Альгерд Бахарэвіч

Сабакі Эўропы

Ю.

~~~

© Logvino Literatūros namai, 2017

Рэдактар Сяргей Шупа

Мастачка Кацярына Пікірэня

Карэктарка Ліда Наліўка

Электронная версія Яўген Ціханаў

Выдавец «Logvino literatūros namai»

J. Savickio g. 4, LT-01108 Vilnius

v.270219-1 | lohvinau.by

Прысвячэнне

Гэта кніга складаецца зь некалькіх частак.

Шэсьць гісторый вядуць празь яе пакручастых.

У гісторыі першай стварае ўласную мову мянчук непакорны —

І канланг пачынае круціцца, як чортавы жорны.

У другой — мы ў будучым. Як ратавацца

Хлапчуку, што жыве ў паселішчы «Белыя Росы-13»?

А ў трэцяй старая ў хустцы пярэстай

На цудоўную выспу трапляе маркотнай нявестай.

У наступнай героем — сьпякотнае менскае лета.

Там блукае па горадзе вольны гультай з таямнічым пакетам.

Пра людзей, што ядуць камяні, і пра капсулу часу

Кажа пятая частка і курчыць дурныя грымасы.

Пачынаецца шостая ў танным бэрлінскім гатэлі.

У сярэдзіне веку — таго, што нядаўна сустрэлі.

Частак шэсьць, і ня важна, зь якой ты пачнеш падарожжа.

Можа, пятая выведзе ў першую — яна і ня гэткае можа.

А яшчэ ў гэтай кнізе ёсьць вершы і слоўнік.

Брэх сабакаў

І рэха ўначы,

І сьвятло эўрапейскае поўні.

I

Мы лёгкія, як папера

1

Хто б ведаў, як мне надакучыла ваша беларуская мова. І хто б ведаў, зь якой асалодай я пішу гэта. Надакучыла. Надакучыла.

Дакука.

Нуда.

Яна мне абрыдла. Брысь, мова, брысь. Ты ўдосталь нацешылася. Табой не заробіш, не заб’еш, не пабавішся, цябе ўжо не забудзеш. Нібы незнаёмая жанчына ў прывакзальным тумане, выкрадальніца пакінутых на хвілінку дзяцей, некалі ты зьявілася зьніадкуль, узяла мяне за руку і павяла ў тлумны, запляваны падземны пераход, поўны бляклых вітрын, азяблых галубоў і прадаўцоў лятарэек — а я ўсё азіраўся туды, дзе засталіся стаяць чамаданы: надзейныя, начыненыя будучыняй, ужо нічые. Ты разлучыла мяне з роднымі, ты прымусіла мяне прымроіць нейкі народ, празрысты, няўлоўны, няісны. Год за годам мы хадзілі з табой па сьвеце, начавалі ў дзіўных месцах, нейкіх муха-малочных вёсках, у бібліятэках, закінутых замках, у нейкіх падазроных заезных дамах — дзе давядзецца; ты купляла мне танныя цацкі і карміла, пакуль я ня вырас, ты вучыла мяне гаварыць ціха, а думаць хутка, удзень ты прымушала мяне жабраваць і кленчыць, а ўначы абяцала мне царства, і вось урэшце куды ты мяне прывяла —

у гэтую цёмную,

нібы задымленую,

здымную

аднапакаёўку,

у доме з мэмарыяльнай дошкай,

у горадзе М.,

у часы ўсеагульнага мораку.

І ваша расейская мова мне канчаткова апрыкрала. Хто б ведаў, як яна мяне дастала. Што ёй ні скажаш, усё ўжо было, усё адгукаецца тысячай бязглуздых рэхаў і даўно астылых літар. Гатовыя канструкцыі, чыгуннае ліцьцё, мова-труба, пакладзеная ўпоперак нашых жыцьцяў. Ты заўжды чагосьці хацела. Яшчэ ў жываце ў мамы, калі я яшчэ і чалавекам ня быў, а так, зьлепленым чучалкам — ты ўжо настойліва стукалася, чытала мне маралі, душыла сваімі ватна-марлевымі павязкамі, заражала мяне страхам. Мова, якая заўжды прыходзіць нібы з вобшукам, мова, якая заўжды мае права. Брысь, расейшчына, брысь, бляшаная мова жэсаў і пажаскіх карпусоў, мова вялікай і ліпкай літаратуры, голас мільёнаў маленькіх і лютых сваёй дробнай злобаю людзей.

А ангельская? Яна агоркла ня менш. Тое, што вы завяце ангельскай, усяго толькі разьдзьмутае, як пухліна, гумовае сэрца, якое натужна пампуе мільярды словаў штодня, нежывое сэрца, над якім павесілі лямпу. Халодная люмінэсцэнтная сьвецень. Мова-фаст-фуд, ад ангельскай паўсюль плямы, быццам сьвет — гэта ўсяго толькі куча сурвэтак на нечым стале. Ангельская — мова на транстлушчах і штучных дабаўках. О, яна ўмее падмазаць!.. Як шмат людзей думаюць, што ведаюць ангельскую, і лічаць, што гэтага хопіць для шчасьця. Наіўныя дурні. Як шмат мы маглі б сказаць, калі б адмовіліся ад вашага інглішу, калі б сказалі раз і назаўжды сваё «не» гэтай оргіі паразуменьня.

Гішпанская? Астматычны кашаль забойцы, якога-небудзь чэснага монстра Чэ. Сьмех мясьніка-тарэадора. Нямецкая? Горкая рэдзька, якая некалі ўявіла сябе геніем і звышчалавекам, а цяпер усяляк выпінаецца, каб зноў падавацца нармальнай. Француская? Недалушчанае пісьмо звонку, недалужны філязофскі жаргон усярэдзіне. Польская? Пыха другасных паэтаў, ад якой словы ажно трашчаць, пырскаюць, лопаюцца, як кілбаскі на патэльні…

«Что это вы там все пишете?» — ён уздымае вочы ад тэлефона і незадаволена рыпіць крэслам.

«Пишу», — млява апраўдваюся я, прыкрываючы далоняй шэрыя аркушы.

«Пипишу… — перадражнівае ён. — Напиписали уже на три листа. Дайте сюда».

Ён рашуча выцягвае паперкі з-пад маіх рук. Твар ягоны крывіцца, нібы ён зараз заплача.

«Что это? Что это, я вас спрашиваю? Ну ёж вашу не скажу, ну что это такое? Ну за что мне вот это все, а? Вы глухой? Или больной? Я вам что сказал? Напишите, при каких обстоятельствах вы познакомились с… А вы что пишете? Брысь, брысь, какие-то килбаски, расейшчына… Блин, да я тут не понимаю ни слова, тут не разобрать ваще ни хрена!»

«Давно не писал от руки…»

Ён з асалодай камечыць мае аркушы, і мне робіцца шкада напісанага. Нават больш, чым сябе. Я люблю паперу. Яна мяне супакойвае. Мне душна, страшна і сьмешна адначасова. Ён робіць з паперы круглы скрутак і кідае некуды за маю сьпіну — але я ўсё роўна ўздрыгваю і адхінаюся, быццам ён цэліў мне ў твар.

«От руки! От руки он не писал! Да тут что от руки, что от ноги! Тема не та! Тема! Понятно? Мне факты нужны. А это бред какой-то. Я же вам русским языком сказал…»

Ён абхоплівае галаву рукамі і заплюшчвае вочы. Гасудараў муж прымае за мяне муку сьмяротную. Гасудараў муж у роспачы. Гасудараў муж маўчыць. Гасудараў муж карае мяне цішынёй свайго душнага кабінэту. Мінае хвіліна, а мо і дзьве, і я пачынаю чуць, чым жыве гэты дзіўны будынак, у якім на кожным паверсе па гасударавым мужы. За сьцяной нэрвовы жаночы рогат, недзе далёка наверсе шуміць кран і заходзіцца дрыль — мабыць, некага там выводзяць на чыстую водаправодную ваду і сьвідруюць вачыма. Напэўна, калі б я зараз ціхенька падняўся і высьлізнуў у калідор, мой гасудараў муж бы і не заўважыў. Раптам у яго булькоча ў жываце. І я адразу праймаюся да яго сымпатыяй — быццам у сваім пузе пад пінжаком ён мае іншага сябе, маленькага, не гасударавага, а цалкам звычайнага чалавека з усімі сваімі звычкамі, пстрычкамі, прышчыкамі, ручкамі-ножкамі, кучкамі-калючкамі.

Можа, у яго нават кошка ёсьць.

А ў кошкі мячык.

У нейкае імгненьне мне падаецца, што ўсё гэта і праўда можна было б вырашыць проста і лёгка: зараз я ціха выйду адсюль і нікому нічога не скажу, а ён адплюшчыць вочы, усьміхнецца і выкрасьліць мяне з гэтых ягоных пратаколаў, і пойдзе на абед, і палезе ў тэлефон, як быццам нічога не было, і забудзе мяне, а я забуду яго, і мы больш ніколі не сустрэнемся.

І як толькі я пачынаю верыць у тое, што гэта магчыма, ягонае чэрава сьціхае, ён прачынаецца і злосна ўтароплівае ў мяне свае вочы:

«Послушайте меня внимательно, Олег Олегович. Повторять больше не буду. Погиб человек, это не шуточки. Нам известно, что вы имеете к этому делу самое прямое отношение. Поэтому я вам сказал: возьмите бумагу и напишите, четко и ясно, когда и при каких обстоятельствах вы познакомились с…»

Ён корпаецца ў паперах:

«Вот. С Козловичем Денисом, Бундасом Станиславом, Кашкан Натальей. Вы понимаете, Олег Олегович? Может, напомнить вам, а? Что именно произошло? А, напомнить?»

Я нічога не адказваю. Імёны мне і праўда нічога ня кажуць. Яны чужыя. Я ніколі не называў іх так.

«Хорошо, я напомню… — ён злавесна, навобмацак, дастае нейкую тэчку. — Вот Козлович Денис Валерьевич, вы же с ним знакомы, правда? Здесь, на фотографии, он трошки не в форме, но узнать можно. Любите смотреть на трупаков, а, Олег Олегович? І книжки читать любите… Лю-ю-бите, я зна-а-ю… А здесь у нас и книжка, и фишка, и трупишка…»

Я адварочваюся. Ён задаволены, ён думае, што я ўжо амаль гатовы. Яшчэ крыху паднаціснуць, і зь мяне пацячэ сок. З вачэй, з пальцаў, на паперу, на ягоны твар, кіслы сок віны, зь якога ён, вінароб, зробіць слаўны напой — і справядлівасьць засядзе за сваю раскошную бяседу, будзе баляваць, баляваць, бля, бо мы ж усе любім справядлівасьць. Краем вока я, канечне, зірнуў на фота. Ня мог не зірнуць, я ж чалавек інфармацыйнай эпохі, як і ён, мы ўжо ня можам проста адвярнуцца, адвярнуцца і не вярнуцца, лішніх карцінак, літар, гукаў больш не існуе, не існуе чужых справаў і таямніцаў, нам паўсюль трэба сунуць свой нос — інакш мы не засьнем. Мы ўвесь дзень толькі і робім, што чытаем. Таму я крадком зірнуў на здымак — і ён заўважыў, што я зірнуў, заўважыў, ня мог не заўважыць.

Хітравокі, магутны гасудараў муж сочыць за маёй рэакцыяй. Адкуль яму ведаць, што я эйдэтык — што мне дастаткова кінуць зусім кароткі позірк на нешта, каб гэтае нешта пераскочыла ў маю сьвядомасьць і замацавалася там назаўжды. Лепш, вядома, каб гэтае нешта было літаркамі на паперы ці на экране — а ня мёртвым голым хлопцам, якога я зусім нядаўна спакушаў няіснымі скарбамі. Козьлік, Козьлік, што ж ты нарабіў. Давай дамовімся хоць цяпер, што гэта была гульня. Падымайся, сатры сябе з гэтага асфальту, з гэтага здымку, з маёй памяці, давай дамовімся, што мы ніколі не былі знаёмыя. Тады і гэты, па той бок стала, зьнікне. Растане ў паветры строгі муж гасудараў — і мы ўсе пойдзем дамоў. Можна, мы ўжо ўсе пойдзем дамоў?

«Я, конечно, иностранными языками не увлекаюсь, — задуменна кажа ён, хаваючы фота ў тэчку. — Но даже я, блин, могу сказать: у него на коже написано что-то не по-русски. Ножиком нацарапано. Ножик-то мы нашли… А вот что там за текст… Хрен разберешь. Это не английский, не немецкий, не французский… Мы, ясен перец, покажем знающим людям, но пока что расшифровать не получается. Видите, Олег Олегович, я от вас ничего, я вам как родному… А вы?»

І яшчэ адзін ліст паперы. Ён кладзецца перада мной акуратна, нібы мне трэба падпісаць нейкую дамову і ад аднаго майго росчырку залежыць, ці будзе нам зь ім выгода, нам і нашаму дзіўнаму прадпрыемству, у якога пакуль што няма канкурэнтаў.

«Интересно, да? — ён зноў утаропліваецца мне ў вочы. — Я это сам переписал. От руки. Прямо с кожи этого Козловича. И не жалуюсь. Может, скажете, что это? Поможете нам? Что здесь написано? Вы же умный, языками владеете. Владеете же?»

«Кто кем владеет, это еще вопрос…»

«Что вы там бормочете? Какой допрос? Просто беседуем. Вот, полюбуйтесь».

Тое, што я бачу, прымушае мяне скалануцца. Ён нецярпліва перагінаецца праз стол, касавурыцца то на гэты кароткі тэкст, то на мяне. Вядома, я ведаю, што напісана на тым аркушы. Мова бальбута простая — дастаткова мець трохі фантазіі, быць хаця б на каліўца паэтам. І, зразумела, засвоіць каранёвую сыстэму, але гэта лёгка. Каранёвая база — гучыць, як на прыёме ў дантыста. Трыццаць два зубы — сто трыццаць словаў. А вось у нэандэртальца зубоў было сорак чатыры.

«Як чыжоў у Хармса», — кажу я.

«Что вы сказали?»

«Да так, ничего».

Лічбы, лічбы, лічбы. Лічбы супраць словаў. Я ўсё прадумаў. Каранёвая сыстэма супраць карнай.

Як жа мне хочацца пісаць. Усё патлумачыць, за ўсё апраўдацца. Расказаць камусьці, так, каб з самага пачатку. Бо інакш ніхто не зразумее. А гэты боўдзіла забраў паперу.

Я ўжо не адварочваюся. Тупа гляджу на падсунуты мне тэкст. На паперы словы выглядаюць салідна. Быццам гэта ня я іх прыдумаў. Быццам я тут ні пры чым. Сьмешна будзе, калі яны дабяруцца да праўды. Перапісана, канечне, няўмела, з памылкамі — а можа, і арыгінал быў такі, Козьлік любіў прапускаць літары, усе маладыя хворыя на дысграфію, а ўсё яно, сеціва, тое сеціва, якое адмяніла законы пісьма — скасавала правапіс разам з этыкай. У што ж ты гуляў са мной, Козьлік?

«Да какие там языки, — я спрабую ўзяць сябе ў рукі. — Вы меня с кем-то путаете, я не полиглот».

Ён ня верыць.

«Да ну? А мне говорили…»

Я зусім забыў, што апрача Козьліка ёсьць іншыя. Каштанка. Буня. Няўжо і яны сядзелі вось так, у душным кабінэце, і адварочваліся, і ўдавалі, што ня маюць ніякага дачыненьня да таго, што адбылося.

«Ну, может… Нет, не знаю. На что-то похоже, но на что… Нет, не могу сказать. Может, это баскский. Но я им не владею. Только слышал, что это очень трудный язык. Не знаю. Да я вообще в школе немецкий учил!»

Апошнія словы гучаць амаль гістэрычна. І ўсё ж я адчуваю гонар. Таму што ўсё ўсур’ёз. Нарэшце мяне і мой твор успрымаюць усур’ёз. Няхай гэта ўсяго толькі маленькі чалавек у душным кабінэце.

І тады ён раптам пачынае ўголас чытаць тое, што напісана на аркушы — гэтым сваім драўляным голасам, ставячы націскі так, быццам хоча мяне прынізіць, ён чытае так, быццам груба зрывае адзеньне зь нейкай безабароннай істоты, і яе цела пакрысе праступае скрозь змрок ягонага ідыятызму, цяжкапазнавальнае, але яшчэ жывое цела. А ён мучыць, рве сваім паганым языком слова за словам, цягне. І паглядае на мяне зларадна. Гасудараў муж паглядае на мяне, быццам чытае цяпер са злых зморшчын на маім ілбе, а ня з аркуша шэрай паперы. Скалечаныя ім словы грымяць у мяне ў вушах. Цыдулка, якую пакінуў Козьлік, зусім кароткая, але гэтае бяздарнае чытаньне хутка даводзіць мяне да шаленства.

Гэта трэба чытаць зусім ня так, трэба нарасьпеў, мякка, гэта ж музыка, неабавязкова ведаць значэньні словаў, каб іх правільна вымавіць, у вас жа няма слыху! — хочацца мне крыкнуць яму ў твар.

Але я стрымліваюся.

Прымружыўшыся, гасудараў муж доўга глядзіць на мяне, а потым складвае ўсё ў тэчку.

«Не хотите вы помогать, Олег Олегович. А придется. Есть свидетели. Которые, согласно их показаниям, неоднократно… Короче, которые видели вас с Козловичем, Кашкан и этим, как его… Бундасом Станиславом. Что-то же вас связывало. Да еще как связывало».

«Ничего особенного. Просто знакомые».

«Знакомые… Да уж. Слишком знакомые. Вас часто видели вместе. В самых разных местах. А еще… Еще эти трое неоднократно приходили к вам домой. То есть в незаконно снимаемое вами помещение… Чем вы там занимались?»

«Ничем. Языки учили».

«А говорите, не полиглот, только немецкий… Что ж вы все врете, а? Я ж вас насквозь вижу. Что за языки?»

«Разные…»

«Какие?»

«Это не важно».

«То есть садились и учили? И больше ничего? Ничем больше не занимались? Может, вы языками не в том смысле занимались? А? Язык — слово неоднозначное».

«Нет. Мы говорили — и все».

«На каком языке?»

«Которого не существует».

«Но вы на нем говорили?»

«Да».

«Значит, он существует?»

«Нет. То есть, конечно, да, но только… Никто о нем не знает».

«Он существует? Да или нет?»

«Нет».

«Ясно. Замечательно. Действительно, чего это я к вам прицепился? Все ж нормально. Это я просто какой-то подозрительный. А вы невинная овечка, жертва полицейского государства. Сорокалетний неженатый мужчина приглашает к себе домой двух молодых людей и одну несовершеннолетнюю, говорит с ними на языке, которого, блядь, не существует, а потом один из парней ножиком режет себе на коже какие-то слова и голый выбрасывается из окна. Прекрасно. Вопросов нет. Никакого криминала. Обычное дело, тут и думать нечего. Простое, как мычание. Наверное, надо извиниться перед вами и отпустить на все четыре стороны. Чтоб вы пошли домой и дальше говорить на несуществующих языках, водить к себе новые партии несовершеннолетних и учить их писать на коже ножиком. От руки».

«Я не учил… Ножиком. Понимаете… Мы говорили. Это искусственный язык. Я его придумал».

«Зачем?»

Я адводжу вочы. Я разгублены, як дзіця. Я баюся такіх хуткасьцяў, у мяне тады далоні робяцца, як з паперы. Таму я не знаходжу нічога лепшага, як толькі прамармытаць з масьленай усьмешкай:

«В смысле?»

«Я спрашиваю: зачем?»

Да гэтага пытаньня я і праўда ня быў гатовы. Напэўна, я нават пабляднеў. Нахмурыўшыся, неўразумела выставіўшы наперад бровы, ён глядзеў так, быццам толькі што злавіў мяне на хлусьні. Я чакаў, што зараз давядзецца прачытаць яму лекцыю пра эспэранта і іншыя канлангі, расказаць, што я не адзін такі вырадак у сьвеце, які цікавіцца штучнымі мовамі. І мімаходзь намякнуць, што «штучнасьць мовы» ў дадзеным выпадку — тэрмін некарэктны, трэба гаварыць менавіта пра constructed languages. Штучнасьць — гэта мёртвы стан, ілюзія. А нас было чацьвёра жывых — без усялякіх ілюзій. Чамусьці я спадзяваўся, што ўцяміць усё гэта будзе пад сілу ягонаму юрыдычнаму, юрліва-бюракратычнаму розумчыку — умишку ягонаму, мелкой умочке гасударавай, мозачку, у якім няма месца ні фантазіі, ні красе. Але нейкія ж кніжкі ён чытаў. Ёсьць жа кошка ў ягоным доме! І мячык у кошкі! Ён жа не дурны. Пра мычаньне — гэта ж ня кожны ў гэтым гасударавым доме так завярнуць зможа. Я не адчуваў да яго нянавісьці. Усё ішло як ішло. Некуды б прывяло. І тут гэтае бязьлітаснае, недарэчнае, такое крыўднае «зачем?»

А і праўда — навошта? Людзі прыдумляюць канлангі, каб ашчасьлівіць іншых людзей. Каб даць шанец людзям на паразуменьне. Каб адпомсьціць богу. Ці дзеля інтэлектуальнай забавы — каб вырашыць мастацкую задачу. Запоўніць пустыя клетачкі, каб усё сышлося і можна было пайсьці піць гарбату і падумаць пра вечнае. Пра тое, як зарабіць грошай і застацца жывым. Людзі ствараюць мовы, каб ведаць, што ў іх унутры. Але навошта ўсё гэта было мне?

«Дайте мне бумагу, — папрасіў я дрыготкім голасам. — Пожалуйста. Я боюсь говорить, мне надо писать».

«Нет, — ён пахітаў галавой. — Снова вы мне про колбаски начнете, про чемоданы с будущим. Сделаем так. Есть у нас здесь один кабинет… Он пока что пустой. После ремонта. Я дам вам диктофон и закрою там на час или два. А вы расскажите. Все, как есть. Представьте, что пишете. И начинайте говорить. Не забывая о том, что ваша задача — ответить на все мои вопросы. А дальше все будет зависеть только от вас. И никаких красивостей, договорились?»

Я ківаю. Вось як яно выйшла. Варта было яму загаварыць вось так, дзелавіта і спакойна, і цяпер ён для мяне як родны. Мне нават хочацца руку яму паціснуць ці нават абняць.

Усё жыцьцё я мару гаварыць так, быццам я пішу. Я чуў, што за гэтыя віды дзейнасьці адказваюць розныя паловы мозгу. Але праблема ў тым, што ўсё чутнае мне заўжды падаецца хлусьнёй. Я ведаю, што немагчымае магчыма. А інакш і жыць няма чаго.

Ён правёў мяне ў пусты кабінэт, дзе не было нічога, апрача стала і крэсла, і ўключыў сваю машынку.

Я назваў сваё імя і не бязь цяжкасьці ўспомніў, які сёньня дзень.

«Никакой литературщины! Только факты, имена и даты», — строга нагадаў ён, зачыняючы за сабой дзьверы.

«Да-да, конечно, я понял», — пасьпешліва замахаў я рукамі. Мне хацелася, каб ён як мага хутчэй сышоў.

У дзьвярах павярнуўся ключ. У закратаванае акно зазірнула сонца і расклала на стале сваю дошку для кітайскай гульні. Цяпер я быў адзін, сядзеў і ня ведаў, з чаго пачаць. Машынка на стале запісвала маё дыханьне, стук сэрца, далёкія гукі дрылёў і кранаў, дробат пальцаў. Некалькі хвілін я моўчкі глядзеў на яе — і на нейкі момант мне падалося, што я ўжо ўсё сказаў. Уся гісторыя ўжо там, у гэтай д’ябальскай скрынцы. Нехта з таго боку паторгаў ручку дзьвярэй — і раздражнёна патупаў назад па калідоры. Падсунуўшыся да стала, я цяжка дыхаў і ня мог нічога сказаць. І тут я заўважыў нітку. Яе кончык тырчаў з прачыненай шуфляды пустога стала. Аднаму богу ведама, як яна туды трапіла, гэтая сіняя нітка, што зачапілася за цьвічок у драўлянай шуфлядзе. Асьцярожна, імкнучыся не парваць няўлоўны, тонкі сіні хвост, я вызваліў яе, выцягнуў і наматаў на ўказальны палец. А потым разматаў. І наматаў зноў. Яна была даўжынёй у далонь. Гульня мяне захапіла. Я ўжо ня думаў пра словы. Я гуляў са сваёй сяброўкай-ніткай, а нехта іншы, каму надакучыла на нас глядзець, пакашляў і пачаў гаварыць. Напаўвуха я прыслухоўваўся да яго маналёгу, часам мне нават хацелася перапыніць яго і паправіць, але нітка была важнейшая. Зрэшты, з самага пачатку гэты нехта выбраў ня той тон, ня тыя словы, ён бессаромна падхлушваў і выстаўляў сябе значна разумнейшым, чым ёсьць. Яго паслухаць, дык усё так проста. Як у кніжках. Але трэба даць яму выгаварыцца.

Толькі няздара пачынае аповед з кавы. Кава… Маўляў, бачыце, які я багемны, бажавольны, рамантычны, эўрапейскі, які я кавапяюн, кавапіяка, бяз кавы я нікуды, бяз кавы я калека, ні пачаць, ні скончыць. Кава…

Але, калі разабрацца, так яно і было.

2

Аднойчы я запарыў кавы, сеў за стол і прыдумаў сваю мову.

Прыдумаўшы, я адкінуўся на сьпінку крэсла і нясьпешна агледзеўся.

У попельніцы скурчыліся пяць недапалкаў. Безыменная кветка на падваконьні задумалася пра Blut und Boden. У маім ціхім, нецікавым двары было ўжо цёмна, у доме насупраць даўно ўключылі сьвятло і завесілі фіранкі. Як у прымерачных кабінках. Голыя людзі за фіранкамі прымервалі на сябе адно аднаго: цісьне? Ня цісьне? Нармальна… Сайдзёт для сельскай меснасьці, як казалі мае гарадзкія бацькі.

Ноўтбук ціха вуркатаў у цішыні кватэры, асьвятляючы мой твар.

Шэры твар чалавека, які прыдумаў сваю мову.

На нейкі момант я пабачыў сябе нібы збоку. Быццам я сяджу каля вогнішча, і вакол лес, і я ведаю толькі тры словы, і мне хапае.

У такія імгненьні, калі ты сядзіш перад уключаным ноўтбукам у цёмнай кватэры і глядзіш у акно, часам можа падацца, што ўсё на сьвеце прыдуманае табой. Што менавіта ты толькі што настукаў на клявішах гэты дзіўны сьвет, які жыве сваім жыцьцём. Небясьпечнае адчуваньне. І як жа балюча бывае, калі разумееш, што ты тут наогул ні пры чым. І сапраўды, навокал не было нічога, да чаго б я прычыніўся. Усё — ад даху над галавой да наймізэрнейшай мікрасхемкі, ад вулічных ліхтароў да колца запальнічкі — было прыдумана, змайстравана, пабудавана, пафарбавана і названа іншымі. І людзі за фіранкамі не зьбіраліся станавіцца да мяне ў чаргу. Пра іхныя намеры я наогул нічога ня ведаў. Як і яны пра мае. Звычайна я меў у сваім распараджэньні толькі час. Пустыя клеткі, у якія трэба было сябе ўпісаць. Клетак мала, а цябе шмат. Трэба ісьці на хітрыкі.

Гэтым разам, аднак, выйшла інакш.

З таго моманту, як я сеў за стол з кубкам кавы, мінула дзьве гадзіны. Падавалася, што навокал нічога не зьмянілася, апрача асьвятленьня. Я застаўся ранейшым. І сьвет быў такі самы, як за дзьве гадзіны перад тым. Такі самы, і ўсё ж зусім іншы. Там, за акном, хадзілі людзі, і кожны зь іх карыстаўся чужой мовай, а я меў сваю. Сам па сабе гэты факт нічога не вырашаў — і ўсё ж напаўняў мяне дзіўнай радасьцю. Быццам мяне прызналі вінаватым у злачынстве, на якое я ніколі б не наважыўся.

Я адчуваў стому. Велічную стому бога, вясёлую стому творцы. Раптам я адчуў, што галодны, пайшоў на кухню, паўсюль уключаючы сьвятло, дастаў зь лядоўні кавалак каўбасы і пачаў прагна жаваць, запіваючы танным віном проста з пакета. За сьцяной забрахаў сабака, зазьвінелі ключы, там расклеілі рот тэлевізару і ён адразу ва ўсім прызнаўся. Я націснуў кнопку электрычнага чайніка, стары, чорны савецкі лічыльнік каля дзьвярэй затрашчаў, закруціўся, як кружэлка, зь якой зараз пальецца ці то вальс, ці то джаз, ці то марш. Нешта, што даўно ўжо ня ў модзе. Раптам мне зрабілася страшна, што файл з маёй працай мог зьнікнуць — я кінуўся назад да стала, праверыў: ён быў на месцы, прыдуманая мной мова сьвяціла мне ў твар, як поўня. Я акуратна скапіяваў файл на флэшку і схаваў яе ў надзейным месцы. А потым выключыў ноўтбук, адчыніў акно, выкінуў недапалкі. Хутка мелася прыйсьці Верачка. Але ні яна, ні суседзі, ніхто, ніхто ва ўсім сьвеце ня мусіў даведацца, што сёньня ўвечары я запарыў сабе кавы, сеў за стол і прыдумаў…

* * *

Я назваў яе бальбута. Аднаму богу вядома, чаму.

А богам быў я.

Лінгваканструяваньнем я пачаў захапляцца яшчэ ў дзяцінстве.

Памятаю, мы з прыяцелямі выразалі з паперы фігуркі людзей, размалёўвалі іх і гулялі на падлозе ў дзяржавы: ваявалі, мірыліся, гандлявалі, прырасталі землямі — дывановымі сібірамі, горнымі хрыбтамі канапаў і іншымі каляніяльнымі ўладаньнямі. Трэба было абзавесьціся як мага большай колькасьцю народу: з-пад нашых нажніцаў на падлогу сыпаліся салдаты, сяляне, чыноўнікі, сьвятары, маракі, купцы. Больш за ўсё, вядома, мы любілі рабіць салдатаў: прыдумлялі ім абмундзіраваньне і зброю, знакі адрозьненьня, чыны і нават характары — для самых гераічных. Гульню прыдумаў я — і імгненна падсадзіў на яе астатніх, мы маглі поўзаць па падлозе гадзінамі, перамяшчаючы нашыя войскі і пасяленцаў, будуючы гарады і ўвесь час ведучы перастрэлкі і бітвы: тышч, тышч, тыдышч. Тысячы фігурак былі падуладныя нашым загадам. Нам было гадоў па дванаццаць-трынаццаць, эпоха кампутарных гульняў яшчэ не надышла, але мы атрымлівалі ад нашай забавы такі кайф, якога не адчуеш ад сучасных стралялак, аркадаў і стратэгій. Мы гулялі пасьля школы ў мяне дома, зроблены намі сьвет трэба было прыбраць да прыходу бацькоў з працы, інакш згортвацца даводзілася ў сьпешцы, пад нагамі ў дарослых, і можна было ў мітусьні забыць, якія на сёньня ў нашым сьвеце ўсталяваныя межы. Часам дарослыя прыходзілі раней і ўсё ж засьпявалі нас за гэтай групавой памарокай. Спачатку яны не зьвярталі ўвагі, што робіцца ў іх пад нагамі, але з часам нашая гульня пачала іх насьцярожваць. Пэўне, існавалі нейкія невядомыя нам бацькоўскія нарады. Бо бацяня аднаго з прыяцеляў, сустрэўшы неяк на вуліцы нашую кумпанію (мы акурат ішлі да мяне з поўнымі кішэнямі фігурак), спыніў нас і зь нейкай лагоднай лютасьцю ў вачах сказаў, гледзячы ў вочы не каму іншаму, а мне — і ўхапіўшы мяне вышэй за локаць:

«Слыш? Вы ж здаровыя хлопцы! Что вы херней маецесь? Шлі б уже дзевак ціскаць… Набухайцесь вазьміце, ілі там ня знаю, лбы себе паразьбівайце. Што вы ўсё па палу поўзаеце?»

«Папа, ідзі куда шол», — прамармытаў мой прыяцель. Мы стаялі і сарамліва лыбіліся, ня ведаючы, што сказаць. Ён быў Папа. З правам караць ці мілаваць, з пляўкамі замест вачэй, пралетарскімі кулакамі, з пэнісам, перагарам, прынцыпамі. А мы былі ніхто, падлеткі з папяровымі цацкамі ў кішэнях школьных пінжачкоў.

«А ты бацьку рот не затыкай! Будзеш с нім і дальшэ поўзаць, не мужык із цебя палучыцца, а хуй бумажны!»

Ён сьціснуў маю руку яшчэ мацней. Ён быў выпіўшы. Ён лічыў, што мае бацькі абыходзяцца са мной недастаткова сувора. Але што ён мог зрабіць? Толькі адпусьціць мяне, залезьці да сына ў кішэню пінжачка і вытрасьці зь яго цэлы народ, салдатаў, вандроўных манахаў, палкаводцаў, купцоў, кавалёў — вытрасьці проста на асфальт, на які кагосьці нядаўна званітавала сьвежай смуроднай вясной, кагосьці вялікага, хто плыў цяпер па небе і ў каго мы ўжо трынаццаты год блыталіся пад нагамі.

Ён патаптаў фігуркі, умясіў іх у лужыну, гэты ўсёмагутны айцец, сапраўдны бог, не папяровы, на асфальце цяпер была брудная каша з фантазіяў ягонага сына, і ён меў поўнае права прымусіць свайго атожылка стаць зараз на калені і зьлізаць яе. Я глядзеў на гэтага бацьку, як загіпнатызаваны. Такая ўлада мяне захапляла. Ён заўважыў мой позірк, плюнуў і пайшоў прэч.

Цьвярозым ён мяне баяўся. І называў за вочы так: «этат бальной». З павагай і пагардай адначасова — бывае і так. Мы жылі ў нядаўна пабудаваным мікрараёне на самым краі гораду, тут усе ведалі ўсіх, тут цяжка было мець таямніцы. Ён баяўся, што я заражу ягонага сына сваёй «балезьню» — сваёй папяровахуёвасьцю, сваёй папяровапаўзучасьцю, сваёй ненармальнай любоўю да кніжак.

Як я ўжо сказаў, ідэя гульні належала мне, прыяцелі зайздросьцілі і ўвесь час намагаліся неяк паўплываць на правілы, а мне гэта не падабалася. Таму часам мы падымаліся з падлогі і супрацьстаяньне працягвалася ў паветры — і ўжо не папяровыя людзі, а суворыя багі станавіліся адзін супраць аднаго, сьціскаючы кулакі.

І менавіта мне належала іншая ідэя: пачаць рабіць для гульні ня толькі папяровых салдатаў, манахаў і рабочы люд, але і жанчын. Што й казаць: над жаночымі фігуркамі мы сядзелі значна даўжэй, бо паспрабуй ты выражы ўсе гэтыя таямнічыя выгіны і кашэчыя абрысы, усе гэтыя карункі загадкавых целаў, прыдуманыя некім для нашага пакараньня, целаў, целаў, ад адной думкі пра якія пацелі далоні, балелі смочкі і ныла паміж ног. Варта руцэ дрыгнуць — і замест жанчыны маеш апухлую, бясформенную старую ведзьму. А старыя ня лічацца. У нашых гульнях наогул не было ні старых, ні дзяцей. Толькі здаровыя белыя папяровыя мужыкі, якія думалі пра забойства сабе падобных.

Якая ж гэта хвароба — быць хлопчыкам. Маё цела нагадвала мне тады веснавое дрэва. Я бачыў нешта роднае майму беднаму хлапечаму целу ў першых пупышках на гальлі, у тым, як ім увесну баліць распускацца, у іхным пушку і іхным ранішнім сакавіцкім стогне, які, здаецца, чуў толькі я сам. Якая ж гэта была пакута. Пакута трынаццацігодзьдзя. Бо фантазія ў нас тады працавала так, што не патрэбнае было ніякае порна, ніякія стымулятары. Аднойчы я ня вытрымаў і пачаў рабіць фігуркі аголеных кабетаў, усе заржалі і з палёгкай пачалі пераймаць мяне, а потым мы ляжалі жыватамі на сваіх імпэрыях і параўноўвалі, у каго што выйшла, мы валяліся на падлозе чырвоныя, як быццам з нас зьдзерлі скуру, і чамусьці не хацелася глядзець адзін аднаму ў вочы, і рабілася страшна, што зараз вернуцца бацькі і засьпеюць нас за гэтай гульнёй. Мы настолькі гэтага баяліся, што зьнішчалі жаночыя фігуркі пасьля кожнай гульні, і наступны раз іх трэба было майстраваць наноў. І мы майстравалі, апантана і няўклюдна — і больш не разумелі, хто мы: багі, рабы ці вар’яты, і гучна сьмяяліся, і лаяліся, і лезьлі на сьцены ад чагосьці невымоўнага, страшнага і непазьбежнага.

Аднойчы, пасьпеўшы зьнішчыць усе аголеныя фігуркі якраз перад прыходам бацькоў, я, седзячы з мамай і татам перад тэлевізарам, з жахам заўважыў, што адна фігурка засталася ляжаць пад канапай. Як я мог недагледзець яе, не заўважыць! Што будзе, калі мама знойдзе яе (яна прыбіралася часта, ледзь ня кожны дзень)… Я ўжо ня мог глядзець фільм, я думаў толькі пра гэтую забытую фігурку. А бацькі сядзелі побач са мной, як прыкаваныя. Зь цяжкасьцю дачакаўшыся, калі фільм нарэшце скончыцца, я доўга не сыходзіў з пакоя, але ніяк ня мог застацца адзін. Потым мяне паслалі на кухню па варэньне, затым бацькі выходзілі, але па адным, кожны раз па адным, я ніяк ня мог выбраць момант, каб схапіць тую злашчасную фігурку і схаваць у штаны. Я згараў ад сораму. Нарэшце застаўшыся ў пакоі без бацькоў, я палез пад канапу, але фігуркі там не было! Ніякай фігуркі, толькі чысьціня — і гэтая абсалютная чысьціня палохала мяне больш, чым любы скандал. Яна была там. Я яе бачыў. Куды яна падзелася? Адказ на гэтае пытаньне доўга не даваў мне спакою.

Пазьней, калі я ўжо быў цалкам сабе дарослым чалавекам і часам заставаўся дома адзін, я некалькі разоў не вытрымліваў і клаўся на падлогу, быццам шукаў тую згубленую жанчыну. Яе нідзе не было. Я браў нажніцы і паперу, і вакол мяне зноў вырасталі імпэрыі дзяцінства, мае салдаты, сяляне, жрацы няісных рэлігій, а я ляжаў з заплюшчанымі вачыма і маркотна прыслухоўваўся да сваіх адчуваньняў. Часам мне падавалася, што сэрца коле нешта знаёмае, я чакаў знаёмага, забытага ныцьця ўнізе жывата, ляжаў, баючыся спужаць мінулае, якое, я думаў, вось-вось прашмыгне міма па пустой кватэры — але ўрэшце прыходзіла толькі расчараваньне. Туды не вяртаюцца. Прынамсі, на самоце. Патрэбныя ворагі або саўдзельнікі, але ніхто ня здольны выклікаць іх з царства ценяў.

Пры чым тут лінгваканструяваньне, запытаецеся вы? Пры чым тут бальбута? Хіба яна нарадзілася ўжо тады? Вядома, не. Да бальбуты было яшчэ як да месяца.

Як заточанаму зубу алоўка да папяровага месяца.

Рэч у тым, што тады, падлеткам, гуляючы ў нашыя дзіўныя гульні і перасоўваючы па падлозе папяровыя фігуркі, я меў да прыяцеляў адно важнае патрабаваньне. Калі ўжо мы маем свае дзяржавы і народы, мы мусім прыдумаць ім мовы, нецярпліва тлумачыў я ім. Гэта падавалася мне такім відавочным: да сьлёз! — але, на жаль, толькі мне аднаму. Прыяцелі нехаця пагаджаліся, ды што толку: ім хапала двух-трох бязглуздых фразаў — чыста для дэкору, бессэнсоўных фразаў, якія яны самі ня ў стане былі запомніць. І калі я пачынаў іх распытваць, як будзе на іхных мовах сёе ці тое слова або выраз, вельмі хутка яны не вытрымлівалі. Я добра памятаю іхныя сіплыя распсыхаваныя галасы: я толькі гульню ім псую сваімі капрызамі. Цяпер я, канечне, усё разумею. Іх захапляла іншае: тышч, тышч, тыдышч, улада, стрэлы, войскі і голыя жаночыя фігуркі. Прыдумаўшы свайму народу пару словаў з галавы, яны лічылі, што гэтага цалкам дастаткова, і раздражняліся, калі я лавіў іх на жудасных неадпаведнасьцях моўнага ладу.

