які табе прыпісвае народзец — ты будзеш служыць мне верна і твае справаздачы будуць поўныя цікавай для мяне інфармацыі».

Пакланіўшыся да самай падлогі і дрыжучы ад сораму, ганьбы і нянавісьці, Лёкса Шпуль выскачыў у калідор. Сьледчы Гіль хацеў разьвітацца зь ім, але Лёкса адштурхнуў працягнутую яму руку і кінуўся па калідоры да сходаў.

Цёплы вечар чакае ў госьці цемру, набіты самым розным народам шынок «У Сыча» недалёка ад Усходняй брамы шуміць і дыміцца, каменныя сьцены, дым і тлум надзейна хаваюць галасы. У вялікай нішы ў самай глыбіні шынка за сталом вядуць нясьпешную і вясёлую размову маладыя афіцэры. Пакуль яны такія юныя, нікога не зьдзіўляе, што яны зьбіраюцца тут, сярод простага люду, у гэтай таннай установе, што славіцца на ўвесь горад каўбаскамі з гарохавай кашай і дурманлівым віном. Зрэшты, калі прыгледзецца, весялосьць афіцэраў не такая ўжо і шчырая. Некалькі юнакоў, зьняўшы трывуголкі, з талентам ня самых лепшых актораў удаюць п’яных і бесклапотных хлопцаў, якім пашчасьціла ў жыцьці. Але ў самай гушчы гэтай афіцэрскай кампаніі настрой сур’ёзны. Камечачы ў руках навюткую трывуголку і так і не дакрануўшыся да каўбасак, адзін з афіцэраў нешта ўзбуджана гаворыць. Астатнія ўважліва, напружана слухаюць, стараючыся не прапусьціць ані слова.

«Што вы пра гэта думаеце, Фармаледайт?»

«Тое, што і вы, панове. Гэта абуральна».

«Трэба нешта рабіць. З гэтым трэба нешта рабіць».

«Так ставіцца да эліты… Гэта ні ў якія вароты ня лезе».

«Спадзяюся, ніхто ні словам не прагаварыўся, панове лейтэнанты?»

«Давайце падзякуем Шпулю. Ён зрабіў тое, што мусіў зрабіць кожны з нас, калі б апынуўся ў такой сытуацыі».

«Да Шпуля ніякіх прэтэнзій».

«Трэба нешта рабіць, панове, — сказаў Лёкса Шпуль. — Так ці інакш, я вас папярэдзіў».

8

Лёкса Шпуль ня сьпіць, Лёкса Шпуль лічыць дні. Лічыць — ды ўвесь час зьбіваецца. Колькі мінула дзён з таго часу, як ён вярнуўся ў горад? Здаецца, месяц мінуў ці два, а насамрэч жа — і тыдня не прайшло. Ну давай, Лёкса, лічы, уяві іх, як яны падаюць, як падстрэленыя салдацікі. Адзін — і два, і тры, і чатыры, а там ужо — ня можа такога быць, і пяты, і шосты. Так добра было ўначы, але сьвітанак ужо на парозе. Сёмы дзень стаіць перад дзьвярыма дома павешанага, Лёксавага дома. Ледзь трымаючыся на нагах, з плошчы сыходзяць апошнія балявальнікі.

Хутка, хутка вернуцца кароль, Яго Вялікасьць — і ўсё раптам зьменіцца. Хутка, хутка… Пацягнуцца праз Паўднёвую браму ў горад вазы з багатай каралеўскай здабычай: трупамі, параненымі, лёдам і болем, роспаччу і злосьцю. Нагоняць яго тут, насьцігнуць нарэшце — нібы ўся тая вайна насамрэч задумвалася дзеля яго, Лёксы Шпуля. І ўсё скончыцца. Але пакуль што ён жывы — ляжыць на шырокім ложку, гаспадар у сваім доме, раб божы Лёкса Шпуль, жывы і цалюсенькі, шчасьлівы і багаты.

А яны ўсе там. Там…

Станя-пекар, якому басурманы кішкі выпусьцілі. Жардзіна Людвіг, якога ядром на часткі разарвала. Ганс-драчыла, якому варожая куля мазгі выбіла. Руды, якога шабляй у прамым баі засеклі — проста па шыі яму заехаў той басурман бяствары, у масцы да вачэй. Віскарык, якога на дзідах паднялі, як жывёлу. Жаба, якога…

Але як ні намагаўся Лёкса ўспомніць, як загінуў Жаба, так і ня змог. І раптам адчуў, што гэта можа быць ключом да разгадкі.

Бо ён, Лёкса Шпуль, на свае вочы ўсіх іх бачыў: распоратага, як мех, Станю, і разарванага ад прамога пападаньня Жардзіну, і вялізную дзірку ў галаве Ганса. І галаву Рудога, якая ледзь боўталася на шыі ад пачварнага ўдару. І мёртвага Віскарыка, усяго ў ранах ад вострых дзідаў, з усьмешкай на п’яных вуснах…

А вось як выглядаў мёртвы Жаба, Лёкса Шпуль успомніць чамусьці ня мог.

І чым больш ён думаў пра Жабу, тым выразьней разумеў, што забітага Жабу ён нават і ня бачыў. Проста зьнік Жаба. Вось і вырашылі яны са Станям (Станя яшчэ жывы быў), што забілі Жабу, гамон яму. Бо хадзіў Жаба ў атаку на іншым флянгу… Калі зьнік пабрацім твой — значыць, забілі. Якое яшчэ тут магло быць тлумачэньне.

А вось жа: магло.

Лёкса ажно прыўзьняўся на ложку.

Чаму і не? Цалкам магло так стацца. Уцёк Жаба, дэзэртыраваў з поля бою. Пайшоў у родны край, хаваючыся ад людзей, прабраўся ў горад. Радаваўся, відаць, што жывы. Што галава цэлая, вочы цэлыя, нос цэлы, рукі-ногі цэлыя. А яны вырашылі, што Жаба загінуў геройскай сьмерцю. Бо інакш вырашыць не маглі.

Лёкса ўявіў сабе шырокі, выродлівы твар Жабы — і яго перасмыкнула. Ён ужо верыў. Верыў, што знайшоў разгадку. Але нашто было Жабу прыходзіць да Лёксавай маці і казаць, што яе сын забіты? Вось якога хрэна ён зрабіў гэта?

Колькі ні думаў Лёкса Шпуль — не знаходзіў тлумачэньня. І прыйшоў да самай праўдападобнай высновы — каб адпомсьціць.

Бо адразу ж закруціліся ў Лёксавай галаве ўспаміны пра гэтага жаўнера. І падказалі, намалявалі перад вачыма: гулялі яны неяк у акопе ў карты… Лёкса, Ганс, Руды і Жаба. І такая Лёксу карта ішла… Нездарма яго ўсё жыцьцё называлі Шчасьліўчыкам. Такая ў той вечар Лёксу ішла карта, што разьбілі яны Рудога і Жабу ўшчэнт. На грошы гулялі. І пайшоў Жаба зь іхнага акопу без адзінай манэткі. Ды яшчэ і табакерку прайграў. І саму табаку.

Вось і пакрыўдзіўся, відаць. Вырашыў адпомсьціць. Жорстка адпомсьціць. Прабраўся ў горад, знайшоў Лёксаву маці — і сказаў, што Лёкса забіты. Маці ад гора і падкасіла. Яна і так хворая была, а тут такія навіны.

Ну, Жаба. Знайду — павешу. Уніз галавой. Прыйдзі да мяне яшчэ раз, пагрукай у мае дзьверы. Жывым з гораду ўжо ня выйдзеш. Паляціш да астатніх. Жаба…

Так вырашыў Лёкса Шпуль, крыху супакоіўшыся.

Колькі ж гэта дзён прайшло з таго часу, як Лёкса ўпершыню трымаў слова перад рэгентам? Адзін — ды ўжо два, а там і тры, а там і чатыры. Пяты прайшоў, шосты. Сёмы пачаўся. Калі караля нічога не затрымала, ён і сёньня можа зьявіцца. А можа і заўтра. А можа і пасьлязаўтра. Колькі яшчэ часу я буду жыць на сьвеце, Божа?

Маўчыць бог. Цікае на сьцяне гадзіньнік. У-ця-каць. У-ця-каць. Хутка забомкае.

Час бегчы, калі ты хочаш жыць, Лёкса Шпуль. Што калі кароль вернецца сёньня?

А калі ня вернецца, падумаў у соты, у тысячны раз Лёкса Шпуль, чакаючы грукату ў дзьверы. А калі ня сёньня? А калі памрэ ў дарозе? А калі на рэшткі яго войска, гэтых саслабелых, бязвольных, галодных жаўнераў у дарозе нападуць? Ніхто ня ведае, колькі ў яго часу. Ніхто ня ведае, колькі яму засталося. Няма ніякага часу, няма ніякіх людзей, няма каралёў і бедакоў, ёсьць толькі інфармацыя. Правільная інфармацыя ў правільны момант, правільны адказ правільным уладарам. Няправільную інфармацыю вязуць у палац Яго Вялікасьць, зусім ня тую. Нельга такія весткі ў горад прыносіць. Шкода гэта — для радзімы і для дзяржавы.

Што яго тут трымала, лейтэнанта палацавай гвардыі Лёксу Шпуля? Чаму ня бег ён з гораду куды вочы глядзяць, пакуль ня позна? Бо тут ён зрабіўся кімсьці — а там быў бы нікім. Бо тут былі людзі, якія яго любілі — а там ён быў бы прывідам, няісным і нябачным, а калі існым і бачным, дык адусюль гнаным. Бо тут ён меў — а там бы толькі страціў. Бо тут у яго было яшчэ трохі часу — а там у яго была б толькі пустата. Бо тут была яго хворая маці, урэшце! Маці! — задыхаўся Лёкса Шпуль. Родная маці! Як ён мог уцячы і кінуць яе адну!

Інфармацыя б усё роўна дагнала яго, куды б ён ні пабег.

Бо тут… І Лёкса з надзеяй зірнуў у акно. Тут быў Фармаледайт. Тут штосьці насьпявала. Тут нешта адбывалася.

Хто ведаў праўду? Што такое праўда? Хто можа сказаць, што ведае праўду? Няма ніякай праўды, ёсьць толькі інфармацыя — і яна вызначае, што праўда, а што не.

Хто ведаў праўду?

Палясоўшчык і яго жонка пакараныя за сваё маўчаньне. За тое, што не сказалі Лёксу праўду пра тое, што яго чакае.

Вераніка ў Зялёным Замэчку — адкуль ніхто ня можа ўцячы, што б яна ні крычала. Хто крычыць у Зялёным Замэчку — таго б’юць. Моцна б’юць. У Зялёным Замэчку лепш не крычаць. Лепш радавацца, што жывы. Што маеш галаву, вочы, нос, рукі-ногі.

Жаба… Але Жаба нічога ня скажа. Нікому не прызнаецца. Жаба ведае, што тады яму канец. Ён дэзэртыр. А за гэта закон адзін — шыбеніца.

А больш ніхто.

Толькі той малы…

Калі б толькі ня той малы дурань з дудкай. Ён адзін ведае на гэты момант праўду. Бадзяецца недзе па лесе. Можа, яго ваўкі зжэрлі? А можа, памёр ужо з голаду.

Малы з дудачкай. Дык што гэта выходзіць? Ён і ёсьць — праўда?

«Лёкса!»

Лёкса Шпуль схапіўся за пісталет. У пакой забегла сястра. У адной сарочцы.

«Маці кліча ўсіх да сябе… Блага ёй… Вой як блага, Лёкса! Ідзі хутчэй, братка…»

Хістаючыся і расштурхоўваючы слуг, Лёкса Шпуль пайшоў праз увесь дом у матчын пакой. На дарозе зьявіўся Эдгар, пакланіўся. «Добрай раніцы, ваша міласьць!»

«Добрай? — зароў на слугу Лёкса Шпуль. — Чаму ты ня там? Чаму не са сваёй старой гаспадыняй? Ты слуга ці хто?»

Эдгар зноў пакланіўся, але ў матчын пакой не пайшоў, прапусьціў Лёксу.

Брат стаяў на каленях перад матчыным ложкам. Маці цяжка дыхала, гледзячы на іх адным невідушчым вокам. Яе рука вісела над падлогай — і Лёкса кінуўся на калені, падняў яе, пацалаваў старэчую, гарачую скуру.

«Люца… — прахрыпела маці. — Дачушка… Дзе Петрык?»

«Я тут, мама, — сказаў Петрык, выпростваючыся. — Мы ўсе тут. Скажы, як нам палегчыць твае пакуты?»

«Можа, вады?» — сказаў Лёкса, але яго ніхто не пачуў. І гэта так разьюшыла яго, што ён адштурхнуў Петрыка і Люцу, стаў перад ложкам, зазірнуў маці ў вока, глыбока-глыбока, аж да самага дна. І не пабачыў там чалавека.

«Петрык… Люца… — зноў захрыпела маці, вусны яе дрыжалі, на Лёксавы штаны ляцела сьліна. — Даруйце мне, бог забірае мяне да сябе… Я сыходжу, а вам жыць. Любіце адно аднога, дапамагайце… Знайдзі ёй добрага жаніха, Петрык… І заўсёды абараняй… Сьвет злы, але добрых людзей болей…»

«Я выпішу лекара з імпэрыі Хум! У іх там ёсьць такі чарадзейны корань! У мяне пасол у сябрах!» — сказаў Лёкса. Але зноў маці не пачула яго.

«А ты, Люца, не кідай у бядзе ўбогіх і хворых… Ты добрая дзяўчына, я ведаю… І не забудзьцеся, што вы мне абяцалі… Не шкадуйце грошы, каб прыстойна пахаваць нашага Лёксу… Хутка… Хутка… Хутка прывязуць яго ў ледзяным мундзіры… Кінуць на плошчы… Знайдзіце яго… І пахавайце пад дрэвам… Абавязкова пад дрэвам… Ён заслужыў…»

«Мама! — крыкнуў Лёкса, схапіўшы яе за руку і цягнучы да сябе, быццам клікаў з сабой, быццам не цярпелася яму паказаць ёй штосьці дужа цікавае. — Мама! Я жывы! Я тут! Перад табой! Ды паглядзі на мяне! Я Лёкса!»