У мяне ж усё было сур’ёзна. У тоўстых сшытках я складаў слоўнікі і граматыкі падуладных мне папяровых людзей. І строга сачыў за тым, каб усё ў маёй краіне было паводле правілаў. Калі нейкі з маіх генэралаў выдаваў пісьмовы загад, мне даводзілася ня раз зазірнуць у свае сшыткі. Мае генэралы ня мелі права на памылку. Прынамсі, на моўную. Сяброў гэта раздражняла. Іхныя сьпехам нарэзаныя народзікі шпарылі па-расейску, хоць і мелі, на паперы, свае нацыянальныя мовы. Нешта нагадвае, праўда? У маіх войсках і таемных службах нават былі адмыслова выразаныя і размаляваныя спэцыялісты ў цёмных акулярах, каб вывучаць мову ворагаў — але ім проста не было чым заняцца і яны праціралі на дыванах свае папяровыя штаны.

Такім чынам, сябры не зьбіраліся марнаваць час і паперу на такія дробязі, як нейкае там лігнваканструяваньне, і, напэўна, лічылі мяне тым яшчэ занудам. Але ў гульні мае яны гулялі з падлеткавым імпэтам — бо ніхто іншы ня мог прапанаваць ім нічога падобнага. Адзін зь сябрукоў уладзіўся ахоўнікам у вялікім гіпэрмаркеце. Калі я яго сустракаю, дык раблю выгляд, што мы не знаёмыя. Іншы сьпіўся і памёр у Маскве. Ён любіў перакручваць словы: гэта ягоны выраз, які ён паўтараў з тупой асалодай і нейкім кішэчным сьмехам — «нармалды». З націскам на «ы». Нармалды, Алежка, все нармалды. Усе сьмяяліся. Апрача мяне. Пад іхны дурны сьмех я разважаў, адкуль ды навошта тое ненармальнае «нармалды» і як яно магло прычапіцца да нашай расейскай мовы, відавочна нешта дзікае, цюркскае, дурны дзядоўнік з далёкага стэпу, прынесены сьляпым ветрам з аднаго канца імпэрыі ў другі.

Трэці прыяцель зьехаў у Ангельшчыну і неяк праз шмат гадоў знайшоў мяне ў фэйсбуку. Ён даволі доўга даставаў мяне, пішучы мне ў прыват бадзёрыя пытаньні наконт таго, чаго я дабіўся ў жыцьці — і ўсё па-ангельску. Чаму раптам па-ангельску? Каб не прынялі за нашага? Але хто яго пабачыць тут, у прыватным чаце? Неўзабаве мне зрабілася ясна. Яму не хапала маёй зайздрасьці. Ён хацеў прызнаньня свайго саксэсу. Яму карцела паказаць, што ён «кое-чего добился в жизни». Чамусьці яны ўсе, зьехаўшы, курчаць зь сябе такіх ужо эўрапейцаў, што на ваніты цягне. Я ўважліва разгледзеў фота прыяцеля, які ўсьміхаўся з-пад нейкіх пальмаў. Ды ў яго на лбе было рускім языком напісана: дзіця гаўнамікрараёна, савок па нараджэньні, чыстакроўны славянін, то бок сын яўрэйкі і татарына. Аблічча не зьмянілася. Зьмянілася мяно. На канцы ягонага прозьвішча зьявілася прыгожае «off». Быў Сырнікаў, а стаў Sirnikoff. Цікава, ці памятае ён нашае поўзаньне па падлозе, нашыя пакты, перамогі, перамір’і, нашыя падарожжы з папяровым порна на потных падушачках пальцаў — ад плінтуса да плінтуса? Мне хацелася ў яго распытаць пра ўсё гэта, нашае, далёкае, але я адказаў толькі: Fuck off, Sir Nikoff. Навошта мне эмігранты — я сам эмігрант. Бо ўсё жыцьцё ўцякаў ад усіх іхных моваў — да сваёй, адзінай.

Так, ужо трынаццацігадовым фрыкам у трэніках я прыдумляў мовы. У тым узросьце маёй улюбёнай кніжкай быў «Словарь юного филолога». А асабліва той яго артыкул, які называўся «Искусственные языки». Я і цяпер памятаю ягонае разьмяшчэньне ў кнізе: ён займаў правы бок, зьлева была карцінка, а працяг быў на наступнай старонцы — я перачытваў яго зноў і зноў, і добра памятаю заўсёднае пачуцьцё гаркоты, калі перагортваеш тую старонку: артыкул быў крыўдна кароткі і хутка сканчаўся. Я прагнуў больш інфармацыі, але яе нідзе не было — ні ў школьнай бібліятэцы, ні ў раённай, ні ў гарадзкой, усё тое самае, мізэр, мне заставаўся толькі мой белы, бедны, усёведны слоўнік: какашачныя пляміны ад какавы і варэньня на запаветнай старонцы, і крошкі ад печыва, навечна сплюснутыя тугім карашком, і антрапаморфныя часьціны мовы на малюнках. Неўзабаве ён ужо сам разгортваўся там, дзе трэба. Каб зноў выдаць той самы мізэр, даўно завучаны на памяць. І ўсё ж менавіта з гэтай белай кніжкі я ўпершыню даведаўся пра эспэранта і Замэнгофа, пра валяпюк і пастара Шляера, пра іда ды інтэрлінгву. Мяне зачароўвалі гэтыя словы, Іда Эспэранта гучала для мяне, як жаночае імя, а Валяпюк — як імя юрлівага ляснога бога, які гоніцца за нявіннай німфай (а насамрэч за той яшчэ німфаманкай). Я быццам бы чуў незнаёмыя незразумелыя словы, якія зьляталі зь іхных вуснаў; было нешта распуснае і трывожнае ў вобразе, які паўставаў перада мной, варта мне было ўзяць мой слоўнік у рукі. Слоўнік ніводнага разу ня схібіў — зь ім я забываўся пра мярзоту роднага мікрараёну і шаленства маёй страшнай сярэдняй школы, і пра нудныя абавязкі, і пра чырвоныя павязкі дзяжурных, зь якімі мы, вучні, былі падобныя да маладых нацыстаў. Зь цьвёрдай вокладкай, увесь такі пазытыўны і правільны, поўны каляровых ілюстрацый, нечым падобны да дзіцячай бібліі — гэты спакушальны слоўнік для старэйшых школьнікаў усім сваім выглядам абяцаў хлопчыку ці дзяўчынцы, якія абяруць філялёгію, месца ў шэрагах інтэлігенцыі: заўжды чыстыя рукі, кабінэтную славу і белы білет што да чорнай працы. Я рана перастаў яму верыць. І ўсё роўна мовы мяне заварожвалі, а больш за ўсё заварожвала тое, што гэта і праўда рэальна: стварыць сваю.

Пазьней я зразумеў, чаму ў мяне нічога не выходзіла — я рабіў дзіцячую памылку, ня вартую сур’ёзнага лінгваканструктара: я хацеў, каб мовы, якія я прыдумляў, былі як жывыя. Падобныя да ўжо існых. Гаворкі, якія ствараюць ілюзію жыцьця. Мовы, якімі быццам бы карысталіся мільёны людзей, сотні пакаленьняў, мовы сівыя і дрымучыя, з прыхаванай недзе ў нутры перадгісторыяй. Канструюючы, я нібыта рабіў гукавы фон для сэрыялу, аздабляў штучнай мовай дадзены мне паводле кантракту штучны сусьвет. Я ня быў вольны. Я хацеў, каб усё было як у людзей — маючы пад рукой толькі няўмела выразаныя мной папяровыя фігуркі. Мне і ў галаву не прыходзіла, што я і мае прыяцелі таксама былі героямі, вартымі мовы, што мы і былі гатовай перадгісторыяй, цалкам прыдатнай для нараджэньня чагосьці новага.

Стварыць мову — цяжкая праца. У тыя часы і крыху пазьней, калі ў маім жыцьці яшчэ не надышоў доўгі пэрыяд Паразы, я некалькі разоў спрабаваў стварыць нешта вартае і ўвесь час сутыкаўся з адной праблемай, якой так і ня здолеў даць рады. Чым больш мая мова нагадвала жывую, тым больш умоўнасьцяў, адпаведнасьцяў і правілаў яна патрабавала. Я нецярпліва і неахайна распрацоўваў лексыку і граматыку, спадзеючыся намацаць нарэшце ратавальнае дно — але мова ненасытная, яна патрабуе яшчэ і яшчэ, і ты пагружаешся і цягнешся ў спадзеве адчуць цуд — а да дна яшчэ жахліва далёка. І ты проста тонеш. Захлынаешся ў бясконцасьці мовы, у яе абяцаньнях. Цяпер я ведаю, што каб прыдумаць мову, трэба спачатку самому вызначыць яе дно. І адштурхнуцца ад яго, і забыць, дзе яно, на якой глыбіні. Даць мове самой перамяшчаць сваё дно то бліжэй, то далей ад таго, хто ў яе пагрузіўся.

Сапраўдны лінгваканструктар ня робіць мовы «як жывыя». Ён стварае жывыя мовы.

Бальбута атрымалася такой жывой, што нехта ад яе нават памёр.

3

Кожная сканструяваная мова мусіць адпавядаць пяці важным патрабаваньням.

Па-першае, яна мусіць быць лёгкай для вывучэньня. Ня мець выключэньняў і іншых нелягічных складанасьцяў, якія нічога не дадаюць да яе прыгажосьці, а толькі загрувашчваюць новую, створаную намі прастору. Прастора нованароджанай мовы — пакой зь белымі сьценамі, падлогай са сьветлага дрэва, шмат сонца і вокны да столі. Паветра і сьвятло. Нічога лішняга.

Па-другое, яна мусіць быць мілагучнай. Менавіта немілагучнасьць загубіла некалі валяпюк. Музыка трымае мову ў сьвеце, злучае яе клеткі, не дае вярнуцца ў хаос. І тут патрэбныя кампрамісы. Дзевяць зь дзесяці эўрапейцаў маюць у якасьці ідэалу мілагучнасьці і музычнасьці раманскую спадчыну. Як бы ты ні ставіўся да гэтых пашлякоў, у нечым яны маюць рацыю. Поўнагалосьсе і націскі, чысьціня галосных, рыкі зычных — усё гэта можа адпрэчыць толькі дурань. Хоць для мяне ідэалам у гэтым сэнсе заўжды была літоўская… Пявучая і старажытная мова суседзяў — яе гукі нават фізычна прыемна вымаўляць. Пэўне, на бальбуце гэтая мая любоў неяк адбілася.

Па-трэцяе, мова мусіць быць паэтычнай. З аднаго боку, мець паэзію ў самой сабе, з другога, мець здольнасьць самой ствараць паэзію, мець патэнцыял вобразнасьці, сілу казаць пра невымоўнае. Мова ня мова, калі яна ня мае таямніц. Якой бы яна ні была багатай і складанай, мова мёртвая, калі яна адкрытая толькі для абмежаванай колькасьці інтэрпрэтацый. Калі на яе немагчыма перакладаць і зь яе цяжка перакладацца.

Па-чацьвертае, яна мусіць мець пэўную філязофію. Зьмяняць асобу таго, хто ёй валодае, ставіць пытаньні, зьвязваць са сьветам, уплываць на мысьленьне.

Па-пятае, яна мусіць даваць свабоду. Кожны, хто захоча ёй авалодаць, мусіць мець права рабіць зь ёй што захоча, зьмяняць і прыстасоўваць да сваіх патрэбаў. Мова немагчымая бяз гнуткасьці, яна — зьмяя, якая адолее сваім грымучым целам любую сьцяну, любую адтуліну, любы рэльеф, зьмяя, для якой няма перашкодаў ні пад зямлёй, ні на зямлі, ні ў небе.

Такім чынам, кожная новаствораная мова мусіць спалучаць у сабе мілагучнасьць і вольнасьць эспэранта, розум і прытомнасьць такіпоны, лёгкае вар’яцтва славянскіх гаворак і шматзначнасьць усходняга герогліфа.

Бальбута адпавядала ўсім пяці патрабаваньням.

Яна і праўда атрымалася даступнай і лёгкай. Яе правілы можна засвоіць за некалькі хвілін, а лексыку за дзень.

Фанэтыка адвольная, толькі «l» заўжды мяккі. J — гэта ёт і чытаецца як «й» і не інакш. Націск заўжды на перадапошні склад — але ў словах з «-utima», «-utika, — utikama» толькі на «u».

Скажы: balbutika. Гэта значыць: словы. Або: мовы. Або…

Лацінская графіка, знаёмая кожнаму. Пісьмо без дыякрытыкі — гэта лішняе. Ніякіх дыграфаў, дыфтонгаў, артыкляў, сопляў, дубляў, дробных дуэляў… Кожны назоўнік у намінатыве мае канчатак — uta, пры зьмяненьні — utіma.

Скажы: balbuta balbutima. Найлепшая мова. Мова мовы. Ці Песьня песьняў?..

Для назоўнікаў, што азначаюць занятак або прафэсію, я прыдумаў адмысловы прафэсійны суфікс: — aln для мужчын і — alinga для жанчын.

Скажы: balbaln. Balbalinga. Tajnobalbaln. Tajnobalbalinga. Паэт-ка… А мо, проста апантаны амбіцыямі няздарны лінгвіст-аматар?

Ну, а множны лік: — utika. Я ўжо казаў. Прасьцей не бывае. Словы ў множным ліку, калі зьмяняюцца, набываюць канчатак — utikama.

Balbutika. Словы. Balbutikama. Словаў. Grimuta mau balbutikama. Музыка маіх словаў. Ну і фанабэрыя… Музыка, блін, маіх словаў…

Кожны прыметнік сканчаецца на — oje, прыслоўе на — oju, дзеяслоў на — uzu. Прыметнікі і прыслоўі не зьмяняюцца. Зьмены нічога не дадаюць для іх разуменьня, дык нашто майстраваць для бальбуты лішнія віньеткі, загрувашчваць цьвяточкамі мой зьбіты цьвікамі лёгікі твор. Бальбута — канструктывізм з элемэнтамі ар-дэко, а ня нейкі імпэрскі кічавы псэўдаклясыцызм. Так вырашыў я, першы Бальбутанін.

Ведама ж, зь дзеясловамі выйшла крышку складаней. Мінулы час дзеяслова ўтвараецца дадаваньнем перад ім часьціцы bim, будучы час — bu.

Скажы: bu balbuzu. Гаварыцьму. Bim balbuzu. Гаварыў.

Умоўны лад дзеяслова, мой любімы лад, робіцца так: бярэм дзеяслоў і дадаем да яго сьпераду bif. Прызнаюся, гэта я прыдумаў чыста для прыгажосьці. А яшчэ для таго, каб надаць туманнасьці і хітрыкам бальбуты крышку шчырасьці. Той, хто валодае бальбутай, заўжды гуляе сам з сабой.

Як сканструяваная мова бальбута спалучае ў сабе рысы як апрыёрных, так і апастэрыёрных канлангаў. То бок яна і бярэ з чужых крыніцаў, і дае жыцьцё новым. Яе лексычная база складаецца з двух сотняў словаў, якія даюць нам усе неабходныя карані і козыры. Утварэньне іншых і перадача ўсіх магчымых значэньняў — у руках таго, хто кажа. Тут і ўключаецца паэтычная сіла бальбуты — бо толькі маючы ўяўленьне пра паэзію, адкрываючы ў сабе таямнічыя рэзэрвы фантазіі, актывізуючы ўсе свае даўно атрафаваныя органы, адказныя за цуд, можна выказаць на бальбуце тое складанае, што ў табе ёсьць. Асьвяціць сябе ўнутраным агнём гэтай мовы — і яе, узьніклую з пустэчы, полымем знойдзенай у сабе сілы. Патэнцыйна кожнае выказваньне на бальбуце — гэта гатовы верш, калі табе хочацца ад жыцьця чагосьці большага, чым жратва, прыбіральня, асалода і сон.

Вось ён, слоўнік, той зачараваны замак, дзе ляжаць скарбы бальбуты, balbutika balbutima, скарбы, якімі можа карыстацца кожны, і ад гэтага іх зробіцца яшчэ больш.

BALBUTA

СЛОЎНІК:

Як бачым, філязофія бальбуты заснаваная на разнастайнасьці, свабодзе і паэзіі. У ёй няма слова «мусіць». У ёй няма слова «мы» — толькі бясконцая колькасьць вольных і ўнікальных «Я». У ёй няма слова «бог» — калі некаму заманецца займець бога, ён назаве яго сваімі словамі, тымі, якія спатрэбяцца менавіта яму і нікому іншаму. У ёй няма ні маралізатарства, ні маралі, няма словаў, якія б ацэньвалі, добра нешта ці кепска, правільна ці не. Усё мае права на існаваньне. Сьвет складаны — і гэта ня добра, і ня дрэнна, так ёсьць. А калі хочацца выказаць, што адчуваеш, выказаць ацэнку, можна скарыстаць іншыя словы — якія пагасяць эмоцыі, супакояць, і застанецца толькі праўда. Бальбута экалягічная і талерантная: у ёй няма розьніцы паміж чалавекам і жывёлай, паміж пустазельлем і расьлінамі з Чырвонай кнігі, няма перавагі адных над іншымі, няма моўнага прыгнёту, няма ўлады дакладнага і канчатковага называньня. Бальбутай цяжка некага прынізіць, а вось апяяць — калі ласка. Слова «прыгожы» ў ёй азначае толькі асабістае стаўленьне да аб’екта. Бальбута — мова густу. Мова свабоды, паэзіі і шчасьця.

Бальбута адкрытая: калі лянота, лацінскія тэрміны можна бальбутызаваць і не адчуваць сябе прысаромленым. Што да ўласных імёнаў і назваў, дык іх згодна з правіламі можна пісаць як хочаш. Нават калі тваё прозьвішча «Шчыміржыцкоўскі». Як каму называцца — ягонае права. Якое трэба паважаць.

Што ж, свабода — нож са мноствам лёзаў: на бальбуце можна гаварыць і лёзунгамі:

«Belarus istuzu!»

«Kаu nefuzu, nekusuzu».

«Fuzalnutika ujma tutikama, istu kopju!»

«Deutschland gur ujma!»

«Rosija statuzu tork!»

«Fu Amerika ujma noju!»

Або нават так:

«Duzu tributika stutima — о tajnuta!»

«Ugustrilutika — o nehitruta!»

Самое слова «balbuta» азначае «мова», а яшчэ «слова», «імя», «назва», «выказваньне», «пасланьне», «ліст», «маўленьне» і гэтак далей. Ад «balbuta» мы можам утварыць іншыя часьціны мовы са мноствам значэньняў: «balbuzu» — гэта і «гаварыць», і «называць», і «клікаць», і «чытаць спавешчаньне», «balboje» — «моўны», «іменны», «гаваркі», «балбатлівы», «слоўны», «выказаны»… «Balboju» — вусна, словамі, моўна… Balbuta duzu tau algutima balbuzu. Былі б толькі іншыя словы, якія сваёй лёгікай і сілай створаць сытуацыю свабоды. У бальбуце ўсё вырашае кантэкст. Бальбута стымулюе чалавека гаварыць і не баяцца, падштурхоўвае экспэрымэнтаваць і аддаваць даніну разнастайнасьці і бясконцасьці сьвету. Браць шмат словаў, усе, што пад рукой, і не баяцца вокрыку.

Што да ліку, дык я вырашыў, што для лічбаў і колькасьцяў варта прыдумаць асобную схему. Сучасны чалавек і так увесь час мае перад вачыма напісаныя лічбы — дык чаму б замест таго, каб ужываць складаныя архаічныя формы, проста не агучыць тое, што бачыць зрок і візуальна фіксуе мозак.

0 — zironk

1 — onk

2 — donk

3 — tronk

4 — kronk

5 — skonk

6 — sonk

7 — sidonk

8 — etonk

9 — nonk

10 — dzonk

Вядома, для сотняў і далей спатрэбілася яшчэ некалькі словаў.

100 — stonk

1000 — tisonk

1000000 — milionk

І калі мы кажам «сто пяцьдзясят тры» — на бальбуце гэта будзе stonk skonkitronk. А калі, напрыклад, «тысяча дзьвесьце семдзесят дзевяць»: tisonk donkisidonk nonk.

Нас было чацьвёра. Bim kronk au. Даслоўна: было чатыры «я».

Але спачатку быў я адзін, бог. U ksutima au onkuru bim, B.O.G., suta da kavuta, amgluta da negrimuta. У пачатку я толькі адзін-ды-усё быў, адзін-ды-усё, чалавек і кава, час і цішыня.

Da donk bim m-e-e-suta kroskoje. Meesutko. А другім быў ён — Козьлік.

Ко-о-зьлік…

4

Нацешыўшыся ўпотай з навастворанай мовы, вылепіўшы зь яе гнуткага месіва, як дзіця з падоранага плястыліну, паўтузіна наіўных фігурак, я крыху супакоіўся і цьвёрда вырашыў нікому пакуль што пра бальбуту не казаць. Удасканальваць яе пакрысе, каштаваць раз-пораз яе нечуваны смак і ні ў якім разе ні з кім не дзяліцца. Трэба было зрабіць паўзу — хай адляжыцца, перастане быць сном, набярэцца сілы прыняць усе прызначаныя ёй выклікі. А лепш, думаў я маркотна і зь нейкай садысцкай асалодай, — няхай назаўжды застанецца маёй і толькі маёй мёртвай красою.

Але створаная мной мова не выглядала мёртваю. Не, халера на яе, яна не ляжала нерухома на пасьцеленым мной ложы, у вясельным убраньні, халодная і дасканалая. Не! Яна спакушала, яна вібравала, не давала засяродзіцца на нечым іншым, клікала зь цемры, вабіла сваімі салодкімі галоснымі. Яна танчыла перада мной, яна зьвінела — нездарма я навешаў на яе столькі звонкіх зыкаў, яна густа і жарсна трубіла ў свой рог — і мне рабілася ўсё больш ніякавата. Яе здольнасьць да жыцьця была ідэальнай. Яна магла ўсё — і належала мне аднаму.

Як ашалелы ўсходні сатрап, кожную ноч я прыходзіў у яе пакой, ключ ад якога існаваў толькі ў адным асобніку, любаваўся ёй, насычаўся, перасыпаў з далоні ў далонь яе золата, шоўк і срэбра, нюхаў яе матэрыю, гладзіў яе скуру — і адчуваў страх: або яе скрадуць, або я раздам яе натоўпу. Раздам усім убогім, тупым і безаблічным, раздам у адным жудасным, п’яным парываньні, і больш ніколі не змагу вярнуць. «Апошні раз я быў у цябе», — кляўся я шторазу пасьля сваіх візытаў, і ўсё роўна: варта было Верачцы сысьці на працу, я кідаўся адчыняць клетку.

Неяк узімку я ня вытрымаў і пачаў перакладаць на бальбуту вершы і розныя кароткія тэксты. Бальбута быццам толькі гэтага і чакала — у ёй нарэшце завіравала кроў, яна прымала любую форму, якую я ёй прапаноўваў, ёй не былі патрэбныя загады і напаміны, яна з усьмешкай выгіналася, мякчэла або наадварот цьвярдзела, варта мне было толькі ўявіць, чаго я ад яе хачу. Яна валодала прасторай слова і перастварала любы вобраз, які мне заманулася прынесьці ў яе залатую клетку. Мая бальбута — яна была такой паслухмянай, такой паслужлівай… Штодня я назіраў чарадзейства: на маіх вачах вокамгненна вырасталі новыя расьліны, істоты, краявіды — нікім ня зьведаныя, нікому ня бачныя, іх мог спазнаць толькі я. Аднаго майго жаданьня хапала, каб уся гэтая раскоша і таямніца згарнулася і зноў саступіла месца рэальнасьці. Я быў яе каралём. Дыктатарам. Адзіным яе каханкам, першым і апошнім. Яе сэрцам. Яе забойцам.

Неяк у сакавіку, трасучыся ў тралейбусе, я думаў пра бальбуту, думаў, як я прыйду да яе сёньня ўначы — і тут на прыпынку ўвайшоў нейкі чалавек, які падаўся мне такім звычайным, што я нават адвярнуўся, так мне зрабілася нядобра.

Гэта быў мужчына: ня лысы, але досыць рэдкавалосы, апрануты не багата, але ў новае, з рынку, такое, каб не вылучацца, з вачыма не дурнымі, але і не сказаць, каб разумнымі, цела ягонае было цалкам прапарцыйнае, але прапорцыі зжэрлі ягоную індывідуальнасьць, у яго не было ні шнараў, ні радзімак, ні барады, твар быў жаўтавата-шэры, але не занадта шэры і не занадта жоўты, а акурат такі, каб зьлівацца з колерамі гораду; ягоную зьнешнасьць цяжка было запомніць, ён быў не высокі, але і ня нізкі, хутчэй: сярэдняга росту… сярэдняга веку, сярэдняе клясы, сярэдняе адукацыі, сярэдніх памераў, сярэдніх патрэбаў — і нарадзіўся ён, відаць, таксама ў сераду.

Такі сабе сярэдні мінімальны беларус, базавая чалавечая велічыня.

Ён быў звычайны нават у параўнаньні з тымі, хто сядзеў вакол мяне і напаўняў сабой тралейбусныя вантробы, ён быў такі звычайны, што я ажно фізычна адчуваў ягоную банальнасьць, ягоную ўсярэдненасьць, ягоную нармальнасьць, ён быў такі, быццам сама паўсядзённасьць прызначыла яго сваім прадстаўніком, сваім паслом у гэтым гарадзкім тумане, нібы яна сьцьвярджала празь яго сваю змрочную ўладу ў натоўпе. Сярэдні мужычок ухапіўся за поручань і пазяхнуў, агаліўшы ня надта добрыя, але ўсё яшчэ цэлыя зубы. Сьцьвердзіўшыся на новым месцы, заняўшы месца пад сонцам, ён пачаў пужліва-гідліва азірацца — так яны ўсе робяць, калі ня бачаць непасрэднай пагрозы.

Паміж намі адразу ўзьнікла нейкае супрацьстаяньне — хоць я бачыў яго ўпершыню, і ён мяне таксама. Нешта такое зьявілася ў паветры, быццам на нас зь ім нехта глядзеў. Ён таксама адчуў штосьці ня тое, пачаў кідаць на мяне позірк за позіркам, ён не разумеў, у чым тут рэч, але каркам сваім лавіў нейкія хвалі маёй агіды і маёй залежнасьці ад яго — позіркі рабіліся ўсё больш нядобразычлівыя, і ўсё больш страху і нянавісьці зьяўлялася ў ягоных неглыбокіх вачах.

Я ня мог адвесьці ад яго позірк. І тады раптам уявіў сабе, што ён, гэты звычайны чалавек, вось гэты вось містэр Норма, Нармалды, зараз скажа мне штосьці на бальбуце.

Мяне быццам па галаве выцялі.

Быццам тралейбус паляцеў у прорву.

Быццам мною стрэлілі з гарматы ў неба.

Ён, гэты звычайны мужычок, мог бы гаварыць на бальбуце. Мог бы ёй валодаць. Мог бы гаварыць на бальбуце свае сярэднія словы, думаць сярэднія думкі, фармуляваць на бальбуце свае сярэднія патрэбы. А чаму, уласна кажучы, не? Мужычок быў жывы, як плесьня, і бальбута была жывой. Зараз ён раскрые рот… І я пачую…

Гэтага не магло быць.

І ўсё ж магло. Ягонага мозгу цалкам хапала, каб засвоіць вызначаныя мной правілы. Памяці было дастаткова, каб вывучыць усе словы. Ягоны рот мог вымавіць гэтыя гукі ня горш за мой — і ягоная мова магла зрабіцца бальбутай, як і любой іншай.

Любой іншай — чаму б не маёй?

Гэта было неверагодна балюча.

І неверагодна прыемна.

Мяне апанаваў сорам. Вельмі падобны да таго, які я адчуваў некалі ў дзяцінстве. Салодкі сорам папяровага хлопчыка, які малюе папяровых жанчын і таропка камечыць, баючыся, што яго засьпеюць за гэтым заняткам.

Ня ў стане адвесьці вачэй, я глядзеў на мужыка ў тралейбусе і ў думках даваў яму прамовіць на бальбуце то адну, то другую фразу, ён лыпаў вачыма, ён шалеў ад майго гіпнозу, ён падумаць ня мог, што здольны на такое — гаварыць на мове, якой няма. Мой патэнцыйны бальбутанін. Як жа ты мяне тады напужаў.

Праўда, якая адкрылася мне ў той момант, апякала маю сьвядомасьць. Усяго толькі адна памылка сьветабудовы, усяго толькі магчымасьць памылкі, толькі ўяўленьне пра памылку — і бальбутай можа загаварыць кожны. На мяне навалілася раптам страшная рэўнасьць, якая ня проста ўзрушвала, яна фізычна ўзбуджала — і я нічога ня мог зрабіць з гэтым узбуджэньнем. Я дзяліўся тым, што любіў — і мне хацелася, каб яны бралі гэта ў мяне на вачах. Жэрлі, чвякалі, авалодвалі, рабілі сваім, клалі сабе ў рот. Я быццам сачыў за чужым любоўным актам. І мне ўсё было мала. Я прагнуў працягу.

Адарваўшы мокрыя рукі ад поручня, на наступным прыпынку я ўсё ж выбег на вуліцу. Містэр Нармалды зь ягонай звычайнасьцю і ягонай нянавісьцю мог нарэшце ўздыхнуць спакойна. Але ня вы, дарагія мае мінсквічы. Я ішоў скрозь натоўп і спрабаваў прымераць бальбуту на кожнага, хто сьпяшаўся насустрач: насупленых мужчын, жанчын зь невідушчымі вачыма, на дзяцей і старых — і ні пра кога ня мог сказаць з пэўнасьцю, што ён ня мог бы гаварыць на бальбуце, калі б яго навучылі.

І тады я наважыўся.

Гэта было дурное рашэньне, але я ня мог нічога з сабой зрабіць. Звонку яшчэ прытомны, яшчэ прыстойны, я ўжо даў згоду на ўдзел у гэтай оргіі з самім сабой.

Змакрэлы і, напэўна, хваравіта-бледны, з заміраньнем сэрца я спыніўся каля Макдональдсу і дастаў тэлефон.

Удаючы, што тэлефаную некаму, я стаяў у цэнтры гораду, сярод размаітых чалавечых істотаў, якія абыякава агіналі мяне, сьпяшаючыся па сваіх справах, і гучна і нахабна размаўляў на бальбуце. На мове, якой не было, з суразмоўцам, якога не існавала. Упершыню ў жыцьці.

Слова. Фраза. Размова. Плынь дзіўна мэлядычных гукаў, якую заглушала гучнае мармытаньне гораду.

І зноў: нічога не зьмянілася.

Яны ішлі на мяне, паўзь мяне, спускаліся ў падземны пераход, гаварылі, маўчалі, кашлялі, пляскалі нагамі на сакавіцкай слоце, і ніхто не зьвяртаў на мяне ўвагі. Быццам бы я па-расейску балбатаў, далібог.

У цэнтры вялікага гораду, на вачах ва ўсіх, упершыню гучала няісная мова — і нікога гэта не хвалявала. Ад таго, што нікому няма да мяне справы, ад таго, што ніхто, ніводзін чалавек з тых, што праміналі маю постаць у брудным плашчы і няўклюдна завязаным шаліку, не здагадваўся, што адбываецца, мне зрабілася млосна. Узбуджэньне дасягнула нейкай мяжы, за якой я ўжо ня мог сябе кантраляваць. Мне тэрмінова трэба было пабыць аднаму. Я забег у грамадзкую прыбіральню, заплаціў і схаваўся ў кабінцы. Я абмацаў сваё цела, яго гусіную скуру, усе яго цёплыя выступы, засунуў рукі сабе ў штаны, пад пахі, на сьпіну і пакрысе вярнуў сабе адчуваньне сваёй цэласьці.

Супакоіўшыся, я задумаўся.

Яны не маглі разумець, што я, усьміхаючыся, крычаў там, наверсе, у тэлефон. Але нейкае імгненьне яны ўсё ж чулі гэтыя дзіўныя гукі. Яны, вядома ж, падумалі, што я замежнік. Іхная памяць на сэкунду-другую адзначыла неахайнага, спацелага іншаземца, які стаіць каля Макдональдсу і размаўляе зь некім па-свойму, яна прыклала незнаёмыя гукі да свайго прымітыўнага набору стандартных узораў, іхныя мазгі ацанілі немагчымасьць вырашыць задачу — і нягеглы іншаземец быў выкінуты з памяці, бо быў ідэнтыфікаваны як занадта кароткі, нецікавы, непатрэбны ім, бескарысны эпізод. Ці мала каля Макдональдсу іншаземцаў. Да іх тут даўно прызвычаіліся.

І ўсё ж яны мяне чулі, мае суайчыньнікі. Чулі! А я гаварыў. Вёрз лухту пра надвор’е, кошты і ежу. Быццам былі людзі, якія маглі мне адказаць.

Так я ўпершыню вывеў бальбуту ў сьвет. Голай, жывой, на кароткім ланцужку. Здаецца, ёй спадабалася. Яна хацела яшчэ.

Я ня мог ёй адмовіць. Вечарамі я выходзіў у горад, лез у самую гушчыню, у віры локцяў, заплечнікаў, патыліц, прыладжваўся да насельнікаў падземных пераходаў, даставаў тэлефон і размаўляў на бальбуце. Яны азіраліся, у іхных вачах успыхвала і гасла цікавасьць. Можа, яны прымалі мяне за італійца. А можа, за таго, хто выгульвае турыстаў па Менску — бальбуце пляваць на вымаўленьне. А можа, і ім было пляваць, каго я выгульваю — няісную мову ці няісных людзей.

Так мінуў мокры люты, пракрочыў міма сакавік, горад прасох, паўсюль, на леташняй шорсткай траве, на асфальце, на дрэвах і сьпінах зьявіліся пляміны, нібы ад пральнага парашку. Пачаўся красавік, вярнуўся холад. Вылазкі ўжо не прыносілі ранейшага ўзбуджэньня — і вось акурат у гэтым часе, калі гульня пачала мне надакучваць, я абсалютна нечакана атрымаў на электронную пошту невялікі, але жвавы ліст.

«Што ж, спадару, — пісаў мне хтосьці невядомы, нават не павітаўшыся, — дзякую, неблагая задачка. Ня ведаю, каго вы надумалі дурыць, але ж праект досыць саманадзейны. Што да мяне, дык нават мая прыродная лянота не настолькі склеіла мне мозак, каб не разгадаць мілы тварык новага конлянгу. Мàю чамусь даўнюю сымпатыю да іхных нетутэйшых пысаў. Праўда, жыцьцё іхнае як у матылькоў. Блукаю часам па могілках выдуманых моваў, і ведаеце, спадару, дарослую магілку там рэдка калі пабачыш. Усё памірае на стадыі народзінаў. Больш чым пэўны, што і вы сваё дзецішча даўно пахавалі, так і ня даўшы яму ні голасу, ні колеру, ні лапкай махнуць. Ну так, пераклад… І што далей? Лінгваканструяваньне, да жалю, гэта ж для вас усіх хіба гульня на вечар. Але, відаць, імя айцец пасьпеў прыдумаць, га? Дык жа дашліце мне назвіска дзеля навуковага інтарэсу, вам хоць нейкі ўспамін, а мне ў калекцыю імёнаў мёртвых новы экспанат. А лепш дадайце да назвы яшчэ некалькі перакладаў разам са слоўнічкам. Хочацца пабавіцца ў вольную хвілінку.

Ведаю, што не адкажаце, таму разьвітаюся так: bu nestrikuzu! але ж маю права спадзявацца — а хто ня мае? З усімі паклонамі — Каятан Пакаянскі».

Я перачытаў гэты ліст некалькі разоў, адчуваючы шторазу ўсё большую паніку. Няўжо я сапраўды бачу гэта: два словы на бальбуце, што настукала на клявіятуры зусім ня гэтая вось, знаёмая да агіды, мая правая рука — а нейкая іншая? Чужая. У сьвеце быў хтосьці яшчэ, хто валодаў маёй мовай — хай сабе і толькі двума словамі, але ён іх напісаў, і я ня ведаў, хто ён такі і навошта гэта зрабіў.

«Бу нестрікузу» — «не чакацьму»…

Да мяне не адразу дайшло, як ён мяне вылічыў — але потым я прыгадаў: неяк сакавіцкай ноччу, адурэлы ад халоднай кавы, я пакінуў на адным набрынялым гнілымі амбіцыямі сайце свой пераклад забытага вугорскага паэта, гомасэксуала і няздарнага самагубцы Імрэ фон Штукара, мне падалося, ён добра гучаў на бальбуце. Я ня раз шкадаваў, што зрабіў гэта, але мяне суцяшала, што мой пераклад усё роўна застанецца нябачным. Бо той сайт існаваў як чорная дзірка, у якой тэксты зьнікалі хутчэй, чым іх мог нехта пабачыць. Гэта была дзіўная старонка… Супольнасьць хворых на манію велічы вар’ятаў, дзе ніхто не чытаў іншых, ніхто не чытаў жывых і ніхто ня меў нават кроплі таленту — ды там нават самога сябе чытаць лічылася кепскім густам. І ўсё ж гэтая няўмела зробленая, прымітыўная і набітая вірусамі ды расейскай рэклямай старонка, якой, я быў пэўны, ніхто не кіраваў, ажно трашчала ад самых розных тэкстаў на самых розных мовах. Гэта быў вялікі сьметнік літаратурных крыўдаў, самазваных геніяў і няспраўджаных надзей — і каб натрапіць на мой пераклад, трэба было добра паблукаць у ягоных сьлізкіх і цёмных лябірынтах. Я зарэгістраваўся на ім даўно, яшчэ калі жыў адзін, і, мабыць, там дагэтуль вісеў мой мэйл. Кім трэба было сябе лічыць, каб дабрацца да верша нікому не вядомага вычварэнца Імрэ фон Штукара на бальбуце, якую трэба было мець апантанасьць, якой выпадковасьці дзякаваць?..

Спачатку я вырашыў нічога не адказваць. Знайшоў свой пераклад і выдаліў яго — але ніякай палёгкі не адчуў. Я ня ведаў, што рабіць. Спрабаваў уявіць сабе таго таемнага Каятана: вось жа, яму хапіла розуму і імпэту, каб, скарыстаўшыся маім сьціплым перакладам, зразумець некаторыя правілы бальбуты. Пэўне, гэта чалавек маіх гадоў — і, магчыма, нават маіх амбіцый. Не бяз таленту — дастаткова ацаніць стыль ягонага пісьма. Стварае сабе імідж гэткага эстэта. І трэба ж, файнае хобі: зьбіраць назвы ненароджаных канлангаў. Каятан… Ну, гэтаму мы ня верым, знайшоў дурня. Хутчэй нейкі Андрэй ці наогул Санёк. Санёк-Пянёк. Хіцер Зьміцер. А мо і Аляксандар Эдуардавіч. З прозьвішчам праз злучок. Яны такое любяць, гэтыя Эдуардавічы. Інтэлігенты хрэнавы. Верагодна, майго ўзросту, нежанаты, расчараваны цынік, любіць выпіць, курыць люльку. Не. Магчыма, ён інвалід, падумаў я і адразу паверыў у гэтую спакушальную вэрсію. У яго процьма вольнага часу — вось і мардуецца чалавек рознай лухтой. Можа сабе дазволіць.

Вядома, я сам зрабіў памылку і выдаў сябе, апублікаваўшы свой тэкст. Але, магчыма, калі прамаўчаць, імпэту ў таемнага Каятана неўзабаве паменшае, а там, глядзіш, і зусім прападзе жаданьне лезьці да мяне ў сябры. І ён забудзе пра дурацкі пераклад, і пра тое, што мае мой паштовы адрас, і пра тое, што ён некалі мне напісаў. Знойдзе іншыя цікавосткі.

Невядомы чалавек, які чакае, што я дам яму ключ ад клеткі. Той клеткі, дзе хаваю сваё жывое. Сваю любоў і сваю сьмерць.