«Люца… — матчына вока затуманілася. — Петрык… Беражыцеся… Тут цені… Цень… Цень цягне мяне за сабой… Ганіце цені… Любіце людзей… Цень! Цень! Цень!»

Лёкса ня мог выпусьціць яе руку — яна нібы прырасла да ягонай далоні, нібы запляліся іх з мамай пальцы ў вузел, які немагчыма было разблытаць. І раптам ён адчуў, што нешта здарылася. Нешта непапраўнае. Ён ня мог выказаць тое, што адчуў. Але ў гэтай дзіўнай істоце з дзьвюх пераплеценых рук, матчынай і сынавай, штосьці раптам замерла.

Лёкса перажагнаўся. Так, як маці вучыла.

«Мама!» — крыкнула Люца.

Петрык абняў яе — і зарумзаў так, што ў яго затрэслася галава.

Лёкса Шпуль павярнуўся да дзьвярэй, у якія зазіралі маркотныя слугі. Выйшаў, лупцуючы кулаком паветра. У калідоры стаяў Эдгар.

«Мы спачуваем, ваша міласьць».

Лёкса Шпуль спыніўся перад ім. Паглядзеў так, нібы бачыць апошні раз. Па сходах падымаўся сьвятар.

«Нікога да мяне не пускаць!» — крыкнуў Лёкса. Сьвятар вырашыў, што гэта яму. Зьдзіўлена ўскінуў калматыя бровы.

Лёкса цяжка затупаў ботамі, заганяючы яго ў калідор. Туды, туды, да мёртвай маці, да вока, якое ня бачыла яго, свайго сына — але бачыла яго будучыню. Сьвятар адступаў да дзьвярэй, дзе ляжала нябожчыца — быццам яму было страшна.

«Цень! — сказаў Лёкса Шпуль. — Цень! Разумееце?»

І кінуўся ў свой пакой. Зачыніўся. Упаў на ложак. Маці… Адзіная праўда. А можа, падумаў ён… А можа, усё ня так? Ён жа шчасьліўчык Лёкса. Можа, трэба проста выправіцца туды, за ёй. Затрымаць яе — і прыйсьці першым да бога. І сказаць яму тое, што патрэбна. Перадаць інфармацыю. Прыйсьці да яго з той весткай, якая ўсё зьменіць. Прыйсьці пад богавы вочы і сказаць:

Перамога.

Яна перамагла, божа.

Яна перамагла хваробу і сьмерць. Мая маці жывая — так сказаць яму. І ён узнагародзіць Лёксу — доўгімі, доўгімі днямі. Скасуе гадзіньнікі. Скасуе караля. Скасуе рэгента і Жабу. І гэты горад. Скасуе хлопца з дудачкай. Скасуе Вераніку.

Будзе толькі слава і гонар. Дом і багацьце. Петрык і Люца. І маці. Заўсёды зь ім, заўсёды побач.

Лёкса Шпуль дастаў бутэльку і пачаў піць. Прагна, вялікімі глыткамі. Ды ня дзейнічала на яго сьлівовічка. А на плошчы зноў пачуліся рогат і крыкі. А потым усё сьціхла. Стомленыя герольды рыхтавалі народ да невясёлай навіны. Дармавы пачастунак скончыўся.

Усе чакалі караля. З дня на дзень. А мо з гадзіны на гадзіну.

Хутка, хутка… Хутка ўступіць у горад пераможнае войска — і тады сьвята распачнецца зноў. Багатая здабыча! Трыюмф! Фанфары! І лёд на целах герояў.

Ніхто ня ведаў, колькі Лёкса праляжаў у ложку, чакаючы караля.

Грукат у дзьверы. Ня ўнізе — а проста ў дзьверы спальні.

«Я сказаў нікога не пускаць! — прахрыпеў Лёкса, і голас ягоны быў такі падобны да матчынага. — Эдгар!»

Дзьверы адчыніліся, і на парозе паказаўся Эдгар — спакойны, як заўсёды.

«Баюся, ваша міласьць, што гэта немагчыма», — прамовіў ён, адвярнуўшыся.

І ў пакой увайшоў сьледчы Гіль. Лёкса адразу ўспомніў яго. Сьледчы зь цікавасьцю азіраўся навокал — гэтаксама як учора ў калідоры палацу. Нібы яны зноў чакалі аўдыенцыі.

«Я спачуваю вашаму гору, — сказаў Гіль, падышоў да Лёксы і лёгка крануў яго кончыкамі пальцаў. — Такая страта. Няхай зямля будзе пухам вашай добрай маці. Бог забірае найлепшых».

«Ну-ну… — прамычаў Лёкса, падымаючыся. — Скажыце яшчэ якую-небудзь банальнасьць. Кшталту: бог даў, бог узяў. Усе там будзем… Штосьці такое… Толькі вас мне зараз і не хапала…»

Эдгар выйшаў, зачыніўшы за сабой дзьверы.

«Навошта вы прыйшлі? — Лёкса падняўся і праверыў пісталет. Ён стараўся выглядаць упэўненым у сабе, ён выклікАў у сабе жалеза і гнеў, але ўнутры быў толькі страх. — Дзіўна, што вы першы прыйшлі выказаць мне спачуваньне. Ці вы проста праходзілі міма, пачулі, што тут памерла жанчына, і падумалі: зайду на агеньчык?»

«Я вельмі прашу мяне прабачыць, лейтэнант, — вінавата апусьціў вочы Гіль. — З майго боку гэта і праўда вялікая бястактнасьць. Ведаеце, сядзіш там на Судовай вуліцы, у душным кабінэце, душой чарсьцьвееш… Страчваеш сьвятое штосьці… У вас цудоўны дом. А сьлівовічка… Я бачу па бутэльцы — тая самая, з каралеўскіх садоў. Мая любімая. Толькі я, ведаеце, ня п’ю… Язва… Нічога салёнага, пякучага, смажанага… Ніякай кавы, ніякага алькаголю… Зайздрошчу вам, афіцэрам. Нібы бог даў вам за вашу службу і гатовасьць у любы момант аддаць жыцьцё за караля жалезнае здароўе, сталёвыя страўнікі і па-вайсковаму дакладны кішэчнік. А нам, пацукам, дадзена толькі трошачкі ўважлівасьці і спрыту… Мы людзі маленькія… Бачыце, у мяне на баку шпага?»

«Гіль! — крыкнуў Лёкса. — У мяне маці памерла! Пры чым тут кішэчнікі і шпагі! Выйдзіце вон!»

«Не сьпяшайцеся, — з журботай і шчырым спачуваньнем на твары сказаў Гіль. — Я выйду, выйду… Дык вось, пра шпагу. Яна вісіць там, на баку — але калі прыйдзе момант, яна мне нічым не дапаможа. Я ня ўмею ёй карыстацца… Адзінае, што я магу ёй зрабіць — гэта накалоць кавалак сьвініны, каб запячы яго на агні… Але сьвініну мне нельга. У мяне язва… Як я ўжо сказаў…»

І Гіль чамусьці скрушна паглядзеў на гадзіньнік, нібы язва сядзела там і круціла стрэлкі.

«А ў вас ёсьць трывуголка… — працягваў Гіль, нібы злуючыся на самога сябе. — Таксама — знак. Знак прыналежнасьці да пэўнай групы, як мая шпага. Вы афіцэр, а афіцэры ходзяць у трывуголках з прыгожай кукардай. Учора, лейтэнант, мы пазнаёміліся з вамі ў палацы. І вы былі без трывуголкі. Чаму? Гэта дурное пытаньне, я прызнаю. Але чаму вы, афіцэр палацавай гвардыі, былі без трывуголкі? Думаю, вам і самому гэта цікава…»

«Да чаго вы хіліце, Гіль?» — спытаў Лёкса, хоць яму было ясна, да чаго ідзе размова.

«Гіль хіліць, — хіхікнуў сьледчы. — А Шпуль не ўхіляецца. Гэта добра. Учора я пабываў у адным з найпрыгажэйшых лясоў нашай айчыны. Прайшоўся па лясной дарозе. Палюбаваўся на труп палясоўшчыка… Нехта забіў яго стрэлам у сэрца. Вельмі трапны стрэл, мушу сказаць. З блізкай адлегласьці. Зьверху ўніз. Потым я пабываў у хаце забітага палясоўшчыка. Ягоная жонка ляжала ў двары, з агнястрэльнай ранай. Хоць побач не было ніякай зброі. Нават вілаў. Ня кажучы ўжо пра стрэльбу або пісталет. Я вярнуўся на лясную дарогу, дарагі лейтэнант. Вы так уважліва мяне слухаеце… Дзякую! На лясной дарозе я і мае памочнікі знайшлі сьляды капытоў… Нічога дзіўнага. Але там было вельмі шмат сьлядоў… Сьлядоў капытоў каня з каралеўскай стайні. А можа, і коней… Я ня ведаю, колькі было забойцаў. Але я ведаю іншае… Пад ялінай, у гушчары, я наткнуўся на цікавы прадмет. Як ён мог туды трапіць? Угадайце, што гэта было? Маўчыце? Гэта была трывуголка. трывуголка з кукардаю афіцэра палацавай гвардыі. Як яна магла там апынуцца, лейтэнант? І чаму менавіта лейтэнант Шпуль прыходзіў учора да рэгента не па статуце — без галаўнога ўбору? І чаму лейтэнант Шпуль пасьля аўдыенцыі ў яго міласьці рэгента пайшоў на склад і запатрабаваў сабе новую трывуголку? Хоць старую атрымаў усяго шэсьць дзён таму? Даруйце мне, кабінэтнаму пацуку, лейтэнант! Мне страшэнна няёмка задаваць такія пытаньні народнаму герою, афіцэру, адважнаму і заслужанаму чалавеку… У такі цяжкі і горкі дзень… Але шпага і гэты ланцуг на маёй шыі… О, няхай яны будуць маім апраўданьнем. У кожнага з нас свая служба. І я, паводле маленькага капрызу ўласнай стомленай душы, стараюся рабіць сваю службу так, каб мяне ніхто ня выправіў з Судовай вуліцы на шыбеніцу або ў Зялёны Замэчак… Я слухаю вас, Шпуль!»

Апошнія словы Гіля прагучалі амаль умольна. Лёкса падняўся…

«Рэч у тым… — сказаў ён. — Рэч у тым, што…»

Але словаў у яго не было. Толькі гэтая рэч, якую Гіль знайшоў пад ялінай. Яна была ягонай праўдай. Лёкса ўзяў пісталет, узьвёў курок.

«Там за дзьвярыма парачка дзіўных і, калі шчыра, тупаватых вартаўнікоў, — амаль па-змоўніцку, нахіліўшыся наперад, прамармытаў Гіль. — Што яны тут робяць? Ах так, яны прыйшлі са мной. У мяне для вас сумная навіна. Я вас арыштоўваю. Фу, якое непрыгожае слова, пагадзіцеся?»

Праз пару хвілін па плошчы ў напрамку вуліцы Судовай ішлі чацьвёра мужчын. Натоўп не зьвяртаў на іх увагі. Ніхто не хацеў разыходзіцца. Людзі чакалі, што ўлады зьменяць сваё рашэньне. І штосьці ў запасах усё ж знойдзецца. Наперадзе, нібы двое сяброў, ішлі, пра нешта перамаўляючыся, лейтэнант Лёкса Шпуль, але безь пісталетаў і шаблі, і сьледчы Гіль, на баку якога боўталася шпага. А ззаду за імі ішлі двое вартаўнікоў, з жалем азіраючыся на шырокую, поўную людзей і аб’едкаў плошчу.

Коні ўзьніклі перад імі, калі яны павярнулі да Ўсходняй вежы. Шум, які чуўся з плошчы, усё мацнеў. Пэўне, з палацу абвясьцілі важныя навіны. Можа, гэта кароль… — падумаў Лёкса. Вярнуўся? Хутчэй за ўсё. І тут — гэтыя коні, якія нібы чакалі ў завулку. Некалькі вершнікаў-афіцэраў, якія загарадзілі Гілю і Лёксу шлях. Вартаўнікі таксама спыніліся, абмяняўшыся нядобрымі позіркамі.

«Дзень добры, панове афіцэры, — Гіль усьміхнуўся. — Прапусьціце нас, мы ідзем на Судовую, абмеркаваць некаторыя нюансы афіцэрскай моды».

Афіцэры моўчкі саскочылі з коней. Адзін зь іх прапанаваў свайго каня Лёксу Шпулю.

«Я сьледчы каралеўскай судовай канцылярыі Гіль, — зморана і крыху расчаравана прамовіў сьледчы. — Гэты чалавек арыштаваны паводле падазрэньня ў забойстве».

«Гэты чалавек — герой, — пагардліва сказаў адзін з афіцэраў. — Ён вольны і шляхетны афіцэр і зараз паедзе з намі ў палац. А ты, пацук, бяжы адсюль, пакуль ня позна».

Другі афіцэр зьняў з пояса Гіля шпагу, дастаў з торбы на баку кавалак мяса і, насадзіўшы на вастрыё, адкусіў і пачаў жаваць, красамоўна пазіраючы на сьледчага.

«Разумею», — сказаў Гіль.

«Хлопцы! — крыкнуў першы афіцэр салдатам. — Ідзіце на плошчу і прысягніце новым камандзірам. Яго эксцэленцыя рэгент вырашылі крыху адпачыць ад дзяржаўнай службы. Цяпер улада ў руках Рады афіцэраў. Да вяртаньня Яго Вялікасьці караля. Чуеце, як радуецца народ?»

«Яго эксцэленцыя рэгент? У сраку рэгента! Хопіць перад ім скакаць на задніх лапках!» — кінуў у іх бок, пачуўшы размову, нейкі мінак, што сьпяшаўся на плошчу. Яшчэ нядаўна за такія словы мужычка павесілі б, а сёньня ён бач які сьмелы. Лёкса правёў яго позіркам.

Вось яно што, значыцца.