Ад кожнага ягонага слова ішла небясьпека. І ён ведаў гэта. Ён сьмяяўся зь мяне, седзячы недзе ў варожым мне сьвеце, можа быць — нават за гэтай самай сьцяной.

Мінула некалькі дзён, і я зразумеў, што змаўчаць будзе цяжэй, чым мне падавалася. Спакуса мучыла мяне — я меў шанец пабачыць чалавека, які прамовіць словы бальбуты проста ў мяне на вачах. Я пачую гэта, пабачу, як варушацца вусны, як язык выштурхоўвае ў паветра словы створанай мной мовы. Не, не стварэньне мовы робіць цябе богам — а магчымасьць бачыць, як мовай гавораць незнаёмыя табе істоты, як яна ажывае ў іхных ратах.

Ліст прыйшоў у панядзелак. У пятніцу я напісаў адказ. І ўжо ўвечары мы ліставаліся з тым, каму першаму наканавана было размаўляць са мною бальбутай — і я ніяк ня мог зразумець, хто каго злавіў у сваю сетку, я яго або ўсё ж ён мяне. Хто з нас мусіў чакаць ад другога падпарадкаваньня?

Чамусьці мы дамовіліся сустрэцца — у панядзелак а шостай вечара. Дагэтуль невытлумачальнае рашэньне: што замінала нам камунікаваць онлайн і абмяркоўваць усё на сьвеце? Навошта было гэтае знаёмства? Неяк я правёў адмысловае дасьледаваньне, спрабуючы зразумець, чыя гэта была ідэя: сустрэцца і пазнаёміцца. Разьвіртуаліцца… Знайшоў тыя нашыя першыя мэйлы. Высьветлілася, што ідэя была мая. А ён вінаваты ў тым, што не адмовіўся. Наадварот, пагадзіўся занадта хутка. Падазрона хутка. Нібы ад таго, як я выглядаю, залежала, ці працягваць яму кантакт са мной.

Палёгка. Ён жыў у тым самым горадзе, што і я. Мы дамовіліся сустрэцца на плошчы Перамогі, за столікам каля «Шчодрага» — быў там такі ўнівэрсам з кавярняй проста каля выхаду з мэтро, дэмакратычнае месца, таннае піва, кава, малочныя кактэйлі. Ён напісаў, што будзе трымаць у руцэ кнігу. «Якую?» — запытаўся я. Ён не адказаў. Хацеў мяне падражніць.

Я наўмысна прыйшоў раней. Не падыходзячы да столікаў, я заняў пазыцыю каля парапэта. Сеў на халодны мармур, закурыў з дрымотным выглядам, удаючы, што ніякага «Шчодрага» для мяне не існуе, а існуюць толькі дзявочыя ногі, што прабягаюць міма — травень толькі-толькі расшчодрыўся на цеплыню. А сам уважліва вывучаў, што робіцца пад парасонамі. Столікаў было тры. За адным сядзелі нейкія празьмерна валасатыя мужыкі, усе ў цёмных акулярах, сядзелі і жвава жэстыкулявалі, пра нешта спрачаючыся. Адзін у пэўны момант нават пагрозьліва прыўзьняўся, але іншыя прымірэнча схапілі яго за локці. За другім столікам бабуля раздражнёна назірала, як унучка есьць марозіва. Стол пакрываўся белымі плямамі, як фарбай, дзяўчынка аблізвала сабе запясьце, мезенец, указальны палец, раптам вафля зламалася, як быццам у дзяўчынкі пальцы хруснулі — і бабуля здрыганулася ад нечаканасьці. Трэці столік быў пусты. Амаль у шэсьць мужчыны сышлі, не перастаючы спрачацца. Але марозіва ў дзяўчынкі ўсё не сканчалася. Трэці столік занялі дзьве дамачкі, якія замовілі сабе па шампанскім. Кніг у іх не было.

Я выкурыў тры цыгарэты, калі да першага століка падышоў нейкі хлопчык гадоў васямнаццаці і пачаў азірацца. Я адвярнуўся, хоць падазрэньні мае расьлі, але мне хацелася пакуль што ім верыць. А калі зноў паглядзеў на столікі, дык з прыкрасьцю прастагнаў і саскочыў з парапэта. Няўклюдным падлеткавым рухам хлопчык дастаў з заплечніка кнігу, вецер прабег яе адным павевам і паляцеў далей. Хлопчык быў лішні, сьмешны, як прышч, і адчуваў гэта. Занадта вялікія рукі, якія ён ня ведаў, куды падзець, згрэблі кнігу і скінулі на асфальт. Ён палез падымаць, вострыя калені ўперліся ў столік — я пасьпеў разглядзець, што ён у шортах, голая, белая курыная скура рэзка кантраставала з атрутнай жаўцізной шкарпэтак. Мне раптам стала шкада сябе, я ледзь ня плакаў ад расчараваньня. Уся гэтая задума з нашай сустрэчай падалася поўнай лухтой. Як я буду выглядаць ва ўласных вачах, калі падыду да гэтага смаркача? Пра што мне зь ім гаварыць? Як усё бяздарна, фальшыва і небясьпечна. «Здраствуй, как цібя завут, я тот дзядзя, які прыдумаў бальбуту, хочаш, я буду цябе вучыць, мой мальчык?»

Козьліку было дзевятнаццаць, але тады, калі я ўпершыню пабачыў яго ля «Шчодрага», мне падалося, што яму няма шаснаццаці. Чортаў вундэркінд, ён думаў, што абвядзе мяне вакол пальца. А я таксама яшчэ той геній, знаўца людзей — паддаўся на прымітыўную дзіцячую фальшыўку. Навошта мне дзеці? У нас зь Верачкай не магло быць дзяцей. Уяўляю, што гэта былі б за дзеці, калі б яна загадала мне іх завесьці. Ішчадзія. Беспашчадзія. Іх высокаблагародзія монстры.

Хуткім крокам, больш не азіраючыся, я ішоў у напрамку Дома-музэя першага зьезду РСДРП. Расчараваньне душыла мяне. Я ўжо быў амаль гатовы да таго, што пачую сёньня бальбуту ад незнаёмага чалавека. Упершыню і, магчыма, апошні раз. Але гэты пацан? Не, ператвараць бальбуту ў дзіцячыя цацкі не ўваходзіла ў мае пляны.

Я сыходзіў усё далей ад «Шчодрага», ад фарсу, у які ледзь ня ўляпаўся, ад кпінаў, якімі нястомна ўзнагароджваў сам сябе. Ну і абэлтух. Над камуністычнай хаткай падымаўся дым. У музэйным садку пяклі шашлыкі. Запахла нашай менскай рэчкай — нібы яе толькі што дасталі з даўно ня мытай лядоўні. І тут нечая вялікая і нэрвовая рука легла мне на плячо.

«Извините! Вы же меня ждали?»

Я рэзка разьвярнуўся, і ён наляцеў на мяне — няскладны, як верш.

«Никого я не ждал», — кінуў я невыразным голасам, хаваючы вочы. Вусны ня слухаліся, быццам я сто год іх не разьлепліваў, далоні пацелі, і салодкі пах шашлыку напаўняў рот густой сьлінай. Здаецца, я нават плюнуў яму на бараду.

Ён адступіў, пахілы, ускудлачаны і невысокі, ён нагадваў кактус. Я пагардліва паглядзеў на яго і паўтарыў ужо гучней:

«Что тебе надо? Денег нет, иди к метро, там постреляй».

Ён скрывіўся. Здавалася, ён зараз заплача.

«Знаю я вас, — не сунімаўся я, парываючыся ўцячы да ракі. — Турист из какого-нибудь Пи-и-тера… Аддалжи-и-ите на метрошку… Весь город загадили».

«Я вам писал, — голас ягоны дрыжэў. — И… Вот книга».

Якія мы ранімыя.

Я рашуча пайшоў да набярэжнай. Робячы шырокія, няўпэўненыя крокі, ён ценем паскакаў побач.

«Я не турист, я вам писал», — ён пакрысе ўзяў сябе ў рукі. Голас ягоны гучаў так шчыра, што мне зрабілася гідка. Ён быў у маёй уладзе, гэты пацанчык.

«Он мне писал, чего же боле. Вихри снежные крутя. Што ж вы па-маскоўску гавэнду ведзяце, пане Каятане, — зьдзекліва казаў я, гідліва выставіўшы плячо і спрабуючы ад яго ўцячы. — Ідзі гуляй, смаркач».

«Мне і праўда цікава, — не адставаў ён. — Я спаць не магу. Усё думаю пра ваш экспэрымэнт. Пра гэты ваш конлянг. Як вы яго назвалі?»

«Ідзі адсюль, эспэрантыст, — агрызнуўся я. — І ні на што не спадзявайся».

Так мы дабеглі да Сьвіслачы, ён, высока выстаўляючы юныя гладкія калені і ўчапіўшыся ў сваю смаляную хіпстэрскую бараду, і я, сівагаловы, лысаваты, з выстаўленым у ягоны бок пагардлівым плячом. Тупыя клоўны — вось хто мы былі. Але горад не заўважаў нас, горад дзявочых ног, сьвежапафарбаваных лавачак і летняй гумы.

Я дайшоў да берагу і спыніўся.

«Доўга ты будзеш за мной бегаць?»

«Не праганяйце мяне!» — раптам закрычаў ён, шырока расплюшчыўшы вочы. Вось цяпер горад азірнуўся. Падазрона і насьмешліва. Неба зрабілася шэрым, стала так ціха, што мы абодва спалохана скалануліся.

«Што ты крычыш, гістэрычка?» — я адштурхнуўся ад каменнай агароджы і пайшоў у бок дзіцячага парку. Ён пастаяў крыху, а потым дагнаў мяне. І тут на нас абрынуўся град. Мінакі пабеглі хто куды, каля музэйнай хаткі ратавалі шашлык, а я шпарка дайшоў да тунэлю пад мостам і стаў там, закурваючы цыгарэту. Ён прыбег, цяжка дыхаючы, і пачаў назіраць, як я пстрыкаю запальнічкай.

У тунэлі мы былі адны. Я стаяў, гледзячы на суцэльную сьцяну дажджу, глядзеў, як па асфальце скачуць градзіны, буйныя, як пігулкі. Што яны лечаць, які боль сунімаюць? Толькі цяпер мой Каятан зразумеў, што ўвесь гэты час трымаў у руцэ сваю недарэчную кніжку. Ну, вядома. Рабэрта Баляньё. «Першы клясык дваццаць першага стагодзьдзя»! «Трэці Райх»… Што ж, палавіўшы лаечкі ў фэйсбучыках, можна і такое пачытаць. Добра, што хоць ня Франзэна.

«Хочаце паглядзець?» — ён з надзеяй працягнуў мне кнігу.

«Я яе ўжо чытаў», — працадзіў я, чакаючы, калі скончыцца град.

Ён узрушана і неяк па-добраму ўсьміхнуўся. У тунэлі пад мостам было цёмна. Ён пакорліва стаў да сьцяны, схаваўшыся ў паўзмрок. Было чуваць, як над намі едуць машыны — падчас дажджу горад робіцца шматкроць гучнейшы. Я наўмысна гаварыў зь ім шэптам, каб ён ня мог нічога разабраць.

«Будзем лічыць, што гэта памылка. Зараз град пройдзе, і мы разьбяжымся. І ты забудзеш і мяне, і маю адрэсу, ясна?»

Град лупіў па вышчарбленым асфальце. Цярплівы хлопчык. Мне падалося, ён ківаў. А яшчэ я зразумеў, што ў яго ніколі не было жанчыны. Можа, па ягоных цнатлівых руках, а можа, па калене, якое нясьмела дрыжэла ад холаду. Мне хацелася, каб сюды, у тунэль, увайшла нейкая дзяўчына — і пад маім уладным позіркам апусьцілася на асфальт і ўчапілася ў ягонае калена зубамі. Як у яблык. О, як бы мяне гэта пацешыла.

Нешта зьмянялася паміж намі. Няўлоўна і хутка. І мне рабілася неяк няўтульна.

Хутчэй бы скончыўся гэты дождж, гэты град, гэты палон. Я паеду дамоў. Пасьпею яшчэ пабавіцца з бальбутай да Вераччынага прыходу.

Град гуляў з намі. Даючы падманлівую надзею, ён пачынаўся з новай сілай. Нібы хтосьці сачыў за намі. Я дакурыў цыгарэту і кінуў яе ў кут.

А потым я раптам пачуў ягоны голас. Выставіўшы бараду, ён чытаў нарасьпеў:

«Akkou klinkuta

Deu natuzu

Tau

Tajnobalbutika da ujma sau onoje,

Skutoje natributima da broje

Dinagramutima, sau neokuz nekau —

O bu tau kvaj legoje da samoje

Da u sprugutima tau bu pavuzu, mau

Komutko noje…»

Ён памаўчаў, смакуючы эфэкт.

Сказаць, што я быў агаломшаны, было не сказаць нічога.

Я быў прыбіты, прысаромлены, jebanuta.

Гэта быў мой пераклад. Тое, што ён гучаў цяпер у цэнтры гораду, у гэтым цёмным пераходзе, дзе ніколі не выветрываўся смурод мачы, дзе на заплясьнелых сьценах жыў змрок, дзе нікога не было, апрача нас з гэтым хлопчыкам, адчувалася мною як цуд.

Я глядзеў на яго вялікімі вачмі, я быццам лашчыў яго па твары. Па ягоных ружовых шчоках, па барадзе, па вейках.

«Я пакуль мала што разумею, — зьбянтэжана і радасна прамовіў ён. — Але я паўтараю гэта кожны дзень. Гэта файна. Разумееце? І я хачу больш».

Ніколі не вучыўшы бальбуту, ён слушна расставіў усе націскі. Пераклад гучаў музыкай, сапраўднай музыкай, часам грубаватай, часам занадта ў тон вуліцы над намі, але асэнсаванай і дзіўнай музыкай, у гэтым не было сумневаў. Мой любімы верш Імрэ фон Штукара ўміг перамяніў злое навакольле. Цяпер я мог кіраваць гэтым горадам.

«Мяне завуць Дзяніс, Дзяніс Казловіч, — сказаў гэты мілы хлус Каятан Пакаянскі, і я засьмяяўся. Ён зьдзіўлена прыўзьняў бровы. — А вас?»

«Бальбута, — сказаў я, заплюшчыўшы вочы. Горад і Козьлік — я і падумаць ня мог, што менш чым за хвілю атрымаў такую шыкоўную здабычу. — Мова завецца бальбута. Я цябе навучу. Au bu duzu tau vedutima, mau kroskoje mauta, mau onoje suta u istutima, mau meesutko, mau balbaln».

5

Едучы дамоў, да Верачкі, да пылу і пыхі сваёй аднапакаёўкі, я думаў пра Козьліка — і адначасова зноў і зноў пракручваў у галаве ягоны голас: яшчэ і яшчэ, раз за разам, нібы я запісаў яго на свае запаленыя нэрвы, нібы ён цяпер навечна быў у мяне ў нутры. Цяпер на пасажыраў мне было пляваць: існаваў рэальны Козьлік, козьлік з ручкамі-ножкамі, які прагнуў вучыць маю мову. Наш вечар быў доўгі, мы абышлі зь ім увесь парк, выйшлі на Першамайскую, паглыбіліся ў двары, пракрочылі па роварных дарожках уздоўж каналу, пакуль ня ўперліся ў будоўлю і не павярнулі назад, мы ніяк не маглі разьвітацца, быццам гэта быў пацалунак, а ня шпацыр.

У гэты першы вечар я шмат даведаўся пра Козьліка, а сам расказваў толькі пра бальбуту, старанна пазьбягаючы асабістага. Нейкае несьвядомае пачуцьцё, якое цяжка было назваць страхам, нешта агідна дарослае, старэчае, прымушала мяне быць асьцярожным. Быццам бы я яму не да канца верыў. Быццам сваёй прыгожай дэклямацыяй фон Штукара ён мяне абвёў вакол пальца. Я пакідаў сабе прастору для ўцёкаў. Ці мог я падумаць, што мая прастора выявіцца ўрэшце дзіравай, як прагнілы, сьпісаны ва ўтыль намёт.

У свае дзевятнаццаць Козьлік пасьпеў пакаштаваць столькі цікавостак, што я яму нават крышку пазайздросьціў. Ён быў студэнтам філфаку, кінуў, мог загрымець у войска, зьбіраўся зноў паступаць, ужо на юрыста. Але ўсё гэта было хіба прыкрыцьцём. Бо насамрэч… Насамрэч ён вучыў эспэранта (кінуў, калі адчуў, што яно занадта нагадвае італійскую з гішпанскай), ведаў пару сотняў вершаў у арыгінале на дваццаці мовах і мог прачытаць іх на памяць (але апрача беларускай ды русішу валодаў толькі ангельскай), адольваў адзін за адным дзіўныя раманы (Баляньё і Кнаўсгар былі пройдзеным этапам, цяпер ён узяўся за трохтысячастаронкавы «Quercus» Гіёны Гіен, шэдэўр занудзтва), цягам трох гадоў езьдзіў кожнае лета не кудысьці, а ў Кыргызстан (абавязкова наведваючы па дарозе Гуляйполе). Маляваў грашовыя знакі няісных краін і спрабаваў памяняць іх у «Беларусбанку». Два гады быў вэганам, дазваляючы сабе чатыры разы на год смажаных інсэктаў (паводле Козьліка, ён вучыўся іх гатаваць і спажываць паводле Бібліі). Аднойчы прыкаваў сябе да нейкай скандальнай скульптуры ў маленькім польскім гарадку, патрабуючы яе зьнесьці (за месяц да таго мясцовыя актывісты прыкоўвалі сябе, патрабуючы яе не зьнішчаць, і іх паслухалі, а яго не). Усю дарогу ён намякаў на існаваньне нейкіх незвычайных калекцый, сабраных ім выключна дзеля задавальненьня сваіх эстэтычных патрэбаў. Ад гэтага мне рабілася ніякавата, але я вырашыў, што рабіць мяне экспанатам ён усё ж пабаіцца. Ён мяне слухаўся. І слухаў так уважліва, нібы я быў Хрыстос, а ён мой апостал. Апостал Козьлік.

Мовы, кніжкі, эпатаж, імкненьне прыдумаць яркую абгортку для шэрага сьвету. Карацей, фрык у адстаўцы. Хоць, вядома, нельга было верыць усяму, што ён пра сябе панарасказваў. Задыхаючыся, заікаючыся, трасучы сваёй грэцкай кучаравай барадой, ён усё балбатаў і часта сам сьмяяўся са сваіх гісторый — і было ў ягоным сьмеху нешта нездаровае. Але, па шчырасьці, якая розьніца, праўдай былі аповеды і байкі ці не. Ён сам сказаў, што ўсё гэта перажыў у маладосьці (у дзевятнаццаць, вядома ж, асабліва востра адчуваеш сваю старасьць).

Важна было, што ён усур’ёз захапіўся бальбутай. На разьвітаньне я паабяцаў яму даслаць матэрыялы (ды якія там матэрыялы, адзін няшчасны файл). Ён быў вельмі ўзбуджаны і доўга ціснуў мне руку.

Я заўжды верыў у вар’ятаў. Пэўне, гэта і ёсьць тое, што трымае мяне на сьвеце, той адзіны факт, што даводзіць мяне да сьвятарнага трапятаньня яшчэ зь дзяцінства:

у кожнай чалавечай супольнасьці, кожнай зграі, кожным калектыве, завецца ён пясочніцай або бальнічнай палатай, школьнай клясай або казармай, пасажырскім аўтобусам або піянэрскім атрадам, камандай або бандай, горадам або нацыяй, натоўпам або патрыярхальным кланам — дык вось, у кожнай такой супольнасьці заўжды знойдуцца тыя, хто ўсё будзе рабіць ня так. Ці хаця б нешта.

Але ня так, ня так, ня так.

Ляпіць ня тыя замкі не з таго пяску. Сябраваць ня з тымі і ня ў час. Чытаць ня тыя кніжкі не на той мове. Выбіраць бескарыснае нават там, дзе карысьць можа ўратаваць жыцьцё. Паміж шчасьцем і няшчасьцем выбіраць хвосьцік у літары «ц». Выварочваць сябе навыварат, лезьці ў бруд, засоўваць пальцы ў разэтку, ганяцца за няўлоўным, нечытэльным, неклікабэльным, няфотагенічным, нетыповым, беспэрспэктыўным, безнадзейным, руйнавальным, невыгодным, несалідным і сьмеху вартым.

Азірніцеся, трапіўшы ў супольнасьць людзей. Хоць бы адзін зь іх будзе вар’ятам. Няхай пакуль што ціхім, непрыкметным, няхай пакуль што ён заняты ўласным носам дзесьці ў куточку, няхай усё выдае на тое, што ты такі адзін: не, у шчылінах паміж явай і сном рэчаў, у страшных скрынях сваіх чарапушак недзе сядзяць ненармальныя. Якія, можа, зусім ня лічаць сябе ненармальнымі. Але нешта падазраюць пра сябе і ня надта просяцца, каб іх выцягвалі на сьвятло.

Разважаючы пра гэта, я даехаў да свайго дому з мэмарыяльнай дошкай і толькі тады зірнуў на гадзіньнік. З хвіліны на хвіліну мусіла прыйсьці Верачка. Яна б раззлавалася, калі б не засьпела мяне дома.

Я стрымгалоў узьляцеў па сходах і ў цемры схапіўся за ручку дзьвярэй.

Ключ тыцкаўся, шукаючы шчыліну, але не знаходзіў. Толькі сьлізгаў па штучнай скуры, якой некалі абабілі гэтую дзеравяшку, за якой было маё жытло. Дурная дзеравяшка, апранутая ў скуру, аддзяляла мяне ад майго сховішча. Верачка прыйдзе, а мяне няма.

Магчыма, у мяне занадта дрыжалі рукі. А можа, дзьверы проста не хацелі мяне пускаць. Можа, я тут ужо ня жыў. Сустрэўшыся з Козьлікам, пазбавіўся прытулку. Магло быць і так. Козьлік быў здрадай. Пра гэта я неяк не падумаў. Я пальцамі пачаў намацваць замок. Пальцы знаходзілі, а ключ — не. Быццам замочную шчыліну нехта прыкрываў. Такога са мной яшчэ не здаралася.

А Верачка была ўжо блізка. Я прыхіліўся да сьцяны, сьціснуў кулакі і выдыхнуў. Выдыхнуў асьцярожна, баючыся, што разам са сваім страхам выдыхну і Козьліка, і гэты вечар, і ўсё тое, што сёньня такім цудоўным чынам здолеў здабыць. Адным махам здабыў, адным выдыхам страціў. Такое бывае.

Лёгкі, як папера, я трымцеў у цемры пад’езду, і скразьнякі, прабраўшыся скрозь разьбітыя вокны, ужо абнюхвалі мяне.

Трэба было зрабіць яшчэ адну спробу.

Недзе ўнізе грымнулі дзьверы. Але было ясна, што гэта не суседзі, не, занадта ўжо цёмна зрабілася ў мяне на душы, сьцягнула, нібы плеўкай, разам пальцы на нагах, як заўжды перад яе прыходам.

І душна. Так душна, што хочацца выбегчы на вуліцу. Я шырока раскрыў рот і расшпіліў куртку, каб злавіць скразьняк, але ён быў гарачы, сухі, быццам не веснавы сыраваты горад ляжаў вакол гэтага дому з мэмарыяльнай дошкай, а пустэльня.

Крокаў на сходах чуваць не было. І ўсё ж яна падымалася.

Падвываючы, я стаў на калені, упёрся носам у дзьверы і пачаў шукаць шчыліну замка. Падлога пада мной раптам захрабусьцела. Пад нагамі зьявілася нейкая пустэча. Я схапіўся за ручку дзьвярэй і — трапіў.

Ключ павярнуўся, як бы нічога й не было.

Я заскочыў у кватэру, адчуваючы, як падлога лесьвічнай пляцоўкі сыходзіць у мяне з-пад ног, і як быў, у ботах, кінуўся на ложак, накрыўся з галавой коўдрай. Я верыў, што змагу яе падмануць.

Напрыклад, прыкінуцца п’яным. Яна ўжо бачыла мяне п’яным.

І як толькі я заціх пад сваім даўно ня мытым пледам, аберуч абхапіўшы сваё здранцьвелае цела, яна ўвайшла.

Яна ніколі не падыходзіла да мяне адразу. Не, яна доўга разувалася, вешала паліто, ішла ў лазенку — я чуў, як рыпяць дзьверы. Я занадта доўга жыў у гэтай кватэры, каб вывучыць усе яе галасы. І нават праз гушчу пледа, за якім я хаваўся, нібы быў закапаны ў зямлі, я чуў, як яна напявае. Ціха, пад нос. Я ведаў, што ніякага носа ў Верачкі няма, але такую ўжо слабасьць маем мы, прыматы: ператвараць свае страхі ў прымітыўныя вобразы. Рабіць усё прыматападобным. Бога. Мову. Вусьціш. Сьмерць.

«Попробуй спеть вместе со мной, — пяшчотна і дзелавіта напявала Верачка, мыючы рукі. Тонкі няісны струмень разьбіваўся аб дно ванны. Нібы яна танцавала вакол мёртвага фантана. — Вставай рядом со мной…»

Песьню я ведаў. Але напявала Верачка яе зусім ня так, як яна мусіла б гучаць. Гэта быў голас салодкі і сумны, песьня нагадвала хутчэй калыханку, парушаная гармонія песьні ўсё паўтаралася і паўтаралася.

Пад коўдрай рабілася ўсё гарачэй. Вось дзе яны зьвілі сабе гняздо, гэтыя падманлівыя скразьнякі. Мне нібы ўвесь час нехта дыхаў у твар. Я разумеў што доўга ня вытрымаю.

«Попробуй, — ужо не сьпявала, а проста вуркатала Верачка ў калідоры. — Спеть… Вместе… Вставай…»

На кухні загрымеў посуд.

Мне хацелася скінуць плед. Я задыхаўся. Я ведаў, што хутка гэта скончыцца. Некалі, калі я яшчэ сачыў за сваімі зубамі, такім было чаканьне ў крэсьле — боль, боль, боль — і перадышка, і зноў боль, але разуменьне таго, што ён скончыцца, што я ўсё роўна буду дома, не давала роспачы раскурочыць мне душу. Зубы… Зубы, іх ужо амаль няма, у нэандэртальцаў іх было сорак чатыры, як чыжоў у Хармса, а цяпер іх лік — трыццаць два, tronk donk, тронк донк, тронк донк, б’юць званы ў сьвятога Стэфана.

Так было кожнага разу.

Чаму ж цяпер так цяжка?

Няўжо і праўда віной усяму Козьлік? І цяпер яна помсьціць мне.

Я ж не спазьніўся, Верачка. Я быў на месцы. Я проста крышку выпіў і заснуў. З кім? Ды ні з кім, Верачка. Як заўжды, адзін. Хіба мы не дамаўляліся? Я верны табе, Верачка.

Яна грыміць посудам, як катавальнымі інструмэнтамі.

Яна ўключае мікрахвалёвую печку.

І лічыльнік, стары лічыльнік каля дзьвярэй, эбанітава-чорны, бліскучы, пачынае круціцца, пробкі гудуць, колца езьдзіць: вось-вось пальецца зь лічыльніка ці то марш, ці то джаз, ці то вальс.

Верачка хоча патанцаваць.

Яна ідзе сюды.

Хутка ўсё гэта скончыцца. Яно заўжды сканчаецца.

І тады я пачынаю маліцца. Спрабую ўявіць сабе твар Козьліка і малюся.

На бальбуце. Я ўжо ня ведаю іншых моваў.

«Bruta mau, tau istuzu u autima, tau balbuta svetuzu bu, tau stuta aiduzu bu, tau fuzu ujma sau aluzu u tutima da autima, du nau kusutima rusoje dinuti…»

Малітва прымата.

Верачка падыходзіць да ложка. «Попробуй… Вставай». Верачка апускаецца побач. Я адчуваю, як б’ецца яе сэрца, як яна дыхае, я ўціскаюся глыбей у праціснуты ложак, і ногі мае ў прагнілым абутку так пякуча сьмярдзяць, і плед, у які я выдыхнуў столькі страху, варушыцца.

І тады я малюся ўжо па-іншаму.

«Amiluta o istoje, o istuta amiluta,

Amiluta o intruta, o intruta amiluta,

Amiluta o aluta amiloje tau istuzu…»

Ленан, ратуй. Ленан, прыйдзі. Трыццаць два зубы, трыццаць дзьве хвіліны, сорак чатыры вясёлыя чыжы. Love is free, free is love. Магчыма, гэта і ёсьць адказ, о дыктафоне, слуга гасударавага мужа — можа, таму я і прыдумаў бальбуту — каб маліцца?

Яна перастала напяваць. Мне здалося, яна плача.

Але я цябе не люблю, Верачка. Як сказаць ёй, што я яе не люблю. Як сказаць, што ня любіш, на мове прыматаў?

Плед палез да ног, у твар дыхнула парфумай, плеўка між пальцаў напружылася, пстрыкнуў выключальнік. Толькі лічыльнік патрэскваў у цішыні кватэры.

Ці то вальс, ці то марш, ці то джаз.

* * *

Як заўжды, уначы я прачнуўся, адчуваючы ва ўсім целе прыемную лёгкасьць. Яна даравала мне — а можа, нічога не заўважыла. Усё было як заўжды. Плед ляжаў на падлозе. Я быў разуты, а боты стаялі ў перадпакоі, ссунуўшы мыскі. Верачка ўжо сышла ў сваю начную зьмену, і я пайшоў на кухню, наліў сабе выпіць, стаў каля акна. Людзі спалі, адзін на адным. Я быў яшчэ не стары і досыць здаровы, у мяне была здымная кватэра ў доме з мэмарыяльнай дошкай, флэшка з мовай, схаваная ў надзейным месцы, і Козьлік дзесьці ў мікрараёне непадалёку. На стале ляжалі грошы, заплаціць за месяц гаспадару і на камунальныя выдаткі, лядоўня была зноў поўная, а ў ванным пакоі капала вада. Я цудоўна выспаўся і ведаў, што мне нічога не пагражае.

Я сеў за ноўтбук і адразу ж знайшоў у пошце ліст ад Козьліка. Не мінула і васьмі гадзін, як мы разьвіталіся, а ён ужо нецярпліва пісаў, што так і не атрымаў матэрыялу з правіламі і слоўнікам бальбуты, і прасіў прабачэньня за тое, што пакрыўдзіў. Я даслаў яму ўсё, што патрэбна, і дадаў некалькі словаў. А потым адкінуўся ў крэсьле, падумаў, усьміхнуўся і надпісаў зьверху па-беларуску:

«Дарагі Козьлік!»

Я адчуваў, што гэта яго зьдзівіць — але я ведаў, дакладна ведаў, што ён не пакрыўдзіцца. Ён ужо быў зачараваны гэтай мовай. І яе богам, які ўзяўся за свой прамы абавязак — вучыць і даваць закон.

Ужо раніцай, папіваючы каву, я атрымаў ад яго новы ліст. Гэтым разам — цалкам на бальбуце. Я і цяпер памятаю, што там, у перакладзе на беларускую ён гучаў прыкладна так:

«Гэта неверагодна, але я так і ня змог заснуць. Усю ноч праседзеў за вашай кнігай. Гэта як апынуцца на поўнай цудаў высьпе — толькі на першы погляд яна малая і нябачная, насамрэч жа — космас. Дзякуй. Здаецца, я сёньня ўжо не змагу гаварыць і думаць інакш. Усе пытаньні, якія маю, спадзяюся агучыць пры сустрэчы. Буду рады, калі вы падорыце мне права на адно слова. Разумею, што яго трэба заслужыць, гэтае права, але калі ў слоўніку бальбуты зьявіцца хоць нешта, створанае мной, вы (памятаеце Стральцова?) „пабачыце шчасьлівага чалавека“.

Ваш К.»

6

Ледзьве ня кожны дзень мы абменьваліся з Козьлікам кароткімі пасланьнямі, а тыдні праз два дамовіліся сустрэцца зноў — і як ні дзіўна, я чакаў гэтага моманту з такой нецярплівасьцю, што мне нават было сорамна. Магчыма, мой сорам і быў прычынай таго, што я паставіўся да яго насьцярожана, і ён адразу ж адчуў маю стрыманасьць. Бедны Козьлік, ён толькі ўздыхнуў, усьміхнуўся і зрабіў выгляд, што нічога не заўважае.

Гэтым разам мы зноў умовіліся пабачыцца за столікамі каля «Шчодрага» — і чаму мяне так туды цягнула, не разумею. «У вас свободно?» — спытаў нехта над маёй галавой. «За-ня-то», — прабурчэў я і паклаў на плястыкавае крэсла свой пінжак. Трэба было нешта ўзяць, піва або колу, але столік за гэты час маглі прысабечыць. Я сядзеў пад парасонам і глядзеў, як каля помніка Перамогі шыхтуецца ганаровы каравул: дзяўчаты ў форме з пустымі вачамі і агромністымі, як забінтаваныя пухліны, белымі бантамі на патыліцах паслухмяна лупілі туфлікамі па плітцы. Мяне заўжды ўражваў іх выхад, бо існаваў нейкі найдзічэйшы кантраст паміж тым, што было ў іхных галовах: шопінг, мобінг, пэтынг, укантакцік, гітлер’югенд, блізкія вакацыі — і гэтымі пачварнымі белымі кветкамі, што ўжыўлялі ім у чарапы іхныя прапітыя, брыдотныя камандзіры. Хлопцы выглядалі ня так забаўна — хлопцам форма заўсёды пасуе.

Козьлік трохі спазьніўся. Гэтым разам ён быў на ровары. І гэта мяне таксама раздражняла. Пасьміхаючыся скрозь сваю занадта вялікую, непрапарцыйную дробным рысам твару бараду, ён прычапіў ровар і сеў насупраць, далікатна павесіўшы мой пінжак на сьпінку крэсла.

Я думаў, мы адразу пачнем на бальбуце, але ён трымаўся беларускай.

«Ровар, — сказаў ён, нібы нешта прыгадаўшы. — Калі я да вас ехаў, дык усё думаў, як яго назваць па-нашаму».

«І як?» — запытаўся я неяк занадта пыхліва.

«Я баюся, — прамовіў ён з усьмешкай. — Гэта вам вырашаць. Хоць слова ўжо, мабыць, даўно існуе».

Ня гледзячы на яго, я кінуў:

«Па-мойму, усё ясна. Olodonkuta».

Ён кіўнуў.

«Хіба ў цябе былі варыянты?»

«Вядома, — сказаў ён. — Я падумаў, donkolouta. А яшчэ лепш donkolo. Хоць гэта і крыху супраць правілаў. Mau donkolo bloje da broje».

«Olodonkuta, — прамовіў я, гледзячы яму гэтым разам проста ў вочы. — Толькі так».

Ён зноў кіўнуў.

«Пайду замоўлю нешта. Вам узяць піва?»

«Лепш давай грошы і пасядзі тут».

Я ўзяў яму піва, а сабе сто грам гарэлкі ў плястыкавым кубачку і сок. Мне не цярпелася пачаць размову на бальбуце, але, калі шчыра, я баяўся. Баяўся, што ў нас нічога ня выйдзе. Гарэлка была добрым выйсьцем, галоўнае — не перабаршчыць. Я выйшаў з гэтага халоднага «Шчодрага» бару (кандыцыянэр у іх — зьверскі), сеў, зрабіў глыток і паморшчыўся.

Козьлік усьміхаўся і мружыўся — ці то ад сонца, ці то ад майго прагнага позірку.

І тады мы загаварылі. Так, як я і хацеў.

Гэта выявілася не такой ужо лёгкай справай. Бальбута дае сваім носьбітам шмат свабоды — а свабода, як вядома, ярмо цяжкое. Рухаючыся нібы ў тумане насустрач адзін аднаму, мы вялі размову навобмацак, натыкаліся то на плячо, то на сьпіну, то на выцягнутую руку — але рэдка калі ўдавалася зірнуць у твар: мне ў Козьлікаў, яму ў мой. Дзіўная выходзіла размова. Козьлік часта спыняўся, падбіраючы словы — дый я адчуваў сябе неспрактыкаваным у вуснай гутарцы: людзі мы зь ім былі няпростыя і любілі размаўляць складана, а для складанасьці трэба было ўвесь час будаваць у галаве мудрагелістыя канструкцыі, і ня факт, што суразмоўца мог вокамгненна іх ацаніць і зразумець. Падсьвядома мы, вядома, імкнуліся да спрашчэньня кожнае фразы — ці, можа, гэта я імкнуўся, а Козьлік шчыра намагаўся скарыстаць веліч новай мовы на поўную моц. Тым ня менш, паўгадзіны павольнай, асьцярожнай балбатні на бальбуце ды яшчэ мае дзьвесьце грамаў гарэлкі і два Козьлікавы куфлі піва зрабілі сваю справу — камунікацыя ішла ўсё лепш. Так, мы запіналіся, спыняліся, рыкалі, мыкалі, але ўсё ж разумелі адзін аднаго — кантакт быў. Быў кантакт!

«Вы жанаты?» — спытаў нечакана Козьлік, калі мы замаўчалі, каб адпачыць, і ўтаропіліся на мінакоў, якія беглі міма, адчуваючы да іх лёгкую зайздрасьць: што-што, але пачуцьцё напружаньня ў імя паразуменьня на няіснай мове ім было незнаёмае. Яны падаваліся нам такімі лёгкімі і бесклапотнымі, быццам райскія птушкі. Райскія птушкі ў цэнтры Менску.

«Вы жанаты?» — паўтарыў ён, зноў на бальбуце.

Ён ужыў для гэтага на першы погляд такога нескладанага пытаньня цікавую форму: tau istuzu neonk? То бок: ты жывеш не адзін, ня сам? — спытаўся Козьлік, і я адразу зразумеў, што ён мае на ўвазе. Вядома, можна было спытаць: tau imatuzu krautima? — ты маеш жанчыну? — аднак Козьлік добра спасьціг філязофскую сутнасьць бальбуты: да ўсіх прэтэнзій на тое, каб валодаць некім жывым, на тое, каб лічыць сябе нечым валадаром, правадыром, носьбітам ісьціны ў апошняй інстанцыі або клейшчыкам ярлыкоў, бальбута ставілася ня надта прыязна. Таму проста: ты не адзін? — і гэта магло значыць і шлюб, і сяброўства, і супрацу, і стан у гэтую самую сэкунду, і нішто нічому не супярэчыла.

Такую я прыдумаў мову.

Мову, што не прыгнятае.

«Так, — адказаў я, падумаўшы. — Вядома, я жыву не адзін. Я жыву зь Верачкай».

Ён дзіўна страпянуўся, быццам ад холаду.

«Зь Верачкай-паперачкай», — прамовіў я чамусьці, гэтым разам па-беларуску.

І дастаў тэлефон, пакруціў у руках. Нібы паказаць хацеў, што ня хлушу, што зараз гэтая штукенцыя можа пазваніць і загаварыць жаночым голасам.

Ён кіўнуў.

«Хачу пракаціцца на тваім ровары, — сказаў я зноў на бальбуце. — Ты ня супраць?»

«Вядома, не», — ён зьдзіўлена падняўся, адчапіў замок. Пакорліва даў мне ў рукі стырно, нібы я яго абяззбройваў. Дурное хлапчанё. Я закінуў нагу, як сабака каля слупа. Даўно я так высока не падымаў ногі. Ажно нешта хруснула ў крыжы.

І вось я ўжо імчаў па Праспэкце, паўз сьцягі, людзей, разразаючы вецер. На поўнай хуткасьці выехаў на мост празь Сьвіслач. Козьлік застаўся дзесьці далёка, за столікам каля «Шчодрага», і я быў рады, што ня трэба глядзець у ягоны чырвоны закаханы твар.

Некалі, у маім папяровым дзяцінстве, я, вядома ж, меў ровар — той самы савецкі «Бусел», на якім усе мы даехалі да канца імпэрыі. Але я тады жыў у самым аддаленым мікрараёне і насіўся толькі вакол яго бэтонных дамавінаў — або праз паўжывы лес на бруднае азярцо, па прамой і доўгай вуліцы Прамысловай, дзе стаялі адны заводзкія карпусы. Я ніколі яшчэ ня бачыў цэнтар гораду з роварнага сядзеньня, ніколі яшчэ не заваёўваў роварным стырном гэтых шырокіх плякатных вуліц, гэтай гордай прасторы, гэтай пустаты сапраўднага гораду. Таму, круцячы пэдалі Козьлікавай машыны, я адчуваў, што ў маім жыцьці пачаўся нейкі зусім новы этап. Невядомасьць біла мне проста ў твар. А ў галаве шумелі дрэвы парку Янкі Купалы, бязладна счэпленыя словы бальбуты, жывёльныя галасы машынаў, пранізьлівы геамэтрычны грукат менскай архітэктуры, кожная лінія — нота, кожны кут — рытмічны ўдар у скронь…

Я павярнуў у парк, скінуў хуткасьць, даехаў да помніка Купалу і спыніўся.

Сеў на лавачку, дастаў цыгарэту.

Намертва расставіўшы ногі, Купала чакаў, што яму скажуць: «Зьнята!» — але ніхто не сьпяшаўся вызваліць ягоную тушу ад нязручнай позы.

Тут былі толькі мы: каменны чалавек і я. За сьпінай бронзавага Лупакі купаліся голыя дзеўкі. Але ён ня меў права павярнуцца.

«Зьнята», — прамовіў я напаўголасу.

Ён скасавурыў вочы. Але не варухнуўся. Ня я быў тут рэжысэрам. Ледзь бачныя скулы ягоныя напружыліся.

«Tuputa hitrutima, finita la commedia», — сказаў я трошкі гучней і ўсьміхнуўся.

А вось калі Лупаку перакласьці на бальбуту.

Гэта табе ня Імрэ фон Штукар. І ня Эзра Паўнд.

Прасьцей, вядома, гэтае:

«Kau vou aiduzu, u ujma kvaj kopjutima?

Belarusutika».

А вось гэтае ўжо цяжэй — але ж і прыгажэй:

«Mizoj liutima, mizoj sprugutikama

Mau Tutima belarusoje…»

Прыгожую я прыдумаў мову. Маркотную, тужлівую, працяжную, як песьня над балотамі-пусткамі.

Козьлік знайшоў мяне толькі праз гадзіну. Я здалёк заўважыў ягоную разгубленую постаць, што мільгала між паркавых дрэваў, раз-пораз зьліваючыся зь зелянінай — бо і футболка на Козьліку была зялёная, травеньская, ён падышоў і сеў побач, круцячы ў руках роварны замок на гумовай каўбасе.

«Верачка званіла», — схлусіў я. І варта мне было прамовіць яе імя, як быццам бы шчоўкнула нешта пад лаўкай — нібы дрэвы, і каменны чалавек на пастамэнце, і нават голыя купальніцы, і шапка Дзяржцырку за парканам з вазамі прысунуліся бліжэй і натапырылі вушы. Я адагнаў ад вачэй лянівую травеньскую інсэкту і сказаў напаўголасу, на бальбуце:

«Хочаш, раскажу, як мы пазнаёміліся?»

Козьлік кіўнуў. Па-мойму, ён хацеў ад мяне ўсяго — і чым болей. І я, не павышаючы голасу, загаварыў. Словы клаліся на паперу надвячорка роўна, ладна, выляталі нібы самі сабой. Быццам бальбута была маёй роднай мовай.

«Аднойчы я зразумеў, што прайграў. Некалькі гадоў таму, увечары, калі не было яшчэ ні гэтых столікаў каля „Шчодрага“, ні бальбуты, ні Верачкі, я ясна ўсьвядоміў, што апошнія дваццаць гадоў майго жыцьця былі Эпохай Паразы. Так, я называю гэта Эпохай — бо маё жыцьцё да таго моманту было Гісторыяй, яно ішло за вялікай гісторыяй і адбівалася ў ёй, і вялікая гісторыя кіравала, а мая блыталася пад нагамі. А цяпер вялікая гісторыя далёка наперадзе, а я застаўся там, дзе быў. Спачатку я апраўдваўся, што гэта не мая віна, мяне трымаюць: звычкі, здароўе, час, абставіны. Але цяпер разумею, што проста прайграў.

Дваццаць гадоў запар я толькі і рабіў, што цярпеў паразу за паразай. Мне было прыкладна як табе цяпер, мой Козьлік, калі адбылася першая параза — і я не зьвярнуў на яе ўвагі. Спачатку я паступіў на філфак — але так і не зрабіўся нікім, апрача як чалавекам з дыплёмам. Белы слоўнік з майго папяровага дзяцінства казаў, што будучыня белая і варта толькі захацець, каб нечага дасягнуць, усе дарогі адкрытыя. Ён хлусіў. Хлусіць дзецям — гэта ж так проста, і за гэта нічога ня будзе, праўда? Я пісаў вершы — але іх ніхто так і не прачытаў. Тыя людзі, якім я іх паказваў, хвалілі мяне і называлі шматабяцальным — і што з гэтага выйшла? Нічога. Ніхто не сказаў мне: давай выдадзім кніжку, ніхто не напісаў пра мяне ні радка, ніхто не паспрабаваў нават зразумець, што я хачу сказаць. Ніхто нават не назваў мяне няздарам. Проста — маўчаньне. Цішыня. Нішто і нічога. Пішы, сказалі мне. А ня хочаш, не пішы. Я працаваў над сабой. Я ставіўся да сябе крытычна. Я прачытаў столькі разумных кніг, я ператварыў іх усе ў граніт, зь іх можна было зрабіць некалькі вось такіх бронзавых і каменных істуканаў. Я верыў у веды. Я змагаўся з амбіцыямі і верыў, што терпеніе і труд всё перетрут. Вынік быў нулявы. З гэткім самым посьпехам я мог нічога не чытаць, лічыць сябе геніем і ляніва паплёўваць на астатніх. Ні ад таленту, ні ад амбіцый, ні ад самакрытычнасьці, ні ад знаёмстваў, ні ад працавітасьці, ні ад мэтанакіраванасьці нічога не залежыць, Козьлік. Наогул нічога ні ад чога не залежыць і нікому на сьвеце нічога ніколі ні ад кога ня трэба. Вось тое, што я зразумеў. На жаль, занадта позна.

Я не зрабіў ніводнага велічнага ўчынку. Наогул нічога не зрабіў. Я ажаніўся і праз год разьвёўся. Я баяўся ісьці ў войска, я быў пацыфіст і анархіст у душы, але ўсё роўна пайшоў. Я мяняў працы, але з кожнай сыходзіў — не таму, што мяне выганялі, не таму, што я быў нязручны, калючы, занадта вальналюбны, не таму, што рабіў нешта, што не падабалася начальству. Не: проста фірма зачынялася і я заставаўся без граша ў кішэні. Я браўся за ўсё, і ўсё адразу ж сканчалася. Я паспрабаваў быць падхалімам, прадажнай сволаччу, ціхім і непрыкметным канфармістам — але і гэта не падзейнічала. Нічога не зьмянілася. Мне не зрабілася ні лягчэй, ні прасьцей, ні наадварот цяжэй — ні пакутаў ні расчараваньня, ні жаданьня даказаць. Нават зьмірыцца я ня мог — бо не было з чым зьмірацца.

Калі я быў падлеткам, дык марыў пра тое, што зьмяню сьвет і прымушу пра сябе гаварыць. Калі мне было трыццаць пяць, я зірнуў на сябе: я быў такім непрыкметным, што пра маё існаваньне ніхто не здагадваўся, акрамя бацькоў. Я адчуў, што магу некага забіць — і ўсё роўна нічога ня зьменіцца. Мне нічога не было цікавым і нічога не хвалявала. Нейкі час я марыў выйсьці да рэзыдэнцыі нашага галоўнага пераможцы, выйсьці босым, у белым, і падпаліць сябе. Можа, так Эпоха Паразы скончылася б. Але я не наважыўся. Вядома, не наважыўся. У той момант, калі вырашыў зьдзейсьніць гэта, я ўжо ведаў, што ніколі нічога такога не зраблю.

Паступова я аказаўся зусім бяз грошай, бяз працы, бяз дому. Жыў у бацькоў, еў тое, што гатавала маці, браў у бацькі грошы і бязмэтна бадзяўся па горадзе. Быў дажджлівы вечар, я шукаў бар, дзе можна танна выпіць і закусіць. У мяне сканчаліся цыгарэты. Наперадзе раптам зьявіліся дзьверы нейкай забягалаўкі. Я зьдзівіўся: раней яе тут не было. Але ў горадзе шмат чаго паадчынялася ў той час, я ўвайшоў, зусім маленькае памяшканьне, пара мужчын, пара жанчын, пах тлустых беляшоў. Я ўзяў „Белавескай“ і гарбаты бяз цукру. І цыгарэт. Самых танных. Я стаяў, спрабуючы расьцягнуць свой убогі кілішак, а потым чамусьці ўзяў і выпіў яго ўвесь. Прымружыўся, рыгнуў. Схапіў гарбату, апёк паднябеньне, вусны, яна не хацела астываць, мая гарбата. Так Эпоха Паразы пакідае па сабе сьляды. А ты цярпі. Мяне ледзь не званітавала. „Белавеская“ зусім сапсавалася. Некалі гэта быў напой багоў — а цяпер хер яго ведае, што яны туды дадаюць. На смак як фарба.

І тады я знайшоў нажніцы.

Нажніцы і стос паперы. Яны ляжалі на стойцы перада мной. Яшчэ імгненьне таму іх не было. Проста перада мной ляжалі нажніцы і папера і я ня ведаў адкуль яны ўзяліся. Я ўзяў нажніцы і азірнуўся.

З бару якраз выйшла нейкая жанчына. Мне падавалася, што выходзячы, яна кінула на мяне кароткі позірк. Я кінуўся за ёй пад дождж. Яна ўцякала, нізка насунуўшы парасон. Яна была без абцасаў, і ўсё ж дагнаць яе было проста — але чамусьці я адчуваў у нагах нейкую слабасьць. Калені ня слухаліся, а недзе ўнізе жывата зьявілася дужа прыемнае адчуваньне. Там, унізе жывата, іншы я, сапраўдны я, ужо ведаў, што рабіць. Вядома, прайграць. Гэта ж Эпоха Паразы. Яшчэ адна няўдача. Я проста ня змог яе дагнаць. Чыста спартовая параза. Цягліцы супраць цягліцаў. Ня выйшла. Хто цябе асудзіць?

Я схаваў нажніцы ў кішэню, запхнуў паперу ў заплечнік і паехаў дахаты. Ужо падымаючыся ў ліфце, я адчуў, што нешта ня так. Маці плакала. Бацька паведаміў, што мая бабуля памерла. Я ня ведаў, што яму сказаць.

Празь некалькі тыдняў я атрымаў кучу грошай. Бабуліну хату ў прыватным сэктары прадалі, і ў мяне на руках было пяць тысяч даляраў.

А ўвечары мне пазванілі зь незнаёмага нумару і прапанавалі зьняць кватэру. Назвалі адрас і паклалі слухаўку. Не, я ня стаў ператэлефаноўваць, я не паставіўся да гэтага як да жарту, я не паспрабаваў выкінуць гэта з галавы. Мы ж не такія, праўда, Козьліку? Я бачыў сувязь паміж нажніцамі і гэтым званком. Мы вар’яты, Козьліку. І нашае вар’яцтва лёгкае, як папера. Там, дзе іншыя бачаць пагрозу — мы бачым цуд.

На другі дзень я паехаў па названым адрасе. На доме была мэмарыяльная шыльда ў гонар нейкага партакрата. Я дагэтуль не магу запомніць, як яго імя. Дамафон не працаваў, дзьверы пад’езду былі разнасьцежаныя. Я пастаяў крыху, назіраючы за тым, як з пад’езду выходзяць людзі. Звычайныя людзі зь вечным падазрэньнем у вачах, людзі, у якіх ёсьць праблемы, якія нікуды не падзенуцца. Я падняўся на трэці паверх, знайшоў дзьверы бяз нумару, гэта была тая кватэра, пра якую мне сказалі па тэлефоне. У замку тырчаў ключ. Я павярнуў яго і ўвайшоў. Унутры было ўбога, але цалкам прымальна. Я пасядзеў за сталом, гледзячы ў акно. Патрэскваў лічыльнік каля дзьвярэй, стары, савецкі яшчэ. Бліскучая чорная афрыканская маска з пробкамі замест вачэй. Я распрануўся, лёг на ложак, заснуў, а потым прыйшла Верачка, і ўсё стала як цяпер.

Разумееш, Козьлік, я не хачу думаць пра тое, што адбылося. Я ведаю, што галоўнае — не шукаць тлумачэньняў. Я толькі пажартаваць магу, наконт нейкай нябеснай службы сацыяльнай дапамогі, якая выдзяляе штогод стыпэндыі для тых, хто, як я, прайграў. Каб мы не падохлі. Там, наверсе, цяпер відаць сацыял-дэмакраты пры ўладзе. Ці наогул камуністы. А заўтра ўсё можа быць ужо ня так. Я хачу, каб яны там, наверсе, пра мяне забыліся. Я ведаю, што калі пачну шукаць, у чым прычына, усё можа скончыцца. А можа і не. Нічога ні ад чога не залежыць, Козьлік. Усё проста так або інакш, няма ніякіх прычынна-выніковых сувязяў. Я жыву як жыву, паціху трачу грошы, якія атрымаў пасьля бабулінай сьмерці, і нічога не хачу загадваць наперад. Я разумею, што Верачка ад мяне чагосьці чакае. Можа, таго, што я адрамантую кватэру. Ці што пайду на працу. Ці што ўкладу грошы ў нейкі бізнэс. Але іх ужо мала. Які там бізнэс… А можа, яна чакае, што я нічога ня буду рабіць. Я ня ведаю. Цяпер я думаю, што ўсё гэта: параза за паразай, страх, амбіцыі, барацьба за тое, каб выжываць, зьмяняцца, прыстасоўвацца, думкі пра самаспаленьне і ўся іншая фігня…»

Фігня — гэта я, вядома, не перакладаў. Так і сказаў: фігня. У атачэньні нетутэйшых, гарманічных бальбутыянскіх каўканьняў і патрэскваньняў «фігня» прагучала такой какафоніяй, што Козьлік ажно ўздрыгнуў.

«…уся іншая фігня — усё гэта было для таго, каб аднойчы ўвечары я запарыў сабе кавы, сеў за стол і прыдумаў бальбуту».

Ён паглядзеў на мяне пяшчотна, так спагадліва, як сын у вочы бацьку.

«Вось як бывае: спачатку выразаеш фігуркі з паперы і насяляеш імі імпэрыі ад плінтуса да плінтуса. Потым сам, як скамечаная фігурка, валяешся на чужых дыванах. Марыш, гарыш, астываеш, тухнеш, парахнееш, рассыпаешся. Высьвятляецца, усё, на што ты здольны, усё, для чаго гэта было, увесь сэнс папярэдняга жыцьця — няісная мова для цябе і нейкага хлопчыка-фрыка, мова, пра якую лепш нікому не расказваць, а асабліва тым, з кім жывеш, асабліва самым родным. Што, так і выглядае сэнс жыцьця?

Дык ці варта было так выпінацца? Ці варта было так мучыцца і марыць? Навошта былі гэтыя дваццаць гадоў? І навошта я табе ўсё гэта выдаў, пацан? Навошта прызнаўся?

Га, Козьліку?»

Я паглядзеў яму ў твар, намацваючы ў кішэні цыгарэты. Але цыгарэт не было, выпалі, відаць, пакуль я імчаў па праспэкце. Козьлік усьміхнуўся вінавата і выцягнуў перад сабой ногі ў кароткіх шортах, голыя, кароткія, натрэніраваныя:

«Прабачце, але… я амаль нічога не зразумеў. Відаць, доўга мне яшчэ вучыць бальбуту… Цяжкавата вось так, на слых… Асабліва калі так хутка гаварыць, як вы».

Я паклаў руку яму на пухнатае калена. Мне было страшнавата, сорамна, дый ніз жывата зноў заныў. І ўсё ж я выказаўся — даўно я не гаварыў ні з кім так шчыра. Навокал і праўда паспакайнела. Цені сышлі далёка, да прыступак, у траве скакалі вавёркі: враки, враки, враки, вот Верочка услышит, вот уж она с работы вернется… Горад адсунуўся ад майго твару, шапка Дзяржцырку налезла на лоб вечароваму натоўпу, і ў фантане з голымі дзяўчатамі зноў зашумела вада. Бронзавы Лупака сутаргава зглынуў і выставіў наперад мяккае падбародзьдзе. І ўсё ж нешта было ня так. Быццам Верачка і праўда чула, што я тут нагаварыў. Але яна даруе. Проста я зашмат выпіў. Ці замала.

Раптам я адчуў, што Верачка недзе блізка. Прыбраў руку з калена Козьліка і дастаў тэлефон. Шматзначна так дастаў, з намёкам. І адсунуўся ад Козьліка, на якісьці сантымэтар, але адсунуўся. Так, каб ён таксама нешта адчуў. Але той быў на сваёй хвалі.

«Я мала што зразумеў, — паўтарыў Козьлік, летуценна ўсьміхаючыся. — Але гэта было прыгожа. Як музыка. Я думаю… Я хацеў бы пачуць ваш аповед зноў. Напішыце мне сёньня ліст. Добра?»

7

Вядома, я яму напісаў. Як заўжды, уначы. Напісаў, каб ён не прымаў блізка да сэрца тое, што я яму панарасказваў, што я проста выпіў лішняга, а алькаголь на мяне няправільна дзейнічае. На бальбуце мой ліст выглядаў дзікавата: як высьветлілася, гэтая мова ня надта добра пачуваецца ў апраўданьнях. Увесь час даводзіцца хаваць простыя словы за складанымі апісаньнямі таго, што хочаш сказаць, і ў выніку любое выказваньне нагадвае квяцісты падман. Вось і скажы пасьля гэтага, што бальбута — прымітыўны арганізм. І хоць ніхто мне такога пакуль што не казаў, я апантана ўвязаўся ў спрэчку з гэтым нікім. Бальбута раскручвалася, як спружына — ужо амаль без майго ўдзелу.

Зрэшты, я не для гэтага яе ствараў, ня дзеля апраўданьняў — проста лепш не ствараць такіх сытуацыяў, пераконваў я сябе. Трэба жыць так, як падказвае бальбута, а не наадварот. Ісьці за мовай, каб яна вывела да простасьці і шчырасьці.

Вядома, я напісаў Козьліку. А потым напісаў яму яшчэ і яшчэ. Ён адказваў практычна адразу ж — такое адчуваньне, што ён толькі тым у жыцьці і займаўся цяпер, што чакаў маіх паведамленьняў і кідаўся пісаць адказы. Неяк мы зноў сустрэліся і доўга гулялі каля Белай Вежы, абмяркоўваючы нашую бальбуту і прыкладваючы яе да самых розных рэчаў і зьяваў, кумекаючы ды камечачы яе просты і адначасова такі складаны слоўнік. Часам мы сьмяяліся, разыгрываючы сцэнкі: напрыклад, візыт бальбутаніна ў раённую паліклініку, або прамова Лукашэнкі на бальбуце ў Дзень работніка жыльлёва-камунальнай гаспадаркі. Часам спыняліся і ўзрушана чыталі адзін аднаму вершы на бальбуце — пераклады любімых паэтаў. Часам прыкідваліся турыстамі з Бальбуты, заходзілі ў паўпустую краму і пачыналі прыцэньвацца да якіх-небудзь зьвяроў з саломкі, балбочачы па-свойму. Нам верылі. Нязьменна верылі. Цярпліва тлумачылі, пакутліва ўспаміналі ангельскую, рабілі знакі пашаны — і амаль ніхто так і не спытаўся, адкуль мы. Легкаверныя belarusutika, як жа мала вы ведаеце пра сьвет, пра тых, хто жыве сярод вас, і якую ж хваравітую балючую павагу маеце да ўсяго чужога.

Лета мінула, выгарала, выкіпела, прабулькала ў такой вось бальбуце, гэтым імклівым летам Козьлік упершыню нікуды не паехаў. Мы так і праседзелі ў горадзе, прывучаючы яго да гукаў новае мовы. З чырвонага радка пачалася восень — і вось у нейкі цёплы дзень мы з Козьлікам пайшлі па праспэкце, захоплена разважаючы пра слоўнік. Карані бальбуты, злучаныя ў мностве камбінацый, давалі нам такую прастору для дзейнасьці, што мы вырашылі падзяліць нашую працу і распраектаваць яе на некалькі гадоў. Козьлік браў на сябе распрацоўку лексыкі мэдычнай, транспартнай, юрыдычнай, сельскагаспадарчай, эканамічнай і спартовай. Я — лінгвістыку, гісторыю, палітыку, кулінарыю, мэдыі і мастацтва. Літаратуру ніхто не хацеў аддаваць — і мы вырашылі займацца ёй разам. Перад намі адкрываліся такія пэрспэктывы, такія бяскрайнія палі для экспэрымэнтаў, што мы не зьвярталі ўвагі на тое, дзе мы і хто мы. Мы нават дарогу некалькі разоў на чырвонае сьвятло перайшлі, учынак для вышкаленага Менску нечуваны, але нам пашанцавала, ніхто нас не спыніў і ніхто не размазаў па асфальце. Узбуджана махаючы рукамі, мы дайшлі да станцыі мэтро «Маскоўская» і толькі там ачунялі. Зьелі па піражку, седзячы на бардзюры, памаўчалі, уражаныя задумай. Пакрысе размова разгарэлася зноў — выкалупваючы языком мяса з зубоў, я ішоў наперад і нараджаў на хаду новыя словы бальбуты, і адначасова слухаў Козьліка, які таксама быў сам ня свой. Так мы дайшлі ажно да Барысаўскага тракту, перасеклі кальцавую, спусьціліся з горкі…

«Дарэчы, я тут зусім блізка жыву», — сказаў раптам Козьлік, нібы мімаходзь.

Я якраз дазволіў сабе невялікую мрою: зараз бы сшытак агульны, такі, як у дзяцінстве, школьны тоўсты сшытак, так хочацца запісваць, што аж моцы няма. Ноўтбук я з сабой ня браў, не хацелася зь ім цягацца. А са сшыткам пасядзець у цені — самае тое. І тут Козьлік і сказаў тое, чаго я зусім не чакаў пачуць.

«Так, зусім блізка, хвілін дзесяць адсюль».

І падміргнуў мне няўмела, абодвума вачамі.

«Можам да мяне зайсьці, у мяне чыстых сшыткаў хапае, маці прыносіць з працы. Пасядзім, піва пап’ем халоднага».

Сам ня ведаю, чаму я пагадзіўся. Чаму даў яму павесьці за сабой, у пераход, а потым у двары, па сьцежцы, вытаптанай сярод шматпавярховікаў.

«А бацькі? Супраць ня будуць? Ты ж з бацькамі жывеш?» — спытаў я глуха, калі мы агіналі агромністы дзіцячы садок, драцяная агароджа якога ніяк не сканчалася. З таго боку агароджы за намі сачыў вартаўнік, а мо і дворнік — высахлы дзед ці то з ломам, ці то зь дзержаком ад лапаты.

«Яны на працы, яшчэ ж толькі чатыры, а яны а шостай канчаюць».

Козьлік спрытна пераступаў праз кучы нейкага будаўнічага друзу, а я ледзь перастаўляў ногі. Нешта нядобрае лунала ў паветры, стомленым, стаячым, дзесьці ніяк не маглі завесьці машыну — і шум рухавіка гучаў, як воплескі вялікай канцэртнай залі. Дворнік перамяшчаўся ўздоўж агароджы, не адстаючы ад нас — я паскорыў хаду, каб ён нарэшце апынуўся за сьпінай, і Козьлік зьдзіўлена нагнаў мяне каля пад’езду.

«Не сюды», — мякка сказаў ён.

«Верачка!» — крыкнуў нехта з балькона.

Мы нырнулі ў нейкую арку і выйшлі ў шырокі двор.

«Тут я і жыву».

Мы падняліся на невядома які паверх. Я зусім ня ведаў, што гэта за вуліца і як дайсьці да мэтро. Козьлік адчыніў дзьверы, за якімі была каморка з чатырма дзьвярамі, у якой стаяў той самы ровар. Нахіліўся, даў мне тапкі.

«Праходзьце».

Калідор напоўніўся пахам майго поту. Кватэра шамацела шырмачкамі, фіранкамі, гардзінкамі, жалюзі, утульнае жытло сям’і з трох чалавек. Двухпакаёўка з выглядам на школьны стадыён. Козьлік пасадзіў мяне на канапу — пругкую, чыстую, засланую нечым такім прыемным на дотык, што я адразу ж схапіўся за тканіну і пачаў перабіраць, мацаць, круціць на пальцы ніткі. Нібы хатнюю жывёлу песьціў, уціраўся ў давер.

Ён паказаў мне свае багацьці. Тое, што прывозіў са сваіх азіяцкіх падарожжаў. Нейкія сьмярдзючыя, усе ў адбітках тлустых пальцаў, барабаны, вырваныя з дагістарычных кніг старонкі з напаўсьцёртай вязьзю, пэўне ж, падробка… Нейкія ржавыя нажы з мудрагелістымі тронкамі, выцьвілыя фота невядомых кінаакторак з вусікамі над пульхнымі вуснамі…

Я без асаблівай цікавасьці разглядваў ягоныя скарбы. Ён прынёс піва, запытальна паказаў на паліцы з кнігамі:

«Калі вам цікава, бярыце, гартайце, магу нешта даць пачытаць… Бацькам даўно гэта ўсё ня трэба».

Я думаў адмовіцца, але волю маю як паралізавала. Узяў зь ягоных гладкіх, як калені, рук нешта — ага, чытаў, і яшчэ нешта — таксама чытаў. Вядома, ён пахваліўся Піперскім — «От эсперанто до дотракийского», у яго яна была на паперы, гэтая запаветная кніжка, а я спампаваў яе на Флібусьце і чытаў з ноўта — ну, ладна, кніжка была файная, але пакінула лёгкае расчараваньне, бо занадта хутка скончылася, мне было мала, Піперскі як Піперскі.

«А па канлангах?»

«Конлянгі тут», — ён нахіліўся, футболка задралася, выглянуў азадак. У яго цэлая паліца, самая ніжняя, была ўся пра канлангі — на розных мовах, але ён шчыра прызнаўся, што паловы яшчэ не прачытаў:

«Я марудна чытаю. І, ведаеце, калі я пачаў бальбуту — ні пра што іншае не магу думаць».

Сярод кніг я заўважыў тоўсты альбом у шыкоўным пераплёце, ляніва пацягнуўся, Козьлік зрабіў ледзь прыкметны рух, гэта быў нават ня рух, а нейкая стрэлка магчымай сутаргі, але я адзначыў — ён пратэставаў. Стрымаўся, каб не паказаць. Зацікаўлены, я схапіў кнігу і расклаў на каленях.

«Гэта бацькоўскае», — сказаў Козьлік незадаволена.

Альбом быў і праўда шыкоўны. У ім была парнаграфія — ды якая. На тоўстай і шляхетнай паперы, старонка за старонкай, адна і тая самая жанчына займалася любоўнымі ўцехамі са сваім сабакам — тонкім і мускулістым догам, ва ўсіх магчымых позах, у раскошнай атмасфэры арыстакратычнага дому пачатку дваццатага стагодзьдзя. Фрызура жанчыны ўвесь час зьмянялася, таму я не адразу ўцяміў, што на ўсіх малюнках выяўленая менавіта яна: то ў раскіданых сьветлых кудзерах, то з хлапчуковай стрыжкай, то наогул з выгаленай галавою, то надзеўшы віктарыянскі парык яна аддавалася свайму догу з чалавечымі вачамі, і толькі валасы ў яе паміж ног заставаліся нязьменна густымі, выпісанымі старанна і таленавіта, і намаляванымі кожны раз так, каб глядач бачыў усе падрабязнасьці яе ўлоньня. Я адчуў, што ўзбудзіўся, пад альбомам, што ляжаў у мяне на каленях, расло тое, што ніяк ня сьпішаш з рахункаў. Мне захацелася мець гэтую кнігу — калі схаваць яе ад Верачкі, можна было б дарыць сабе час ад часу такія імгненьні, што можна было калекцыянаваць. Ніякае порна ў інтэрнэце не магло параўнацца з тым, што я тут пабачыў.

Я трымаў альбом на каленях менш за хвіліну, а ўжо меў у ім любімыя карцінкі.

«Бацькі, я бачу, у цябе досыць лібэральныя», — хрыпата і неяк зьдзекліва прамовіў я, паклаўшы рукі на альбом. Мне не хацелася, каб у словах быў хаця б цень зьдзеку, але нешта двухсэнсоўнае павісла ў паветры.

Бедны Козьлік сумна глядзеў на лямпу, што тырчала проста са сьцяны над маёй галавой. Відаць, тут ягоныя бацькі ўвечары сядзяць і п’юць гарбату. А мо віно. Культурныя людзі, бацькі культурнага сына. Вырасьце — супакоіцца. Галоўнае — менш ціснуць і нічога не забараняць.

«Гэта падарунак ад адной знаёмай, — неахвотна сказаў Козьлік, а рукі прасілі: аддайце. Вялікія рукі. Яму не пасуюць. Козьлік дробненькі. — Я ня ведаю, чаму вам пра бацькоў сказаў. Яны з гэтых паліцаў не бяруць нічога. Яны наогул кніг не чытаюць. Ім нецікава».

«Ясна, — я яшчэ мацней прыціснуў да сябе альбом. — Дарэчы, ведаеш, як на бальбуце можна сказаць: сэкс? Здагадайся. Як сэкс на тваёй бальбуце? Ну, Козьліку, давай».

«Pajuta… Duzu pajuta… — сказаў ён нерашуча. — Duzuta pajutima. Прыгожа атрымалася, па-мойму…»

«Добра, а грубей, — пасьпешліва спытаў я. — Грубы сэкс? Але добры, жарсны! Як ты скажаш?»

«Takuzu pajuta… Taku mau pajuta… — казаў ён, і вочы ягоныя раптам асьвяціліся нейкім пакутлівым агнём. — Strilo u prugoje. Чорт. Вы і праўда геній. Так музычна і не… Непрыстойна… Насамрэч як карцінку бачыш…»

Задаволены сабой, я драпежна ўсьміхнуўся. Я хацеў яго яшчэ трошкі памучыць. Але тое, што расло пад раскладзеным альбомам, ня думала чэзнуць. Я быў напружаны і ўзбуджаны — на шчасьце, Козьлік ня бачыў, як падрыгваў пад маімі рукамі альбом.

«А зараз скажы „мастурбацыя“… Ну, давай, гэта лёгка!» — мяне забаўляла, як ён танчыць перада мной, намацвае стол сваімі няўклюднымі пальцамі.

«Sabaupajuta… Sabauduzuta pajutima…»

«Нецікава, — укалоў я яго. — Занадта проста. Фантазія, дзе фантазія, Козьліку?»

«Irukuta pajutima», — сказаў ён і пакрыўся плямамі.

«Добра… — я ўзяў прынесенае ім піва. — А калі, напрыклад…»

«Я вам сшытак прынёс, можа, запішам тое, што я прыдумаў?» — Козьлік сеў каля мяне. Так ён сядзіць каля бацькі. У тыя вечары, калі ўся сям’я ў зборы і па тэлевізары ёсьць нешта цікавае. Пра жаночыя фрызуры сто гадоў таму і ролю сабакаў у цырульніцкім мастацтве.

«Так, давай», — я так і не аддаў яму альбом. І тады ён паклаў на адкрытую старонку сваю руку.

«Вы, канечне, заўважылі… Тут унізе вершы…»

«Вершы?»

І праўда, захоплены пякучымі карцінкамі, я нават увагі не зьвярнуў, што ўнізе кожнай старонкі файным шрыфтам парыскіх афішаў былі надрукаваныя кароткія чатырохрадкоўі.

«Гэта на якой мове?»

«Ня ведаю, — Козьлік нецярпліва прагартаў пусты сшытак. — І ніхто ня ведае. Іх аўтарка — на гэтых карцінках. Гэтыя вершы напісала яна, у 1901-м, апісваючы свае адчуваньні. На мове, якую выдумала сама. Але ніхто так і ня здолеў прачытаць. Франсуаза Дарлён. Так яе звалі. Загадкавы праект быў у кабеты. Я спрабаваў зразумець, некалькі гадоў таму, але нічога ня выйшла. Я проста не магу намацаць сувязяў. Ніякія мэтады не працуюць».

«Здаецца, я ведаю, у чым рэч, — сказаў я, разглядваючы надпісы. — Гэтыя словы ня маюць сэнсу».

Козьлік паглядзеў на мяне з сумневам.

«Дакладней, маюць, вядома. Калі б ты быў жанчынай і займаўся тым, чым яна на карцінках, ты таксама мог бы напісаць нешта падобнае. Гэта мова яе вульвы, якую лашчыць сабака. Ты маеш вульву? А клітар? А сабаку? Таму ты і не разумееш. І я таксама. Калі б у нас была знаёмая, якая… Магчыма, яна зразумела б, пра што пісала Франсуаза Дарлён».

Ён нарэшце забраў у мяне альбом і таропка паставіў яго назад.

«Такое тлумачэньне… Ніколі не прыходзіла мне ў галаву…» — прамармытаў ён, уздыхнуў, зрабіў вялікі глыток піва і з палёгкай адкінуўся на сьпінку канапы.

Мы ўзялі ягоныя чыстыя агульныя сшыткі, схапілі кожны па асадцы і падазрона паглядзелі адзін на аднаго. А потым кінуліся пісаць, як па камандзе. І ўсё ж хутка я выдыхнуўся. Ці зрабіў выгляд, што выдыхнуўся. Таму што мае пальцы, пакінуўшы сыраватыя ад поту тапкі, ужо даўно поўзалі па дыване пад нагамі, і дурныя думкі падымаліся ад падлогі Козьлікавай кватэры, ачмураючы мне галаву.

Вось тут я пабудаваў бы папяровы горад. Тут, у засені бамбукавай фіранкі, за якой пачынаецца калідор. А вось тут, пад фатэлем, была б выдатная пячора. Дзе можна было б разьмясьціць войска на выпадак нападу. З таго боку дывана цяжка ацаніць ягоную шматлікасьць. А вось тут, на выгіне канапы, быў бы сьвятарны ўзгорак. І яны прыходзілі б сюды маліцца перад бітвай, мае воі. Зялёны ўчастак пад таршэрам — гэта лес, куды я выправіў бы свайго галоўнага героя. А там, дзе дыван сканчаецца і пачынаецца роўнядзь лямінату — там мора… І на краі дывана, дзе жоўтыя палосы, я збудаваў бы порт. І караблі плылі б у кухню, здабываць там золата, срэбра, шоўк… Тут, у гэтай краіне, жылі б папяровыя людзі, тут гучала б бальбута, ад краю да краю… Папрасіць бы ў Козьліка нажніцы — і рэзаць, рэзаць паперу, множачы народы, мовы, звычаі, памкненьні, увасабляць усё тое, што не ўдалося, ня выйшла, усё тое, дзе я схібіў…

Але нельга. Трэба гнаць ад сябе дурныя думкі — заставацца па гэты бок мяжы.

Ну калі ласка.

Зусім маленькі кампраміс.

«Сьпіна баліць, — працадзіў я, скрывіўшыся. — Хто куды, а я на падлогу».

І, не чакаючы Козьлікавай рэакцыі, я з асалодаю споўз на дыван, лёг на яго бокам, падпёршы рукой галаву. Як нічога ніякага я ляжаў і пісаў у агульным сшытку словы бальбуты і адчуваў, як рука пачала дранцьвець. Я ўдыхаў пах дывана, заляжалага пылу, далёкі водар сродку для мыцьця лямінату — і ведаў, што Козьлік здасца хутчэй, чым я запоўню старонку.

І ён здаўся.

«Горача», — ён раптам скінуў футболку: худы, бледны і дробны, як дзіця — дзіця з густой барадой і сьветлым рэдкім валосьсем на грудзях, паміж якіх тырчала вялікая радзімка, дый не радзімка нават, а цэлая ягада. Як трэцяя смочка. Сымэтрыя была жахлівая — быццам ён сам яе туды прыляпіў. Я ня мог адвесьці ад яе вачэй. Хацелася яе зрэзаць.

«Горача», — паўтарыў Козьлік і расьцягнуўся на падлозе побач са мной, высалапіўшы язык.

«Маеш нажніцы?» — спытаў я, чамусьці па-беларуску. Ён зьдзіўлена падняў вочы:

«Прынесьці? Навошта?»

«Ды не, не, нічога, — я зноў перайшоў на бальбуту. — Працуем».

Мы моўчкі пісалі — і я бачыў, што Козьлік займаецца слоўнікам ужо без усялякага імпэту, нешта брадзіла ў ягонай галаве, п’яніла яго, напаўняючы гэтую маладую галоўку дурным газам, ад якога вочы ў Козьліка зрабіліся зусім шкляныя. Мы ляжалі на падлозе, зусім блізка, я ў сваёй пакамечанай кашулі і джынсах, басанож, вастранож, анягож — і Козьлік у адных кароткіх шортах. Раптам мне заклала вушы. Відаць, я занадта рэзка апусьціўся на дыван. Зноў у мяне праблемы зь ціскам. Краем вока я назіраў за маім вучнем і неўпрыкмет скуб пальцам дывановую траву. Дзьве імпэрыі сышліся ў чыстым полі. Два войскі, два ўладары. Трэба правесьці мяжу і выставіць варту — і сачыць за Козьлікавымі рукамі, сачыць, інакш ён можа схаваць свае атрады дзесьці пад канапай, над якой сонцам тырчэла лямпа, пад якой увечары, кожны вечар, кожны божы, д’ябальскі, нядобры вечар садзіцца Козьлікава сям’я, Козьлікаў тата, Козьлікава мама, тата-казёл і мама-каза…

«Здрасьце», — сказала мама-каза, якая вырасла з бамбукавых зарасьнікаў. За яе сьпінай, у калідоры, стаяў тата-казёл, ростам з Козьліка, але без барады.

Нічога ня скажаш. Ціха ходзяць казловічы.

Мякка ступаюць капытамі па лямінаце, бародамі не трасуць, лісьце зь вецьця не паскубваюць, на лішняе не атвлекаюцца, сур’ёзныя жыхары ўручанскіх джунгляў. Тыгры, а не траваедныя.

Козьлік ускочыў, схапіў чамусьці футболку, пачаў нацягваць, задам наперад.

Козьлікаў тата выйшаў наперад, зрабіў такі рух, быццам даць мне капытам у твар зьбіраўся — але стрымаўся:

«Здрасьце! Это кто?»

«Это мой… Друг», — сказаў Козьлік з-пад футболкі.

«Олег Олегович», — я з годнасьцю, не сьпяшаючыся, падняўся, разумеючы, як гідка гэта гучыць. Олег Олеговіч. Ёсьць нешта непрыстойнае ў гэтых о, нешта з намёкам на не зусім законныя рэчы, за якія шмат не дадуць, але пра якія напішуць у хроніцы здарэньняў на тутбаі.

Пачуўшы маё імя, тата-казёл ажно скалануўся. Дый Козьлік быў зьдзіўлены. Я працягнуў тату-казлу руку — але ён яе не паціснуў. Падняў мой сшытак, пачаў чытаць, варушачы вуснамі — але што ён мог там зразумець?

«Это што?» — спытаў ён, разглядваючы мяне. Зьнізу ўверх — і гэта давала мне надзею, што ўсё абыдзецца. Урэшце, што ён мне прад’явіць? І што наогул такога адбылося?

«Мы с Олегом… Олеговичем язык учим, — сказаў Козьлік, запінаючыся. — Сложный. Олег Олегович известный специалист…»

«Не знаем мы что-то таких специалистов, — змрочна сказаў Козьлікаў тата, уважліва разглядваючы мяне з галавы да ног. — Мы таких специалистов что-то вообще не того… Не знаем… Знаем мы их, специалистов таких…»

Козьлікава мама адчула, што трэба ратаваць сытуацыю, крыкнула з кухні, закашляўшыся:

«Денис, ты звонил в приемную комиссию?»

«Да», — Козьлік хацеў засланіць мяне ад татавага драпежнага позірку, але куды там, я быў вышэйшы і шырэйшы ў плячах, так што цяпер узвышаўся над імі абодвума.

«Ел уже? Мы с папой в магазин зашли…»

«Отвечай, когда мать спрашивает, — цяжка пражаваў словы тата-казёл. — А мы пока покурим сходим… Со специалистом».

Ён пайшоў проста на мяне — і мне нічога не заставалася, як адступіць да балькону. Ён схапіўся за ручку і выштурхнуў мяне туды, дзе ліянамі зьвісала бялізна Казловічаў, ужо зусім сухая.