«Усім абрыд гэты блазан і вар’ят, — сказаў другі афіцэр, назіраючы, як Гіль у самоце сыходзіць уніз па вуліцы. — Усе чакаюць караля. А пакуль што мы падрыхтуем горад да сустрэчы. Шпуль, сядайце на чорнага. Вас чакаюць у палацы. Але галоўнае: вас чакаюць на плошчы!»

9

У горад прыходзіць сьвітанак, горад ня сьпіць, горад сьвяткуе перамогу за перамогай. У вузкім завулку, куды яшчэ не дабралася сонца і які цяжка адшукаць у лябірынце старых дамоў — калі ты, вядома, не нарадзіўся ў гэтым горадзе і ніколі сюды не вяртаўся — зьяўляецца гарадзкая варта, чалавек пяць. Яны адразу ж знаходзяць патрэбны дом і абступаюць нізкія дзьверы. На чале варты — афіцэр у форме лейтэнанта палацавай гвардыі. На ім няма трывуголкі, ягоны мундзір расшпілены, на твары ягоным стома, стома і нянавісьць.

Варта грукае ў дзьверы. Ім адчыняе заспаная жанчына — і яе заганяюць у вузкі калідор, прыціскаюць да сьцяны, гоняць у пакой. Маленькае памяшканьне напаўняецца людзьмі. У пакоі стаіць мужчына, муж той самай зьляканай жанчыны, на ім і на ёй — толькі пажаўцелыя, бруднаватыя начныя сарочкі.

Жанчына і мужчына глядзяць на нечаканых гасьцей без варожасьці і з надзеяй. Зараз усё высьветліцца. Зараз жыцьцё, спатыкнуўшыся, падымецца і пойдзе далей, сваёй чарадой.

Варта расступаецца — і афіцэр заходзіць у пакой. Нейкі час ён разглядвае гаспадароў, і на твары ягоным блукае пакутлівая ўсьмешка, якая не абяцае нічога добрага.

«Жабы, — сказаў лейтэнант Шпуль. — Бацька Жаба і маці Жаба. Жабы нарадзілі Жабу…»

Гаспадары разгублена ўсьміхнуліся.

«Я лейтэнант Лёкса Шпуль, — сказаў афіцэр і выцер пот. — Адзін з народных камандзіраў, сустаршыня Рады афіцэраў, абаронца народу і слуга караля. Мы шукаем дэзэртыра».

Было відаць, як цяжка даюцца Лёксу гэтыя абавязковыя словы. І тое, зь якім намаганьнем ён выціскаў іх зь сябе, абнадзеіла гаспадароў яшчэ больш.

«Мы Жабы, гэта праўда… — прамовіў мужчына, зазіраючы Лёксу Шпулю ў вочы. — Але ў нас няма ніякіх дэзэртыраў».

«Наш сын — верны жаўнер Яго Вялікасьці караля», — сказала жанчына і павярнулася да варты, нібы шукаючы ў іх падтрымкі.

«Салдат Жаба? Так? — сказаў Лёкса Шпуль. — Дэзэртыр Жаба. Дэзэртыр Жаба, які кінуў войска і караля перад бітвай і вярнуўся да мамачкі з татачкам. Які бадзяецца па горадзе і распускае панічныя плёткі. Які хлусіць пра тое, што мяне, Лёксу Шпуля, які прынёс усім шчасьлівыя весткі аб перамозе, забілі ў паходзе…»

«Мы ня чулі пра сына ўжо шмат месяцаў! — усклікнула жанчына і пачала плакаць. — Мы думалі, ён забіты…»

«Чаму ж вы не адшукалі мяне і не запыталіся пра ягоны лёс? — сказаў Лёкса. — Як гэта зрабілі іншыя гараджане, сыны і сваякі якіх былі са мной у паходзе?»

«Ваша міласьць! — мужчына працягнуў руку да лейтэнанта. — Мы баяліся пачуць праўду. Мы думалі знайсьці вас. Але жонка не перажыла б дрэнных навінаў. Вы ведаеце нешта пра яго? Пра нашага адзінага сына, пра Юстына?»

«Пра Жабу, ты хочаш сказаць, — грукаючы шабляй, Лёкса прысеў на куфар, што займаў палову пакоя. — Гэта для вас ён Юстын… А для нас ён Жаба. І будзе расплюшчаны, як жаба! Дзе ён? Дзе хаваецца гэты баязьлівец і панікёр? Гаварыце, іначай кепска будзе… Кепска, чуеце? Закон пра дэзэртыраў і панікёраў ніхто не адмяняў».

«Калі наш сын і праўда уцёк з войска, няхай ён будзе пакараны па ўсёй строгасьці закону, — ціха прамовіў бацька Жабы. — Я сам стары салдат і ведаю статут. Але мы нічога ня чулі пра сына, мы не хаваем яго, мы папросту ня ведаем, дзе ён».

«І спадзяемся, што ён проста ахвяра нечага нагавору», — пасьпешліва дадала маці Жабы.

Лёкса маўчаў.

«Значыць, ты стары салдат, дзядзька… — загаварыў ён нарэшце, і ў вачах ягоных бліснула сапраўдная цікавасьць. — А ці памятаеш ты такую салдацкую песьню… Мусіш памятаць, калі хадзіў у паходы зь Яго Вялікасьцю… Мусіш ведаць… Кароль сабраўся на вайну, абразы не сьцярпеў… Давай, цясьляр, рыхтуй труну, каб да вясны пасьпеў…»

«Бо прывязуць мяне вясной,

Бяз ног з прагнілай галавой,

І сто таварышаў са мной….» —

дасьпяваў, а хутчэй, дагаварыў напаўголасу гаспадар.

«Так, гэта тая самая песьня, — сказаў Лёкса Шпуль. — Але як там далей?»

«Я ня памятаю, — сказаў гаспадар. — Ня памятаю… Даўно было. Забыўся».

«Забыўся? — ускочыў Лёкса. — І дзе хаваецца твой сын, таксама забыўся? І што такое інфармацыя, ты таксама ня ведаеш? Што яе трэба перадаваць каму трэба? І што такое праўда, ты ня ведаеш, так? Хлусы! Якія ж вы ўсе хлусы! Маўчыце, калі чыніцца несправядлівасьць! Маўчыце, каб толькі вас не зачапіла! Глядзіце на шыбеніцы і маўчыце! Маўчыце, каб чаго ня выйшла! І думаеце толькі пра сябе і сваіх дзяцей! Вам насраць, што ў іншых таксама ёсьць дзеці і маткі! Іхны сын дэзэртыр і злачынца, а яны божацца, што нічога ніякага! Іхны сын, паскудная жаба, швэндаецца па горадзе і разносіць антыдзяржаўную заразу, а яны ўпёрліся і маўчаць — толькі б сыночак жыў далей! Узяць іх! Узяць гэтых маладушных, хітрых, сьлізкіх жабаў! І павесіць! За іхнае маўчаньне! За тое, што хаваюць інфармацыю! За тое, што хлусяць! За тое, што нічога ня памятаюць! За жабры — і на шыбеніцу! Вось вам мой прысуд!»

Варта скруціла гаспадарам рукі.

«А Жабу вашага я ўсё роўна знайду!» — кінуў Лёкса, выходзячы з пакоя. Выйшаў на вуліцу, удыхнуў раніцу, зірнуў на сіняе, нібы мора, неба. І паскакаў у палац.

Народ на плошчы расступіўся, даючы яму дарогу. «Лёкса! Лёкса Шпуль» — пачулася справа і зьлева, і за ягонай сьпінай. «Няхай жыве Лёкса!» Варта каля галоўнай палацавай брамы павітала Лёксу узьнятымі стрэльбамі і пікамі. Ён імкліва падняўся па мармуровых сходах, ловячы на сабе ўсё тыя самыя пагардлівыя позіркі незьлічоных партрэтаў. Калідоры, калідоры… Знаёмыя і ня вельмі. Дзьверы ў залю рэгента. Гадзіньнік на сьцяне. Як хутка мінае час.

Уначы Рада афіцэраў абрала яго і Фармаледайта сваімі кіраўнікамі. Лёкса Шпуль чакаў гэтага — і ўсё ж ня мог паверыць. Як можна было паверыць у тое, што ён сядзіць у крэсьле рэгента і мусіць апоўдні выйсьці на балькон, каб пагаварыць з народам? Як можна было паверыць у тое, што сам рэгент будзе замкнуты ў сутарэньнях, а ключы будуць ляжаць у Лёксавай кішэні? Як можна было паверыць, што цяпер увесь горад і ўсё каралеўства ў ягоных руках? Праўда, ён дзяліў сваю нечаканую, такую раптоўную ўладу з Фармаледайтам — але Фармаледайту не сядзелася ў палацы, Фармаледайт цяпер аб’яжджаў горад, нібы новага каня, арганізоўваў, тлумачыў, правяраў, рыхтаваў усё да вяртаньня караля. Лёкса быў самым важным чалавекам у палацы — і мог зараз жа вырашыць лёс ня толькі свой, а і іншых. Скажам, рэгента. Мог загадаць адправіць гэтага доўгавалосага блазна ў Зялёны Замэчак. Забаўна было б, калі б рэгент сустрэўся там зь Веранікай. Ад адной думкі было ўжо сьмешна.

Шчасьліўчык Лёкса. Камандзір Лёкса, які адважыўся даць правільны адказ, валадар правільнай інфармацыі, чалавек, якому адкрылася таямніца словаў.

У дзьверы пагрукалі. Зазірнуў вартаўнік, той самы, што служыў рэгенту. Пыса незадаволеная — разумее стары, што служба ягоная канчаецца. Баіцца. Думае выслужыцца.

«Амбасадар Імпэрыі Хум, пасол хана-імпэратара Хынь Чэ пакорліва просяць прыняць іх і чакаюць у калідоры, ваша міласьць народны герой сустаршыня Шпуль!»

Кланяецца, адыходзіць на дыбачках. Не глядзіць у вочы.

«Прасі…» — сказаў Лёкса Шпуль і закінуў нагу на нагу.

Шоргаючы залацістым халатам, амбасадар Хынь з паклонамі ўвайшоў у пакой і прыклаў руку да сэрца.

«Хай будзе лёс літасьцівы да вас, ваша міласьць сустаршыня народны герой Лёкса Шпуль! — сказаў ён з бліскучай усьмешкай. — Хай будзе плённым і справядлівым вашае кіраваньне! Хай Яго Вялікасьць, вярнуўшыся ў сталіцу жывым і здаровым, ацэняць вашыя высілкі на карысьць народу, манархіі і каралеўства! Як я рады бачыць вас на гэтым пачэсным, безумоўна заслужаным вамі месцы!»

«Дзякуй, — холадна прамовіў Лёкса Шпуль. — Навошта вы зноў ушанавалі мяне сваім візытам, пасол Хынь Чэ?»

«Хачу выказаць вам ня толькі сваю асабістую, але і афіцыйную падтрымку вялікай Імпэрыі Хум і яе найславуцейшага і наймагутнейшага Хана-Імпэратара! — прамяніста ўсьміхаючыся, сказаў Хынь. — Мы з трывогай сачылі за крызісам, што разьвіваўся ў каралеўстве, якое чакае Яго Вялікасьць. Народ, часова пазбаўлены мудрага кіраўніка, страчвае арыентыры, а часовая ўлада, на жаль, не заўжды здольная правільна ацаніць абстаноўку і ўжыць неабходныя захады. Імпэрыя Хум зацікаўленая ў моцным, незалежным і квітнеючым суседзе. А адсутнасьць караля зацягнулася. Хоць ягоная бліскучая перамога пад Чорнай Скалой зьмяніла расклад сілаў у рэгіёне. Мы ўсе чакаем Яго Вялікасьць і ўсяляк ухваляем рашэньне Рады афіцэраў узяць кантроль у свае рукі да вяртаньня законнага манарха!»

«Я ўжо сказаў, што мы вам удзячныя, пасол Хынь», — раздражнёна прамовіў Лёкса.

«Ці скарысталіся вы ўжо шабляю, паднесенай вам у падарунак?» — зь непарушным спакоем на твары спытаў Хынь, сядаючы ў фатэль, хоць яго ніхто не запрашаў.

«Пакуль не давялося, — хмура сказаў Лёкса Шпуль. — У мяне, на жаль, ня так шмат часу. Мне яшчэ перад народам выступаць. Мы ўдзячныя імпэрыі Хум за падтрымку».

«Шкада, — з шчырым засмучэньнем сказаў Хынь. — Харошая шабля. Вам патрэбная зброя, Лёкса Шпуль. Патрэбная ўзброеная сіла, каб замацаваць перамогу і супрацьстаяць ворагам. Патрэбная інфармацыя, як любіў казаць рэгент. Правільная інфармацыя ад правільных людзей. Правільныя адказы на правільныя пытаньні. Я ведаю, што афіцэраў палацавай гвардыі — дваццаць чалавек. Яшчэ сто чалавек складаюць палацавую варту. Яшчэ пяцьсот — гарадзкая варта. Такім чынам, народны герой сустаршыня Лёкса Шпуль, вашы ўзброеныя сілы на гэты момант складаюць шэсьцьсот дваццаць чалавек. Гэта зусім няшмат. Палкаводцам і народным героям патрэбнае войска. Войска і паліцыя. А шэсьцьсот дваццаць чалавек — гэта, даруйце мне маю шчырасьць, нішто. Проста кампанія мужчын, якую зьмяце любы вораг. Няхай гэтыя мужчыны — самыя адважныя ў сьвеце. Ня лічачы, вядома, мужчын імпэрыі Хум…»

І амбасадар Хынь іранічна ўсьміхнуўся.

«На баку народнага героя — увесь народ, — сказаў, падумаўшы, Лёкса Шпуль. — Тысячы і тысячы людзей».