Я прыбраў з твару штаны Казловіча-старэйшага і прыкрыў вочы станікам мамы-казы. Так было зручней адбівацца.

«Ну что скажешь, Олегович, — тата дастаў скамечаны пачак чырвонага „Мінску“, але цыгарэту так і ня выцягнуў. — Чему ты учишь? Рассказывай, специалист».

«Да так, — я глядзеў на яго скрозь станік мамы-казы, як праз проразі на шаломе. — Учу».

«Ага, — ён паківаў, быццам мой адказ яго цалкам задаволіў. — Учишь, значит. Молодец».

На школьным стадыёне пад намі малыя гулялі ў футбол. Жоўты мячык замітусіўся па карычневай высахлай зямлі, малыя мацюкаліся — тонкія, сарваныя галасы. Яны нібы цкавалі гэты мяч — і ён ня ведаў, куды падзецца, скакаў то ўправа, то ўлева, то падлятаў угару, да сонца, але яму не было куды схавацца, а яны крычалі, узбуджана і з азартам, яны ведалі, што ўрэшце загоняць яго, як зайца, і ён упадзе зьнясілены, дзесьці ў кустах, так і не пасьпеўшы ўцячы. І тады яны накінуцца на яго і разьдзяруць сваімі малочнымі зубамі, і насыцяцца, і разыдуцца па дамах.

Навучальны год пачаўся. А я і забыў.

«Слушай, ты, забирай свои бумажки, и чтоб я тебя больше с Дениской не видел, — прашыпеў страшны маленькі казёл, запраныя майткі якога пагрозьліва пагойдваліся ў яго над вухам у такт словам. — Ты мне парня не порти, хуй ты бумажный. Знаю я таких специалистов. Заднего ряда. Увижу еще раз с Денисом, ты у меня таким специалистом заделаешься…»

Козьлік глядзеў на нас з таго боку акна, разгублена стоячы пасярод пакоя і трымаючы ў руках сшытак — ці то мой, ці то ягоны.

Я асьцярожна вярнуў станік мамы-казы на месца і выйшаў з балькону.

«Денис, иди сюда,» — пачуўся з кухні трывожны голас.

Козьлік неахвотна пайшоў на кухню. Тата-казёл рушыў за ім, пагардліва махнуўшы ўяўнай барадой і адцясьніўшы мяне элегантным рухам таза.

«Мам, я сейчас! — пачуўшы, як я абуваюся, Козьлік выскачыў у калідор і схапіў заплечнік. — Я вас правяду!»

Ён нахіліўся да майго вуха і зашаптаў на бальбуце, што вінаваты, вінаваты, што бацькі прыйшлі раней, што яны ніколі раней за сем не зьяўляліся і што бацьку ягонага за такое…

Усьміхаючыся, я моўчкі ўзяўся за ручку дзьвярэй.

«Такая девка ходила! — бушаваў на кухні казёл-старэйшы. — Кровь с молоком. Отец с матерью на дачу спицальна гоняли, чтоб он тут с девкой делом занялся. Нет! Послал Олесю, сам послал, не она его. На бумажки, биляць, променял. Чем они здесь занимались, а, мать? Ты мне можешь объяснить? Развелось, биляць, специалистов. А ты его все защищаешь! Денис! Ты куда это? Стоять, я тебе сказал!»

Але Козьлік ужо рвануў на сябе дзьверы, і мы затупалі па прыступках, скаціліся, адпіхваючы з дарогі ровары, вазочкі, зьбіваючы нагамі цацачныя грузавікі, усё, чым былі застаўленыя сходы, скаціліся, выскачылі з пад’езду, і нейкая бабулька гучна сказала нам наўздагон: «Вот скатаўё».

Ідучы кудысьці — я ня ведаў дарогі — я раптам засьмяяўся на ўвесь голас, і Козьлік уміг прасьвятлеў тварам.

«Твой тата цікава вымаўляе слова „блядзь“, — сказаў я Козьліку, калі мы зноў ішлі ўздоўж дзіцячага садка. — Біляць. Адкуль там галосны?»

«Ня ведаю. Ён заўжды так казаў».

«Як быццам акцэнт сярэднеазіяцкі».

«Нармалды. Гэта яшчэ адно ягонае слова. Калі ён у гуморы. Ён насамрэч неблагі чалавек».

Козьлік давёў мяне да мэтро. Мы больш не гаварылі. Толькі калі я працягнуў яму руку на разьвітаньне, ён раптам расшпіліў заплечнік і выцягнуў кнігу Франсуазы. Той самай, мадэмуазэль Дарлён.

«Я так зразумеў, яна вам патрэбная?»

Паміж намі праціснуўся, заехаўшы мне ў бок локцем, нейкі нецярплівы ўручанец:

«Пасталі ў праходзе, не прайці! Інастранцы, вашу маць!»

Ён азірнуўся і весела падміргнуў. Чарнявы, нападпітку, у футболцы з расейскімі арламі. Падміргнуў і зьнік. І ўсё ж запомніўся мне назаўжды. Хто ведае, чаму.

«І яшчэ… — Козьлік уздыхнуў. — Вас праўда клічуць Олег Олеговіч?»

«Так».

«Можна, я ня буду вас так называць?»

«А як будзеш?»

«Як і раней. Абыходзіцца без імя».

Я паціснуў плячыма і пайшоў да турнікета, прыціскаючы кнігу тытулам да жывата. Хоць вокладка і так была без карцінак. Напэўна, Козьлік глядзеў мне ўсьлед. А можа, і не. Мне было пляваць.

* * *

Некалькі дзён ад Козьліка не прыходзіла ніякіх лістоў. Можа, яно й добра, думаў я. Трэба было супакоіць Верачку. У мяне было такое адчуваньне, што яна пачала нешта падазраваць. Напэўна, Козьлік усё ж мучыўся пачуцьцём віны — і я даў яму напакутавацца ўдосталь. Я ведаў, што рана ці позна ён азавецца. Магчыма, тата-казёл пазбавіў яго інтэрнэту — але было ясна, што Козьлік ужо дастаткова дарослы, каб супрацьстаяць дыктатуры вялікіх казлоў.

Ясная рэч, ён шалее, гэты ягоны бацька. Шалее, што так і не навучыў сыночка хадзіць ціха, жаваць сьціпла, думаць, як траваеднае, ненавідзець паперу і любіць козачак. Праверыў бы, што ў цябе за кніжкі на паліцы стаяць, пад самым тваім носам, думаў я зласьліва, адпачываючы ў прыемным таварыстве мадмуазэль Дарлён. Можа, тады б усё было інакш. А цяпер — прымі ўсё як ёсьць, казёл, і дзякуй богу, што ў цябе такі сын, а не тупы атожылак, які паўторыць твой бяздарны шлях.

Так, я верыў у Козьліка. Ён мог бы быць маім сынам. Ён быў на дваццаць гадоў за мяне маладзейшы. Гэты факт мы з мадмуазэль Дарлён абмяркоўвалі ня раз — кніга, якую даў мне Козьлік (я так і не зразумеў, ці мушу яе вярнуць) заняла трывалае месца побач з маім ноўтбукам, і цяпер я штодня, папрацаваўшы над бальбутай, доўга сядзеў над загадкавымі вершамі распуснай Франсуазы, спрабуючы пачуць іх, адчуць на смак і, чым чорт не жартуе, зразумець.

Пасьля гісторыі з Казловічам-старэйшым мы з Козьлікам дамовіліся сустракацца толькі ў «Шчодрым» — так было бясьпечней. Да таго ж ні ён, ні я не забывалі, якую ролю гэты барчык адыграў у гісторыі бальбуты. Козьлік нават прыдумаў мэмарыяльную дошку, якая будзе тут вісець праз паўстагодзьдзя. На бальбуце, вядома. Не скажу, што мне спадабалася гэтая ідэя. Сам прынцып бальбуты выключае існаваньне мэмарыяльных дошак. Хоць, вядома, сказаць на бальбуце «мэмарыяльная дошка» тэарэтычна няцяжка: flarekuta daloje vedutima, напрыклад. Але нешта небальбутанскае ёсьць у спалучэньні гэтых словаў. Нешта, што супярэчыць філязофіі маёй мовы…

Маёй мовы. Але ці заставалася яна маёй? Цяпер яна нібыта была нашая. Нашая з Козьлікам на дваіх. І гэта чамусьці пачынала мяне непакоіць. Я разрываўся паміж радасьцю і рэўнасьцю. Але Козьліку гэтага не паказваў. Спачатку трэба было вызначыцца самому, чаго я ўсё ж хачу ад бальбуты — і ад сябе.

Я ўсё адкладваў і адкладваў гэтае няпростае рашэньне — і быццам помсьцячы мне за нерашучасьць, жыцьцё зрабіла яго яшчэ больш складаным.

Быў канец верасьня, калі мы зноў сустрэліся з Козьлікам за столікам каля «Шчодрага»: седзячы адзін насупраць аднаго, мы напаўголасу абмяркоўвалі Козьлікаву працу — разьдзел нашага слоўніка, прысьвечаны транспарту, быў амаль гатовы. Цэлы рой паравозаў, трамваяў, легкавікоў, кантралёраў, машыністаў вісеў над нашымі схіленымі галовамі, нягучна ракочучы зычнымі і даючы сьвісткі галосных. Я люблю цягнікі. Козьлік быў спэц па карэтах, павозках, брычках і ўсім падобным. Вось жа старамодны ёлупень. Неўпрыкмет мы так захапіліся, што ўжо не зьвярталі ўвагі на тое, што робіцца навокал: нейкія людзі прыходзілі і сыходзілі, прыслухоўваліся да нашай бальбутанскай балбатні, раздражнёна або з паважлівай цікаўнасьцю. І тут проста з-за пляча ў Козьліка нехта спытаў па-ангельску:

«Прабачце, калі ласка. На якой мове вы размаўляеце?»

Мы павярнуліся, прысаромлена замаўчаўшы.

Гэта была дзяўчына, з тых, пра якіх нельга адразу сказаць, школьніца яна ці студэнтка, голас у яе быў хрыпаты, прастуджаны, ці што. Нічога дзіўнага — у руцэ яна трымала кубак з такой порцыяй марозіва, што зь яго можна было зьляпіць чалавечую галаву. Такую, як мая, напрыклад.

Лізнуўшы гэтую сіняватую галаву ў яе бліскучую лысіну, яна махнула вейкамі і спакойна, зусім не сумеўшыся, паўтарыла пытаньне.

«Гэта… Гэта баскская», — сказаў Козьлік, пачырванеўшы.

Яна засьмяялася. Зубы белыя, але непрыгожыя. Крываватыя. Ясна. На брэкеты грошай няма.

«Не, — яна выцерла вусны. — Гэта ня баскская. Абсалютна. Ні разу ня баскская».

«Адкуль ты ведаеш? — спытаў я смурна. — Ты ў якую клясу ходзіш, дзяўчо?»

Пачуўшы маю ангельскую, яна адразу ж зразумела, хто мы, і загаварыла на чысьцюткай беларускай.

«У дзясятую, дзядуля. Наконт баскскай забудзьце. Маскіроўка так сабе. Чакайце, да мяне дайшло…»

Мы моўчкі глядзелі, як ад ледзяной галавы ў яе руках адколваецца кавалак чэрапа і зьбіраецца ўпасьці ёй на спадніцу. Яна закаціла вочы і склала халодныя мокрыя вусны для зьдзіўленага «у».

«Ну, і што да цябе дайшло?» — спытаў Козьлік, апусьціўшы вочы.

«Я думаю…», — яна прымружылася, быццам разважаючы, выдаваць нам таямніцу ці не.

І нешта мы з Козьлікам зажурыліся ад гэтага прыжмуру, і зрабілася нам страшна і весела, як у чарзе да зубнога.

«Я думаю, гэта канланг», — сказала яна цьвёрда і зірнула на нас з выглядам пераможцы. Вочы ясныя, як у птушкі.

Замарожаная галава ў яе руцэ павольна і ўрачыста развалілася на дзьве часткі. І мы інстынктыўна, кожны са свайго боку, пацягнуліся, каб іх падняць.

8

Я веру ў вар’ятаў. І ў вар’ятак веру ня менш.

Адзін белы бант у ганаровым каравуле абавязкова несапраўдны. Разумееце маю мэтафару? Адзін белы бант у ганаровым каравуле, на які так сьмешна глядзець, калі сядзіш за столікам каля «Шчодрага» на плошчы Перамогі і папіваеш цёплае піва, хоць бы адзін белы бант заўжды зьлезе набок, адклеіцца, павісьне, сьмеху варты, нахабны, непакорлівы, хоць бы адзін белы бант абавязкова выявіцца чорным, зялёным, жоўтым — а то і ня бантам зусім, а марской зоркай, ці мэдузай, ці кавалкам марозіва. Вар’яцтва не цярпіць няволі, вар’яцтва сьмяецца з нас, нябачнае і бязьлітаснае. Яно тут. Проста трэба ўмець бачыць. А калі табе вельмі пашанцуе, яно само зьверне на сябе ўвагу.

Кашкан Натальля Яўгенаўна… так у вас там запісана, правільна? Дык вось, Кашкан Натальля, то бок Каштанка, была вар’яткай старэйшага школьнага ўзросту. Яна любіла марозіва, мовы і мужчын, старэйшых за яе на дваццаць пяць гадоў. І толькі мужчын з гэтага кароткага сьпісу яна любіла плятанічна, не любіла нават, а цікавілася імі, як цікавяцца пандамі ці сланамі. Праўда, Козьлік быў старэйшы за яе ўсяго на тры з паловай гады… Ну, няважна. Хто з нас панда, а хто слон, мы меліся высьветліць пазьней — і высьветлілі; усё роўна канкурэнцыі з марозівам і мовамі нам было ня вытрымаць.

Яе любоў да марозіва была паталягічнай. Нібы ў гэтай дзяўчынкі ўнутры гарэў агонь, які яна ўвесь час намагалася суцішыць усё новымі і новымі порцыямі салодкага лёду. Мяне гэта раздражняла. Я памятаю марозіва свайго дзяцінства — у якім любові, марозу і малака было значна больш, а хіміі, цукру і розных іншых лішкаў наогул не адчувалася. Гэта было марозіва, якое зьлівалася з кончыкам твайго языка ў экстазе, што неўзабаве пераходзіў у пяшчотнае і спакойнае сяброўства, у цудоўную гармонію смакавых стасункаў.

Цягам свайго жыцьця я мог назіраць няўхільную і прыкрую дэградацыю марозіва, усё больш зьяўлялася новых гатункаў, усё больш рабілася слодычы і ўсё больш разнастайваўся дызайн, але язык лізуна, язык гурмана, язык паглынальніка лёдаў адвыкаў ад сапраўднага смаку — з аматараў марозіва мы ператварыліся ў спажыўцоў, што купляюцца на рэкляму, на нежывы холад, на хімічную віягру падробленага малака і лішняга цукру. Спажыўцы, настальгію якіх бессаромна і цынічна выкарыстоўваюць дзеля продажаў — вось кім зрабіліся людзі, што ядуць марозіва ў новым тысячагодзьдзі. Дзеля справядлівасьці, вядома, трэба адзначыць, што ў горадзе М. існуе «Каштан» — адзінае марозіва, якое можна есьці і якое хоць неяк адпавядае колішнім стандартам. «Каштан»… Каштанка… Відаць, нездарма мы яе так называлі — хоць мянушка была прыдуманая ня намі. А кім? Не, Чэхаў тут ні прычым. Пра мянушку я раскажу пазьней.

З марозівам ясна. А вось мовы… Тут у Каштанкі быў спэцыфічны густ. Як і Козьлік, дзесяціклясьніца Каштанка была ўладальніцай дзіўнай кнігі. Не, парнаграфіі там амаль не сустракалася, хоць якія народныя прымаўкі бяз порна. Проста яно схаванае глыбока, дзеці не дастануць. Каштанку порна не цікавіла. У яе быў скарб, які яна не прамяняла б ні на што на сьвеце. Мы ёй нават не паверылі, пакуль яна не прынесла яго аднойчы ў «Шчодры» і ня тыцнула ў нашыя мядзьведжыя насы.

Нейкім чынам яна яшчэ ў восьмай клясе займела «Слоўнік прымавак народу кунду», складзены ў 70-х гадах адным нямецкім дасьледчыкам і надрукаваны для ўнутранага карыстаньня ў Гумбальцкім унівэрсытэце. Слоўнік быў яе настольнай кнігай — яна ведала яго ледзьве не на памяць і сыпала прымаўкамі направа і налева. Як афрыканская бабка. Прымаўкі заўжды зьляталі зь яе вуснаў у арыгінале — калі Каштанка была ў гуморы, яна перакладала нам, што значаць усе гэтыя таямнічыя словы, а калі не — зьдзекліва сьмяялася. Сабе на ўме была дзеўка. І мы нічога не маглі зь ёй зрабіць.

Хіба засьмяяцца разам зь ёй.

«Нье ка ма: ло мбоко!»

Гэта значыць: ой, не магу, сказаў шымпанзэ, давячыся ад сьмеху.

Такія ў іх, кунду, прымаўкі.

Не паверыў бы, калі б не пабачыў кнігу. Каштанка прынесла яе на адну з нашых сустрэч. Дала пагартаць — і праўда, кніжка была што трэба.

«Дай пачытаць», — папрасіў Козьлік.

«Мбэе эсі фо ла», — сказала, хаваючы сваю кнігу, Каштанка. Што значыла: а гаршчэчак не наеўся. Так кажуць маці кунду, калі дзеці просяць яшчэ салодкага.

Яе бацькі, інтэлігібэльныя інтэлігентныя інтравэртныя інтэлектуалы, беларускамоўныя прыхільнікі дэмакратычных каштоўнасьцяў, кожны год бралі яе з сабою ў Бэрлін. Вось якія дзеці пайшлі… Яна расказвала пра Бэрлін так, што я яе ненавідзеў. Шаснаццацігадовыя, а швэндаюцца па замежжах так, нібы мы даўно ў Эўразьвязе. У яе ўзросьце я сумняваўся, што ў маім жыцьці мне хаця б на дзянёк удасца вырвацца ў Эўропу, ня кажучы ўжо пра Амэрыку.

«Дык ты ў Бэрліне купіла свайго кунду?»

«Я называю гэта: Кніга. Вось так, зь вялікай літары: Кніга».

«Кніга — гэта вось. Слоўнік Бальбуты. А ты лепш бы ў тым Бэрліне шмотак купіла, — сказаў Козьлік. — Ходзіш абы ў чым. У школе, відаць, зь цябе ржуць».

«На сябе паглядзі, — я тыцнуў Козьліка ў голае калена. — Хіпстэрок».

«Так, аднойчы раніцай я гуляла па Бэрліне, па Кудам, і купіла Кнігу…» — Каштанка задумалася і прачытала нам з тэлефона:

«Бэрлін. Учора я купіла Кнігу. А на што яшчэ можна патраціць грошы ў Бэрліне ў наш час? Усё гэтакае і растакое, што некалі меў гэты горад, усё, чым ён мог спакусіць раней, усё, чым ён зьдзіўляў, раздражняў, раніў, усё, чаму прымушаў зайздросьціць, мы даўно ўжо маем. Дзякуй. У нас тыя самыя крамы і тыя самыя кошты, тая самая стома і тая самая прага валодаць, якую некалі так карцела прымераць на сябе: ці ўмеем мы так прагнуць? Ці зможам мы спажыць столькі і не падавіцца? Як высьветлілася, зможам. Мы ўлезьлі ў бэрлінскія стандарты і шчасьліва ўсьміхнуліся свайму адбітку ў люстэрку. У нас тая самая спустошанасьць і тая самая ілюзія вечнай непаўнаты, тая самая ліхаманкавасьць рухаў і тыя самыя страхі. Тыя самыя густы і тыя самыя праблемы з выбарам. Wir sind Berliner. Калі я кажу гэта, дык уяўляю, ясная рэч, тыя самыя прысмакі, ад аднаго выгляду якіх некалі круцілася галава. Мы — бэрлінэры. Людзі-пончыкі з шакалядным, яблычным і абрыкосавым начыньнем. Прадаемся ў найбліжэйшых „Суседзях“ па шэсьцьдзесят капеек. Купі нас. Wir sind Berliner.

З жаданага, жывога, патрэбнага, нянаскага ў Бэрліне засталіся хіба музэі, але іх ня купіш, не прывязеш дамоў і не павесіш на сьценку. Музэі — і яшчэ кнігі.

Тое, што і як мы чытаем, мае свае прычыны і наступствы. Калі ты купляеш кнігу, то знаходзішся ў палоне ілюзій, што яна табе цікавая, то бок адпавядае нейкім тваім інтарэсам. Насамрэч часьцей за ўсё гэтыя сапраўдныя прычыны і наступствы недасяжныя для нашага разуменьня — прынамсі, спачатку. Часам мы ўсьведамляем іх і жахаемся свайму адкрыцьцю, але гэта адбываецца значна пазьней. У большасьці выпадкаў так і застаецца таямніцай, навошта ты ўзяў у рукі тую ці іншую кнігу. Няўжо ты такі дурань, што можаш купіцца на прыгожую вокладку, мілагучнае імя, настойлівую анатацыю? Няўжо кнігу можна здабыць выпадкова?»

«Дык ты пісьменьнік…» — засьмяяўся Козьлік.

Я строга паправіў яго — у бальбуце трэба ўжываць фэмінітывы. Не nataln, а natalinga.

«А ты — проста Козьлік, — сказала Каштанка, якая імгненна пераняла маю звычку так яго называць. — Які ты мілы козьлік. Я правільна ўжыла казьлянятыў?»

І яна паглядзела на мяне нявінным позіркам чалавека, які зноў, трэці раз на дзень зьбіраецца саграшыць з марозівам.

Яна так хутка пачала размаўляць на бальбуце, што я яе запаважаў. У дзяўчынкі былі здольнасьці… А вось Козьліку Каштанка зь першага ж знаёмства прыйшлася неяк не даспадобы. Ён увесь час няўмела спрабаваў яе патроліць — але, здавалася, ёй было хутчэй забаўна слухаць гэтыя хлапечыя падколкі. Магчыма, ён раўнаваў — і колькі б я яму ні тлумачыў, што нас ужо трое (трое, Козьліку! Менш чым за год! Такім тэмпамі бальбута захопіць сусьвет!), паміж Козьлікам і Каштанкай часта ўзьнікалі хуткія і бязглуздыя спрэчкі. Даводзілася ўключаць сілу сваіх ОО, даводзілася быць суворым і справядлівым. А бальбута ня надта прыстасаваная да такіх рэчаў, як строгасьць, дысцыпліна, закон і суд.

«Ты першая жанчына ў сьвеце, якая гаворыць на бальбуце», — павіншаваў я неяк Каштанку, спадзеючыся на тое, што яна заганарыцца, расьцьвіце, пачырванее.

«А ты першы мужчына, які прыдумаў нешта вартае ўвагі», — адказала яна, не міргнуўшы вокам.

Яна казала мне «ты». Гэтая дурнічка казала мне ты. Калі яна была ў гуморы, дык называла мяне «ОО», а калі злавалася — не называла ніяк.

«А марозіва?»

«Я думаю, яго прыдумалі жанчыны. Афрыканскія жанчыны».

«Тваё марозіва белае, — сказаў Козьлік. — Так што ўсё роўна ты расістка. Белае, салодкае, гетэрасэксуальнае, і ты яго ліжаш».

Гэта мне не спадабалася. Ён так і сказаў на бальбуце, спалучыўшы яе словы ня самым удалым чынам:

«Tau izimoje pajuta oviloje, tau ne amiluzu sutima onoje tviutіma, oviloje, azurkoje ismakutima, amiluzu onkuru onoje seksutima, tau fuzu pajutima nau».

Я пастараўся перавесьці размову ў іншае рэчышча. Скіраваць іх на працу. Я ня ведаў, што мне зь імі рабіць. Бальбута выходзіла з-пад кантролю — і толькі ад мяне залежала, ці мае гэта небясьпеку для кагосьці з нас.

Мы даручылі Каштанцы працу над адным з разьдзелаў нашага слоўніка — лексыкай, зьвязанай з флёрай і фаўнай. Вырашылі паглядзець, ці дасьць яна рады. Да таго ж яна хадзіла ў гэтую сваю школу — нельга было загружаць яе працай, як дарослую. Каштанка ўзялася за працу з імпэтам, а я ўсё мацней адчуваў, што хачу, зусім не па-даросламу хачу, каб яна аддала перавагу маёй мове і забыла гэтых сваіх улюбёных напаўфантастычных кунду. Пакуль што бальбута ёй падабалася — але ці не было гэта проста дзявочым капрызам? Вядома, калі ведаеш нейкую кніжку на памяць, хочацца пачаць іншую, але тая, якую ведаеш — яна нібы першае каханьне. Не забываецца. Я ўсяляк імкнуўся схаваць, што мяне злуе, калі сярод шляхетных гукаў маёй бальбуты яна ўстаўляе ўсе гэтыя афрыканскія выгукі, усе гэтыя «мбэ» ды «нго»… Але вырашыў нічога ёй не казаць. Няхай яна забудзе сваіх чорных бэрлінскіх кунду сама. Вядома, яе любімыя прымаўкі і на мяне зрабілі ўражаньне — я не чакаў, што нейкае афрыканскае племя валодае такім наборам фразэмаў, да таго ж па духу нічым не адрозным ад нашых народных, крынічных, сялянскіх моўных скарбаў. У нашых народных прымаўках былі ваўкі, сабакі, кані, мядзьведзі — у далёкіх кунду леапарды, дзікабразы ды антылёпы, але ўсе яны былі братамі і сёстрамі з падобнымі характарамі. А я прыдумаў бальбуту ня дзеля брацтва ці сястрынства.

А навошта?

Пакуль я думаў, навошта, нас стала ўжо трое.

А там, дзе трое, можа сасьпець змова ці здрада.

Ясная рэч, Каштанка, што б яна там ні казала і якімі б пагардлівымі мурынскімі слоўцамі ні плявалася, дужа ганарылася, што належыць да самага што ні ёсьць таемнага таварыства. Яна была такая, як мы — усьведамленьне таго, што яна валодае сакрэтам і можа гаварыць на мове, пра якую ніхто не падазрае, нібы асьвятляла яе знутры і было прадметам яе неверагоднай гордасьці. Але надта яна ўжо была разумная. Да таго ж дзеўка. Я ня верыў, што дзеўкі ўмеюць захоўваць таямніцы. Толькі мужчыны валодаюць навукай трымаць рот на замку.

Здаецца, я пачаў яе трохі баяцца.

І быццам насуперак гэтаму страху, быццам каб падражніць мяне, нашыя размовы ў сеціве нязьменна сканчаліся дамоўленасьцю сустрэцца каля «Шчодрага». Каштанка брала марозіва, двайную порцыю, я — гарэлку, што здымала страх, а Козьлік — сваё піва. Як я выглядаў побач зь імі? Як бацька? Магчыма. Я спадзяваўся, што гэта так. Пакуль ня здарылася непапраўнае.

Мы сядзелі каля «Шчодрага» і абмяркоўвалі Каштанчыну працу (за месяц яна зрабіла неверагодна шмат — што значыць маладосьць), калі раптам пачулі аднекуль з залітага апошнім сонцам пераходу:

«Каштанка!»

Тады мы ня ведалі, што яе можна так называць. Што яна адгукаецца на гэтую мянушку. Мы называлі яе… А ніяк не называлі. Таму ўмомант адчулі палёгку, ад якой самі зьдзівіліся. Каштанка. Так проста. І так пасуе.

Было відаць, што самой Каштанцы гэты вокліч радасьці не прынёс.

«Блядзь, — сказала яна ціха і паморшчылася. — Гэта Буня».

А да нашага століка, недаверліва ўзіраючыся ў Козьліка і з апаскаю — у мой няголены твар, ужо набліжаўся добры моладзец, стрыжаны паводле апошняй моды. Шырокі ў плячах (двух Козьлікаў не хапіла б, каб скласьці аднаго такога маладзёна), са сківіцай прадаўца спорттавараў, у яркай кашулі і маднявых штанцах. Карацей, стандартны буня.

«Привет, — ён падышоў да Каштанкі і нахіліўся над ёй, абхапіўшы аберуч крэсла. — Здравствуйте».

Здравствуйте — гэта было мне. Я змрочна кіўнуў. Козьлік ня ведаў, куды падзець свае лапы. Каштанка сьцепанула плячыма.

«Привет, Буня».

«Станислав, — ён працягнуў руку мне, а потым, ашчэрыўшыся, Козьліку. — А это кто с тобой?»

«Тебе дело, Буня?» — Каштанка, удаючы спакой, даядала марозіва.

«Я тебя с ними уже третий раз вижу. Дай, думаю, подойду, познакомлюсь. Каштанка, ты чего вчера убежала? Я тебя весь вечар искал. И чего ты трубку не берешь?»

«Я тебе говорила, чтоб ты за мной не ходил? А, Буня?»

«Не, ну чего ты в самом деле. Я поговорить хотел, — сказаў Буня пакрыўджана. — Они что, иностранцы? Я слышал, как вы говорили».

«Это Олег Олегович, мой репетитор, — раздражнёна сказала Каштанка. — А это мой друг, Козлик».

Козьлік пачырванеў.

«Козлик? — Буня зарагатаў. — Извини, брат, не смог сдержаться. Хорошая у тебя фамилия. Или это она придумала? Каштанка у нас, по ходу, любит клички давать. Знает, что ничего ей за это не будет. Пока что».

«Шел бы ты, Буня, по своим делам», — Каштанка аблізала палец.

«Хороший у тебя репетитор, я смотрю, — Буня павольна дакрануўся да майго плястыкавага кубка, дзе плавалі мае другія сто грамаў. — А что репетируете? Чему учитесь?»

«Тебе дело? Давай, Буня, быстрым шагом, — прамовіла Каштанка, і вочы яе бліснулі. — У тебя ж бизнес, все дела».

На выгляд Буню было гадоў дваццаць. Ён падумаў — і ў ягоных раскосых, прыгожых вачах зьявіўся сумнеў.

«Ладно, — ён адпусьціў крэсла Каштанкі, выпрастаўся. — Я только другу твоему, Козлику, кое-что сказать хотел. На два слова, брат».

«Не пайду я нікуды, — нечакана гучна і абурана сказаў Козьлік. — Кажы або зьнікні. Астапізьдзеў ужо».

«Ого, — Буня падышоў да яго. — Беларуская мова. Паважаю. Мова нанова, пагоня, галерэя У. Толькі ў сэрцы трывожным пачую… Нармальна. Я тожа магу. Таксама магу па-беларуску размаўляць. Слухай, Козьлік. Сябар. Каштанку не абіжай, дабро? Мы зь ёй сябры. Я яе кахаю. Зразумеў?»

«Ты что, бухой, Буня?» — Каштанка ўстала і ўзяла яго за руку.

«Ладно. Позвоню тебе сегодня. Репетируйте, только закусывайте, — Буня міралюбна паціснуў мне руку. — Да пабачэньня, Алег Алегыч!»

І ён сваім павольным, развалістым крокам пайшоў да парку, пару разоў абярнуўшыся і неяк тужліва выхопліваючы нашую тройцу з-пад ценю рыпучых парасонаў.

«Моке а бэке бэ моке… Не, ён нармальны хлопец, — сказала Каштанка і пералічыла грошы. — Не палезе. Але апрыкраў так, што хоць ты яму нагу зламі. Ходзіць за мной і ходзіць. Што яму ад мяне трэба? Сказала ж, Буня, ніякіх шанцаў».

Козьлік гмыкнуў. А я сабраў са стала паперы.

«Ён за табой сочыць, — я зноў падумаў пра асьцярожнасьць і неяк ніякавата зрабілася, нібы сачылі за мной. — Ты што, ня бачыш? Каштанка!»

Яна ня слухала, мармытала нешта пад нос. Не на бальбуце, і не на кунду. Я не адразу зразумеў, што яна напаўголасу мацюкаецца.

«Каштанка!»

Яна страпянулася, паглядзела на мяне зьдзіўлена.

«Табе пасуе», — усьміхнуўся Козьлік.

Яна паказала яму кончык языка. Сінявата-чырвоны, зьмерзлы. Козьлік адвярнуўся.

«Трэба прыдумаць іншае месца, — задуменна сказаў я. — А можа, і наогул пакуль што легчы на дно».

9

Некалькі тыдняў мы амаль не ліставаліся — а на пачатку лістапада слоўнік быў гатовы. Не скажу, што гэта мяне ўсьцешыла: бальбута нібыта набывала форму, але ці ішло ёй гэта на карысьць? Не, не ішло, і я наогул ужо не зусім разумеў, куды і што ідзе ў маёй гісторыі з гэтай дзіўнай мовай, што вырасла аднойчы з кубка, на дне якога цямнела астылая кававая гушча. Бальбута задумвалася мной як няспынная «ліючаяся форма», якая ніколі ня мусіла застываць. Няўжо і праўда законы, іх законы, непазьбежныя, і мы ня можам паразумецца, не дамовіўшыся перад тым строга выконваць правілы? Бальбута нарадзілася як «каранёвая база» і збор нескладаных правілаў — слоўнік ставіў бальбуце ультыматум, ён загадваў ёй зрабіць выгляд, што яна існуе даўно і яе не прыдумалі, але ўспомнілі. Гэта быў загад падмануць. Бальбута на маіх вачах ператваралася ў езуіцкую гаворку, што вымагала ад нас траіх здраджваць і забіваць у імя разуменьня і веры.

Але што заставалася рабіць? Напэўна, гэта быў заканамерны шлях яе разьвіцьця. Адзіна магчымы. Неяк нам прыйшла ў галаву вар’яцкая ідэя — узяцца за пераклад на бальбуту Джойсавага «Уліса». Мы нават падзялілі тэкст, нам з Козьлікам дасталася па шэсьць эпізодаў, Каштанцы як адзінай дзевачцы ў нашым таварыстве — чатыры. Вядома, гэта была толькі ідэя. Але я ня проста пагадзіўся — я нават разьмеркаваў, хто за якія часткі возьмецца. Нібы нехта нашэптваў мне, што самы час паказаць, хто тут галоўны.

Не, мой аўтарытэт першага бальбутаніна, прарока бальбуты і яе імпэратара ніхто не аспрэчваў. І ўсё ж я разумеў — калі паслабіць хватку, калі не падтрымліваць у гэтых дваіх штодня полымя бальбуты, з часам мне застанецца толькі дымок і папялішча, на якім я буду сядзець адзін і аплакваць свой народ. Іх нельга было адпускаць.

Так што няпростым быў канец гэтай восені. Некалькі разоў мы сустракаліся ў нейкіх душных, набітых моладзьдзю піцэрыях — але хутка разьбягаліся, не вытрымліваючы шуму і марнасьці. Вяртаючыся дахаты, я кожнага разу мучыўся і ня мог зразумець: я адначасова дакараў сябе, што паддаўся спакусе і сабраў нас усіх, і шкадаваў, што мы пасядзелі так нядоўга. Як толькі мы разьвітваліся — я пачынаў сумаваць па маіх бальбутанах, як толькі сустракаліся — зь нецярплівасьцю чакаў, калі ж нарэшце можна пайсьці дамоў і ня бачыць іхных юных і таямнічых твараў.

Мяне ўратавала Франсуаза Дарлён — яе твар, поўны pajuta, яе паўзаплюшчаныя okutika pajutima і яе незразумелыя тэксты, у якія я ўзіраўся ашалелымі вачыма сярод ночы, голы і пракураны так, што ў мяне нават валасы пад пахамі пахлі нікатынам. Я лавіў сябе на думцы, што хачу, каб у гэтых яе вершах сапраўды не было ніякага сэнсу. Каб мая здагадка выявілася правільнай.

А яшчэ я адчуваў зайздрасьць да юрлівай вар’яткі Франсуазы. Даўно памерлай Франсуазы зь яе даўно згнілым у парыскай зямлі сабакам. Магчыма, там, дзе спачыў гэты дог, перад сабачымі вачыма якога адкрываліся такія магчымасьці, цяпер стракатая арабская крама. Ці кот д’івуарская. Ці банглядэская. Зрэшты, ці існаваў той дог насамрэч? І ці праўда так ужо любіла Франсуаза ўладкоўваць яго між сваіх караткаватых ног? Ці гэта была проста фантазія добрапрыстойнай дамы, якая так добра ўмела маляваць сама сябе з дробных завітушак і мушыных кропак?

Зайздрасьць. У Франсуазы Дарлён сапраўды атрымалася прыдумаць мову, якую ніхто так і ня здолеў зразумець. Мову толькі для сябе. Я думаў, што бальбута атрымаецца такой самай. І вось на табе. Давялося дзяліцца. Цяпер я для іх — гэта заўжды я плюс мая мова. Пакуль я існую. Мяне ня стане — а бальбута застанецца. І яны зробяць зь ёй усё, што захочуць. Па праве маладых. Іхным неад’емным праве.

Я чуў, як варушыцца мая рэўнасьць — ува мне, глыбока, як у ложку, накрыўшыся з галавой і дыхаючы. Удаючы сон.

Ну так, Верачка.

Верачка мяне не пакідала.

Верачцы трэба было нешта падараваць на Новы год. Мінулым разам я проста пакінуў для яе на стале кветкі. Узяла. Шкляны слоік пасьля таго яе візыту стаяў пусты, вымыты, ніякіх сьлядоў. А побач ляжаў яе падарунак мне. Тая кашуля, якую я цяпер нашу, амаль не здымаючы. І калі я часам адчуваю — у самых розных месцах — што Верачка недзе блізка, і пачынаю задыхацца, і ногі мае сьцюдзянеюць, і рукі пачынаюць дрыжаць, я амаль упэўнены: гэта ўсё кашуля. Яна падаравала мне яе, каб ведаць, кожную хвіліну ведаць, дзе я знаходжуся. Таму я не здымаю гэтую сінюю кашулю. Я не хачу злаваць Верачку. Хто ведае, як яно ўсё складзецца, калі Верачка мяне кіне. Наўрад ці як у кіно.

Неяк у канцы лістапада я сустрэў каля «Шчодрага» Буню. На шчасьце, я быў адзін (залегчы на дно, як высьветлілася, аказалася правільнай ідэяй). Стоячы каля дзьвярэй (столікі, вядома, даўно прыбралі і на месцы, дзе мы любілі сядзець, цяпер пеніліся толькі дажджавыя пляўкі), я піў каву і курыў сырую, крывую цыгарэту — а тут з-за павароту вылезла раптам ярка-аранжавая куртка, з тых, якія я ненавіджу, і знаёмы твар сунуўся да мяне, ухмыляючыся:

«Здрасьце!»

Я пагардліва кіўнуў.

«Ну как, репетируете? Как успехи? — Буня бачыў, што я не хачу зь ім размаўляць, і ўсё ж спыніўся, прыціснуў мяне да сьцяны. — Да ладно, Олегыч, я знаю, што вы с Каштанкой и с этим козлищем по городу бегаете. Или с вами тока на беларуском говорить надо? Я могу…»

Ён усё ўхмыляўся. Ён сам быў зьбянтэжаны. Ён таксама мог бы быць маім сынам.

Я дакурыў, адным глытком дапіў каву і рушыў у абход аранжавай курткі. Ён зрабіў выгляд, што хоча загарадзіць мне дарогу, але адразу ж адступіў.

«Берегите себя, Олег Олегыч!» — пачуў я за сьпінай. — «Беражонага бег беражэ!»

Пра сустрэчу з Бунем я нікому не расказваў. У Каштанкі ад гэтага сапсаваўся б настрой — яшчэ пачала б разьбірацца са сваім абрыдлым ухажорам, каб абараніць нашае таварыства. А Козьлік пачаў бы зноў ва ўсім абвінавачваць Каштанку — маўляў, калі б мы яе не ўзялі, дык ніякага Буні не было б. Проста не існавала. Козьлік напісаў мне неяк, што пакуль у жыцьці ёсьць мовы і кнігі, людзі не нясуць у сабе небясьпекі. А варта пачаць блытаць мовы і кнігі зь людзьмі, што размаўляюць і пішуць — вось тады і праўда: пішы прапала.

«Прапала,» — адказаў я яму. Бо і праўда: Каштанка была з намі, добра гэта ці не, і мы нічога ўжо не маглі зрабіць зь яе існаваньнем. Яна ведала бальбуту — а значыць, мусіла быць побач. Не маглі ж мы прымусіць Каштанку яе забыць.

Слоўнік атрымаўся на сем тысяч словаў. Вядома, на «Уліс» гэтага не хапала — але згодна з тэорыяй Козьліка, у працэсе перакладу лексычны запас бальбуты мусіў павялічыцца ў пяць разоў. Так што задача была ня толькі велічнай — але і рэалістычнай. Гэта надавала нам сілаў.

І вось неяк у пачатку сьнежня, халодным, сырым вечарам з грубым ветрам і жменямі калючага дажджу, мы сустрэліся ўтраіх каля ратушы і пайшлі шукаць кавярню — але месцаў нідзе не было, а там, дзе былі, мы па нейкай негалоснай згодзе адразу вырашалі, што тут мы адчуваем сябе не ў сваёй талерцы. Чуючы, як мы балбочам на «інастраннам языке», на нас азіраліся — і зноў хавалі позіркі ў талеркі: Каштанку гэта забаўляла, і яна сьмяялася — досыць непрыстойна, даводзілася ёй выгаворваць, а гэта была цяжкая для мяне роля. У нейкі момант я ўзяў яе за руку — яна ня вырвалася, толькі зірнула, ці ня бачыць Козьлік. Я разумеў, што трэба гэта спыніць — але пачуцьцё поўнага кантролю над імі ўжо апанавала мяне, цяпер я ведаў, куды вяду іх празь непагадзь.

«Я жыву тут недалёка, — сказаў я. — Хоць сагрэемся».

І пацягнуў Каштанку за руку.

Вецер ганяў па вуліцы бястварых мінакоў, у сьвятле ліхтароў пагойдваліся, як разьвешаныя на нябачных вяроўках, сінія надзьмутыя плашчы, зялёныя, чырвоныя, апэльсінавыя, чорныя, белыя курткі… Па Нямізе прабіраліся машыны, асьвятляючы адна адну фарамі, спыняючыся, аб’яжджаючы — быццам усе тут шукалі некага аднаго, зьбеглага страшнага злачынцу, якога небясьпечна лавіць у адзіночку. Моўчкі мы дайшлі да майго дому з мэмарыяльнай дошкай. За рогам вуліцы не было ветру, профіль савецкага дзеяча праплыў міма нас, нібы мы апынуліся ў нейкім чорна-белым фільме, фільме без дыялёгаў, кіно не для ўсіх.

Толькі ў кватэры вусьціш паціху разьвеялася.

Я зрабіў Козьліку і Каштанцы гарбаты, а сабе наліў таннага віна — поўную шклянку.

«Марозіва ў мяне няма».

«Я праверу», — Каштанка кінулася на кухню.

«Якая бессаромная хлусьня!» — яна зьявілася ў пакоі са скрынкай шакаляднага.

Я ня ведаў, адкуль яно тут.

«Ня сорамна так падманваць бедную школьніцу, ОО?» — Каштанка села на мой ложак побач з Козьлікам.

«Гэта жонка купіла, — сказаў я. — Напэўна».

«У вашай жонкі добры густ, — Каштанка з інтарэсам азіралася вакол. — Ой, можа, нельга? Я пастаўлю назад».

«Жары, — дазволіў я. — А вось гэта пакладзі назад. Маленькая яшчэ».

Каштанка акурат пацягнулася да кнігі Франсуазы Дарлён, рука яе замерла, яна нахмурылася — але я вырваў кнігу з рук і схаваў у шуфляду. Зірнуў на Козьліка — ён запусьціў указальны палец у бараду і чухаў там, чухаў, круціў, як ненармальны.

Каштанка паціснула плячыма і ўзялася за марозіва.

«На Раство мы з бацькамі зноў едзем у Бэрлін, — сказала яна. — Прымаю замовы. Ад Козьліка. Прывязу любую кніжку. А вам, ОО, нічога не прывязу. Помста. За тое, што не далі паглядзець, што за альбомчык».

«Як ты сказала? Як ты назвала Каляды?»

Што за дзяўчом яна была. Каб сказаць Раство на бальбуце, трэба мець не абы-якое мысьленьне. Тое, што прыдумала Каштанка, гучала проста дасканала.

Я сказаў бы: Dinuta kroskoje mautima kau bu kovtuzu.

Дзень малога хлопца, які ўратуе.

А хутчэй проста: Kaladutika. Kristmasuta.

Яна ж сказала так: dinuta nebroje kovtima.

Дзень няхуткага ратаваньня.

І ўсё ж мы ўсе зразумелі, што яна мела на ўвазе. Мы даўно былі настроеныя на адну хвалю — хвалю бальбуты, і яна несла нас невядома куды і пагражала зваліць у вір, але мы ўжо навучыліся захоўваць раўнавагу.

Каштанка раптам засумавала.

«Марозіва нясмачнае? — я павярнуўся да яе ў сваім старым кампутарным крэсьле. — А я казаў табе… Смачнага марозіва ўжо даўно няма. Яго перасталі рабіць, калі ты яшчэ ў пампэрсы какалася».

«Ды не… — Каштанка махнула лыжачкай. — Так, успомніла».

«А давайце папрацуем, — нецярпліва сказаў Козьлік. — Слоўнік жа гатовы. Можна зьвесьці ўсё разам. У вас ёсьць прынтэр?»

Каштанка забралася на мой ложак з нагамі.

«Не, прынтэра няма, я ўніз хаджу, там нейкі цэнтар капіравальны, — адказаў я, ня зводзячы вачэй з Каштанкі. — У мяне ўсё ў сшытках… Дык працуем?»

«Толькі давайце на падлозе, — Козьлік саскочыў і разьлёгся на маім нячышчаным дыване. Дакрануўся да яго шчакой, правёў па пыльным старым ворсе. — Тут файна!»

«Каштанку замарозім».

«Такую замарозіш. Вунь як жарэ, і не бярэ яе ніякая халера», — Козьлік млява расклаў на дыване свае вялікія рукі.

Каштанка апусьцілася на дыван, не перастаючы задуменна класьці ў рот марозіва — лыжачку за лыжачкай. Я неахвотна апусьціўся побач зь імі.

Нічога не адгукалася. І чамусьці цягнула да кнігі Франсуазы Дарлён. Цікава, калі б Каштанка разгарнула яе — можа, яна зразумела б? Адчула, што мела на ўвазе гэтая вар’ятка?

Ніхто з нас ня рухаўся. Козьлік ляжаў на сьпіне, гледзячы проста ў маю люстру, у якой ляжалі высушаныя хто ведае ў якім годзе памерлыя мухі. Можа, яшчэ за саветамі. Каштанка сядзела побач зь ім, падагнуўшы пад сябе ногі ў цёплых чорных калготках. Я ляжаў на баку і скуб ворс.

«Проста я ўспомніла, як раней бацькі езьдзілі ў Бэрлін безь мяне, — прамовіла Каштанка, адставіўшы ўбок скрынку з марозівам. — Мне было трынаццаць. Яны пакінулі мяне разам зь цёткай Галяй. Можна, я раскажу? Мне чамусьці вельмі захацелася. Я хутка».

«Мы працаваць зьбіраліся…» — незадаволена рыпнуў Козьлік.

«Расказвай», — сказаў я ўладна і дапіў віно.

«Добра. Цётка Галя, маміна стрыечная сястра, мяне ненавідзела. Я гэта ведала і вельмі не хацела зь ёй заставацца. Але бацькі ўперліся: гатэль на дваіх, куды мы цябе паселім, там канфэрэнцыя, зь дзецьмі ніхто на такія штукі не прыяжджае. Ага, канфэрэнцыя. Каляды на двары. У Бэрліне вайнахтсмаркты, вурст міт зэнф, бананы ў шакалядзе, дурная музычка, ад якой хочацца рагатаць, як пасьля травы, глювайн для дарослых, а для дзяцей — пунш, ад якога адрыжка такая, быццам у глотцы калейдаскоп — ведаеце такія дзіцячыя калейдаскопы, прыставіш да вока і ня можаш спыніцца, так бы і глядзела не адрываючыся, пакуль не асьлепнеш… Яны проста ад мяне адпачыць хацелі. Па Бэрліне пагуляць, сэксам спакойна пазаймацца, па музэях пахадзіць — быццам бы я ім некалі замінала хадзіць па музэях. Ды я сама іх першая заўжды цягнула…

Але рабіць не было чаго. Раніцай бацькі паехалі ў аэрапорт, а па абедзе прыехала цётка Галя. Накарміла мяне — ёй усё здавалася, што маці ня ўмее гатаваць, і яна зварыла боршч. Ненавіджу боршч. Я наогул тады хацела зрабіцца вэгетарыянкай. Увесь вечар я ляжала і чытала „Дублінцаў“. А цётка Галя ляжала ў суседнім пакоі і глядзела нейкае расейскае гаўно. Сэрыял, ага. І ўсё клікала мяне: Наташа! Наташа! Давай ко мне, ха-ха-ха, тут такое показывают, я не могу. Наташа! Дагэтуль голас яе ўвушшу стаіць — брыдкі, як сала ў баршчы. У некаторых людзей дар — замінаць іншым чытаць. У цягніку, напрыклад. Ці ў кавярні. Ці ў пустой кватэры ў сьнежні — калі бацькі ў Бэрліне, „Дублінцы“ ў цябе на каленях, а ў вачах сьлёзы, і на сэрцы жабка. А нехта нічога такога ня бачыць, ня чуе, не разумее. І крычыць. У некаторых людзей гэта іхны адзіны дар.

Ну, вы ведаеце. Вы ж — ведаеце?»

І Каштанка зірнула на нас з такой надзеяй у вачах, што мы толькі змрочна прамычэлі нешта. Цяпер яна выглядала так, як і мусіла выглядаць амаль шаснаццацігадовая дзяўчына — наіўнай, ранімай і ўпэўненай, што недзе ёсьць істоты, здольныя яе зразумець. Я падумаў, што расказваючы нам сваю гісторыю, яна абыходзіцца бяз гэтых сваіх афрыканскіх прымавак. Упершыню. Напэўна, мы першы раз чулі сапраўдную Каштанку — а ня тую, якую яна прыдумала замест сябе.

«Калі сэрыял скончыўся, цётка Галя паклікала мяне вячэраць. Чамусьці яны так шмат жаруць, такія цёткі. Я адмовілася — яна пакрыўдзілася, доўга грымела посудам, мармычучы ўголас, так, каб я чула, што я няўдзячная, сапсаваная, капрызьлівая, але — і тут цётка Галя прыйшла да мяне і села на край ложка — што мяне можна вылечыць. І што заўтра мы паедзем некуды, дзе мне з галавы дурату павыбіваюць. Я ня слухала, я ўжо тады ўмела рабіць так, што сьвет быццам бы выключаўся, засынаў, заставалася толькі я, вольная і ўсёмагутная: у такія моманты я магла рабіць, што хачу. Дурная цётка, якая заўжды паўтарала маім бацькам, што мной варта заняцца, інакш позна будзе — вось гэтая вось дурная цётка зьнікла некуды, я была ў зусім іншым горадзе, і вакол мяне сноўдалі зусім іншыя людзі, важныя і разам з тым такія простыя, што мне хацелася зь імі загаварыць. Цётка Галя нарэшце заўважыла, што я яе ня слухаю, і гэта прывяло яе ў шаленства — яна ўзяла мяне за руку і пацягнула ў іншы пакой, і пасадзіла побач з сабой, і ўключыла нейкую пе-ра-да-чу, я заўжды вымаўляю гэта менавіта так: пе-ра-да-чу, бо варта сказаць гэтае слова так, як яны, і сама апынешся ў пе-ра-да-чы, і загінеш там, застанешся пе-ра-да-чыць, я даўно гэта вывучыла, некаторыя словы трэба драбніць на склады, каб пазбавіць іх моцы, каб уцячы ад іх, разьбітыя на склады, яны нічога ня могуць з табой зрабіць… „Цё-тка-га-ля, — сказала я. — Цё-тка-га-ля…“ і паўтарала так, сьмеючыся, пакуль цётачка побач са мной не азьвярэла: заткнісь! — раўла яна, — заткнісь, ты бальная, заткнісь! — а я ўсё паўтарала:

Цё-тка-га-ля-цё-тка-га-ля,

я магла гэта паўтараць да бясконцасьці, пакуль бацькі ня вернуцца, мне было няцяжка паўтарыць гэта мільярд разоў. Яна зацягнула мяне ў ванны пакой, разьдзела, засунула пад ледзяны душ, але я паўтарала свой заклён, тады яна дала мне нешта выпіць, і я ўжо проста варушыла вуснамі — было так холадна, што я думала, зараз памру — і вось я ўжо проста ляскала зубамі, і ўсё роўна дзяліла цётку на склады, дзяліла, дзяліла, дзяліла, пакуль не адключылася.

Я прачнулася рана: цётка Галя стаяла нада мной і шыпела. Я й ня ведала, што яна ўмее так шыпець — нібы зь яе паветра выходзіла. Яна апранула мяне, гідліва, пасьпешліва, паўтараючы, што я абарванка, маленькі бомж, і што бацькі мае перад богам адкажуць за тое, што выгадавалі такую дачку. „Но я помогу, помогу, — шыпела яна, штурхаючы мяне ў калідор. — Как жа сестре не помочь. Сичас поедем, съездим в одно место, к бабушке, приедешь домой человеком, перестанешь папу с мамой мучить“. Сонца яшчэ ня ўстала, а мы ўжо выходзілі з пад’езду, нас чакала машына, а ў ёй — цётчын Галін муж, дзядзя Слава. Цётка затаўкла мяне ў машыну, памалілася, і мы паехалі — я сядзела побач зь цёткай Галяй, якая моцна ўчапілася мне ў руку, быццам баялася, што я выскачу на хаду. А я была нібы ў сьне — і ў галаве круцілася думка, што яна мне нешта падсыпала ўчора, падсыпала атруту ў шклянку, аб якую я ледзь не зламала зубы…

Мы выехалі з гораду, і толькі тады сонца зьявілася над намі — цётка Галя выглядала так вусьцішна ў ягонай чырванаватай сьвецені, што я закрычала. Але крык не вырываўся, ніяк не вырываўся, яна заляпіла мне рот далоняй. „Быстрей, — камандавала яна дзядзьку, — быстрей, ты што, не видишь, плохо нашей девочке, не хватало еще в больницу попасть. Сичас, сичас бабушка тебя полечит…“

Мы імчалі па шашы, а я думала пра бацькоў. Ці ведаюць яны, ці здагадваюцца, што са мной і дзе я? А калі даведаюцца, што скажуць? „Нічога, — скажа тата. — Мы павінны быць удзячныя Галі, яна хацела як лепш. Навокал ня так шмат людзей, якія хочуць як лепш. Хіба з табой здарылася нешта благое, Наталка? Не, новы досьвед. Гэта важна. Мы мусім цаніць новы досьвед. Ён дастаецца нам абсалютна бясплатна“. І засьмяецца. Мілы тата. Ён у мяне такі добры. А мама скажа: „Урэшце, Галя мела рацыю. Ты і праўда паводзілася не найлепшым чынам. Божа, калі тое, што яна расказала, праўда — усе гэтыя гістэрыкі, крыкі, ігнараваньне, сьвінячыя выхадкі — я яе разумею. Ты пакрыўдзіла яе — безь ніякіх падставаў“.

Так яна скажа, мама. Калі даведаецца.

Я супакоілася. Дапамогі чакаць не было адкуль.

„Бацькі ведаюць, куды ты мяне вязеш?“ — раптам спытала я. Цётка Галя так зьдзівілася, што я гавару зь ёй нармальнай мовай — нават руку адпусьціла.

„Да, конешно! — схлусіла яна. — Я им позвонила. Они же умные люди. Переживают за тебя. Не хотят, чтобы ты всю жизнь прожила дурочкой“.

Дзядзька Слава з палёгкай уздыхнуў і ўключыў радыё.

Так мы і праехалі гадзіну, потым другую — пад радыё, якое не змаўкала ні на сэкунду. Але мне было ўжо ўсё роўна.

Нарэшце мы павярнулі з шашы і паскакалі, папаўзьлі, патрэсьліся па лясных дарогах, міма вёсак, правальваючыся ў сьнег, аб’яжджаючы па некалькі разоў размоклыя сьметнікі, пытаючыся дарогу, а потым сталі. Цётка Галя насунула на мяне шапку, закруціла на шыі шалік — нібы задушыць хацела, узяла за руку… І мы пайшлі празь лес. Я, вядома, адразу пра братоў Грымаў успомніла. Завядзе мяне цётка ў гушчар і кіне. Такая пэрспэктыва мяне так узрадавала, што я ўжо пачала ўяўляць, чым займуся. Знайду хутар і застануся там жыць. Прыкінуся хлопцам, наймуся ў парабкі, буду на сене спаць, разам са сьвіньнямі, і так пражыву ўсё жыцьцё, да гадоў дваццаці пяці, а потым мяне конь капытом у скронь стукне, і я памру на месцы, мяне пакладуць на вясковых могілках, на месца, дзе ўжо нехта ляжыць, і поп прыедзе, нап’ецца, малітву п’яную прачытае, словы забываючы, а праз год ужо і ня ўспомніць ніхто, што быў такі хлапчына.

Сур’ёзна. Пра гэта я і думала. Але лес расступіўся, наперадзе возера бліснула, побач з возерам хатка бокам, цётка Галя перахрысьцілася і павяла мяне па каляінах ад шынаў аўтамабільных проста на падворак.

„Бабушка! — крыкнула яна, азіраючыся. — Бабушка!“

З хаты кот выйшаў, паглядзеў на яе важна, сеў, лапу лізнуў.

„Бабушка!“

Цётка Галя мяне з катом пакінула, а сама ў хату пайшла. Я паглядзела на ката — а ён на мяне.

„Чаго прыехала? — спытаў кот. — Па запісі? Ілі па жывой очарадзі?“

„Па жывой“.

„У нас строга, — сказаў кот. — Прэдупрэждаць нада“.

„Я непаўналетняя, — патлумачыла я яму. — Я зь цёткай. Яна мяне забіваць прывезла. У вас тут як, хутка забіваюць? Ці трэба пацярпець?“

„Спэцыялісты ў нас найлепшыя, — сказаў кот. — Бабка так робіць, што пікнуць не пасьпееш. Чык — і ўжо гатова. Но падаждаць прыдзёцца. Ана адна, а вас многа“.

„Дзе ж многа? Я і цётка“.

„Не сязон, — пагадзіўся кот. — Да бабкі вясной усе едуць. У лесе зімой заблудзіцца можна. А ты гэта… Можа, уцякай? Пакуль ня позна. Нехарошы чалавек твая цётка. Я такіх за кілометар чую“.

„Не магу, — сказала я. — Хай забівае. Можа, ёй гэта дапаможа. Можа, ёй зусім чутачку не хапае, каб добрай стаць. Мяне заб’е — і стане шчасьлівая, спакойная. Я гатова. Ахвяраваць сабой — гэта сьвятое. Так мяне мама з татам вучылі“.

„Дурныя яны, — сказаў кот. — Ну, ладна. А ты што любіш? Перад тым, як памерці, трэба нешта прыемнае ўспомніць“.

„Мовы, марозіва і мужчын“, — адказала я.

„Гэтага дабра ў нас хапае, — кот абвёў лапай навакольле. — Сьнег за горадам — смаката. Мовы — дык у бабкі маёй такім мовам можна навучыцца, што табе і ня сьнілася. Нават неандартальскай. Ты па-неандартальску як, кумекаеш?“

„Не“, — прызналася я.

„А яна — можа! — падняў лапу кот і адкусіў сабе кавалак жаўтаватага кіпцюра. — Ну, а мужчыны…“

„Што мужчыны?“

„Ну, падумай… Паглядзі навокал“.

Я азірнулася. Лес, возера, сьнег. Я нахілілася, схапіла жменьку ліпучага сьнегу, лізнула. І праўда — смачна.

„Ня бачу я ніякіх мужчын“.

„Ты што, сьляпая? Дык да афтальмолага табе трэба, а не да бабкі! Паглядзі перад сабой, боўдзіла!“

Я паглядзела на прагнілыя дзьверы хаты.

„На мяне паглядзі, — кот размаўляў такім голасам, быццам бачыў перад сабой ідыётку. — Я што, баба? Вось… дайшло… Яйцаў ня бачыш? Усе вы такія. Так, правільна, пагладзь. Можаш тут. І тут. А тут ня трэба. Малая яшчэ“.

„Наташа!“ — скрыпнулі дзьверы, кот ледзь пасьпеў адскочыць убок, цётка Галя выйшла і схапіла мяне за руку. Пацягнула ў хату — цёмную, страшную, сьмярдзючую. Завяла за печку.

За печкай стаяла бабка. Чорная, як негрытос, а вочы сінія. Я яе і не заўважыла б ніколі, калі б ня вочы.

„Я снаружы падажду“, — сказала цётка і выйшла. У хаце было цёмна, а стала яшчэ цямней. Толькі вочы бабчыны сінія на белым круціліся, у мяне ўпіваліся, бабка-п’яўка, страшная бабка, як сьмерць страшная.

Каб ня даць ёй мяне адолець, я пачала бабку на склады дзяліць:

Ба-буш-ка-ба-бу-шка-ба-бу…

Але на бабку гэта аніякім чынам ня дзейнічала. Яна паглядзела на мяне спадылба, але бяз злосьці, і працягнула руку. І я зразумела, што яна мяне разьдзявае. Перастаў душыць шыю шалік, адзін за адным адскочылі гузікі, і вось я стаяла перад ёю ў адных майтках, а бабка лёгка соўгала сваімі сухімі рукамі па маім целе.

„Гэта праўда, што вы неандэртальскую мову ведаеце, бабушка?“ — спытала я шэптам. Я ўжо не баялася — мне было лёгка і цёпла. Нібы лета было за дзьвярмі гэтай хаты.

Мне падалося, што яна ўсьміхнулася. І тады я раптам пабачыла: восеньскі сонечны дзень, я сяджу за столікам, ем марозіва, двайную порцыю — і чую, як за суседнім столікам…»

«Хлусіш, — спакойна сказаў Козьлік, нэрвова тузаючы бараду. — Гэта ты толькі што прыдумала».

Каштанка засьмяялася.

«Ньі ле кондзі ба ма унье ё о лоа?»

«Чаго?» — Козьлік перайшоў на беларускую

«Гэта мая любімая прымаўка, — задаволена сказала Каштанка. — Я ня ела арэхаў, чаму мяне мусіць імі ванітаваць? Так кажа кунду, калі яго абвінавачваюць у тым, чаго ён не рабіў. Я ня ела арэхаў — чаму мяне мусіць імі ванітаваць?»

«Цудоўная прымаўка, — мне і праўда настолькі спадабалася гэтая фраза — хоць сам на ўзбраеньне бяры. — Як там: я ня еў арэхаў — чаму я мушу імі ванітаваць? На бальбуце будзе так: au bim ne kusuzu trudoje strudutikama, parou sou au bu ottouduzu strudutima?»

«Ну, прыкладна так, — Каштанка задумалася, але не пра мой пераклад, пра нешта сваё, Каштанчына, замарожанае, белае, салодкае. — Табе лепш відаць».

«Слухайце, мы працаваць зьбіраемся?» — Козьлік пагрыз кончык асадкі.

І тут я пачуў, як недзе далёка адсюль, яшчэ няўлоўнае, але ўжо жывое, цёмнае, абуджанае нашымі галасамі варухнулася, цяжка ступіла на зямлю… рушыла праз дамы і вуліцы… рассоўваючы рукамі вецер… зьдзімаючы курткі…

Верачка.

«На сёньня хопіць», — сказаў я і ўскочыў з падлогі, абтрасаючы пыл са штаноў.

«Але мы…» — Козьлік неўразумела і ўмольна паглядзеў на мяне, учапіўшыся ў дыван, нібы я зьбіраўся адняць у яго нешта бясцэннае.

«Хопіць, — я лёганька таўхануў яго мыском нагі. — Вам трэба ісьці».

Козьлік неахвотна падняўся, Каштанка пачала апранацца, думаючы пра нешта сваё.

«Хутчэй», — я штурхнуў Козьліка ў мяккую сьпіну. Да дзьвярэй. Прэч.

«Вашая жонка…» — пачаў быў Козьлік, але я прыкрыў яму рот далоньню.

Яны выйшлі і сталі там, на парозе, чакаючы, што я скажу ім нешта на разьвітаньне. Але я проста моўчкі зачыніў проста перад іхнымі юнымі, такімі разгубленымі тварамі свае ненадзейныя дзьверы, якія ўжо не маглі мяне ўратаваць.

10

Вось і выйшла, што наступны раз мы сустрэліся толькі пасьля Новага году. Нарэшце прыйшоў сапраўдны мароз: я нацягнуў старую лыжную шапачку — на якой ніхто ніколі не зьбіраўся вышываць слова «Майстар». Козьлік быў у доўгай куртцы, такія акурат увайшлі ў моду, бясформенныя апранахі да калена, з-пад якіх маладыя козьлікі махалі тонкімі капыткамі ў вузкіх джынсіках і ідыёцкіх кедах. Як падстрэленыя, як казала мая бабуля. Затое Каштанка ўзімку выглядала проста шыкоўна — было відаць, што гэтым разам у Бэрліне яна ўсё ж паддалася спакусе і купіла сабе пару-тройку рэчаў, якія і праўда ёй цудоўна пасавалі: стылёвую чорную кепку, пад якой яе твар зрабіўся вузкім і зусім нянаскім, ды палітончык, што добра падкрэсьліваў талію, ды высокія боты на шнуроўцы… Дзяўчынка была з выклікам, нічога ня скажаш. Цяпер мы, швэндаючыся па горадзе, выглядалі так, быццам Каштанка і Козьлік былі гасьцямі з далёкай, недасяжнай Бальбуты — а я нагадваў менскага бамжару, які за выпіўку пагадзіўся быць іхным гідам. Праўда, бамжарам я быў клясы люкс: бо гаварыў па-інастраннаму ня горш за сваіх апекаванцаў…

У студзені бальбута канчаткова распухла і пачала балець, калі я да яе дакранаўся. Думаючы пра складзены намі слоўнік, я адчуваў прыкрасьць і злосьць: слоўнік забіваў бальбуту, ён пачынаў дыктаваць і ўсталёўваць непахісныя правілы, таму я на першай жа сустрэчы запатрабаваў ад сваіх рабятаў забыць усё, што яны напісалі, і стварыць абсалютна новы лексыкон, прынцып якога супярэчыў бы ўжо распрацаванаму. Соль бальбуты ў тым і ёсьць, што кожны сам вырашае, з дапамогай якіх каранёў яму перадаваць сэнсы — слоўнік пазбаўляў таго, хто зьвернецца да бальбуты, свабоды. Самага галоўнага крытэру, паводле якога бальбутамоўны чалавек канструюе свае выказваньні і думкі. Здаецца, Каштанка зразумела мяне лепш за Козьліка — яму падабалася пакрываць бальбуту ўсё новым і новым павуціньнем правілаў, нормаў, падабалася пашыраць каранёвую базу маёй мовы. Маёй: я ўсяляк стараўся нагадаць ім, што гэта мая мова і толькі я вырашаю, куды ёй рухацца, як апранацца і што рабіць з намі, слабымі людзішкамі, якія хочуць зрабіцца шчасьлівымі бальбутанамі.

І ўсё ж зіма была не найлепшым часам для нашых шпацыраў. Мне патрэбныя былі столікі, патрэбныя як паветра, бязь іх я не пачуваўся ўпэўненым, не пачуваўся гаспадаром — я зь нецярплівасьцю чакаў, калі над усімі столікамі кавярняў гораду М. распусьцяцца нарэшце кветкі парасонаў, узыдуць іхныя сонцы, што будуць рыпець на ветры, мне патрэбнае было гэтае рыпеньне, яно надавала мне рашучасьці, маім словам — нясьпешнай, важкай уладнасьці, яно нагадвала мне пра хісткасьць усёй гэтай маёй авантуры: над намі мусілі рыпець няўклюдныя парасоны, як мачты карабля, што імкне невядома куды па гэтых шырокіх вуліцах і плошчах…

Ня дзіва, што ў сярэдзіне студзеня мы зноў апынуліся ў мяне дома, усе трое. А потым, праз тыдзень, яшчэ раз. І яшчэ. Кожны раз, калі яны раскладвалі на маім дыване свае дасканалыя маладыя целы, я ўспамінаў пра Верачку і нейкі ледзяны жах агартаў мяне з галавы да ног — быццам у маёй кватэры пасярэдзіне гэтай зімы раптам выбіла ўсе вокны. Але я браў сябе ў рукі, усьміхаўся, як бы нічога не было, і толькі стараўся прыслухоўвацца валаскамі на сьпіне, ці не зьбіраецца Верачка сёньня мяне наведаць. Але мне шанцавала, Верачка абірала іншыя дні, яна, можа, і здагадвалася пра тое, што ў мяне бываюць госьці, але з далікатнасьці не хацела іх бянтэжыць. Магчыма, я дарэмна баяўся — я люблю перабольшваць свае страхі; цалкам магло стацца, што яна пашкадавала б іх, абмінула, ня стала б помсьціць. Але лепш было ўсё ж не сутыкаць іх — маіх юных вучняў і яе, ад якой невядома чаго варта было чакаць.

Падымаючыся да мяне на трэці паверх, мы ўсё часьцей сустракалі суседзяў: нейкіх мужчын зь дзецьмі і санкамі, жанчын, якія віталіся са мной з такім хітрым выглядам, нібы ўсё пра мяне ведалі — і як у іх выходзіць напускаць на сябе такі выгляд, я ўсё жыцьцё не магу гэтага зразумець: рэч у касмэтыцы? У выразе вуснаў? У тым тоне, якім яны прамаўляюць сваё «Здрасте» — жартаўліва-бязьлітасным, як у доктарак, якія кажуць табе распрануцца? У мяне што, поўны пад’езд доктарак? Адна зь іх нават неяк пачала чапляцца да мяне з роспытамі — яе зычлівы голас усыпіў маю пільнасьць і я ледзь не прагаварыўся: «Сколько вы плацице за кварциру?» — спытала яна спагадліва, — «У меня сын сьнимает, я ему гаварю, дорага, а он не слушает, гаварит, ты цены по городу знаешь, мама? Вот и молчи». «Да не так и дорого, — адказаў я. — Всего-то…» — і тут зразумеў, што зараз скажу лішняе, і прамармытаў толькі: «Всего-то ничего. Ничего не плачу. Я здесь не живу, меня цветы просили поливать, хозяева в отъезде… Вот и захожу…»

«В отъезде, да, — уважліва гледзячы мне ў вочы, з той самай бязьлітаснай і хітрай усьмешкай сказала суседка. — Мы знаем, это она правильно сделала, сестра ваша, что попросила цветы поливать… Очень правильно… Цветов жалка, когда уежжаеш, засохнут ведь цветы, живые же, умрут, так што эта харашо, когда есть кого папрасить…»

Пра тое, што ўсё часьцей яе няголены сусед у старым паліто і лыжнай шапачцы ходзіць паліваць кветкі ў кампаніі дзяўчыны-школьніцы і студэнта, яна нічога не сказала, але некалькі разоў мы ўсе разам сутыкаліся зь ёй на лесьвіцы, і было ясна, што яна запомніла выгляд Козьліка і Каштанкі ва ўсіх падрабязнасьцях. Што зробіш, мы занадта кідаліся ў вочы — ды і ў вушы, бо здаралася, што мы забывалі пра ўсё на сьвеце, спрачаючыся пра будучыню бальбуты, і заходзячы з вуліцы ў пад’езд, напаўнялі яго сваімі гучнымі незразумелымі суседзям воклічамі.

На пачатку лютага мы зноў сядзелі ў мяне — і недзе а дзявятай вечара я пайшоў правесьці маіх козьлікаў на прыпынак. Каштанка мусіла а дзясятай быць дома, каб не выклікаць падазрэньняў. Козьлік папрасіўся яе правесьці. Я давёў іх да мэтро, пакурыў, стоячы на марозе ў расшпіленым паліто і з асалодай удыхаючы паветра — у той вечар я выкурыў у фортку пачак цыгарэт і яшчэ ў кватэры пачаў крыху задыхацца (раней са мной такога не здаралася). Па дарозе дамоў зайшоў у «Рублёўскі», купіў сабе віна і дранік зь мясам, які папрасіў разагрэць — была лянота засоўваць яго ў мікрахвалёўку. І тады ўжо бегма, каб ежа не астыла, дабег да пад’езду, тыцнуў пігулкай ключа ў чырвонае вока дзьвярэй, пачаў падымацца — і зразумеў, што на сходах мяне нехта чакае.

Аранжавая пляма. Плечы, што занялі сабой усю лесьвічную пляцоўку.

«Олег Олегыч! А я вас жду».

Так, гэта быў Буня. Усьміхаючыся ва ўвесь рот — трохі вінавата, трохі разьвязна, а перадусім — нахабна, як гэта ўмеюць дваццацігадовыя малыя прадпрымальнікі зь ясна вызначанымі жыцьцёвымі плянамі, ён стаяў перада мной, і мне ня надта хацелася адольваць чатыры прыступкі, каб апынуцца зь ім упоравень.

«Чего тебе?»

«Не поверите, Олег Олегыч, практически ничего, — уздыхнуў Буня. — Хожу за вами, за шоблой этой вашей дружной, и ничего. Ничего не понимаю».

Я маўчаў, гладзячы аблупленую фарбу парэнчаў. Ён то пазіраў на мяне, то адводзіў позірк — і рабіўся ўсё больш скрушны, самотны, пакінуты, я і праўда на імгненьне паверыў, што яму нічога ня трэба.

«Я просто сказать зашел… — Буня склаў вусны, як дзіця. — Даже не знаю, не хочется вас огорчать, Олег Олегыч… Но вот я с родителями Каштанки поговорил… Говорю, видел вашу Каштанку с репетитором… Они и прифигели. Сказали, ни к какому репетитору она не ходит…»

Ён пацокаў языком.

«Всполошились, давай меня расспрашивать, — Буня апусьціў вочы долу, цяпер я бачыў толькі ягонае вуха, вялікае, выпнутае, як у жывёлы. — Что да как… Да чего это я интересуюсь… Вы, Олег Олегыч, не переживайте. Я им ничего не сказал. Дурачком по ходу прикинулся. Не, говорю, просто подумал, что ей же поступать, так надо ж репетитора… Так, наверное, она с репетитором была… Успокоились вроде. Ее родители меня знают. Уважают, кстати. Они б и не против, чтоб мы встречались. Кормят меня, когда прихожу. Чаем поят. Кофе. Только эта… Шизанутая. Давно уже мне сказала, чтоб я ни с чем таким к ней не лез. Каштанка. Говорит, ничего не получится, не интересный я для нее. А я, дурак, все надеюсь. Ну, вы понимаете».

«И что дальше? Давай, кончай и дай пройти, я то… а то милицию вызову», — мой голас дрыжаў.

«Да не вызовете, — махнуў рукой Буня. — Что я, дебил? Я ж вижу, что вы сами боитесь. Дальше… Дальше ясно все. Я ж не знал, что она по ходу себе такого дедушку нашла. Вас, то есть. Кто б мог подумать, а? Что Каштанка, девочка ж еще совсем, а на такого старичка клюнет. Она вас дедушкой называет? Или все-таки папочкой?»

Я ўжо зьбіраўся кінуцца ўніз па сходах — але Буня прымірэнча сказаў:

«Не, ну ладно, я только знать хочу — у вас это что, серьезно? И еще хочу знать, что вы, Олег Олегович, это… По ходу чувствуете. Когда школьницу это… Не знаю, как сказать. Раздеваете… Вы ж ее раздеваете…»

«Нет, — сказаў я цьвёрда. — Ошибаешся ты, Буня».

«В смысле? — ён ускінуў на мяне свае мутнаватыя вочы. — Не раздеваете, а сразу? Я вас счас бить буду, так вы уж не стесняйтесь, Олег Олегыч, чтоб я знал, что извращенца отпиздить пришел, а не просто там какого-то старичка, у которого на девочек встает».

«Ничего у нас нет с Каштанкой, — таропка загаварыў я, нібы апраўдваючыся. — Ничего такого, что ты себе в башку вбил. Я к ней не дотронулся. Ни разу».

«Пиздеж, — сказаў спакойна Буня. — Я видел. Как вы ее за руку держали».

Я адвёў вочы.

«Ну, держал, и все. Больше ничего».

«Кто ж вам поверит, Олег Олегыч, — Буня зірнуў на мяне са шкадаваньнем. Як жа хутка ў яго зьмяняліся эмоцыі. Мужык называецца. — Ясно, что вы там в квартире с ней делаете. Вместе с пидором этим, Козликом. Это фотограф? Или вы втроем? Вы ее голой фоткаете? Или?..»

«Клянусь, что ничего такого», — сказаў я. Прагучала, канечне, глупствам. Але чамусьці — я сам зьдзівіўся — ён засумняваўся. Няўжо такое пустое, марнае слоўца здольнае яшчэ на цуды?

«Клянетесь… — Буня пачухаўся, як малпа. — Мы вот что сделаем, Олег Олегыч. Пойдем счас к вам. Разберемся. Каштанка и этот… Козел… Часа еще не прошло, как они от вас ушли. Пойдем к вам, и я проверю. Я сразу пойму, чем вы там занимаетесь, от меня ничего не спрячешь. Я, по ходу, в таких делах шарю».

Пагаджацца было нельга. Ні ў якім разе нельга было пагаджацца. Але недзе блізка, над намі, адчыніліся дзьверы, зазьвінелі ключы, зашаргатаў пакет. Нас маглі тут пабачыць. І гэта было б ужо занадта. Гэта магла быць тая самая суседка, падумаў я са страхам, відаць, гэта яна і ёсьць, спусьціцца зараз, пройдзе міма нас, кіне вачыма на мяне, на Буню, усьміхнецца, адзначыць у графіку, запомніць нашы разгубленыя пысы, нашы паставы: судзьдзі і абвінавачанага, сьледчага і паддосьледнага. Нельга, нельга было дазволіць, каб яна пабачыла.

«Ну, идём», — я пайшоў на Буню, ён адступіў убок, я намацаў ключы і пасьпешліва затаўхаў ягоную аранжавую сьпіну ў цёмны калідор. Бразнуў дзьвярыма — і тут жа за імі пачуліся крокі. Я так і не пасьпеў зразумець, хто з суседзяў спускаўся па сходах. Але рашэньне было правільнае. Лепш так — чым прыцягваць увагу.

«Каштанка, — уцягнуў паветра ў свае шырокія ноздры Буня, калі я ўключыў сьвятло. — Каштанкой пахнет. Я ее запах знаю. Как собака. Ни с каким другим не перепутаю».

Дома я асьмялеў. Упаў у сваё крэсла, уключыў ноўтбук, насьмешліва пачаў назіраць, як Буня ходзіць па пакоі, прынюхваецца, правярае ложак, шафу, падлогу і чамусьці аконную шыбіну, у якой мы адбіваліся зь ім, як героі нейкага чорна-белага трылера.

Ён выглядаў расчараваным. Схадзіў у прыбіральню, на кухню, з павагай спыніўся каля кніжных паліц.

«Книг у вас много, — сказаў Буня прысьмірэлым голасам. — Читать любите?»

Я засьмяяўся — і мне падалося, што ён адразу аслабнуў ад гэтага майго д’ябальскага сьмеху. Усьміхнуўся неўразумела, нават жаласьліва.

«Сколько бумаги… — працягнуў ён зь дзіўнай інтанацыяй чалавека, які апынуўся ў няёмкім становішчы. — Это ж надо столько бумаги исписать. Лесов вам не жалко, Олег Олегыч? Это ж надо. Тут же на пару тонн потянет. Бумажный вы человек, сразу видно».

«Доволен?» — спытаў я.

«Ну, не знаю… — Буня сеў на мой ложак. — Ничем таким не пахнет. Ничего такого не видно. Одна бумага. Дышать из-за нее нечем. Может, и правда… Может, и не врете. Но тогда… Чем вы тут втроем занимаетесь?»

Я маўчаў. Я ня ведаў, што сказаць. Хлусіць была лянота. Я стаміўся.

«Не, ну правда. Что вы тут… Робіце? — раптам успомніў нашую любоў да беларушчыны Буня. — Размаўляеце? Можа, у вас тут запрашчонная секта? А, Олег Олегыч?»

«Мы вывучаем мову бальбута», — сказаў я, павярнуўшыся да яго сьпінай. Добрая рэч гэтыя кампутарныя крэслы. Круць — і ў твар надакучліваму ідыёту глядзіць сьпіна.