«Бяззбройных людзей, — паправіў яго амбасадар. — Людзей, якія ніколі не ваявалі. І, паверце мне, ня ўсе зь іх падтрымаюць вашу справядлівую ўладу. І ўжо дакладна ня ўсе зь іх гатовыя абараняць вас да апошняй кроплі крыві. Людзі любяць мір, пане Лёкса. Людзі любяць думаць пра тое, што заўтра прачнуцца жывымі і здаровымі. Якая б улада ні панавала на двары. Ведаеце, чым цяпер займаецца слаўны Фармаледайт? Спрабуе падавіць беспарадкі. Шмат каму не спадабалася, што ўлада зьмянілася так імгненна. Асабліва высакародным людзям, якія маюць дома свае арсэналы і атрады навучаных страляць слуг. Цяпер вы седзіце тут — але ваша ўлада трымаецца на валаску. І валасок гэты — тонкі… У лясах вакол гораду — шпіёны. Варожыя войскі бачаць, што кароль не вяртаецца — і разумеюць, што ўлада ў каралеўстве на гэты момант вельмі нестабільная…»

«Дапусьцім, што гэта так… — нерашуча сказаў Лёкса Шпуль. — Але што вы прапануеце?»

«Разумнае пытаньне, — кіўнуў амбасадар Хынь. — Менавіта да гэтага я і зьбіраўся перайсьці. Да прапановаў. Войскі імпэрыі Хум праходзяць штогадовае навучаньне на сваіх межах. Адкрыю вам таямніцу. Гэта на гэты момант пяцьдзясят тысяч вышкаленых байцоў. І яшчэ адна таямніца, Шпуль. Ацаніце давер да вас хана-імпэратара! У нашых войскаў ёсьць тры тыпы хады. Які зь іх абраць, залежыць ад канкрэтнага моманту. Хада баявога слана. Хада тыгра. Хада гепарда. Хан-імпэратар прапануе вам дапамогу, пане сустаршыня. Нашыя войскі могуць быць тут заўтра. Ім будзе дадзены загад абраць хаду гепарда — і яны прыйдуць сюды, пад вашае мудрае камандаваньне. З такой вайсковай сілай вам няма чаго баяцца. Вы лёгка задушыце любыя пратэсты, а вонкавыя ворагі адразу прыкусяць свае паганыя языкі».

«Вы што, хочаце заваяваць нас?» — уздрыгнуў Лёкса Шпуль.

«Імпэрыі Хум не патрэбныя новыя тэрыторыі, — не міргнуўшы вокам, сказаў амбасадар. — Відаць, я не зусім ясна выказаў нашыя намеры. Хан-імпэратар дашле сваіх жаўнераў пад вашае камандаваньне! Яны выканаюць любы ваш загад. А загады будуць мудрыя, абачлівыя і накіраваныя выключна на падтрыманьне міру і стабільнасьці ўлады, у гэтым я не сумняваюся».

«Вы хоць самі разумееце, што кажаце! — Лёкса Шпуль ускочыў і пайшоў проста на амбасадара, у вачах у якога прамільгнула хіба што лёгкае зьдзіўленьне. — Вы прапануеце мне зрабіцца здраднікам. Паклікаць сюды чужаземнае войска! Вы цудоўнае ведаеце, што думаюць людзі пра вашу імпэрыю. І я зь імі згодны. Імпэрыя Хум — самая крыважэрная дзяржава з тых, якія нас акружаюць. Пра жорсткасьць вашых галаварэзаў ходзяць легенды. З вамі змагаліся прадзед і дзед нашага караля! Калі б ня іхная адвага, каралеўства даўно б ужо не існавала. І вы прапануеце мне… Нам… Афіцэрам Яго Вялікасьці, які вяртаюцца сюды зь перамогай… Запрасіць у каралеўства саму сьмерць… Як вам магло прыйсьці такое ў галаву! Яго Вялікасьць вернуцца, і тады… Мы раскажам яму…»

«Вернуцца? — сказаў з усьмешкай амбасадар. — Магчыма. Але яшчэ не вярнуліся. Яго Вялікасьць не сьпяшаюцца. Відаць, вазы са здабычай занадта цяжка нагружаныя, а палонныя ідуць занадта марудна».

«Ня вам меркаваць пра іхную хуткасьць», — кінуў Лёкса Шпуль яму ў твар.

«Вядома, ня мне! — ускінуў рукі Хынь. — Хто я? Раб майго гаспадара, пясчынка ў моры, якім валодае Вялікі Бог! Значыць, вы адмаўляецеся ад нашай шчодрай прапановы?»

«Катэгарычна», — сказаў Шпуль.

«Шкада… Як шкада! — Хынь падняўся. — Вам хутка выступаць перад народам. Я так спадзяваўся, што вы пакажаце яму сваю новую, падораную ханам-імпэратарам шаблю. Вы ж ужо прадэманстравалі яе панам храбрым афіцэрам?»

«Засуньце сваю шаблю…» — сказаў Лёкса, але спыніўся. Усё ж ён сядзеў у крэсьле рэгента.

«І ім таксама не паказвалі? — пакрыўджана сказаў Хынь. — О гора мне. Паны афіцэры ацанілі б майстэрскую работу нашых збройнікаў. Сталь, вастрыню, аздобу. А яшчэ надпіс на гэтай шаблі. „Майму любімаму і самаму вернаму шпіёну лейтэнанту Лёксу Шпулю“».

«Што?» — Лёкса схапіўся за пісталет.

«Такі цудоўны надпіс выгравіраваны на гэтай прыгожай шаблі, — маркотна пацьвердзіў амабасадар. — Кожны можа прачытаць. Ён наўмысна зроблены на вашай мове. Я ўжо распарадзіўся, каб яе забралі ў вас і паказалі Фармаледайту ды ягоным таварышам. Яны ацэняць яе вартасьць. Але я магу адмяніць загад, калі ён падаецца вам пасьпешлівым. А яшчэ… Ведаеце, Шпуль. Калі я празь пяць хвілін ня выйду з палацу жывым і здаровым, шабля ўсё роўна апынецца ў Фармаледайта. Таму ў вашых інтарэсах скончыць мірам нашу надзвычай цікавую размову. О божа! Я затрымліваю вас, пане сустаршыня! Я спушчуся ўніз, на плошчу, і далучуся да гараджанаў! Паслухаю разам зь імі вашую гістарычную прамову! Бывайце, пане кіраўнік! Няхай будзе літасьцівы да вас лёс! Ад імя хана-імпэратара зычу вам плёну і моцнага здароўя! Хай вечна будзе з вамі нябесны заступнік!»

Махнуўшы крысом залацістага халата, амбасадар Хынь выйшаў з залі.

Плошча перад палацам віруе, п’яная не ад віна, а ад навінаў; віжуе варта, ды куды ёй упільнаваць усіх, хто прыйшоў паслухаць Лёксу Шпуля. Толькі што герольды абвясьцілі тое, што і так відавочна: рэгент захварэў і адышоў ад справаў, уладу ўзялі ў свае маладыя рукі афіцэры палацавай гвардыі, міністры вітаюць іх і перадаюць ім паўнамоцтвы. І ўсё гэта — выключна да вяртаньня Ягонай Вялікасьці караля, пераможцы хцівых басурманаў. А дзе каралева-маці? Ёй паабяцалі дагляд і камфорт, да якіх яна звыкла. Яна таксама маці, яна чакае сына з поля бітвы.

Балькон палацу пусты, толькі сьцягі вісяць, апусьціўшы льняныя крылы, у горадзе зусім няма ветру, вецер там, за мурамі. Тысячы вачэй глядзяць угару, на прыгожыя краты балькона, на высокія палацавыя вокны. Усе чакаюць, што скажа Лёкса Шпуль. Што паабяцае, чым адзначыць першы дзень новай улады? Што сёньня будуць раздаваць на плошчы — задарма, усім і кожнаму, якім віном напоўняць агромністую бочку, што стаіць на месцы шыбеніцы? І ці застанецца яна наогул — шыбеніца? Самыя гарачыя галовы ўжо прапануюць адмяніць, скасаваць старыя законы. Ды такіх няшмат. Усе разумеюць — якая ж дзяржава бяз шыбеніц?

Мала хто ўспамінае пра лейтэнанта Фармаледайта. Яго ведаюць у палацы, яго ведаюць міністры, яго ведаюць там, дзе шоўк і шампанскае, дзе золата і шпагі, дзе слугі і слава засьціць вочы. Але просты народ не пазнáе Фармаледайта ў твар. Іншая рэч — Лёкса Шпуль. Па Лёксу Шпулю адразу відаць, хто ён. Народны герой. Шчасьлівы Лёкса. Вястун, што прынёс добрую вестку — а зараз мусіць абвясьціць новыя добрыя весткі, бо Лёкса ня можа інакш, Лёкса — добры чалавек, добры хлопец, добры сын і брат, добры падданы свайго караля. Лёкса Шпуль — той, каго яны чакалі. Лёкса Шпуль — гэта табе, браце, не…

Лёкса! Лёкса Шпуль!

Лёкса Шпуль выходзіць на балькон, мружачыся ад сонца. Слугі рэгента трымаюць над ім парасон, але Лёкса незадаволены, яны замінаюць яму, гэтыя мітусьлівыя цені. Ён маўчыць, а потым вырывае з рук найбліжэйшага слугі парасон і кідае яго ўніз, у натоўп. І дае слугу падсрачніка. Ня моцнага, а так — зь любоўю. Як у цырку. Натоўп сьмяецца. Добры пачатак.

Лёкса падыходзіць да самага краю. Яму моташна. Ён яшчэ ніколі ня быў у такім дзіўным становішчы — тысячы вачэй глядзяць на яго, толькі на яго. Так войска, дайшоўшы да памежнай ракі, узіраецца ў іншы бераг.

Натоўп сьціхае. Усім здаецца, Лёкса ўжо пачаў сваю прамову. Людзі напружана прыслухоўваюцца, але разумеюць, што Лёкса Шпуль маўчыць.

«Ды гавары ўжо! — крычыць нехта з натоўпу. — Язык зьеў? Вазьмі сьвіны! Папрасі на кухні ў рэгента!»

«Але з рэгентавым не паблытай!»

«Загадай выдаць нам мяса! Кішкі марша граюць!»

І тады Лёкса набірае поўныя грудзі паветра.

І выдыхае.

«Браты і сёстры! — кажа ён спачатку нерашуча, заікаючыся, але ўсё больш распаляючыся, ухвальныя позіркі надаюць яму сілаў. Як вучыла Вераніка? Табе трэба адчыніць дзьверы. У кожнага ўнутры ёсьць таемныя дзьверы, за якімі сядзіць ён сам. Але ня той, якім ён прызвычаіўся быць — а той, кім бачыць сябе ў самых прыемных снах. — Браты і сёстры мае!»

Натоўпу гэта падабаецца. Нехта хацеў бы і пажартаваць, але своечасова зразумеў, што ня варта, ня час. Народ замёр, наставіўшы вушы.

«Браты і сёстры! — крыкнуў Лёкса, як камандзір крычыць салдатам перад апошняй бітвай. — Мяне завуць Лёкса Шпуль. Я нарадзіўся там, дзе Стары Раўчук, ну вы ведаеце. Я такі самы, як вы. Ведаю, як добра нам жывецца ў нашым слаўным горадзе, пад уладай нашага добрага караля! Паўгода таму Яго Каралеўская Вялікасьць выправіліся ў паход, каб напасьці на басурманаў на іхнай праклятай зямлі і здабыць вечную славу сабе, свайму адважнаму войску, нашаму гораду і ўсяму каралеўству. Забралі ў салдаты і мяне, Лёксу Шпуля. Цяжкі быў паход, розныя бывалі бітвы. Але самая рашучая, жорсткая і крывавая напаткала нас каля Чорнай Скалы, далёка ад роднага дому. Шмат нашых палягло. Шмат нашай крыві пралілося! Але ў той бітве бог быў на нашым баку! Мудрасьць караля аказалася мацнейшай за д’ябальскія інтрыгі басурманаў! Мы перамаглі! І калі бітва скончылася, кароль паклікаў мяне да сябе і сказаў: бяры каня, Лёкса Шпуль, і скачы дамоў, раскажы ўсім пра нашу слаўную перамогу! Перадай рэгенту і міністрам, каб у гонар перамогі зладзілі яны самае вялікае сьвяткаваньне, каб віно лілося кожны дзень і кожную ноч, каб раздавалі ўсё, што ёсьць, тым, хто чакаў вестак ад мяне і верыў у перамогу! Доўга я дабіраўся да радзімы. Конь мой здох, на пераправе я аддаў боты за кавалак хлеба і шмат сала, каб не памерці з голаду і выканаць даручэньне караля. Я ішоў празь лясы і горы, праз імклівыя рэкі, праз гушчар і праз камяні, каб зрабіць тое, што загадалі мне Яго каралеўская Вялікасьць! І вось я тут, перад вамі. Я быў простым вестуном, салдатам, а цяпер я стаю тут, на гэтым бальконе, як старшыня Рады афіцэраў, якая ўзяла на сябе пачэсную справу захаваньня міру і парадку і падрыхтоўкі сустрэчы нашага караля! Мяне абралі найлепшыя з афіцэраў, яны даверылі мне камандаваньне. Наш няшчасны рэгент раптоўна захварэў і ня можа больш кіраваць каралеўствам. Браткі! Сястрыцы! Нам бы толькі пару дзён пратрымацца. Можа, тыдзень. А там вернецца наш добры кароль, і ўсё пойдзе як раней. Як раней, толькі яшчэ лепей!»

«Ура Лёксу Шпулю!» — прайшоў па плошчы дзікі гул.

«Ура!»

«Браткі мае, сястрычкі мае дарагія, — аддыхаўшыся, працягваў Лёкса Шпуль. — Вы так радуецеся, што сьлёзы ліюцца ў мяне з вачэй. У мяне, старога жаўнера, які бачыў такое, што лепш вам не расказваць. Хай гісторык напіша, хай паэт складзе оду ці трагедыю. Хай мастак намалюе, павесім карціну на плошчы! Але ня ўсе радуюцца таму, што я тут стаю і гавару з вамі. Нашае пераможнае войска яшчэ ў дарозе. Сілаў у нас мала. А ворагі ня сьпяць у шапку! Шмат каму не даспадобы, што так усё павярнулася. У горадзе столькі шпіёнаў, ворагаў ды панікёраў, што вы сабе не ўяўляеце. Я як у палац прыйшоў, сеў на крэсла рэгентава, прынесьлі мне міністры паперы зь лічбамі ды данясеньнямі — я ледзь не прыстрэліў іх па адным. Куды ж яны глядзелі? Пакуль караля не было — іншаземная навалач і мясцовыя баязьліўцы і здраднікі аблыталі горад, як павукі! Цяпер яны пачулі, што ўлада зьмянілася, і рыхтуюцца ўсадзіць нам нож у сьпіну! Мне! Афіцэрам! Ім! Вам! Кожнаму з вас! І табе! І табе! І табе, кабета! І табе, дзядзька! І табе, бабка! Кожнаму!»