«Чего? — голас Буні гучаў так сур’ёзна, што мне хацелася зарагатаць. — Это что за мова такая? Где на такой размаўляют?»

«В Карагандзе».

«Что, правда?»

«Ды не, вядома, — я не стрымаўся і засьмяяўся. — Забаўны ты, Буня. Ты калі-небудзь чуў пра мову бальбута?»

«Не», — сказаў ён шчыра.

Я зноў павярнуўся да яго.

«На сьвеце некалькі тысяч моваў, — я разглядваў ягоны круглы твар, на якім цяпер была тупаватая ўвага. — Ты мусіш мне паверыць. Ты ж ня ведаеш, што гэта за тысячы моваў. Так? Цалкам магчыма, што бальбута існуе. Проста ты ніколі пра яе ня чуў. Правільна?»

«Ну, по ходу, да».

«А вось і ня правільна, — я прысунуў крэсла да яго. — Бальбуты не існуе, і ўсё ж мы на ёй гаворым».

«Загадочный вы, Олег Олегыч, — сказаў Буня. — Каштанка таких любит».

«Усё проста, ніякіх загадак, — мяне раззлавала, што ён усё думае пра сваю Каштанку ненаглядную, у той час як я тут яму новы сьвет адкрываю. — Бальбуту прыдумаў я».

«Вы? А так можно? Придумать мову?»

«Не всем дано, — сказаў я горда. — А я прыдумаў. І на цяперашні момант, Буня, ва ўсім сьвеце толькі трое чалавек валодаюць бальбутай. Я. Козьлік. І Каштанка твая драгацэнная. Ацані».

Буня ацаніў. Не скажу, што ён сядзеў з адкрытым ротам — але ў галаве ягонай, і я адчуваў гэта, закруціліся, зарыпелі іржавыя колцы, нэўроны кінуліся ўтвараць новыя сувязі, мозг напружана працаваў, пыхкаў, пляваўся парай і дымам, ператвараючыся ў тое, чым яго задумалі — складаны мэханізм, дадзены чалавеку ня толькі для таго, каб ведаць, як уключыць смартфон.

На маіх вачах нараджаўся новы чалавек.

І я ганарыўся гэтым. Можа, нават больш, чым калі адкрыў бальбуту для Козьліка і Каштанкі.

Я даў яму апамятацца. А затым загаварыў, гледзячы яму проста ў пашыраныя зрэнкі:

«Бальбутай ва ўсім сьвеце валодаюць толькі трое. Я. Козьлік. Каштанка. А ведаюць пра існаваньне такой мовы чацьвёра. Я. Козьлік. Каштанка. І яшчэ адзін чалавек. Назаві ягонае імя».

«Не знаю я, — Буня паціснуў плячыма. — Откуда мне знать».

«Ну, подумай. Як яго зваць?»

«Понятия не имею».

«У яго сьмешнае імя».

«Ну… Не знаю я».

«Буня яго зваць, — нецярпліва сказаў я і закаціў вочы. — Буня. Каго ў гэтым пакоі завуць Буня? Мяне? Стол завуць Буня? Можа, тут сядзіць нейкі іншы Буня? Што ты дурня зь сябе ўдаеш? Чацьверты — гэта ты. Ты цяпер ведаеш пра бальбуту, і я раблю з усяго гэтага такую выснову, лягічную і простую. Калі ўжо ты ведаеш, чым мы тут займаемся, дык мусіш вучыцца. Бальбута — мова настолькі простая, што ёй можаш авалодаць нават ты».

Буня маўчаў, агаломшаны маім наступам і ўсёй той інфармацыяй, якая раптам абрынулася на яго. Відаць, ён усё яшчэ ня надта мне верыў. Але я ўжо ведаў, як яго пераканаць. Раскрыў файл з бальбутай для пачаткоўцаў і пачаў тлумачыць.

Буня выявіўся здольным вучнем. Ужо праз паўгадзіны да яго дайшло, чаго я ад яго хачу. Праўда, ягоная мэркантыльнасьць мне замінала. Ён ва ўсім намагаўся знайсьці практычны сэнс. І ўсё думаў пра сваю Каштанку — замест таго, каб сканцэнтравацца на філязофіі бальбуты, якую я імкнуўся ўбіць у ягоную стрыжаную галаву. Зрэшты, гэта быў чалавек, які меў для вывучэньня моцны стымул: калі да Буні дайшло, што цяпер ён ня толькі ведае таямніцу Каштанкі, але і зможа размаўляць зь ёй на адной мове, ён акрыяў і кінуўся працаваць з падвоенай сілай.

Надышла ноч. Трэба было зрабіць перапынак, бедны Буня выглядаў дохленькім ад усяго, што адбылося зь ім гэтым дзіўным вечарам. Я пайшоў на кухню, наліў сабе віна, а Буню зрабіў кавы. Вярнуўся — і засьпеў яго з кнігай Франсуазы Дарлён у руках. Ён ня мог адарвацца ад малюнкаў. Дзіва што.

«Корпаешся ў маім стале? — сказаў я сталёвым голасам. — Ведаеш, Буня, у маім доме гэта забаронена. І калі ўжо мама цябе не навучыла, што лазіць па чужых рэчах кепска, дык і я наўрад ці навучу. Давай, ідзі, тупай дамоў, і каб я цябе больш ня бачыў».

«Да ладна, Олегыч, — прымірэнча сказаў Буня. — Я случайно. Открыл, а тут такое…»

Я расказаў яму коратка, што гэта за кніга, і схаваў Франсуазу ў шуфляду.

«Тайна что пиздец, — ухваліў Буня. — А можна мне яшчэ разок зірнуць?»

«Не».

«І ўсё ж вы, Олег Олегыч, той яшчэ вычварэнец, — засьмяяўся Буня, шумна адпіўшы гарачай кавы. — Хоць і не ў такім сэнсе, у якім я думаў».

Я з гордасьцю паглядзеў у акно.

Буня сышоў ад мяне раніцай, узяўшы з сабой раздрукоўкі, што валяліся пад сталом. Некалі я зрабіў іх проста так, невядома для каго, мне падабаўся іхны выгляд. А цяпер іх папера служыла важнай і цяжкай справе. Справе жывых і тонкіх, як кніжныя старонкі, людзей, пра існаваньне якіх я яшчэ дзесяць месяцаў таму ня меў ніякага ўяўленьня.

11

Я вырашыў пакуль не расказваць пра Буню ні Козьліку, ні Каштанцы. У мяне зьявілася вар’яцкая ідэя падрыхтаваць ім сюрпрыз. Я ўяўляў, які прыўкрасны шок выкліча навіна, што нас цяпер чацьвёра — нібы я прынёс ім пазашлюбнага сына. Прычым невядома ад каго — і ўсім адразу. Таму я ўпотай перапісваўся з Буням, некалькі разоў сустрэўся зь ім у «Шчодрым» (цяпер нам не было чаго хавацца) — я курыў, піў кілішак за кілішкам і вучыў яго бальбуце. Буня пазіраў на мяне з усё большай павагай, а я радаваўся ягонай кемлівасьці — і снаваў свае каралеўскія пляны. Быць настаўнікам Буні аказалася прыемна — вось хто насамрэч умеў выказаць сваю ўдзячнасьць і сваё абагаўленьне маёй сьціплай пэрсоны. Ён слухаўся мяне безь пярэчаньняў — а я ўсё часьцей прыкмячаў, што бальбута ідзе яму на карысьць. Ніколі нельга быць пэўным, што можа зьмяніць безнадзейнага, здавалася б, экзэмпляра, тупаватага юнака без асаблівых талентаў. Прыдумай і дай яму добры канланг — і ты зробіш зь яго чалавека.

Мне патрэбная была толькі добрая нагода, каб увесьці яго ў таварыства.

І такая нагода натрапілася досыць хутка. Занадта хутка. Значна хутчэй, чым я думаў. І зусім ня там, дзе я яе чакаў.

Неяк у нічым не прыкметны дзень (зіма ўжо дагнівала) мне напісала Каштанка. Вядома, мы перапісваліся рэгулярна, бальбута няспынна падтрымлівала гэтае жаданьне ня страчваць сувязь, яна была, як наркотык, безь яе мы ўсе адчувалі ломку — ды і навык маўленьня страціць без камунікацыі было лёгка, мы ўсе баяліся гэтага і пісалі адно аднаму нават ня маючы што сказаць, проста так, балбатня, балбатня на бальбуце была ня менш важнай, чым малітва яе словам і правілам.

Але гэтым разам, калі я апынуўся онлайн, усё было інакш.

Каштанка напісала мне і толькі мне. Ня ў нашую групу, а мне асабіста. Яна не хацела, каб нашую перапіску бачыў Козьлік. І гэта мяне насьцярожыла.

Яна скінула мне нечае ліставаньне. Копію нечага ліставаньня, якое я ня мусіў пабачыць. Але яна скінула яе мне на пошту — яна хацела гэтым нешта мне сказаць.

Я ўзіраўся ў словы чужой размовы і разумеў з усё большым шаленствам, што не магу яе прачытаць.

Ні слова. Кожнае слова гэтай размовы было мне незнаёмае.

Я пасьпеў ад такога адвыкнуць. Падумаўшы некалькі хвілін, я знайшоў прычыну. Прычына была непрыемная. Ды што там казаць. Гнюсная прычына, якую я ня мог ні падмануць, ні абмінуць.

Гэта была гутарка на абсалютна не зразумелай мне мове. Гутарку вялі двое — і адзін пісаў шмат, выпускаў са сваіх загонаў цэлыя статкі словаў, а другі… Другі адказваў двума-трыма словамі. Быццам яму ня надта падабалася размова, быццам ён хацеў хутчэй яе скончыць.

А словы выглядалі зусім не шляхетна. Нешта псэўдагерманскае: brekken tekken kuekken ды яшчэ розная іншая прыгожанькая лухцень: kaaru-suaru-ynga…

Абы-што. Мова кунду і тая выглядала пякнейшай, прынамсі, на маё вока. Таму я даслаў Каштанцы цэлы букет пытальнікаў, і яна адказала мне зьдзеклівымі смайлікамі. Мы дамовіліся сустрэцца зь ёй у нейкай кавярні, якая нядаўна адчынілася на Нямізе, я там ніколі яшчэ не бываў — і я адчуў пальцах забытае ўжо, далёкае трымценьне таямніцы.

Назаўтра я прыйшоў на дамоўленую вуліцу, каля кінатэатру «Перамога», які тады яшчэ стаяў на сваім месцы, пужаючы народ колерамі: жоўтым, крывава-чырвоным, у якія пафарбавалі калёны, і пяшчотна-ружовым… Засохлы торт, ад аднаго выгляду якога пачыналі балець зубы. Мне трэба было нырнуць у двор — там, за задубелай за зіму тэрасай, былі дзьверы, праз шкло якіх выглядваў сумны твар адміністратаркі. Я даўно не хадзіў у такія месцы. Кава тут каштавала суму, за якую я мог купіць паўбутэлькі таннага каньяку. Я ўвайшоў, сівы дзядзька ў прапаленым цыгарэтным попелам паліто і лыжнай шапачцы. На мяне зірнулі так, быццам на гэтай клоўнскай шапцы і праўда было напісана «Майстар». Менавіта так, па-беларуску. Трэба было напіцца перад тым, як сюды ісьці. Але Каштанка ўжо махала мне з глыбіні залі. Я пайшоў да яе і пляснуўся на мяккае крэсла, ня зьняўшы паліто.

Што й казаць, яна выглядала шыкоўна. Сьвежая, з шаўкавістай скурай на насьмешлівых шчоках, з загадкавымі ценямі на вострых скулах… Чаму яна падалася мне непрыгожай тады, у нашу першую сустрэчу? Яны што, так хутка растуць, гэтыя шаснаццацігадовыя? Каштанка спачувальна сачыла за тым, як па маім твары прабягалі старэчыя зморшчыны. Яна не зьвяртала ніякай увагі на сьвет навокал, цадзіла свой безалькагольны кактэйль і нясьпешна рыхтавалася мяне зьдзівіць. А сьвет навокал сачыў толькі за ёй. Мужчыны за суседнімі столікамі не спускалі зь яе вачэй, але, сустрэўшыся позіркам з той пагардай, якую я выпраменьваў, нахабна дасылаючы ім стрэлы ў адказ, яны з прыкрасьцю хавалі твары ў сваіх куфлях ды фужэрах. Вось дзе Буню трэба было шукаць вычварэнцаў, а зусім не ў маім логавішчы, сьціплай кельлі сьвятога… Добрапрыстойныя буржуі жавалі і варушылі тоўстымі пальцамі і тлустымі мазгамі, разважаючы, што Каштанка ўва мне такога знайшла, а я насьміхаўся зь іх і спрабаваў угадаць, што за таямніца мяне чакае.

Гэтая заля была поўная неўразуменьня — і я разам зь ёй.

«Што будзеце піць, ОО?» — спытала Каштанка, падсунуўшы мне мэню.

«Водку».

Яна расчаравана ўздыхнула. Ніхто тут не здагадваўся, колькі ёй. Таму я трыюмфальна абвёў залю вачыма і выпіў першыя сто.

І тады яна расказала, што здарылася.

Нядаўна, прамовіла Каштанка, калі Козьлік праводзіў яе да дому, ён прызнаўся ёй у каханьні. Пачуўшы гэта, я гучна рохкнуў, на нас азірнуліся, ужо не хаваючыся. Калі б не мая спадарожніца, мяне адсюль выгналі б. А можа, мяне ратавала не яна, а бальбута, на якой мы напаўголасу перамаўляліся. Іншаземцаў ня так лёгка выставіць нават з самай добрай кавярні, калі справа адбываецца ў горадзе М.

«Каханьні? Козьлік?»

«Так, — Каштанка засьмяялася. — Сказаў, што я ягоная першая і апошняя любоў. І што кахае мяне зь першага погляду. А я думала, ён мяне ненавідзіць».

«І што ты будзеш рабіць?» — спытаў я, наліваючы сабе яшчэ гарэлкі зь не такога ўжо і чыстага графіна.

«Ня ведаю, — Каштанка махнула доўгімі, зусім дарослымі вейкамі. — У мяне гэта нешта зусім не спалучаецца: Козьлік, каханьне, я…»

«А што ты да яго адчуваеш?»

«Што? Я?»

«Ты», — я пачуваўся расчараваным. Ну так, ну так, ад Козьліка і я сам не чакаў нейкіх там пачуцьцяў, ён жа козьлік, якія там каханьні… — але ў тым, што расказала Каштанка, не было, па вялікім рахунку, нічога асаблівага. Яны ж яшчэ дзеці. Яму хутка дваццаць, ёй шаснаццаць, нічога дзіўнага.

«Вы сур’ёзна? — Каштанка нават пакрыўдзілася. — Я? Да Козьліка? Ён жа сьмешны… Такі маленькі і сьмешны. Яго хочацца троліць, а потым шкадаваць. І карміць. Вось і ўся любоў. Да хатніх жывёлаў».

Ёй нарэшце прынесьлі марозіва — цэлую вазу. Тое, што было ў вазе, зноўку нагадала мне чалавечую галаву — ці, хутчэй, гэтым разам, чэрап. Каштанка сунула лыжачку проста ў цемя і дастала халодны, бліскучы ў мёртвым сьвятле лямпаў мозг. Лізнула яго і закаціла вочы.

«І гэта ўсё, што ты зьбіралася мне распавесьці?»

«Амаль, — хітра прымружылася Каштанка. — Ёсьць яшчэ нешта…»

«Пачакай, я вып’ю. Вось так. Цяпер можаш расказваць. Ці вам патрэбнае маё бацькоўскае блаславеньне?»

Каштанка паглядзела на мяне неяк дзіўна і хутка, быццам баялася, што перадумае выдаваць таямніцу, прамовіла:

«А яшчэ Козьлік прыдумаў для нас зь ім сваю мову».

«Што?»

«Так, ён прыдумаў для нас зь ім сваю мову. Усё распрацаваў і даслаў мне правілы. Сказаў, гэта мова нашай зь ім любові. Але ён спадзяецца навучыць ёй усіх, каго мы палюбім. Я ўжо маю правілы, ведаю словы… Ён прымушае мяне яе вучыць. І тое, што я вам даслала, гэта нашая зь ім размова. Ён, вядома, прасіў мяне вам не прызнавацца, сказаў, што гэта мусіць застацца таямніцай… Але я…»

«Блядзь!» — гучна сказаў я. Уся заля здрыганулася. З другога яе канца да нас накіравалася адміністратарка, на хаду прыладжваючы на твар карэктна-незадаволены выраз. Маска спаўзала. Насамрэч яна прагнула майго ганебнага выгнаньня.

«Я сама зьдзівілася… — Каштанка з асалодай разглядвала маю перакошаную ад злосьці і крыўды пысу. — Мой друг извиняется, он сегодня впервые в Минске, а его уже дважды ограбили. Войдите в положение…»

Гэта яна адміністратарцы так сказала — і тая, сумеўшыся, рэтыравалася.

«Здраднік, — сказаў я прыцішана. — Чортаў козьлік. Су-ка».

Каштанка кіўнула.

«І як ён назваў гэтае сваё… вынаходніцтва? — спытаў я з д’ябальскім сьмехам. — Мову вашага вялікага і чыстага каханьня».

«А вы ўгадайце».

«Ды ладна…»

«Форнаталь».

«Як?»

«Форнаталь. Ціпа, мова для Наталкі. Для мяне. Падарунак ад каханага. І тут я мусіла б з гордасьцю сказаць, што я, напэўна, першая жанчына ў сьвеце, якой падаравалі мову. Але першай мовай, якую падаравалі мне, была бальбута. Я пра гэта памятаю, ОО. Так што ў мяне цяпер дзьве мовы. Сматріте, завідуйте, у кожнай жанчыны мусіць быць зьмяя, а ў роце ў зьмяі джала раздвоенае, адзін канец — форнаталь, другі — бальбута..»

«Я пайду пакуру», — мне трэба было застацца сам-насам з сабой. — «Еж свае мазгі, я хутка…»

«Зьбіраеце яму пазваніць?»

«Зьбіраюся яго забіць».

«Можа, ня трэба? Ён жа проста Козьлік».

«Проста здраднік».

Форнаталь, блін. Форнаталь! Казьліканта! Я выкурыў адну цыгарэту, другую, трэцюю і адчуваў, што цьверазею, а ўнутры расьце млосьць і чорная, з махнатымі тоўстымі сьцяблінамі, пякучая і ачмуральная злыбяда. Яна налівалася атрутай, яна цягнула свае цяжкія лісты праз увесь горад, навісаючы над праспэктам, яна распасьцерлася ажно да поўначы майго вялікага гораду, яна захінула сваім чорным ценем шматпавярховік у цёмным мікрараёне, яна ведала, што шукаць у гэтым лябірынце аднолькавых кватэраў. Стварэньне, якое мела назву «Паганы Козьлік», малое і ўбогае стварэньне, якое кінула мне выклік. Форнаталь.

Я яму пакажу форнаталь.

Я вярнуўся і разьвітаўся з Каштанкай, якая адказала мне нейкай сваёй афрыканскай прымаўкай.

«Дашлі мне ўсё па гэтым форнаталі…»

«Добра, — з гатовасьцю пагадзілася Каштанка. — Але я хацела вас папрасіць, каб вы ня надта балюча яго забілі, ОО. Проста я думаю, што…»

Але я ўжо ня слухаў, што яна там шчабеча. Я ўжо ведаў, што я зраблю. Я ўжо рыхтаваў суд. Першы судовы працэс на мове бальбута.

Каштанка паабяцала нічога не расказваць гэтаму здрадніку, і я ёй верыў. Ну так, дзеўка — але яна не такая, як усе, яна ўмее захоўваць таямніцы. Але і пра сваю ідэю я ёй таксама нічога не сказаў. Ці мала што ёй у галованьку стукне. Празь некалькі дзён яна і Козьлік атрымалі ад мяне ліст, цалкам прысьвечаны бальбуце — і толькі ў самым канцы, нібы незнарок, я напісаў, што чакаю іх у сябе другога красавіка. Роўна а сёмай. А затым я напісаў Буню, які таксама атрымаў ад мяне інструкцыі. Буня быў запрошаны ў маю рэзыдэнцыю на шэсьць вечара.

Заставалася толькі чакаць.

* * *

Першым прыйшоў Козьлік. Імкнучыся нічым сябе ня выдаць, я зрэдзьчас пазіраў на яго, спрабуючы знайсьці ў ягоным барадатым, кепска прамаляваным твары прыкметы здрадніка. Але ён выглядаў як заўжды. Толькі прышчоў паболела. У сакавіку на пысах маладога пакаленьня вылазяць цэлыя калёніі прышчоў, а нам цярпі. Цярпі і адводзь вочы ад гэтай брыдоты.

Я цябе самога выцісну, як прышч. Прышч на прыгожым твары маёй мовы. Козьлік-муёзьлік, кароль форнаталю, закаханы шэксьпірчык. Мала не падасца. Гэта будзе твой апошні вечар. Апошні вечар на высьпе Бальбуты.

Захаканы шэксьпірчык ляжаў на падлозе і чытаў мае кніжкі. І толькі па тым, як падрыгвала яго шыя, па тым, як чырванелі шчокі, было зразумела, што ён чакае званка ў дамафон. Чакае, што зараз прыйдзе яна…

«Кагда! Ана!» — успомніў я «Госьцю з будучыні». Фільм з тых самых часоў, калі я, лежачы на падлозе зь сябрукамі, выразаў з паперы фігуркі салдатаў, купцоў, чарадзеяў і аголеных жанчын. І чытаў «Словарь юного филолога» з халвой упрыкуску.

«А говорил, романтик…»

Я ўсьміхнуўся.

«Піва?» — прапанаваў я Козьліку, ведаючы, што хачу выканаць ягонае апошняе жаданьне. А ён, дурнічка, ні пра што не здагадваўся.

Каштанка прыйшла роўна празь дзесяць хвілін. Можа, яны нават разам прыехалі да майго дому з мэмарыяльнай шыльдай на баку. А потым Козьлік сказаў на сваім форнаталі: «Спачатку зайду я, каб Алег Алегавіч ні пра што не здагадаўся. А ты празь дзесяць хвілін пазвоніш». І Каштанка пагадзілася, гледзячы на яго сваімі нявіннымі вачыма. Пэўне, так і было. У мяне ўжо не было сумневаў. Ні ў чым не было сумневаў.

Каштанка села на мой ложак. Зьвесіла ногі так, каб яны апынуліся ад Козьліка блізка-блізка. Каб дражнілі яго, дражнілі і не давалі яму адчуць небясьпеку.

«Я думаю, бальбуце патрэбная перазагрузка», — сказаў я змрочна.

Козьлік замахаў рукамі:

«Гэтага я і баяўся! Вось паверце, я так і думаў, што аднойчы гэта пачую. Не! Бальбута ўжо жыве, яна ўбіраецца ў сілу, я ўжо думаю толькі на ёй! Перазагрузка яе заб’е. Ёй трэба даць разьвівацца самой…»

Я спыніў ягоныя рытуальныя выгукі ўладным рухам рукі.

Аднымі вачыма я ўсталяваў маўчаньне ў гэтай цёмнай,

задымленай,

здымнай

аднапакаёўцы,

у горадзе М.,

у доме з мэмарыяльнай дошкай,

у часы ўсеагульнага мораку.

Каштанка сядзела на ложку. Козьлік паўляжаў каля маіх ног. Большую частку дывана займаў нізкі журнальны стол, шчодра лякіраваны, карычневы, на якім я расставіў пачастунак: разагрэтую піцу, зэфір, накрышаную шакалядку, піва, віно і гарбату, ды яшчэ поўную скрыню марозіва колеру жаночай пудры.

«Мае даражэнькія бальбутане, — сказаў я і ўсьміхнуўся. — Нас робіцца ўсё болей. Дазвольце прадставіць вашага блуднага брата па бальбуце. Вольнага і шчасьлівага!»

Я махнуў рукой і наліў сабе віна. Але Буня не зьяўляўся. Козьлік і Каштанка, здаецца, не зразумелі, у чым рэч — замест таго, каб азірацца па баках, яны сачылі за маім ротам. Быццам іхны блудны брат па бальбуце мусіў выскачыць адтуль. Прыдурак, дзе ж ён падзеўся?

«Вось жа, вольны і шчасьлівы Буня!» — раздражнёна выгукнуў я, намагаючыся ўратаваць гэты тэатр.

Буня выйшаў з калідору і стаў у дзьвярах. Я доўга вучыў яго, што ён павінен прамовіць у гэтую хвіліну, але, відаць, ад хваляваньня ён забыўся тэкст.

Козьлік і Каштанка прысунуліся адно да аднаго. А казала, ніякай любові.

«Што ён тут робіць? — Каштанка схапілася за скроні. — Што тут робіць гэтая марская сьвінка?»

І тады Буня ўспомніў. Заікаючыся і блытаючыся ў словах, абсалютна ігнаруючы ўсе выдуманыя мной высакародныя — utima, ён тым ня менш павітаўся з маімі бальбутанамі і апісаў ім сваю кранальную гісторыю.

Козьлік ня верыў сваім вушам.

«Гэтага ня можа быць, — сказаў ён. — Гэта сон. Або гэта сон, або вы геній».

Апошняе было сказана мне. Чортаў хлус. Хлус, паскуда і здраднік.

«Віншуем, Буня, цяпер ты — адзін з нас, — прамовіў я так урачыста, як толькі мог. — Я думаю, усе мы дапаможам табе авалодаць бальбутай так, каб ты змог ачысьціцца ад шалупіньня так званых жывых моваў і здолеў спаўна нацешыцца прыгажосьцю і свабодай канлангу…»

Буня падсунуў пад свой азадак прынесены з кухні зэдлік і сеў каля дзьвярэй, што вялі ў калідор. Козьлік і Каштанка глядзелі на яго з кепска схаванай непрыязнасьцю.

«Я ўсё яшчэ ня веру, — сказаў Козьлік. — Я хутчэй паверу, што Каштанка прамяняе марозіва на чабурэк, чым…»

«Нас было трое, — перапыніў я ягоную балбатню. — Прашу зьвярнуць увагу на арытмэтыку. Нас было трое, і нас застаецца трое. Ставячы сёньня плюс, я стаўлю і мінус…»

Каштанка пачала здагадвацца, у чым рэч, і зь цікавасьцю назірала за Козьлікам. Яна нават зручней уладкавалася на маім ложку. Ёй пачынаў падабацца мой спэктакль.

«Я…» — сказаў Буня на бальбуце і замаўчаў. Усе міжволі ўсьміхнуліся. Козьлік — трохі трывожна. Адчуў, казёл, скурай, куды вецер дзьме.

«Мой Козьліку, — зьвярнуўся я да яго ласкава. — Ты быў першы, каго я навучыў бальбуце. На жаль, надышоў момант яе забыць. Так выйшла, што гэты момант прыйшоў толькі для цябе».

«Як для мяне?» — усклікнуў Козьлік, падскочыўшы з дывана. Ён абвёў вачыма мяне, Каштанку, Буню, і ягоныя вочы зноў вярнуліся да маіх — злых, бязьлітасных і ўладных.

«Мой Козьліку, — сказаў я. — Ты мне здрадзіў. І мусіш адказаць за свой учынак».

Я прамовіў усё гэта на чысьцюткім форнаталі. Нават сам ягоны стваральнік ня мог бы сказаць чысьцей. Нейкім заднім розумам я адзначыў сам для сябе, што выйшла складна. Мілагучны гэты ягоны форнаталь, нічога ня скажаш, пахваліў я Козьліка ў думках. Здольны быў вучань. Разумнае казьляня.

Козьлік ускочыў і сьціснуў кулакі. Ён пераводзіў позірк то на мяне, то на Каштанку, і толькі на Буню ён не глядзеў, нібы яго не існавала ў гэтым паўцёмным пакоі, дзе я вяршыў свой строгі і справядлівы суд.

«Як стваральнік бальбуты я выганяю цябе зь яе нябачнай выспы», — сказаў я цьвёрда, бязь ценю ўсьмешкі. Спачатку на форнаталі, а потым на бальбуце, паўтарыўшы ўсё гэта яшчэ больш грозна:

«Як стваральнік бальбуты я выганяю цябе з нашай нябачнай выспы».

І тады з маленькіх вачэй Козьліка пасыпаліся маленькія казьліныя сьлёзы. Каштанка глядзела на іх, як заварожаная. Нешта спрабаваў прамэкаць каля дзьвярэй Буня, падымаў і апускаў руку, як цацачны мядзьведзь.

«Паеж на дарожку, — пяшчотна сказаў я, паказваючы на свой каралеўскі стол. — А потым ідзі і не вяртайся. Але спачатку скажы хоць нешта ў сваё апраўданьне».

Козьлік набіраў паветра ў свае кволыя грудзі, трос барадой, але так і не сказаў ні слова. Я падумаў, яго зараз разарве. А можа, ён насамрэч быў ніякім ня Козьлікам, а паветраным шарыкам, балёнікам, які…

«Давай, Козьлік, скажы», — настойліва і строга сказаў я, каб яго падахвоціць. Хоць мне было ўжо зусім не цікава, што ён скажа.

«Што ж мне рабіць?» — ціха спытаў Козьлік, зьвяртаючыся ўжо толькі да мяне. Да мяне аднаго — да таго, хто вырашыў ягоны лёс.

«Паехаць дамоў, да сваіх бацькоў, добра вучыцца і ўсё забыць, — адказаў я абыякава. — Ведаеш, як забываюць мову? Спачатку забываюцца асобныя словы. Потым граматыка ў галаве захінаецца туманам, і ты ўжо ходзіш па мове навобмацак, яшчэ ўгадваючы нейкія абрысы, яшчэ памятаючы разьмяшчэньне аб’ектаў, спадзеючыся на інтуіцыю, на кантэкст. Затым ты ўжо проста блукаеш у цемры. А потым нехта ўключае сьвятло — і мова, якую ты ведаў, падаецца табе проста сном. Вядома, зусім забыць мову немагчыма. Застануцца нейкія ашмоткі, няясныя згадкі, раптоўныя асацыяцыі. Але гаварыць ты больш ня зможаш. Ды і з кім? Бальбута не даруе здраднікам».

«Але… — Козьлік выслухаў мяне ўважліва, такі бледны, якім я яго ніколі ня бачыў. — Але што мне цяпер рабіць?»

Вось дурань.

«Для каго я толькі што выпінаўся, га, Козьліку?»

«Але я… — ён плакаў і глядзеў мне ў вочы. — Я ня ведаю, што мне рабіць. Я не змагу без бальбуты. Вы, бальбута, Каштанка… Гэта ўсё, што ў мяне ёсьць».

«А калі б можна было выбраць? Нешта адно? Што б ты пакінуў, а ад чаго б адмовіўся?» — спытала Каштанка. Буня з інтарэсам прыслухоўваўся да нашай размовы, але мала што разумеў. Яму пакуль не хапала практыкі.

Козьлік не адказваў. Толькі потым, з жахам вывучыўшы твар Каштанкі (і калі яна пасьпела зноў зрабіцца такой непрыгожай?), ён выціснуў зь сябе тыя самыя апрыкрыя ўжо словы:

«Што мне рабіць?»

«Ды нічога з табой ня здарыцца! — кінуў я злосна. — Можна жыць і бяз мовы. Гавары сам з сабой на сваім форнаталі, хоць да ўсрачкі. Нічога з табой ня здарыцца, Козьліку! Жыў будзеш! Успомні, што пісаў Імрэ фон Штукар. „Мы паляцім у бездань, маючы ў зубах толькі крыкі. Мы зробімся лёгкія, як папера“. Цэлы год ты жыў з бальбутай. Ты ўжо лёгкі і вольны, твая душа ўмее даваць рады імкліваму падзеньню, ты ведаеш словы, якія не дадуць табе грымнуцца аб зямлю і разьбіцца. Бальбута дасьць табе сілы прыглушыць боль, ты плаўна апусьцішся і пражывеш сваё нікчэмнае жыцьцё, ты зробішся такім, як яны — вось і ўсё!»

Я паказаў у акно і зьнясілена адкінуўся ў сваім крэсьле. Каштанка глядзела на мяне з захапленьнем. Яна яшчэ ня бачыла мяне такім. Козьлік ківаў, мне здавалася, ён мяне слухае, слухае так, як ніколі ня слухаў, але ён раптам падышоў да ложка і заляпіў Каштанцы аплявуху. Яе твар успыхнуў, яна нават зразумець не пасьпела, што адбылося. А потым упала тварам у падушку. Маю падушку. Не пасьпеў нічога зрабіць і я — у нейкім ступары я круціўся на крэсьле і назіраў, як Буня ўскочыў зь месца і пачаў малаціць Козьліка кулакамі.

«Ня тут! — толькі і змог я віскнуць, калі ачуняў. — Цягні яго на вуліцу і там рашайце свае справы! Ня тут, Буня!»

Як ні дзіўна, ён мяне паслухаў. Схапіў Козьліка за бараду і пацягнуў да дзьвярэй. Козьлік не супраціўляўся, толькі пыхцеў, і гэта было б сьмешна, калі б не было так убога. Я чуў, як яны спускаюцца па сходах, як ва ўсіх кватэрах гэтага цёмнага пад’езду ў доме з мэмарыяльнай дошкай адчыняюцца і зачыняюцца дзьверы.

Каштанка выцягнулася на маім ложку і адвярнулася да сьцяны. Я схадзіў і зачыніў кватэру, даў Каштанцы марозіва, але скрынка зь ім была цёплая, а марозіва амаль растала — верная прыкмета падробкі. Таму давялося зьбегаць на кухню, дастаць шмат ледзянога, цяжкага, як цагліна, купленага некалі сала і прыкласьці да Каштанчынага твару. Яна войкнула.

«Выпі», — я наліў ёй віна.

«Спойваеце непаўналетніх, — яна крыва ўсьміхнулася, павярнуўшыся да мяне. — Мне так шкада яго, ОО».

«Ды нічога зь ім ня зробіцца», — буркнуў я і асушыў поўную шклянку.

Яна адпіла і зноў павалілася на падушку. Маю падушку.

У дзьверы зазванілі. Я пайшоў адчыняць, а калі вярнуўся, яна ўжо сядзела, моцна трымаючы сала каля скулы. У пакоі зьявіўся Буня, кінуўся да яе, застыў на паўдарозе, наляцеўшы на стол.

«Як ты, Каштанка? Вось падла, я яго добра павучыў, — горда сказаў Буня. — Але ўсё роўна мала. Вырваўся і ўцёк. Казёл!»

«Уйди, Буня, — прамовіла Каштанка па-расейску. — Уйди и не приходи больше. Понял?»

Твар у Буні зрабіўся чырвоны, як у п’янага. Ён ня рухаўся зь месца, стаяў і глядзеў на яе зь любоўю і крыўдай.

«Ідзі, — махнуў я яму. — Ты ж чуў, што табе сказалі. Давай, Буня. Я табе напішу».

Але ён стаяў.

«Ідзі ў сраку! — крыкнула Каштанка. — Я тебя видеть больше не могу! Уйди и убейся где-нибудь! И чтоб навсегда!»

Скамянелы Буня заварушыўся — але паслухаўся гэтага дзікага крыку. Зашамацела куртка, бразнулі дзьверы, і мы засталіся адны.

Каштанка паклала ў рот кавалак даўно астылай піцы і пачала асьцярожна жаваць.

«Налі мне яшчэ віна».

Я наліў. Мы чокнуліся.

«Я пасяджу ў цябе?»

«Сядзі», — я зноў прысеў каля яе.

«Ты ж не зьбіраешся да мяне чапляцца? Нічога ня выйдзе».

Я пакачаў галавой. І выпіў яшчэ. А потым стаў каля форткі і закурыў.

«Дзікабраз, што схаваўся ў нары, больш не малады, — сказала Каштанка. — Забыла, як там на кунду. Але сэнс такі. Ты мой стары дзікабраз, ОО».

«Сама ты дзікабраз. Можаш мне дапамагчы?»

Мы зноў гаварылі на бальбуце. Дакурыўшы, я падсеў да яе з кнігай у руках. Засланяючы далоньню непрыстойныя карцінкі, усе гэтыя гнюсныя аўтапартрэты Франсуазы Дарлён і яе юрлівага сабакі з тонкімі лапамі і поўсьцю, што станавілася дуба на кароткім загрыўку, я паказваў Каштанцы толькі тэксты. Паказваў адзін за адным, і яна чытала іх уголас, і моршчылася, і ўсё спрабавала прыбраць маю строгую далонь — але я трымаў яе, там, дзе трэба, напружваючы запясьце, пакуль яна мяне не ўкусіла. Хапнула зубамі проста за валасатую руку.

«Ты чаго?»

«Нічога».

Я загарнуў кнігу і адкінуў далей ад ложка.

«Магчыма, ты нешта адчула або зразумела? Ну хаця б нешта? Штосьці ўкалола, штосьці падалося знаёмым?»

«Не, — сказала яна і дапіла віно. — Спаць хачу».

На маёй даўно ня мытай падушцы, утапіўшы ў ёй сваё чырвонае вуха, яна так і заснула. Я прылёг побач, спрабуючы ўявіць сабе Козьліка. Як ён блукае па горадзе, з разьбітым тварам, страціўшы бальбуту, і Каштанку, і мяне, і цэлы год свайго жыцьця. Нічога, у яго яшчэ ўсё жыцьцё наперадзе. Усё доўгае, доўгае, доўгае жыцьцё.

Я сам не заўважыў, як заснуў побач з Каштанкай. А калі прачнуўся, было ўжо занадта позна.

«Верачка», — сказаў я і сутаргава глынуў сьліну. На лесьвічнай пляцоўцы ўжо былі чуваць яе крокі. У кватэры было цёмна, вока выкалаць можна, побач прачнулася Каштанка і заварушылася.

«Што там за Верачка табе прысьнілася?» — сказала яна ў змроку, такая блізкая і цёплая Каштанка, якая пахла віном і салам.

«Ціха!» — цыкнуў я.

Позна, позна, было ўжо занадта позна. Верачка асьцярожна ўставіла ў замок ключ. Я схапіў Каштанку і разам зь ёй накрыўся пледам, тым самым пледам, пад якім заўжды сустракаў Верачку і пад якім хаваўся ад яе. Тым сьмярдзючым пледам, які Верачка ніколі не магла падняць. Бо ёй гэта было забаронена, забаронена ня мной, а тымі правіламі, якія ўсталёўвалі ня я і не яна, законам, які прыдумаў той, хто пасылаў Верачку з самага сэрца цемры.

«Гэта твая жонка?» — шэптам спытала Каштанка, прыціснуўшыся да мяне пад пледам.

Верачка ўвайшла, скінула боты, пайшла мыць рукі. Што яна напявала пад нос сёньня? Я ня мог разабраць, шумнае дыханьне Каштанкі перакрывала сабой усё, казытала мне вуха, не давала дыхаць.

«Гэта Верачка, — шапнуў я. — Ляжы ціха. І тады ўсё, можа быць, скончыцца добра».

«Але яна знойдзе нас тут!» — прыдушаны голас Каштанкі гучаў пад пледам, як піск. Нібы па нашых целах бегалі мышы. Куча галодных і брыдкіх мышэй. Мы прыціскаліся адно да аднаго і я закрываў Каштанцы рот, але яна пачала торгацца, і я спужаўся, што задушу яе — адпусьціў, адчуваючы, што ў галаве пачынае злавесна і цяжка грукаць. Мне было блага.

«Ёй нельга, — прашаптаў я. — Зараз яна пойдзе на кухню, памые посуд, пакіне там штосьці, прыйдзе сюды. Паляжыць побач — і потым усё скончыцца. Так заўжды бывае. Але сёньня можа стацца інакш».

Каштанка замерла, пацерлася аб мяне, а потым зноў заказытала мне вуха:

«А яна… Гэтая Верачка — наогул, чалавек?»

«Я ня ведаю, — сказаў я. — Я ніколі яе ня бачыў».