І зноў над плошчай прайшоў гул. Нібы за мурамі зьбіралася навальніца.

«Таму я, Лёкса Шпуль, абвяшчаю пяць навінаў і загадаў! Вы ж ведаеце, які Лёкса шчасьлівы, і навіны ў мяне добрыя! Ніводнай благой! Першая навіна! Загадваю назваць гэтую плошчу — плошчай Перамогі!»

«Слушна», — кажа мясьнік.

«А правільна ж», — кажа прачка.

«Як гэта рэгент не дадумаўся?» — кажа кравец.

«І назва прыгожая», — кажа гандляр зь Ніжняга рынку.

«З эстэтыкай у яго ўсё ў парадку», — паварочваецца да яго студэнт.

«Ура! Няхай жыве Лёкса Шпуль!»

«Навіна другая! — хрыпіць Лёкса. — Кожнага, хто аспрэчыць новую ўладу, чакае шыбеніца! Чым менш будзе ворагаў, тым спакайней будзе ў горадзе. І тым бясьпечнейшым будзе вяртаньне караля! Навіна трэцяя. Не, забыўся…»

Плошча сьмяецца.

«Навіна чацьвертая! — працягвае Лёкса, калі сьмех нарэшце замаўкае. — Наш сусед, хан-імпэратар імпэрыі Хум, прапанаваў нам дапамогу. Хан дае нам такую сілішчу, што нам зь ёй нічога ня страшна. Заўтра ў горад прыйдзе войска хана-імпэратара, узброенае так, што ўсе шпіёны самі здадуцца. Войска хана-імпэратара — гэта вам, самі разумееце, ня хвіга з маслам. Ня цацачка дзіцячая. Няпроста мне было прымаць такое рашэньне. Але заўтра раніцай межы і гарадзкія брамы адчыняцца, і войска нашых сяброў прыйдзе ў горад, каб абараніць нас!»

Што? Што ён такое вярзе, гэты Лёкса Шпуль? Пусьціць гэтых галаварэзаў у горад? Як яму магло прыйсьці ў галаву такое? І нібы адказваючы на гэты няясны, трывожны, разгублены гул, Лёкса пракрычаў з апошніх сілаў:

«Войска хана будзе пад маёй камандай! Маёй і лейтэнанта Фармаледайта! Яны зробяць усё, што я ім скажу! Нікога ня бойцеся, браты і сёстры! І прывітайце гасьцей так, як умеем мы, добрыя гараджане! А што да караля — ён ухваліць маё рашэньне! Сам ён зрабіў бы гэтаксама!»

Мала хто верыць Лёксу. Зьдзіўленая нават варта.

«Разумею! — крычыць Лёкса. — Разумею! Не чакалі вы такога павароту. Але на тое і дзяржаўная служба, каб ня думаць дупай і пузам! А працаваць мазгамі! Сядзець тут у палацы — думаеце, гэта так прыемна? Гэта ў вас — дом ды работа! А ў мяне галава пухне. Бо трэба займацца ня толькі сваімі клопатамі. А яшчэ дыпляматыяй! Ведаеце, што гэта? А яшчэ — інфармацыяй! І ўсе рабіць правільна! Але я — Лёкса Шпуль! Я ведаю, што кажу. Нездарма мяне завуць шчасьлівым Шпулем! І навіна пятая! Не разыходзьцеся! Зараз на плошчу прывязуць найлепшае віно са склепаў самога пана рэгента! І кожнаму выдадуць мяса! Сьвежае мяса, якое ядуць толькі ў палацы, дый тое на самыя важныя прыёмы! Сьвініну ад рэгентавых сьвіньняў! Кожнаму! Сьвежае! Колькі ўлезе! Так загадваю я, Лёкса Шпуль!»

«Ура!» — выбухнула палова плошчы. А другая палова разыходзілася па дамах, ведаючы, што зьяўленьне ў горадзе ханскіх войскаў не абяцае нічога добрага.

«Хутчэй бы вярнуўся кароль, — казалі ўсе. — Ён адзін усё выправіць».

«Раз Лёкса сказаў — так і будзе, — паціралі рукі тыя, хто застаўся. — Вось гэта шчодрасьць. А рэгент сказаў, віна і мяса на складах больш няма… Вось жа гнюсны тыпус. Хлус!»

На плошчы зайграла музыка. Лёкса Шпуль прабіраўся да свайго дома, насунуўшы на галаву шырокі капялюш і захутаўшыся ў плашч. Пэўне, Фармаледайту ўжо данесьлі навіны. Але хто будзе слухаць Фармаледайта, апрача яго дваццаці афіцэраў. Уся варта прысягнула на вернасьць Лёксу — да самага вяртаньня караля. Ужо скакалі вестуны на мяжу, каб перадаць загад прапусьціць войска хана-імпэратара на тэрыторыю каралеўства. Ужо былі разасланыя на ўсе чатыры вежы інструкцыі, як паводзіцца, пабачыўшы на даляглядзе чужаземнае войска. І ўжо было заплачана непрыкметным, паслужлівым, спрытным слугам, каб яны затрымалі Фармаледайта і схавалі ў надзейным месцы пад замком, каб не замінаў ён вялікай Лёксавай дыпляматыі.

Лёкса Шпуль уявіў сабе твар Фармаледайта, калі той даведаецца пра навіны.

Ён мяне заб’е.

Я не пасьпею нават павесіцца.

Такія не даруюць. Не даруюць яму, Лёксу, гэтыя вусікі.

У палацы заставацца небясьпечна.

Так думаў Лёкса Шпуль, грукаючы ў чыгунныя дзьверы свайго дома. Эдгар адчыніў і прапусьціў гаспадара ў калідор. Ні брата, ні сястры дома не было. Дый слуг таксама — адзін Эдгар, як заўсёды, унікаў натоўпу і вартаваў жытло. «Нікога не пускай, акрамя Люцы і Петрыка!» — загадаў Лёкса Шпуль, скачучы па прыступках. Забег у кабінэт, замкнуўся, скінуў плашч і капялюш. Зарадзіў пісталеты, завесіў акно. Выцягнуў сьлівовічку. «Ура!» — завыла пранізьліва плошча ў адзіным парываньні.

Лёкса кінуўся да сэйфа, адчыніў, дастаў грошы. Туга завязаныя, цяжкія мяшэчкі. Вялікія скураныя гаманцы. Ды яшчэ торба. Пералічваць ня стаў, напхаў у кішэні цясьлярскай курткі, якую купіў задорага сёньня раніцай у палацы, проста ў каралеўскага цесьляра. Сеў перад люстэркам. Наліў і выпіў. І яшчэ, і яшчэ.

«Эдгар!»

«Я тут, пане старшыня».

«Запомніў ужо? Называй мяне як раней… Ваша міласьць… Згалі мне вусы. Зараз жа».

«Слухаюся, ваша міласьць. Іду грэць ваду і ўзяць прылады».

Эдгар зьнік. Грукат у дзьверы.

«Хто?»

«Гэта мы, Лёкса!»

Брат зь сястрой на парозе. Адразу відаць, не ў гуморы. Вось так корміш, поіш, апранаеш, усё ім даеш, усё і нават больш. А яны з кіслымі лычыкамі прыходзяць.

«Сёньня вячэра ў палацы, — кідае Лёкса, стараючыся на іх не глядзець. — Ідзіце, паежце ад пуза. Там такія стравы будуць… У кніжках пра такія ня пішуць, Петрычак».

«Лёкса!»

«Ну што Лёкса? — ня вытрымаў ён. — Што Лёкса? Вы ўсё падрыхтавалі да матчынага пахаваньня? Дом ужо сьмярдзіць!»

«Лёкса! — сказаў Петрык. — Мы былі на плошчы… Мы ня верым… Заўтра сюды прыйдуць галаварэзы хана? Ты загадаў пусьціць іх сюды?»

«Не твая справа!»

«Яны будуць забіваць і гвалціць! Гэта ведаюць нават дзеці!»

«Цябе ніхто не кране, Люца! Ты мая сястра! У нас дамова! Я ж сказаў! Я буду камандаваць!»

«І ты ў гэта паверыў?»

«Цябе не спытаўся! Не забывай, з кім гаворыш, Петрык!»

«Люца! — крычыць Петрык, цягнучы сястру за руку. — Зьбірайся! Бяры самае неабходнае і сустракаемся каля ўваходу!»

«Куды гэта вы сабраліся?» — крычыць на іх Лёкса і махае рукамі.

«Трэба бегчы! — адказвае Петрык, агаломшана хітаючы вялікай галавой. — Пакуль ня позна… Заўтра ў гэты горад прыйдзе сам д’ябал!»

«Адкуль табе ведаць, вучоны! Можа, ён ужо даўно тут!» — лямантуе Лёкса Шпуль, хапаючы брата за каўнер. Але гэта ня так проста. Брат вырас. Брат падужэў. Брат ня хоча яго слухаць. Брат выскоквае з кабінэта.

«Варта! — крычыць Лёкса, адчыняючы акно. — Варта!»

Варта не сьпяшаецца. Ніхто ня чуе Лёксу Шпуля. Ніхто не падазрае, што ён у сваім доме, доме павешанага, а не ў палацы за раскошнай бяседай у свой гонар.

Лёкса з грукатам зачыняе акно. У кабінэт уваходзіць Эдгар зь місай і лёзамі.

«Чаго прыпёрся? — крычыць Лёкса Шпуль. — Зарэзаць мяне хочаш, сабака? Зараз як шмальну — застанецца ад Эдгара шарык зь дзірачкай!»

Эдгар спакойна выходзіць. Ягоны спакой канчаткова выводзіць Лёксу зь сябе. Ён выпівае яшчэ, і яшчэ, і яшчэ. А потым падносіць пісталет да скроні. Перадумвае. Засоўвае рулю ў рот.

Не. Шчасьлівы Лёкса. Шчасьлівы Лёкса, у якога пад камандаваньнем пяцьдзясят тысяч галаварэзаў. Навошта паміраць? Навошта жыць? Дзеля чаго? Што такое праўда? Што з намі ўсімі будзе?

Лёкса засынае. Ён прачынаецца ад таго, што цела ягонае гарыць. У яго гарачка. Ён спаўзае на падлогу і выплёўвае жоўць. Ён нічога ня еў сёньня. Яму падаецца, што падлога ходзіць пад ім ходырам. Нібы гэта пад ёй, узяўшы ягоны дом на плечы, тысячы дужых плячэй, танцуе п’яная плошча. У нейкім перадсьмяротным стане, хапаючыся за мэблю, ён дапаўзае да акна. Акно ўпіраецца. Акно нібы задумала гульню супраць яго, яно не паддаецца. Але Лёксу раптам зноў апаноўвае шаленства. Ён налятае на акно, ён падобны да цыркавога дужаньніка. Акно адчыняецца. Плошча поўная народу. Па ёй бегаюць агні. Пахне гарэлым мясам. Пакуль што не чалавечым. Гэта сьвініна. Натоўп круціцца, нібы кішкі, нібы чарвякі, нібы вантробы Лёксы Шпуля, які зноў і зноў вывяргае зь сябе жоўць. Каторая гадзіна? Усяго трэцяя.

«Эдгар…» — кліча Лёкса. Але голасу няма. Голас выплюнуты разам з жоўцю.

Сагнуўшыся ад болю, Лёкса Шпуль адчыняе дзьверы кабінэта і, хістаючыся, спускаецца па сходах. У доме ні душы. Толькі дзесьці там, дзе жывуць слугі, трапеча агеньчык.

«Эдгар…» — стогне Лёкса Шпуль.

Ён праходзіць міма кухні, міма каморы, міма пакоя прачкі. У самы канец калідора. У цемры добра відаць вузкая палоска сьвятла. Лёкса ніколі не бываў тут. Ён штурхае дзьверы.

Пасярод маленькага пакоя стаіць Эдгар, зусім голы Эдгар. Эдгар ня бачыць Лёксу, ён разглядвае рваны мундзір з гузікамі, на кожным зь якіх — адамава галава. На сьціплым ложку перад ім — трывуголка жаўнера Яго Вялікасьці караля.

«Эдгар?» — шэпча Лёкса. Яму хочацца піць. Яго смажыць так, што ён аддаў бы за глыток вады пару мяшэчкаў золата.

Але ніякага Эдгара ў пакоі няма.

На Лёксу глядзіць салдат.

Салдат зь яшчэ не да канца загоенай ранай на безвалосай руцэ.

10

З раніцы над горадам зьявіўся вецер. Мала хто заўважыў яго ў цесных завулках за мурамі, хіба што на плошчы ажылі нарэшце сьцягі — але на паўночнай вежы вецер пачуваўся героем; тут, над горадам, ён лётаў вольна і ўрачыста, прабіраючы варту да самых костак.

«Вось яны, — сказаў вартаўнік, які ўзіраўся ў далёкія ўзгоркі на даляглядзе. — Ну і хуткасьць».

«Хада гепарда, — аўтарытэтна зазначыў міністар абароны. — Ад такіх не ўцячэш».

Ён са страхам вызірнуў з байніцы і саступіў месца каля яе Лёксу Шпулю.

Лёкса Шпуль адразу ж пабачыў іх — і зноў жах напоўніў яго сэрца. Войска хана-імпэратара немагчыма было не пабачыць — цёмная, выцягнутая ўздоўж дарогі зьмяя няўхільна набліжалася да гораду. Іх былі тысячы і тысячы, і новыя тысячы спускаліся з узгорка. Зь вежы ўжо можна было разгледзець твары, схаваныя за чорнымі маскамі, і высокія лукі за захутанымі ў шэрыя плашчы плячыма, і вострыя шапкі, і дзіды, і кароткія стрэльбы, якія вершнікі мелі на каленях. А галоўнае — іх знакамітыя крывыя шаблі, ад аднаго выгляду якіх хацелася прачнуцца — і падзякаваць богу за тое, што гэта быў сон.

Ды толькі гэта быў ня сон.

Войска хана-імпэратара рухалася да Паўночнай брамы — і гора было таму, хто паспрабаваў бы яго спыніць.

«Час сустракаць гасьцей, панове, — сказаў Лёкса Шпуль, намагаючыся не глядзець на вартаўнікоў, афіцэраў і міністраў. — Спускаемся».

«Ваша міласьць, — сказаў раптам міністр. — Яшчэ ня позна сказаць ім, што мы перадумалі. Не адчыняючы браму».

«Я згодны, — нечакана заявіў адзін бледны малады афіцэр. — Лёкса Шпуль, падумайце яшчэ раз. Вашае рашэньне можа дорага нам абысьціся».

«Позна, — злавесна ўсьміхнуўся Лёкса Шпуль. — Думаеце, яны проста павернуць назад? Скажуць: ну добра, перадумалі дык перадумалі, бывае? Не, панове. Я маю дамоўленасьць з ханам-імпэратарам. І нам застаецца толькі разьлічваць на яго сумленнасьць».

Яны па адным спусьціліся па каменных сходах да брамы. Лёкса Шпуль зрабіў знак вартаўніку — і брама паднялася. Лёкса Шпуль, міністр і адзін з афіцэраў выйшлі вітаць гасьцей.

Яны стаялі проста на дарозе, насустрач ветру. Тут, унізе, чужое войска ўжо не падавалася такім вялікім. Пабачыўшы іхную дэлегацыю, цёмныя вершнікі, не сьпяшаючыся, спыніліся, некалькі вайскоўцаў хана саскочылі з коней. Яны былі крокаў за сто ад Лёксы і яго падначаленых.

І вось яны ідуць наперад. Чужаземцы. Воі магутнага хана-імпэратара, пакліканыя сюды на дапамогу — а насамрэч бог ведае, для чаго.

Крок за крокам чужаземцы набліжаліся — і Лёкса сьціснуў рукаятку шаблі.

Іх было дзесяць, а можа, і больш.

Чужынскі афіцэр у суправаджэньні салдатаў падышоў да Лёксы і спыніўся. Так яны і стаялі моўчкі некалькі хвілін. А потым чужынец зьняў маску.

Гэта была жанчына. Цяпер Лёкса бачыў, што перад ім стаяла чужаземная жанчына ў вайсковым убраньні. І на шчоках у яе былі шнары, шнары і намаляваныя чырвоным пісягі, а на лбе — знак прыналежнасьці да ханскай эліты, жоўтая поўня з выразаным на ёй лязом чалавечым вокам. На поясе жанчына мела крывую шаблю, а на абодвух баках яе віселі пісталеты. Яе маленькія, амаль ня бачныя пад скураным адзеньнем грудзі ўпрыгожваў вялікі зуб драпежнай жывёліны. На нагах у яе былі шчыгульныя штаны і дзіўныя высокія боты, а на галаве тырчала заломленая шапка.

Лёкса ня мог адвесьці вачэй ад гэтай поўні на яе лбе.

А яна адкінула валасы з ілба, быццам для таго, каб ён мог даўжэй палюбавацца малюнкам.

«Я Лёкса Шпуль, — сказаў уладар гораду. — Часова прызначаны намесьнікам караля. У вас ёсьць перакладчык?»

«Мне не патрэбны перакладчык, — сказала жанчына. — Я генэрал вялікага хана-імпэратара, магутнага і мудрага валадара ўсіх прыморскіх земляў, Хайха. Чужаземцы завуць мяне Хайха-забойца. А на нашай слаўнай радзіме мяне называюць Хайха-прамень».

«Вітаем, пані генэрал, — сказаў зьбянтэжаны міністр. — І дзякуем вам за дапамогу».

Хайха ўсьміхнулася. Яна не рабіла ніякіх знакаў, але войска за яе сьпінай рушыла наперад. Малады афіцэр бездапаможна паглядзеў на Лёксу. Міністр як зачараваны назіраў, як паўзь іх праносяцца вершнікі і па адным зьнікаюць у браме. А сам Лёкса Шпуль усё ня мог адарваць позірку ад поўні на лбе Хайхі. І раптам яна зрабіла нешта невытлумачальнае. Падышла да Лёксы ўсутыч, сунула руку сабе пад паху — і махнула перад ягоным тварам, мазнула яго нечым пахкім, нечым чужым. Ён адчуў, як на яго шчоках зьявілася вільгаць ці то фарба, ці то яе пот, ці то нешта яшчэ, можа, мёд, а можа, кроў. А яшчэ ён адчуў яе пах — пах жанчыны, якая скакала дзень і ноч на кані, спала пад конскім пузам, ела сырое конскае мяса і магла ў любы момант загадаць забіць, і ніхто ня меў права ёй адмовіць.

Нічога не сказаўшы, Хайха ўскочыла на падведзенага да яе каня і паскакала да брамы. Лёкса, міністр і афіцэр засталіся стаяць на дарозе.

А потым разьвярнуліся і пайшлі ў горад, ледзь ухіляючыся ад маўклівых і пагрозьлівых вершнікаў. Дайшоўшы да брамы, яны спыніліся.

«Нам лепш вярнуцца ў палац», — разгублена сказаў міністр.

«Я мушу знайсьці Фармаледайта», — афіцэр, не чакаючы, кінуўся шукаць каня.

Лёкса застаўся адзін.

Ён прысеў на каменную лаўку. Ніхто не зьвяртаў на яго ўвагі. Куды ён мусіў ісьці? У свой дом? У матчын? У палац? Дзе быў цяпер яго дом? Што ён мусіў зрабіць?

Горад напаўняўся вершнікамі. Там, дзе яшчэ нядаўна шумела плошча, цяпер стаялі коні і раскладваліся намёты. Лёкса Шпуль ішоў завулкамі, увесь час мяняючы напрамак, але ўсё роўна апынуўся на плошчы. Дзьверы ў ягоны дом былі адчыненыя. Ён стаў перад імі, не наважваючыся ўвайсьці.

Эдгар… Лёкса Шпуль ня ведаў, куды падзеўся слуга. Слуга, які аказаўся тым самым салдатам з параненай рукой. Уначы, калі Эдгар нарэшце заўважыў свайго гаспадара, той ня змог ні затрымаць слугу, ні пагаварыць зь ім, ні стрэліць яму ў ягоны спакойны, як заўсёды трошкі насьмешлівы твар. Эдгар проста пераапрануўся і сышоў у ноч. А Лёкса напіўся вады і заснуў у пакоі свайго слугі. Раніцай яму зрабілася значна лепш. Нібы сыход Эдгара вылечыў яго ад хваробы. Нібы гэта слуга быў прычынай начной ліхаманкі, жоўці, што няспыннымі штуршкамі выходзіла зь Лёксавага цела, і жару, што спальваў Лёксу жыўцом.

Лёкса быў жывы. Галава цэлая, нос, вочы і вушы, рукі і ногі.

Столькі ўсяго адбылося, а ён усё роўна быў яшчэ жывы.

Шчасьлівы Лёкса.

Ён чуў, што ў ягоным доме гаспадараць ханскія салдаты. Іхныя галасы гулялі па пакоях і калідорах. Слугі, якіх ён ня клікаў. Варта было б уратаваць хоць штосьці. Лёкса ўспомніў, што там, у кабінэце, вісіць падораная яму Хынем шабля. Можна паказаць ім яе, патлумачыць. Магчыма, шабля прымусіць іх паставіцца да яго з павагай.

Ён увайшоў. Ніхто з чужаземцаў не зьвярнуў на яго ўвагі. Лёкса падняўся ў кабінэт. Дзьверы былі разнасьцежаныя. Сэйф ужо вынесьлі. Але шабля была на месцы. Ён зьняў яе — і тут жа сустрэўся позіркам з адным з жаўнераў хана.

Той усьміхнуўся і сказаў нешта на сваёй гарлавой, грубай, горнай мове. І паказаў пальцам — не, не на шаблю, на Лёксаў твар.

Паклікаў кагосьці яшчэ.

Лёкса ўсьміхнуўся ім у адказ.

Ён усьміхаўся, калі яму зьвязалі рукі і вывелі на плошчу. Усьміхаўся, калі яго вялі ў сутарэньні палацу. Сьцягі ўсё яшчэ трапяталі на ветры. Ціснучыся да сьценаў, плошчу пакідалі герольды. Ля ўваходу ляжалі трупы палацавых вартаўнікоў.

Мармуровыя сходы, калідоры… Усё гэта засталося там, на паверхні.

Камэра з акенцам наверсе. Усё як у Петрыкавых кнігах. Дзьверы бразнулі, аглушыўшы Лёксу. Ён быў тут зусім адзін.

І ў яго ўпершыню не было нічога, акрамя інфармацыі.

Ён сядзеў тут доўга — аж пакуль сьвятло ў акенцы не паблякла.

Чамусьці ўспомніў пра Вераніку. Чамусьці падумаў, што яны зноў разам. Яна там, у Зялёным Замэчку. За гарадзкімі мурамі. А ён тут, у турме. А такое адчуваньне, што яны побач. Зноў побач, як калісьці, сярод высокай травы.

Што было б, калі б ён паслухаўся яе?

Што было б, калі б яна засталася зь ім да канца?

Што ёсьць праўдай?

Што было правільным?

Сонца зноў успыхнула, нібы даючы яму надзею.

Але надзеяй быў ён сам. Жывы. Галава цэлая, рукі-ногі цэлыя, нос, вочы, вушы.

Шчасьлівы Лёкса. Лёкса, які змог спыніць час. Хаця б на трошкі. Хаця б на некалькі дзён. Заткнуць сабой дзіркі, празь якія час заліваў яго жыцьцё, нібы марская вада трум карабля.

Ён ніколі ня быў на моры. Але ён чытаў у кнігах, як гэта бывае. Адна маленькая дзірка — і вось ужо яна зьмяшчае ўвесь акіян. Але некаторым шчасьціць. Ім удаецца выплыць. На бязьлюдныя выспы, дзе няма часу.

Шчасьлівыя людзі.

Дзьверы камэры адчыніліся — і быў у гэтым бразгаце, у гэтым рыпеньні і плачы гук гарадзкой брамы.

Захінуты ў свой залаты халат, у камэру увайшоў амбасадар Хынь. З усьмешкай паглядзеў на Лёксу і прысеў побач на каменную лаўку.

«Вітаю вас, народны герой Лёкса Шпуль! — пасол зьлёгку нахіліўся, нібы кланяючыся. — Я ганаруся вамі. Вы прынялі разумнае рашэньне. Самае разумнае ў гэтых няпростых абставінах. Я рады, што не памыліўся ў вас, Лёкса Шпуль. Вы ўмееце прыносіць людзям добрыя навіны. Напрыклад, хан-імпэратар вельмі ўсьцешаны. Што ўжо казаць пра мяне, пакорлівага раба свайго магутнага гаспадара. Бліскучая Хайха-прамень паслухала маёй парады, вам ня сталі адсякаць галаву. Я пераканаў яе, што вы яшчэ паслужыце справе паразуменьня паміж нашымі народамі і вечнага міру. Праўда, пра палац давядзецца забыць… Мне вельмі шкада. Але вы салдат, Лёкса Шпуль. Выдатны вястун і храбры афіцэр. Народ вас любіць. На жаль, ужо крышачку менш, чым раней. Але народная любоў такая. Сёньня яна як конь. А заўтра як кацяня. А пасьлязаўтра — як мыш. Але шлях ад мышы да каня не такі ўжо складаны. Усё жыцьцё — бясконцая чарада трансфармацый…»

«Фармаледайт… — сказаў Лёкса. — Ён біўся б да апошняга».

«Але вы ня любіце біцца да апошняга там, дзе гэта ня тычыцца вас, — сказаў амбасадар Хынь. — Праўда? Вы паслалі сваіх людзей, каб яны прыбралі Фармаледайта. Ды толькі не падумалі, што ён сапраўды будзе біцца да апошняга. Вашых забойцаў ён прыстрэліў. Давялося ўступіць у справу нам… Дарэчы, хачу вам паказаць адзін мастацкі твор. Накід, зроблены вашым прыдворным мастаком. Не судзіце яго строга. Ён сьпяшаўся. Калі б ён не сьпяшаўся, пазбавіўся б галавы. Глядзіце!»

І Хынь разгарнуў перад Лёксам папяровы сувой. На ім быў намаляваны Фармаледайт, насаджаны на кол пасярод плошчы.

Лёкса адвярнуўся.

«Ня надта ўдала, — пагадзіўся Хынь. — Затое зроблена з натуры. Мастак ужо ў дарозе да хана. Хан-імпэратар шчодра ўзнагародзіць яго за партрэт…»

«Чаго вы хочаце? Каб я зьвярнуўся да людзей?» — глуха сказаў Лёкса.

«А вы самі гэтага хацелі б? — засьмяяўся Хынь. — Гляджу, вам спадабалася выступаць перад публікай. Толькі баюся, вас няма каму слухаць… Апрача тысяч байцоў, якія ладзяць на плошчы баляваньне. Такая ў нас народная традыцыя… Піць кроў з чарапоў… Танчыць вакол калоў… Дома такое сабе немагчыма дазволіць. Але той, хто валодае хадой гепарда, заслугоўвае і хвілінкі забавы… Ох ужо гэтыя народныя традыцыі… Давайце я вытру вам твар. Хайха любіць усе гэтыя забабоны… Зрэшты, дзякуючы ёй вы яшчэ жывы…»

І амбасадар Хынь і праўда выцер Лёксу твар крысом халата.

«Чаго я хачу ад вас? — спытаў Хынь, і вочы ў яго засьвяціліся. — Усяго нічога. Ідзіце да нас на службу. Заўтра войска пад кіраўніцтвам Хайхі выпраўляецца сустракаць вашага слаўнага караля. Нашы жаўнеры проста паедуць яму насустрач. Гэта будзе сардэчная сустрэча. Гістарычны момант. Пагаджайцеся. Вам выдадуць зброю. І, магчыма, у вас будзе нагода зноў прадэманстраваць свой талент вестуна. Прынесьці мне ў палац шчасьлівую вестку. Аб нашай перамозе! Як я мару пра гэта!»

«Я згодны, — стомлена кіўнуў Лёкса Шпуль. — Я магу адсюль выйсьці? Я свабодны?»

«Не-е… — скрывіўся Хынь. — Хіба так здабываецца свабода? Падумайце! Пасядзіце тут і падумайце! Хутка вам прынясуць паесьці і папіць. Не прымайце пасьпешлівых рашэньняў. Патаргуйцеся са мной. Выстаўце ўмовы. Што вам трэба за службу хану? Можа, грошы? Або каб мы пахавалі вашу маці з пашанай, вартай каралевы? Або прывесьці вам жанчыну? Ці, можа, вы жадаеце падарожжа да мора пасьля перамогі? Што?»

«Калі я застануся тут да раніцы… — задумаўся Шпуль. — Знайдзіце майго слугу Эдгара. Я думаю, яго схапілі. Ён быў у форме салдата… Знайдзіце яго і пасадзіце разам са мной».

«Дзіўная просьба… — сказаў амбасадар Хынь. — Слуга? Калі ён быў у форме, як вы кажаце, але не супраціўляўся, ён, відаць, цяпер у турме. А калі аказаў супраціў… Што ж, Лёкса Шпуль. Я пагляджу, што можна зрабіць. І гэта ўсё, чаго вы хочаце?»

«Усё», — сказаў Лёкса Шпуль.

Хынь пакланіўся і выйшаў.

Эдгар…

Толькі б ён быў жывы.

Толькі б не супраціўляўся.

Толькі б ён ацалеў і яго знайшлі.

Толькі б ён быў жывы.

Толькі б яны не адрэзалі яму язык.

Толькі б ён прыйшоў сюды, салдат з параненай рукой, прывід з мрояў яго маці, уладар апошняй інфармацыі.

Толькі б ён сеў побач.

Эдгар!

«Я тут, ваша міласьць».

Спакойны твар, позірк сапраўднага слугі. І усьмешка на самых кончыках вуснаў. Эдгара прывялі, калі акенца там, уверсе, згасла. Калі ў турэмныя сутарэньні прыйшла ноч. Ён сеў побач і уздыхнуў. Доўгі, мірны, добразычлівы ўздых — Лёкса Шпуль прагна ўдыхнуў яго і заплакаў.

«Эдгар!»

Эдгар зьняў боты і пачаў расьціраць сабе ногі. І кожны раз, працуючы правай рукой, ён моршчыўся ад болю. Як тады, калі і праўда быў слугой, у доме павешанага. Але хто зьвяртае ўвагу на твар слугі?

«Не называй мяне вашай міласьцю, Эдгар… Як цябе звалі там, каля Чорнай Скалы?» — Лёкса выцер сьлёзы і ўтаропіўся ў каменную сьцяну перад сабой. Яе не было відаць — але яна была там. Сьцяна.

Сьцяна і голас у цемры.

«Мяне звалі Эдгар-паночак… — пачуўся голас слугі. — Чаму? Бо быў акуратны. Бо мыўся кожны раз, пабачыўшы недалёка ручай ці хаця б лужыну. Мой бацька быў слугой у аднаго пана. Ад яго я і навучыўся, як мусяць паводзіцца добрыя слугі. Але бацькі мае памерлі ад нейкай заразы. Я застаўся сам-адзін і ня ведаў, чым мне заняцца. Я быў пісьменны і разумны, абыходлівы і адзінокі… І вось паўгода таму я разам з тысячамі хлопцаў выправіўся ў паход на загад караля. Салдата апранаюць, кормяць і пояць — пакуль ён жывы. Да таго ж на чужыя землі можна паглядзець. А паміраць — памерці і дома можна…»

«Твая праўда, — пагадзіўся Лёкса. — Але расказвай далей! Не маўчы!»

«Я быў звычайным жаўнерам у войску Яго Вялікасьці, — працягваў Эдгар. — Мае таварышы былі Ян Жук, Валянцінка, Хвост… Я нічога ня ведаў пра Лёксу Шпуля. Я быў з зусім іншай роты…»

«Эдгар-паночак… — сказаў задуменна Лёкса. — І я нічога ня чуў пра цябе раней. І пра Хваста, і пра Валянцінку… Нічога…»

«У войску караля было дзесяць тысяч жаўнераў».

«Гэта праўда… Але гавары. Гавары, Паночак, не спыняйся!»

«Мы секліся з басурманамі то сям, то там, ды нас кожнага разу грамілі, бог адвярнуўся ад нас — ну, ты ведаеш і сам… — працягваў Эдгар, уздыхнуўшы. — І вось за тры дні да бітвы ля Чорнай Скалы мяне выклікаў сам кароль. Я памятаю, як я зьдзівіўся. Я яшчэ перапытаў яго ад’ютантаў. Няўжо сапраўды сам кароль хоча мяне бачыць? Але памылкі не было. Я ўвайшоў у каралеўскі намёт і аддаў чэсьць.

Кароль сядзеў за мапамі і курыў.

„Жаўнер Эдгар па мянушцы Паночак прыбыў на ваш загад, Ваша Вялікасьць“, — сказаў я. Яго Вялікасьць любілі мянушкі. Паўтаралі, што яны аб’ядноўваюць нас мацней за званьні.

Кароль махнуў рукой. Ён выглядаў зусім прыбітым. Нібы нейкая хвароба выядала яго знутры. Ягоныя згаслыя вочы глядзелі на мяне са скрухай.

„Забудзь на хвіліну, хто перад табой, — стомлена і ціха сказаў кароль. — І я забуду. Мушу забыць. Я даўно шукаю чалавека… Добрага салдата… Які выканае адно важнае даручэньне. Я сачыў за табой, Эдгар-паночак. Ты не падобны да іншых. Ты пісьменны і разумны. Табе б афіцэрам быць, калі ўжо на тое пайшло. Але што зробіш, нават я не заўсёды магу разьлічваць на найлепшых. Побач звычайна толькі тыя, каго паслаў лёс. А ён да мяне бязьлітасны. Скажы мне шчыра, што ты думаеш пра будучую бітву? Пра ўвесь гэты паход?“

„Я веру ў перамогу, — сказаў я, бо што мне яшчэ заставалася сказаць. — Перад намі ня выстаіць ніхто. Басурманаў больш, але на нашым баку праўда, бог і ваш геній палкаводца!“

„Ты прыгожа гаворыш, Эдгар, — сказаў кароль. — Але ты мне хлусіш. Ты разумны салдат. І бачыш, што паход канчаецца поўнай паразай. Нас мала, мы страцілі амаль усю зброю, у жаўнерах няма баявога духу, ніхто не разумее, чаму мусіць паміраць і за што. Калі б ня страх, усе б ужо даўно разьбегліся. Яшчэ некалькі дзён — і мы выйдзем супраць варожага войска. І гэта будзе канец, Паночак. Разгром. Я днямі і начамі разважаў, што рабіць, а сёньня раптам зразумеў, што ў нас няма ніводнага шанцу. Але павярнуць назад мы ня можам. Яны будуць гнаць нас, яны ня спыняцца, яны захопяць нас, калі я ня выйду супраць іх каля гэтай клятай Чорнай Скалы. Ясна?“

„Мне зразумелыя вашыя словы, Ваша Вялікасьць, — сказаў я. — Але я веру ў перамогу“.

„Якая перамога? — кароль зірнуў на мяне з роспаччу. — Гэта канец, Эдгар. Але я прыму бой. І буду стаяць да апошняга жаўнера. Я аддам усіх, усіх іх Сьмерці. Ніхто ня выйдзе жывым. Пакуль у мяне будзе хоць адзін жаўнер. А апошнім загіну я сам. Але ты… Ты, Эдгар-паночак… Ты застанешся жывы. Бо пасьля гэтай размовы ты сядзеш на самага хуткага каня і паскачаш у сталіцу. Дакладзеш рэгенту, майму брату, што войска разгромленае. Што я вярнуся ў палац няўдаліцам, які ўсё прасраў. Спадзяюся, за важную навіну ты будзеш узнагароджаны. Рэгент — вельмі разумны і шчодры чалавек, хоць і дзіўнаваты, апошнім часам яго апанавалі нейкія вычварэнскія ідэі, перад паходам ён днямі і начамі расказваў пра нейкія свае пражэкты… Нейкую, як ён кажа, інфармацыю… Што гэта такое, адзін бог ведае. Інфармацыя… Бязглуздае слова. Ёсьць толькі праўда, Эдгар. Суворая праўда. А праўда ў тым, што ўсе загінуць… Спачатку я кіну ў бой самых нягеглых і бяздарных. Тую роту, дзе камандзірам генэрал Міст. Там усе гэтыя тупаватыя, ні на што не прыдатныя салдаты, кшталту Ганса-драчылы, Лёксы Шпуля, Стані-пекара… Гэтых пераб’юць першымі. Яны ўжо трупы… Як і сам генэрал Міст. Так мы пратрымаемся даўжэй. Я буду аддаваць людзей сотню за сотняй, але я не сыду ад Чорнай Скалы…“

Кароль замаўчаў. Маўчаў і я. Што я мог запярэчыць?

„Што я казаў табе? — страпянуўся кароль. — Ах так, Эдгар. Ты прынясеш рэгенту вестку пра разгром. І пра тое, што я з убогімі рэшткамі майго войска пастараюся дабрацца да сталіцы. Але калі ты выйдзеш з палацу, пойдзеш да пана Кавальды. Яго міласьць Кавальда жыве ў доме на плошчы, ты лёгка яго знойдзеш. Ты перадасі Кавальду, што ён меў рацыю. Але папросіш яго ад майго імя нікому не расказваць пра нашыя зь ім начныя размовы. Ён — адзін з самых разумных людзей у каралеўстве, Эдгар. Калі бог дазволіць мне вярнуцца ў палац, я зраблю яго міністрам. Сваім галоўным дарадцам. Так і скажы яму. І я буду слухацца яго, што б ні было. Ты можаш даверыцца Кавальду. Слухайся яго ва ўсім. І паабяцай, што перадасі яму ўсё як сьлед. Я хачу, каб ён абавязкова даведаўся, што я прызнаю яго рацыю… Вось ліст да яго…“

Кароль ускочыў і сунуў мне запячатаны ліст.

„Зразумеў, Эдгар? А цяпер — на каня! І скачы як вецер. Хутчэй за вецер. Калі ад майго войска застанецца хоць жменька, калі я застануся жывы — мы яшчэ пабачымся! Хай бог беражэ цябе, Эдгар, бо сам я не магу зьберагчы ўжо нікога і нічога!“

Паабяцаўшы каралю выканаць усё, што ён загадаў мне, я ў той самы вечар памчаўся ў сталіцу. Можаш сабе ўявіць, што гэта была за дарога. Колькі думак пранеслася ў маёй галаве. Колькі разоў я паўтараў словы караля — і як рыхтаваўся да сустрэчы з рэгентам і Кавальдам. Міналі дні, я быў ужо недалёка ад сталічнага краю… Я трапіў у прыдарожную карчму, дзе папрасіў паесьці. У мяне не было пры сабе грошай, толькі загад караля. І калі я сказаў гаспадару, хто я такі, твар ягоны пазмрачнеў. Ён накарміў мяне, і пакуль я таропка жор, гаспадар паклікаў сына. Сын сеў за лаўку, гаспадар прынёс яму атрамант і пяро. Я еў і глядзеў, як гаспадар нешта яму нашэптвае, а сын старанна выводзіць на паперы словы… Гаспадар быў непісьменны. А сын хадзіў у школку…. Я ўжо ўскочыў на каня, калі гаспадар працягнуў мне вялікую бутэльку вады. А да бутэлькі была прывязаная паперка. Я падзякаваў і рушыў у дарогу. Толькі за вёскай, у лесе, я разгарнуў паперку. На ёй няроўным дзіцячым почыркам было напісана:

„Рэгент прыняў новы закон. Вястун, што прынясе благую вестку, будзе павешаны“.

І больш нічога. Вядома, гэта можна было прыняць за жарт. Але калі вястун — гэта ты сам… Калі ты размаўляў з каралём і пачуў ад яго такія дзіўныя словы… Я паставіўся да паперкі сур’ёзна. Я спаліў яе — а сам прыехаў у горад уначы і ня стаў заходзіць праз Паўднёвую браму, як любы, хто вяртаецца гэтым шляхам. Я абышоў муры і падышоў да вежы Паўночнай. Там некалі служыў вартаўніком мой даўжнік Рында. На шчасьце, ён і цяпер быў там, на сваім пасту. Я нагадаў яму пра доўг. Сказаў, што ўцёк з войска. Што я дэзэртыр. І паабяцаў плаціць яму, калі ён нікому ня скажа пра маё зьяўленьне.

Ён пусьціў мяне ў горад. Была ноч. Я ўжо абдумаў, што зраблю. І вось у цемры я раптам пабачыў шыльду: „Швачка Шпуль“… У акне гарэла сьвечка. Старая, нямоглая жанчына стаяла ў акне і плакала, гледзячы ў цемру. Яна заўважыла мяне… Як яна магла мяне заўважыць? Відаць, яна чакала сына. Стаяла начамі каля акна і чакала хаця б нейкіх навінаў. Яна пабачыла маю форму. „Салдат! — нягучна паклікала яна. — Я бачу цябе, ты тут, ты жывы! Хай бог беражэ цябе! О, салдацік ты мой родненькі! Няўжо ж вайна скончылася? Няўжо мой сын вярнуўся? Пачакай, не сыходзь… Ці ня чуў ты пра Лёксу Шпуля?“

Я мог падмануць яе. Але нічога ня выйшла… Я стаяў перад ёй як скамянелы пад яе патрабавальным, хваравітым позіркам. І я сказаў ёй праўду… Што ты загінуў. Няўжо ў мяне маглі быць сумневы ў тваёй сьмерці, пасьля таго, што сказаў мне кароль? Я сказаў ёй, каб яна не чакала цябе… І пабег з той страшнай вуліцы, а жанчына зь перакошаным ад жаху тварам, твая бедная маці, усё стаяла перад маімі вачыма. І стаіць дагэтуль.

На досьвітку я пракраўся ў дом Кавальды і расказаў яму ўсё, пра што прасіў мяне кароль. Вядома, я не пайшоў у палац і ня стаў гаварыць праўду рэгенту. Кавальда зрабіў мяне сваім галоўным слугой. Мінуў дзень — і па яго прыйшлі. Яго арыштавалі за пэсымізм і панічныя настроі, за нявер’е ў перамогу. І раніцай павесілі на загад рэгента. А я застаўся ў доме.

А неўзабаве ў горадзе зьявіўся ты. Лёкса Шпуль…»

«Чаму ж маці не пазнала цябе? — спытаўся Лёкса пасьля доўгага маўчаньня. — Яна ж ведала цябе ў твар?»

«Па-першае, я не трапляўся ёй на вочы, я ніколі не заходзіў да яе ў спальню… А па-другое, тое, што я расказаў ёй пра тваю сьмерць, зусім падкасіла яе. Яна страціла апошняе здароўе і розум».

«Чаму ж ты расказваў мне, што ў дом прыходзіў салдат? Сам сябе выкрываў? Гэта ж рызыка была, Паночак…»

«Я спадзяваўся, што ты будзеш шукаць яго, — уздыхнуў Эдгар. — Што будзеш думаць толькі пра гэтую невырашальную загадку. Што гэта апануе цябе і ты нічым больш ня будзеш займацца. Што мучыцца будзеш…»

«Ну ты і сьвіньня…»

«Па шчырасьці, падабалася мне з табой забаўляцца, Лёкса, — усьміхнуўся ў цемры Эдгар-паночак. — Але ўсё выйшла інакш. Мы недаацанілі цябе. Кароль… І рэгент… І я сам… Мне шкада, што так выйшла, Лёкса Шпуль».

Яны сядзелі ў цемры і чакалі, што нехта зь іх загаворыць.

«Кароль і праўда паслаў у бой нашу роту першай, — нарэшце сказаў Лёкса Шпуль напаўголасу. — І калі нікога вакол не засталося, усе валяліся мёртвыя, я кінуўся назад, да нашых… Я ня вытрымаў. Мне было ясна, што гэта канец. Я не хацеў паміраць. І тады я пабачыў, як на мяне глядзіць Яго Вялікасьць. Глядзіць, як я паўзу назад, як хачу жыць… Як плачу… Як скуголю… Як усіх ненавіджу. „Які ты шчасьлівы, Лёкса Шпуль, — сказаў кароль, наступіўшы мне на пальцы сваім ботам. — Ты можаш дазволіць сабе бегчы. Уцячы адсюль… А я не магу. Мне трэба пакласьці тысячы, сотні людзей. Інакш мяне не зразумеюць. Я бачу, ты хочаш жыць. Хай так і будзе. Прызначаю цябе маім вестуном. Скачы ў сталіцу і раскажы пра тое, што мы прасралі бітву. Што гэта поўны разгром. Поўны канец. Няхай рыхтуюцца да найгоршага. Калі яны ўжо ведаюць пра гэта — такой бяды. Але, магчыма, яны дагэтуль нічога не падазраюць. Скачы — і жыві… Жыць застаюцца найгоршыя з нас. І наймацнейшыя…“»

«Што ты будзеш рабіць, Лёкса?»

«Пайду служыць хану-імпэратару, — паціснуў плячыма Шпуль. — Я жыць хачу. І буду. Кароль меў рацыю».

«Слушнае рашэньне. Гэта ня наша вайна».

«Не, Эдгар. Ня наша. Няма нашай вайны. Не бывае. У простых людзей не бывае іхнай вайны».

«Толькі рэвалюцыя», — ціха сказаў Эдгар.

«І інфармацыя… — прашаптаў Лёкса. — А ты? Што вырашыў ты? А, Паночак?»

Эдгар засьмяяўся ў цемры. Нібы адказаў Лёксу на нейкай іншай мове. Якую Лёкса некалі вучыў — але забыў, як на ёй размаўляць.

11

Уяві сабе лясную дарогу. Старую дарогу, пракладзеную сотні гадоў таму людзьмі, пра якіх ужо ніхто й ня памятае. Яна то звужаецца так, што на ёй дваім і разьмінуцца цяжка, то зусім губляецца ў зарасьніках. Часам гэтая дарога і не дарога нават, а проста запрашэньне ісьці наперад. А часам яна такая шырокая, што на ёй і два вазы спакойна праедуць, кожны ў свой бок, ды яшчэ і фурманы прыўзьнімуць капелюшы і перакінуцца лянівым словам.

Уяві сабе гэтую дарогу і не пытайся, дзе яна была і калі.

Зрэшты, фурманы па ёй цяпер ня езьдзяць. Па лясной дарозе рухаецца войска.

У шатах дрэваў перамаўляюцца птушкі. Ідзе, ідзе! — крычаць адны, жалеза! — дапаўняюць іншыя, стома, стома, сто, сто — супакойваюць трэція. Сто? Не! Тысячы! Але міма, міма! — выводзіць нейкая шэрая птушка і адразу забывае, што сказала. Шчасьлівая птушка.

Цяпер ты бачыш? Па старой лясной дарозе і праўда едуць маладыя мужчыны ў плашчах. Тысячы мужчын. Вялікія гузікі блішчаць на сонцы. Крывыя шаблі, вострыя шапкі. На кожным гузіку — адамава галава. На кожным твары — крывавыя пісягі. За кожнай сьпінай — лук і стрэльба. А наперадзе — бясстрашная, пагардлівая да жыцьця і сьмерці Хайха. Хайха-забойца. Хайха-прамень.

Хайха вядзе войска насустрач каралю.

Ня ведаюць кароль, Яго Вялікасьць, што мусіць сустрэцца з Хайхай.

Ня ведае Хайха — ні караля, ні страху, ні літасьці.

Ведае толькі, што кожны з маладых і старых мужчын за яе сьпінай выканаюць любы яе загад.

Кожны. І ўсё ж не. Ня мае Хайха веры да тых, хто едзе ў самай сярэдзіне. Да тых гараджанаў заваяванага ёй каралеўства, хто пагадзіўся ваяваць за хана-імпэратара супраць уласнага караля. Гэткіх герояў набралася зусім няшмат. Мо сотня, а мо меней.

І сярод іх, змрочна ўзіраючыся ў гушчар абапал дарогі, едуць Эдгар і Лёкса Шпуль.

Жаўнеры магутнага хана-імпэратара, уладара ўсіх прыморскіх земляў, а таксама апекуна аднаго ня самага шчасьлівага каралеўства.

Лёкса даўно прыглядаецца да старога салдата, які, пагойдваючыся, едзе наперадзе. Салдат даўно мармыча нешта пад нос. Лёкса прыслухоўваецца. Эдгар глядзіць проста перад сабой. Спакойны, разважлівы твар. І ўсьмешка.

Нарэшце Лёкса разумее, штó мармыча стары салдат. І наганяе яго, парушае і так ня надта строгі строй.

«Слухай, дзядзька… — кажа Лёкса старому. — Ты, я чую, сьпяваеш нашую песьню…»

«Ну? — сярдзіта адгукаецца салдат. — Хочаш пахваліцца, што ты не глухі? Гэта пакуль што, Лёкса Шпуль… Гэтыя сабакі табе вушы адгрызуць, толькі зірні на іх ня так».

«Яны далёка, — кажа Лёкса Шпуль. — Не пачуюць. Давайце, дзядзька. Ціхенька. Нашую… Я падцягну…»

Эдгар усьміхаецца сам сабе.

«Кароль сабраўся на вайну,

Абразы не сьцярпеў…

Давай, цясьляр, рыхтуй труну,

Каб да вясны пасьпеў…

Бо прывязуць мяне вясной

Бяз ног з прагнілай галавой,

І сто таварышаў са мной!»

«І сто таварышаў са мной!» — смурна цягне Лёкса. Але стары салдат працягвае:

«Я мала жыў, і вось канец!

Ды я яшчэ жывы!

Жаніх бяз хрэна і яец!

Ад’еў чарвяк, як халадзец,

Палову галавы!

Дык хто цяпер у нас герой?

Кароль ці я, сьмярдзючы гной —

І сто таварышаў са мной?

І сто таварышаў са мной!»

Лёкса прагна слухае, варушыць вуснамі, ловіць кожнае слова. Запамінае зь першага разу. А мог бы і не дажыць да гэтага моманту. Да другога куплету. Але ж дажыў.

«Я мала жыў, і вось канец, — паўтарае ён шэптам і мружыцца ад раптоўнага задавальненьня. — Ды яшчэ жывы! Жывы… Як жа так сталася, а? Жывы… І ацалею вам усім на злосьць. Хлусы… Здраднікі… Жаніх бяз хрэна і яец, — і тут Лёкса пачынае хіхікаць, — Жаніх бяз хрэна і яец… Бяз рук і галавы… Як там было? Ляжу бяз хрэна і яец… Наляжаўся ўжо… Трэба і пахадзіць… Яшчэ наляжуся… Яшчэ наліжуся… Дык хто ў нас цяпер герой?.. Ну так, я герой… Шчасьліўчык Лёкса…»

«І сто таварышаў са мной!» — сьпявае Лёкса ўголас. Стары салдат ужо далёка наперадзе. Вось ужо і Эдгар паехаў далей на сваім рудым кані, а Лёкса не сьпяшаецца.

Нават не дарога, а запрашэньне ісьці наперад.

Нават не дарога, а запрашэньне.

Нават не дарога.

Не дарога.

Гушчар.

Рушыць па лясной дарозе войска. Але ўжо бязь Лёксы.

«Бо прывязуць мяне вясной… — мармыча Лёкса, прабіраючыся праз кусты. Каня ён вядзе за сабой, упарціцца конь, іржэ ўсё гучней, урэшце Лёкса проста кідае яго і хутка, таропка прабіраецца далей. — І сто таварышаў са мной…»

Ён ужо ня ведае, дзе апынуўся. Вакол лес — і няма ніводнай сьцежкі.

«Я мала жыў, і вось канец…»

Раптам ён выходзіць на залітую сонцам прагаліну. Гэта надае яму сілаў. Гэта яго супакойвае. Галоўнае — ісьці, не спыняцца. Туды, дзе сонца.

Лёкса так і робіць. Лес цікае, нібы гадзіньнік. Ціўкаюць нябачныя птушкі. Сто? Ды не. Ён адзін. У яго нават стрэльбы няма. Нічога няма. Толькі чорны мундзір з бліскучымі гузікамі. Толькі трывуголка. Усё гэта Лёкса Шпуль топіць у лясной рэчцы. Такой прыгожай — вось бы намаляваў хто.

«І сто таварышаў са мной…» — мармыча Лёкса Шпуль.

І тут жа з гушчару ягонаму голасу адгукаецца жалейка.

Калісьці ён ужо чуў яе.

Як добра яна перадае матыў. Бездакорна. «Кароль сабраўся на вайну, — насьвіствае нябачная дудачка. — Абразы не сьцярпеў…»

«Як шмальну зараз», — хоча паўтарыць Лёкса, ломячы гэты навязьлівы, пералівісты, просты матыў.

Ды няма з чаго. І невядома, куды.

І невядома, хто. Невядома, пераконвае сябе Лёкса Шпуль. Хоць якраз гэта вельмі добра яму вядома.

Малы дурань без імя ды званьня. Сын палясоўшчыка.

«Выходзь, — кажа ласкава Лёкса Шпуль лесу. — Выходзь, я цябе чапаць ня буду».

Лес адказвае дакладнымі, ладнымі трэлямі.

«Ну што ты, што? — кажа Лёкса Шпуль, рассоўваючы рукамі кусты. — Ты дзе? Жывы, так? І добра. І жыві. Сястра твая таксама, можа, яшчэ жывая… У Зялёным Замэчку яна, за мурамі… Ідзі ў горад, знайдзі Ўсходнюю браму, ступай ад яе проста, міль дваццаць, да вечара дойдзеш… Там яна, там. А я пайду… Я вястун… Я, а ня ты… Дамовіліся? Ну ўсё, давай…»

І Лёкса Шпуль разварочваецца і ідзе празь лес у супрацьлеглым напрамку. Далей ад гэтай вусьцішнай жалейкі. Аднак яе голас чуецца цяпер сьпераду. І справа, і зьлева, і ззаду. Увесь лес поўны жалеек, і ўсе яны пяюць Лёксу любімую песьню сваімі пералівістымі, тужлівымі галасамі.

Лёкса Шпуль бяжыць наперад. На імгненьне яму здаецца, што ногі ягоныя знайшлі сьцежку. Але ён памыляецца. Ён трапляе ў такі гушчар, што вымушаны павярнуць назад. А жалейкі не сьціхаюць.

«Кароль сабраўся на вайну…»

Ён кідаецца ўлева і ўправа, спрабуючы ўцячы.

Ён скідвае мундзір, хапае біклажку і п’е на хаду. Біклажка сьмярдзіць пракіслым віном. У біклажцы цёплая вада. Няма больш віна ў горадзе. І людзей няма. Адны цені.

Лёкса Шпуль чуе жалейку зусім блізка. Ён усьміхаецца. Ён удае, што не заўважыў. Не заўважыў лысай хлапечай макаўкі за дрэвам. І локця, што вытыркаецца з-за шырокага камля.

А потым кідаецца туды, шалёна, ашчэрыўшы зубы. Вые, як сабака на жоўтую поўню. Хлопчык паказваецца з-за дрэва. Цяпер Лёкса бачыць яго ў поўны рост. У руках хлопчыка вялікая, доўгая жалезная дудка.

Дудка грае. Грае проста Лёксу ў твар. Нахабная, нязмоўкная дудка.

Ён чуе музыку. Чуе гэтыя грымоты. Падае тварам у мох.

І час спыняецца.

І сонца гасьне.

І хлопчык сьмяецца.

І я стаўлю кропку і іду да цябе, мая любоў.

І сто

таварышаў

са мной.

Грац, 2021

Content

Ольгерд Бахаревич
Плошча Перамогі

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11