Каштанка засапла. Вось цяпер я і праўда быў гатовы яе прыдушыць. Верачка зьвінела посудам, яна яшчэ ня ведала, што дзеецца ў пакоі, дзе мы ляжалі з Каштанкай, замёршы і прыціснуўшыся адно да аднаго. Зараз яна разьбярэцца з кухоннымі справамі, а потым зойдзе, пабачыць і ўсё зразумее. Хутчэй за ўсё яна вельмі добра ўмее бачыць у цемры. Яе позірк пранікае скрозь сьцены і дрэвы, скрозь сталь і бэтон, скрозь шкло і сьнег, скрозь зямлю і паперу — так, так, праз паперу… І толькі адно ёй забаронена — здымаць гэты стары, выцьвілы, паедзены мольлю плед. І гэта нас уратуе. Мы маем шанец. Гэта скончыцца. Некалі ўсё гэта скончыцца.

І тады Каштанка скінула яго. Рэзкім рухам, так, што я не пасьпеў яе ўтрымаць, яна скінула плед на падлогу і паднялася на ложку. Я ляжаў, моцна заплюшчыўшы вочы, і маліўся.

«Bruta mau, tau istuzu u autima, tau balbuta svetuzu bu, tau stuta aiduzu bu, tau fuzu ujma sau aluzu u tutima da autima, du nau kusutima rusoje dinuti…»

Я больш ня чуў ні Верачку, ні Каштанку, ні гарадзкога шуму за акном. Толькі свой голас, няшчасны голас прымата, які ня можа дастаць да галінкі.

Цёплыя рукі леглі мне на твар.

«Тут нікога няма», — сказала Каштанка, з усяе моцы выцялася каленам аб стол з маім д’яблавым пачастункам і вылаялася.

«Я сыду з твайго логава інвалідам».

Я паволі расплюшчыў вочы. Каштанка шчоўкнула выключальнікам, у пакоі зрабілася сьветла, знаёмыя, абрыдлыя мне прадметы пазіралі на мяне з пагардай, рэчы ўздыхнулі і сталі на месца, гатовыя працягваць свой нерухомы бег.

Каштанка, пакульгваючы, прайшлася па кватэры.

«Нікога, — пачуўся яе голас з кухні. — Нікога. Ніякай Верачкі».

Я недаверліва засьмяяўся.

«У цябе галюцынацыі, — сказала Каштанка. — Як інцярэсна!»

Я, усё яшчэ ня верачы, пайшоў да яе, абнюхваючы ўсе куты — зусім як Буня, калі прыйшоў да мяне з інспэкцыяй. І праўда, кватэра выглядала так, быццам ніхто не прыходзіў. Або я звар’яцеў — або Каштанка спужала Верачку. Бедная Верачка, страшная Верачка, ніколі ня бачаная мной Верачка, цемра-Верачка, Верачка-вусьціш. Ты ўцякла ад нейкай саплівай школьніцы. Або?..

Або ты ўсё яшчэ тут. Хаваешся. Чакаеш, калі гэтае дзіцё сыдзе. Цярплівая Верачка. Верачка, якая не сыходзіць проста так, нічога не пакінуўшы і не забраўшы.

Я пачаў адчыняць усё, што магло адчыняцца ў гэтай праклятай кватэры. Але марна: калі Верачка і хавалася недзе тут, дык я мог яе і не пабачыць. Яна магла зрабіцца чым заўгодна. Хоць кавалкам гумовай піцы, хоць недапалкам, хоць мольлю, што кружляла вакол Каштанкі, стрыгучы сьпёртае паветра. Я апусьціўся на кукішкі і такім вось клоўнскім чынам пачаў дасьледаваць падлогу, спрабуючы знайсьці хоць нейкія сьляды. Каштанка назірала за мной, кпліва пасьмейваючыся, а потым, уздыхнуўшы, таксама пачала поўзаць па падлозе — я бачыў, якія брудныя ў яе калені. Што скажуць яе бацькі?

«Ты не заўважыла нічога дзіўнага? — пакрэктваючы, я папоўз у бок, хоць мне ня надта хацелася аддаляцца ад Каштанкі. Я баяўся згубіцца ва ўласным жытле. — Нічога не знаходзіла на падлозе? Можа, гузік? Ці нітку? Хоць бы нейкі сьлед…»

«Ды не, нічога, — Каштанка зазірнула за фатэль. — Нічога такога. Калі, канечне, не лічыць гэтага…»

І яна працягнула мне далонь. Сваю чыстую, утульную далонь, на якой ляжаў кавалак паперы. Я паглядзеў на тое, што яна мне паказвала, і задыхаў, часта-часта. Мне здавалася, сэрца зараз выскачыць з грудзей.

На далоні Каштанкі ляжала выразаная з паперы фігурка. Папера зусім пажаўцела, таму колер фігуркі быў падобны да колеру чалавечай скуры. Гэта была фігурка жанчыны: няўмела, груба, дрыготкімі пальцамі выстрыжаная з паперы жанчына, у якой школьнай асадкай былі намаляваныя вочы, ледзь бачны нос, распусны і вялікі рот зь вялікімі вуснамі, і смочкі, і пупок, і валасы на лабку, і ўсё тое, ад чаго некалі мы вар’яцелі, апантана арудуючы нажніцамі пасярод бяскрайняга дывана. Даўным-даўно, ня тут, у іншым жыцьці, у іншай імпэрыі, пад нагамі дарослых, якія вось-вось маглі вярнуцца з працы, на якой яны зараблялі нам хлеб.

«Здраствуйте, Верочка, — прасьпявала Каштанка, усьміхаючыся сваёй далоні. — Приятно с вами познакомиться».

Я хацеў вырваць фігурку ў Каштанкі з рукі, але яна спрытна перахапіла яе двума пальцамі і кінулася ад мяне на кухню.

«Прыемна быць мацнейшай за нечы страх, — прамовіла Каштанка, беручы запалкі. — Бывайце, Вера».

Не, я не спрабаваў яе спыніць. Я стаяў у дзьвярах кухні і глядзеў, як паперка робіцца агнём, і агонь ляціць у ракавіну, як Верачка шыпіць і рассыпаецца на чорныя пялёсткі. Яна проста вярнулася туды, адкуль прыйшла.

«Нго ібэ і са кітака моломба, — сказала Каштанка. — Двум леапардам цесна ў адной нары. Праўда, ОО?»

12

Скончыўшы сваю гісторыю, я нейкі час маўчу, слухаючы, як рэчы навокал пачынаюць вызваляцца ад улады майго голасу — спачатку яны яшчэ ледзь чутна гудуць, быццам датычныя да таго, што я тут нагаварыў, але пакрысе пакой апаноўвае цішыня. Я гляджу на свае пальцы, на іх сіні брудны пыл, вось у што ператварылася нітка, знойдзеная мной у шуфлядзе пустога стала. Стары савецкі дыктафон, стужкавы, казённы, ляжыць перада мной, і я зусім ня ведаю, ці хапіла на ім месца, каб запісаць мой аповед да канца. Праверыць я не магу, дый не мая гэта справа. Магчыма, мне наогул нельга да яго дакранацца. Гэта казённая прылада, як і ўсё тут, людзі, гукі, паветра, і сам я казённы, бо не магу адсюль выйсьці.

Можна мне пайсьці дамоў?

Так мы прасілі настаўніцу ў школе — тую, чужую, якая прыходзіла празь дзесяць хвілін пасьля званка на апошні ўрок абвясьціць, што нашая настаўніца захварэла і… Ад яе залежала, мусілі мы пасядзець ціха паўгадзіны і пазаймацца сваімі справамі, або заняткі усё ж адбудуцца, або… «Можна нам дамоў?» — гучаў нечы голас, і настаўніца ведала, што ён прагучыць, і мы ўсе гэта цудоўна ведалі, і глядзелі на жанчыну каля дошкі з надзеяй і пакорай, і вось яна аглядвала нас, мружачыся, і казала…

Што яна казала? Якімі былі запаветныя словы? «Только тихо», — так гучаў яе прысуд, калі яна была ў гуморы, і мы і праўда ціхенька, але ўжо расплюхваючы радасны гул перад сабой па калідорах, хапалі партфэлі і несьліся стрымгалоў уніз, на ганак, да вольнага дня.

Я сяджу і ўспамінаю ўсё гэта — і ня ведаю, ці трэба мне ненавідзець свае ўспаміны або лепш зьберагчы іх, бо невядома яшчэ, чым скончыцца гэты дзень. Магчыма, яны надоўга зробяцца адзіным, што мне дазволена будзе ўзяць з сабой.

Даўно ўжо надышоў вечар. У будынку, дзе я сяджу, зачынены сам-насам з дыктафонам, сьціхлі і дрыль, і краны, але ён не зьбіраецца засынаць. Наадварот, калідоры поўняцца ўсё больш гучнымі крокамі, зусім блізка чуваць стомленыя і грубыя галасы, тут усё толькі пачынаецца, у доме, дзе гасударавы людзі робяць сваю справу.

Я маўчу. Мне і праўда няма чаго больш сказаць. Нібы нехта іншы расказаў маю гісторыю, а я, хоць і заўважыў мноства недакладнасьцяў, не адчуваю ў сабе права ўмешвацца і крэсьліць. Калі б у мяне не забралі паперу, я расказаў бы ўсё, як было. І месца на паперы хапіла б. Я ўмею пісаць на паперы. Магчыма, я апошні чалавек, які любіць і ўмее пісаць на паперы. Якая ж ненадзейная штука дыктафон — ён можа выключыцца, на ім можа скончыцца месца для запісу, ён можа зламацца: і ўсё, капут, трэба расказваць усё наноў, а я ня пэўны, што ў мяне хапіла б на гэта моцы. Мне хочацца дамоў, да сваіх кніг. Мне хочацца пакурыць і выпіць, урэшце. У мяне дома паўпакета таннага віна — я думаю пра яго зь пяшчотай, яно вярнула б мне сілы і прымусіла б зрабіць хоць нешта.

Дый у прыбіральню даўно хочацца. Пакуль што я цярплю. Але ведаю, што варта мне падняцца, і патрэба зробіцца нясьцерпнай. Я стараюся не варушыцца.

Пусты пакой таксама нічым не выдае сваёй зацікаўленасьці. Здаецца, ён ужо зжыўся са мной. Тут мала рэчаў, але яны ўжо прымаюць мяне за свайго. Вось у чым яна, сіла такіх установаў. У тым, што яны робяцца часткай цябе раней, чым ты змог пра гэта падумаць.

І вось нарэшце доўгачаканы грукат каля дзьвярэй.

Шчоўкае замок.

«Честно говоря, я про вас забыл, — сьмяецца мой гасудараў муж, падкідваючы і ловячы ключы. — Столько дел… Еще и работы подбросили под вечер… понапривозили… этих… Нескоро домой пойду. Вот кто их заставляет ходить на все эти шэсьці… Совести у людей нет».

Я маўчу. У яго добры настрой. Напэўна, добры настрой у такога чалавека — гэта кепскі знак. Ён садзіцца на край стала і забірае дыктафон.

«Выговорились?»

«Не знаю».

«А кто знает? Ладно, не волнуйтесь, уже неважно. Вообще-то я вот что пришел сказать. Можете спокойно идти домой. У нас к вам вопросов больше нет».

«Как это нет?» — кажу я і разумею, што мне як мага хутчэй трэба знайсьці прыбіральню.

«Нет. Нету, — паціскае ён плячыма. — Все в порядке, закон вы не нарушали, а если какой-то и нарушили, то не тот, который в нашей компетенции. Вскроются новыя факты — вызовем. Хотя какие тут факты. Все ясно, все как на ладони. Интересное, конечно, дело, на фоне остальных, с особенностями… Но мы разобрались».

Я не сыходжу. Сяджу і гляджу на яго, як быццам гэта я тут галоўны.

«Олег Олегович!»

Я дрыжу. Я ня ведаю, што мне сказаць.

«Олег Олегович, идите, вы свободны!»

Я глытаю сьліну. Я з раніцы нічога ня еў, у роце кісла, я хачу памачыцца, але не сыходжу.

«Хотите еще что-то услышать? — зьдзіўляецца ён. — Ну ладно. Могу в двух словах поделиться. Кашкан во всем призналась, рассказала, как было дело. Как она придумала какой-то тайный язык, балбутто… От слова „болтать“, конечно. И с Козловичем на нем переписывалась. Детский сад! А потом задурила головы вам и Бундасу, а больше всех этому, Козловичу Денису. Который в нее тоже влюбился, дурак молодой. Приставал, проходу не давал. А она с ним покрутила, а потом дала ему от ворот поворот. Парень от любви несчастной из окна и выбросился. А перед этим ножиком на коже у себя стишки написал какие-то. На этом их тайном языке. Хотите знать, что он написал? Кашкан нам перевела. Что-то вроде: мы лёгкие, как бумага, падаем в пропасть и орем. Это он ей написал, на балбутто этом ихнем. У него психический срыв случился, бывает. В таком возрасте гормоны еще как шалят…»

Ён падышоў да дзьвярэй, нецярпліва пазвоньваючы ключамі.

«А вам, Олег Олегович, советую: вы поосторожней с этими малолетками. Сами должны понимать, с ними свяжешься, можно под статью загреметь. Я то вас понимаю, в чем-то…»

Ён панізіў голас і па-змоўніцку ўсьміхнуўся.

«А вот у нас здесь не поймут… Вы уже не молодой человек, старше меня. Пора уже успокоиться. Вы женаты?»

«В разводе», — сказаў я і выбег у калідор. Ледзь пасьпеў да прыбіральні. Гасудараў муж зьдзіўлена паглядзеў, як я рву дзьверы ня ў той бок. Больш я яго ня бачыў.

У школе мы пасьля такіх аблягчэньняў казалі, парадзіруючы тэлевізійную рэкляму: «Счастье есть». Зашпіліўшы штаны, я паглядзеў на сябе ў бруднае люстэрка і выйшаў на калідор. Паўсюль кіпела праца, недзе крычалі, недзе ўшчувалі, недзе маўчалі так, што лепш бы з тых кабінэтаў чуўся крык. Я выйшаў міма дзяжурнага на ганак і глыбока ўдыхнуў паветра. Закурыў і павольна пайшоў па вуліцы туды, дзе былі ліхтары, людзі, сьмех, дзе шумеў горад М. Мой горад. Я вырашыў дайсьці пехам да свайго дому з мэмарыяльнай шыльдай. Мне не было куды сьпяшацца.

У кафэтэрыі нейкага гастраному я купіў два піражкі зь мясам і зьеў іх тут жа, каля касы, выціраючы пальцы аб паліто. Прайшоў па Кнорына да Дому кіно і па бульвары Талбухіна рушыў на праспэкт. Недзе там я ўпершыню сказаў Козьліку пра лёгкасьць. Працытаваў яму Імрэ фон Штукара — але не сказаў, што гэта цытата. Мне хацелася, каб ён думаў, што гэтыя прыгожыя словы напісаў я. На паперы. Ад рукі. Так, як я ўмею і люблю.

На бульвары было даволі шмат людзей — у горадзе пацяплела, лаўкі былі занятыя моладзьдзю, прыкладна Козьлікавага ўзросту. Я чуў урыўкі іх размоваў — не, Козьліка на іхным месцы я ўявіць ня мог. Козьлік быў не такі. Гэтыя былі цяжкія, падуладныя зямлі, на якой ім собіла нарадзіцца. Яны жылі паводле законаў яе прыцягненьня, слухалі яе і ступалі на яе ўпэўнена, бо ведалі, што яна будзе іх насіць яшчэ доўга, пакуль ня стоміцца. А Козьлік быў як слова, напісанае на паперы. Яны зьнікнуць, а Козьлік застанецца.

Да мяне раптам падбег сабака. Высокі, ладны паляўнічы сабака ў бліскучым ашыйніку. Я інстынктыўна адхіснуўся, схапіўшыся за край лавачкі. А ягоная гаспадыня ўжо бегла мне насустрач.

«Карлотта! — крыкнула яна. — Фу! Фу. Ко мне!»

Я прысеў на лавачку і закурыў. Сучка тыцкалася мне ў калені вострай пысай, азіралася на гаспадыню, але не сьпяшалася пакінуць мяне ў спакоі. Я паглядзеў у сабачыя вочы, мне было цікава, ці можна пабачыць у іх нешта, што сьведчыла б пра натуральную патрэбу сабакі ў падпарадкаваньні. Але я так і ня змог нічога ў іх прачытаць. Нібы гэта была кніга на зусім іншай мове.

Гаспадыня падышла, круцячы ў руках павадок, надзела яго на паслухмяную, тонкую сабачую шыю.

«Извините, — кінула яна, аблізнуўшы вусны. — Убежала. Шею вытащила, и как умудрилась? Вырвалась и убежала. Но она не укусит. Тем более вы ей, смотрю, понравились».

«Красивая собака», — сказаў я.

Але, здаецца, ёй было напляваць, што я думаю пра яе пародзістую сучку. Нічога ня здарылася — і добра. Не сказаўшы ні слова, яна пацягнула сабаку ў цемру, а я паглядзеў на свае рукі, на іх скуру, на якой кучаравіліся сівыя валаскі, і падумаў, што ў мяне засталася ягоная кніга — кніга зь вершамі і карцінкамі: што яшчэ трэба такому чалавеку, як я. Можа, ён сам яе намаляваў. І напісаў усе гэтыя вершы. А я біўся… Біўся галавой аб паперу… Ну і што. Галоўнае, што я на волі. Жывы. І ў мяне ёсьць мова.

А яшчэ я падумаў пра тое, што заслужыў сёньня крыху спагады ад тых, хто мяне любіць. Крыху спагады і асалоды.

Павінен жа хоць нехта ў гэтым горадзе мяне любіць.

Legoing klinkutima

Für Imre von Stukar

Akkou klinkuta

Deu natuzu

Tau

Tajnobalbutika da ujma sau onoje,

Skutoje dutributima da broje

Dinagramutima, sau neokuz nekau —

O bu tau kvaj legoje da samoje

Da u sprugutima tau bu pavuzu, mau

Komutko noje.

Klinkutima legoing,

Tau

ufjutima akkou.

Danuo kvaj da bif aluzu Neistuta.

Dukoju da rukoju tau stogou

Kalau tau bu legoje kvaj balbuta.

Da bu sprugutima skamuta tau okuzu,

Minutima o jaf bu tau takuzu:

Psautima grimuta da kraputa

Strilonatutima, sau

Bim primuzu tau.

II

Гусі, людзі, лебедзі

«Hdzieta ŭ topi balot pahrabion astyvajuščy hrom…»

Песьня

1

Сьвятэй Пакроў накрыў зямлю жоўтым лістом, маладым сьняжком, ваду лёдам, пчалу мёдам. Рыбу луской, дрэва карой, птаху пяром, дзеўку чапцом. Стагі пакрыў, першы стажок дранічкамі, другі стажок саломкаю, трэці стажок белым сьнегам.

На Пакровы малодшага Касмача, іхнага суседа, забіралі ў маскалі. Па такому случаю паставілі сталы проста ў садзе, балазе дзень быў пагодны, а на сталы выставілі ўсё, што маглі. А маглі Касмачы па самае не магу — бо стары Касмач быў, як кажуць, выціран, таму палагаліся яму і зельліца крамнае, і сервілат, і грушавыя карамэлькі, і марожана. Учора Касмачы кагосьці засмалілі ў сябе ў двары, а каго канкрэтна, ніхто асабліва не разьбіраўся — не такія тут жылі людзі, каб на чужое раты разяваць. Пазвалі — дык будзем, а міма ісьці сказалі — тожа не асудзім. Каму цяпер лёгка? А ў лесе шмат рознай жыўнасьці ходзіць…

Дзень і праўда быў пагодны, сонечны, хоць часам і налятаў на ўбраныя сталы першы ветрык, чужы, злы, як з пустога пограба. Касмачы, трэба сказаць, усіх паклікалі, нікога не забыліся: найперш, ясна рэч, солтыса, за ім паліцая, і поп тут сядзеў, і зам па ідэалёгіі, але зь ялітай гэтай і так усё зразумела, куды бязь іх. Дык яны нават дурачка мясцовага за стол пасадзілі, Какоўскага. Той адразу ж напіўся — і калі толькі пасьпеў? — ды жаласьлівым голасам завёў сваё, нязьменнае:

«Людзі! Людзі! Ізьвініце меня, людзі, радные маі, но атвецьце: какой цяпер год?»

Зь ім заўжды так: сядзіць, усьміхаецца, бабам ручкі цалуе, ківае шматзначна, а потым як нейкае насланьнё на чалавека находзіць: ускідваецца, нібы толькі што прачнуўся, хапаецца за галаву, што аж пальцы бялеюць, і абводзіць усіх страшнымі вачыма:

«Людзі! Людзі! Какой год на дварэ?»

Усе ад сьмеху ажно кладуцца, але ж не ад злоснага сьмеху, такога, што з грытанкі ідзе, а ад добрага, такога, што з жывата. Какой-год, какой-год — мабыць, таму і назвалі яго так: Какоўскі. Ніхто ня ведаў, адкуль той Какоўскі ўзяўся, паліцай яго аднойчы ў лесе знайшоў і аддаў каму сьледует, а праз два дні Какоўскага назад прывезьлі і пасялілі ў хаце памерлага Ігната — так і жыве тут у іх Какоўскі ўжо, можа, тры гады, а мо і пяць. Шкадуюць у іх Какоўскага: пасьмяюцца, пасьмяюцца, а потым супакойваюць. Вось і цяпер за сталом у Касмачоў насьмяяліся ўволю, бо надта ўжо жаласны ў Какоўскага від, як у п’янага, які Страшны суд праспаў — а пасьля ўрачыха і кажа яму, уздыхнуўшы і кульнуўшы лікёру:

«Дзьве тысячы сорак дзявяты, даражэнькі, дзьве тысячы сорак дзявяты».

Гэта ўсе ведаюць, у кожнага дома інтэрнэт ёсьць і каляндар на сьцяне вісіць. Какоўскі стогне, вылуплівае на ўсіх вочы, крычыць нямым голасам і падае пятай кропкай проста на траву.

«Как жэ эта палучылась? Ашыбка, ашыбка…» — мармыча ён, абводзячы невідушчымі вачыма гэты невялікі сьвет: хаты, твары, змораныя дрэвы, змочанае ваткамі аблокаў неба, блізкі, выцягнуты ў нітку далягляд, прадзеты на канцах у іголкі даўгіх пруцяных агароджаў.

«А дзе я, людзі? Дзе я нахажусь?» — хрыпіць Какоўскі, хапаючы за рукі таго, хто бліжэй за ўсіх. Але яго ўжо ня слухаюць, насьмяяліся ўдосталь, хіба толькі зам па ідэалёгіі скажа задуменна, кульнуўшы чарачку:

«Какой год… Не каб пра месяц спрасіць ілі хаця бы пра дзень нядзелі. Чудак чалавек…»

І ўсе важна дастаюць з кішэняў мабільныя тэлефоны, кладуць на стол: вось табе і ўрэмя, і дзень, і год, і нават сфатаграфіравацца можна. Напрыклад, з малодшым Касмачом: той сядзіць на чале стала, лысы, змрочны, на людзей не глядзіць, толькі на Любку пазірае, нявесту сваю, ды так пазірае, быццам зараз зьесьць.

«Ну што ты ўсё на яе смотрыш, — не вытрымлівае солтыс. — Зараз дзеўка ў гамбургер прэўраціцца ат стыда. Даждзёцца яна цябе, даждзёцца — сам паглядзі, каго тут яшчэ дажыдацца?»

І праўда: каго?

Не яго ж, Маўчуна. Маўчуну яшчэ толькі пятнаццаты год пайшоў. А апрача яго ў вёсцы толькі сямёра мужчын застаецца: стары Касмач, ды солтыс, ды паліцай, ды поп, ды бацька Маўчуна, ды настаўнік, ды пан Какоўскі. Усе астатнія бабы, нават зам па ідэалёгіі.

Калі шчыра, Маўчун дужа зайздросьціў малодшаму Касмачу. Хоць чаму там зайздросьціць: ума ні грама, адны кулакі і любімае слова «насёр». Што ні скажы малодшаму Касмачу, ён пра ўсё адказвае «А я з дуба насёр». Часам Маўчун задаваў сабе пытаньне: як жа Касмач зь Любкай размаўляе, калі яны па завугольлях ціскаюцца? Яна яму: ой, Касмачык, які ж ты дууужы, які ты харооошы, а ён ёй адказвае ласкава: а я з дуба насёр. Як яна яго цярпіць? Як яны наогул усё гэта цярпяць? Чаму ня выюць ад кляўстрафобіі? У куратніку ў Маўчуна ёсьць схоў, а там паперкі з малюнкамі, Маўчун іх усіх намаляваў, усіх: солтыса ў выглядзе жука, папа — як чорную шафу, паліцая — як грыба сухога неядомага, зама — як сьвежавыструганую труну, а Касмача таго малодшага — як каровін блін…

Касмач заўважыў, што Маўчун употай разглядвае яго, і насупіўся, сьціснуў кулачышчы. Няўжо раўнуе? Ды патрэбная мне твая Любка…

І праўда, чаму тут зайздросьціць? Але Маўчун зайздросьціў — пякуча, ледзьве не да сьлёзаў. Не таму, што ў Любкі з малодшым Касмачом такая любоў. А таму, што…

Ясна чаму.

Заўтра па Касмача прыедзе вайсковая машына, заскочыць Касмач у кодаб, махнуўшы кедамі — і павязе яго машына далёка-далёка, туды, куды нікому нельга. Касмач пабачыць сьвет, а сьвет даведаецца, што ёсьць такі Касмач, і які б той Касмач ні быў, ён будзе займаць сабой прастору, то тут, то там, у мясьцінах, якія Маўчуну ніколі не наведаць, і вочы Касмача запомняць тое, што Маўчуну і ня сьнілася. Тое, пра што ім у школе расказваюць — але расказваюць неяк неахвотна, нібы сам настаўнік ня надта верыць у тое, чаму іх вучыць, нібы гэта казка такая пра белага бычка: што ёсьць недзе іншыя краіны, ды вялікія гарады, ды высокія горы, ды бяскрайнія стэпы. Ведама ж, нешта і ў інтэрнэце пачытаць можна — але і там інфармацыі мала, так мала, што Маўчуну толькі і застаецца, што дадумваць, фантазіраваць і марыць…

А дадумваць ён умее.

Ну вось зайздросьціць ён малодшаму Касмачу. Хоць ясна, што Касмач той дурны, хутчэй за ўсё, і ня вернецца ў вёску іхную. Гэта раней выціраны вярталіся — з мэдалямі, з загарам баявым, у шынялях казённых, хто без рукі, хто без нагі. А цяпер хто ў маскалі пайшоў — пішы прапала. Ніводзін яшчэ са старэйшых хлапцоў дахаты не прыйшоў, адслужыўшы. Можна толькі здагадвацца, што зь імі стала там, за тысячу кілометраў — ці татара-мангольская страла сразіла ў старане чужой, ці ажанілі зь якой казачкай чарнабровай і на рубяжы далёкім пакінулі, каб сьцярог родзіну да пасьледняга ўздоха. І спытаць няма каго — забаронена на такія тэмы размаўляць.

Маўчуну ў маскалі яшчэ, канечне, рана ісьці. Ды і ня возьмуць яго, відаць — бацька ў яго аднарукі, а мамы няма. Пайшла неяк даўно мама ў лес і не вярнулася. Што зь ёй — ніхто дагэтуль ня ведае. Як мама прапала, бацька хадзіў да начальства, але і так было ясна, што ніхто маму шукаць ня будзе. Сама вінаватая, сказаў солтыс з важным выглядам, лес у нас стратэгічны, а па стратэгічным лесе хадзіць можна толькі да пэўнай граніцы, а далей пад сваю ацьветсьцьвеннасьць. Відаць, выйшла мама за тую граніцу пэўную, не заўважыла знакаў — ну дык хто ж вінаваты.

«Сачуствую твайму гору, Моўчан, але нічым памоч не магу, — казаў солтыс, пакуль жонка ягоная гусачку ў куратнік заганяла. — Думай, будзеш сына адзін расьціць або да маладзіцы якой пасватаешся? Я б другі варыянт выбраў. Ну, і вабшчэ: ва ўсім нада іскаць свае плюсы і мінусы. Шкада тваю Надзю, але затое сынка твайго, Маўчуна, пэўне ж, рэкруцкі набор абміне. Маеш права цяпер на адкрапленіе для сына, усе панімают, ацец інвалід, маць прапала, такіх служыць бяруць толькі ў ваеннае ўрэмя, а наша руская родзіна цяпер ні з кім ваенных абараніцельных дзействій не вядзёт. Так што хоць сын пры табе застанецца. Касмачу дык не павязло, яшчэ пару гадоў — і аты-баты…»

Паскуда той солтыс, хабар у бацькі ўзяў, бацька яму цэлую гусачку белую занёс, каб той разабраўся, цэлую гусачку белую — і за што? За тое, што адбрахаўся іхны начальнік. Маўчуну тады гадоў дзесяць было, стаяў ён побач з бацькам на падворку солтысавай хаты, глядзеў і бачыў перад сабой жука. Хітрага сквапнага жука, які заўжды, ледзь што, крылы раскрые — і вось ён ужо ні пры чым. Пра стратэгічны лес і пра сваю ацьветственнасьць яны і так ведалі. І пра тое, што Маўчуна ў маскалі цяпер могуць і ня ўзяць. Пра гэта ў інтэрнэце напісана, там разьдзел такі ёсьць, дзе ўсе законы паглядзець можна. Праўда, туды рэдка хто залазіць, бо там сам чорт нагу зломіць, такім ужо языком напісана, як быццам па-інастраннаму.

Гэтая размова адбывалася гадоў пяць таму — а цяпер вось забіраюць малодшага Касмача ў маскалі, а ён, Маўчун, застаецца, і ня ведае, радавацца яму ці засмучацца.

То крыўда накаціць: хай бы яго забралі, хай бы сказалі, што жыць яму, Маўчуну, менш за год застанецца — затое пабачыў бы ён далёкія краі, і стэпы, і пустэльні, і вялікія гарады. І, можа, над зямлёй бы праляцеў на ваенным самалёце, адным з тых, што над імі часам гудуць — саміх гэтых птахаў жалезных не відаць, толькі гудзеньне ў небе такое, нібы зараз небасхіл абрынецца — у такія моманты разыгрываецца Маўчунова фантазія, ды так, што ажно сэрца заходзіцца ў грудзях. Усё б аддаў, толькі б на зямлю зьверху паглядзець: і бацьку, і кніжку любімую, і шэрую сваю каханую гусачку, і вёску іхную малую, непрыкметную, ды ўсё ж родную…

То радасьць, душная зла-радасьць наваліцца: забяруць Касмача, перастане ён Маўчуна цьвяліць ды вучыць яго розуму, застанецца Маўчун старэйшым зь дзетвары іхнай, ніхто цяпер яго ад думак ды ад кніжак адцягваць ня будзе і падазрона ў душу лезьці: што ты там усё думаеш, Маўчун, цёмная твая душа, хадзем лепш на кулаках біцца… Дастаў Касмач са сваімі кулакамі, мазгоў нуль, адны рукі, якімі ён шторазу Маўчуна да зямлі прыпірае і лямантуе пераможна: «Пабеда! Апяць я з дуба на цябе насёр, Маўчунок! Малы ты яшчэ супраць Касмачыка!»

* * *

Седзячы за сталом каля бацькі, Маўчун пазіраў на малодшага Касмача. Ну куды яму тыя далёкія краіны, куды яму тыя рубяжы нашай неаб’ятнай рускай родзіны? Такі, як Касмач, нічым акрамя сваіх кулакоў, не цікавіцца. Нічога ён не запомніць з таго, што пабачыць, нічога ня ўчэпіць вокам і нічога не зразумее. Вось ён, Маўчун, да кожнага слупа, да кожнага твару прыглядаўся б, кожнае слоўца запамінаў бы, кожны голас бы пачуў да нутра самага — і, можа, атрымаў бы адказы на ўсе свае пытаньні. А пытаньні яго даўно мучылі — з таго часу, як ён чытаць навучыўся.

«Прэдлагаю падняць фужэры за нашага навабранца, — сказаў захмялелы ўжо солтыс. — Каб служыў на не страх, а на совесьць. Каб нікому ў нашых Белых Росах за яго сорамна не было, ні бацьку дарагому, ні нам, яго аднасяльчанам».

Усе ўхвальна загаманілі, налілі, падняліся. Касмач быццам і не разумеў, у чым рэч — проста цешыўся, дуралей, што ўсе за яго сёньня п’юць, як за героя. Падняўся, праглынуў крамную гарэлку, скулы захадзілі злосна і драпежна, як у бацькі.

Белыя Росы — так іхная вёска называлася на ўсіх мапах. Некалі яна іншую назву мела, але калі руская родзіна вассаедзінілась, дык з губэрні прыйшоў загад на перайменаваньне ў духу патрыятызму. Паліцай неяк Маўчуну расказаў, што па ўсёй губэрні тых Белых Росаў — штук дваццаць, і іхныя маюць свой код: 13. А яшчэ ў школе ім настаўнік расказваў, што сто гадоў таму фільм такі быў папулярны, «Белыя Росы». Дык асвабадзіцелям так той фільм спадабаўся, што яны шмат вёсак у гонар той кінакарціны легендарнай пераназвалі. Маўляў, так і павінна вёска на западных рубяжах звацца. А як іхныя трыццаць хатаў раней клікалі, ніхто ўжо і ня памятаў. То бок, можа і памятаў, але размаўляць пра гэта непрылічна стала. Не дастойна рускага чалавека. Так ці інакш, Белыя Росы — гэта было красіва, а некрасівыя названія нашто ў памяці трымаць. Так іх у школе вучылі, і Маўчун, у прынцыпе, ня быў супраць. Белыя Росы дык Белыя. Але каб нехта ўсё ж успомніў старую назву — таксама бяды не было б. Цікава ж, як там раней людзі жылі. Пра што думалі, пра што гаманілі, калі ў маскалі забіралі ці, напрыклад, вясельле. Што іх трывожыла, калі ні інтэрнэту яшчэ не існавала, ні мабільнай сувязі.

«Мусіць, пашлюць цябе, хлопча, на южную граніцу, — прамовіў солтыс, але не да Касмача малодшага зьвяртаючыся, а да мужыкоў ды зама па ідэалёгіі. — Я дажа уверэн».

«Чаму ж адразу на южную?» — запытаўся хітраваты бацька Касмача, спрытна разжоўваючы залатымі зубамі сала.

«Не, на южнай сіл у нас хапае, — заявіў поп. — Відзіт бог, на васточную, там неспакойна: новасьці чыталі? І гэта добра, што на васточную, там галодны не застанешся, ікру лыжкамі есьці будзе твой Алёша, і з духоўнай пішчай таксама ўсё ў поўным парадку, цэркаў наша праваслаўная там сільныя пазіцыі імеет. І удаль сваю маладзецкую есьць гдзе праявіць».

І поп захіхікаў дабрадушна, накладаючы сабе гарачых катлетаў, якія Касмачыха толькі што ўрачыста выставіла ў сярэдзіне стала.

«А я думаю, на южную, — працадзіў паліцай, з усё большым інтарэсам пазіраючы на Любку. — Чыталі пра інцындзент у Харбіне? Трэба паказаць дзікарам, што мы не намерэны цярпець іх правакацыі. Ясна как дважды два — цяпер там канцэнтрацыя войск пайдзёт, штоб кулак наш браніраваны был відзен адназначна, нават за акіянам».

«На какую б ні паслалі, мы ўсе ў цябе, Алёша, верым, — адпіла свой лікёрчык мутны зам па ідэалёгіі. — Што не апазорыш чэсьць Белых Росаў. Мы ўсе табой гардзімся. У какіе б перадрагі ты ні папаў — не забывай, хто ты і адкуда».

Малодшы Касмач ня слухаў. Цяпер ён толькі на паліцая глядзеў, так, што косьці хрумсьцелі ў Касмача ўнутры, шыя напіналася так, што зараз лопне, а пра Маўчуна і забыў. Баіцца, што заўтра забяруць яго, а паліцай да Любкі кліны падбіваць пачне. Вось жа пустата якая, падумаў Маўчун. Гэтага што забірай, што пакінь — толькі пажэрці, пабіцца ды дзевак паціскаць. Нічога не цікава чалавеку.

Дый ці напраўду чалавек гэты Касмач? Часам Маўчуну здавалася, што ён жыве сярод зьвяроў, якія аднойчы выйшлі зь лесу, парыкалі-пагыкалі адзін на аднаго, але агледзеліся і пастанавілі, што тутака атайбуюцца і прыкінуцца, нібы яны людзі. Каб у галодны час ацалець. Вось мяса, якім стол застаўлены — чыё яно? Якой жывёліны? Ніхто не пытаецца. Баяцца. Ніхто не пытаецца, ня ведае і пытаньні ад сябе гоніць. Як быццам ёсьць у гэтым застольлі, і ў гэтай вёсцы, і ў гэтым часе, у які собіла жыць Маўчуну, нейкая страшная таямніца. Ён неўпрыкмет агледзеў тых, хто сабраўся за сталом, і на душы ягонай зноў зрабілася нядобра. Як жа бацька гэтага ня бачыць: што ў зама па ідэалёгіі вусны такія ўжо крывавыя, нібы яна толькі што шыю некаму пракусіла. Што ў старэйшага Касмача з-пад гімнасьцёркі іголкі вытыркаюцца, а ўсе толькі і ўдаюць, што гэта мужчынская поўсьць. Што малодшы Касмач да дуба падобны, а солтыс да жука, а ў паліцая пыса выцягнутая, што ў твайго сабакі.

А жанчыны? Кожная да нейкай жывёлы падобная, толькі пасьпявай прыкмячаць. Касмачыха — да кабылы, зам — дык тая больш да зайчыхі, і вочы такія… чырвоныя… А вакол іншыя: ваўчыхі, коткі… і нават прусачыхі ёсьць…

Маўчуна перасмыкнула. Захацелася ўцячы з-за стала, схавацца, забіцца ў нару і не вылазіць, пакуль зь лесу паляўнічыя ня выйдуць і не перастраляюць усю гэтую саманадзейную жыўнасьць. Але тут бацька, у якога кавалак яешні на траву зь відэльца ўпаў, зыркнуў на Маўчуна злосна, і такі быў пад гэтай злосьцю бацькавай боль, што Маўчуну сорамна зрабілася. Падсунуўся ён бліжэй да бацькі і стаў за ягоным відэльцам сачыць — левай бацька ўпраўляўся ня горш, чым правай рукой, якая невядома якім сабакам на корм пайшла, але дрыжала левая, дрыжала, і трэба было рот не разяваць, а глядзець, каб бацькаў гонар тая левая незнарок не закранула…

Толькі гускі ў Белых Росах такія, што зь імі ня страшна. Любіць Маўчун гусачак, вочы ў іх чалавечыя, а пер’е такое прыемнае, што адчувае Маўчун зь імі роднасьць. Асабліва з той, шэрай, якая яго чакае. Гускі — ня куры, куры дурныя, а гуска — шляхетная істота, зь якой ніколі сумна не бывае…

Маўчун зірнуў збоку на бацьку, працягнуў руку, каб у таго кавалак сьвежыны зь відэльца не зваліўся. У бацьку таксама нешта нечалавечае было — твар зеленаваты, нібы луской пакрыты, як быццам бацьку з балота дасталі, высушылі і за стол пасадзілі. Зусім яны з бацькам не падобныя. Неяк Касмач нават намякаў, гаўнюк, што бацька Маўчуна і ня бацька яму зусім — такая бойка была, што паліцай іх раздымаць прыйшоў. Касмач яму тады зуб выбіў, але і Маўчун не застаўся бяз радасьці: так у вока патрапіў Касмачова зьвярынае, што ў таго сьлёзы паліліся. Стаяў Касмач тады, румзаў і нічога з сабой зрабіць ня мог. Вось табе і з дуба насёр. Пабеда…

«Людзі! Людзі! — залапатаў раптам пан Какоўскі, падымаючыся з травы. Праспаўся, відаць. — Людзі, радные мае, ізьвініця, але скажыце мне: какой цяпер год?»

Малодшы Касмач заржаў.

«Зноў за сваё, — пахітаў галавой паліцай. — Бальной чалавек. І адкуль такі ўзяўся на нашы галовы?»

«Бі-ляць, — вылаяўся солтыс, і гэта была добрая прыкмета таго, што ён ужо ў кандыцыі. — Прыбярыце яго ўжо, празьнік іспорціт».

«Да ладна, — адгукнуўся поп. — Блажэнны он. Нікаму ўрэда няма, а гледзячы на яго, задумацца можна над праблемамі быція».

«Бі-ляць», — замаргаў солтыс. Маўчун ведаў, што той служыў на Южнай граніцы. Адтуль і прывёз гэтае «бі-ляць». Ніхто ў Белых Росах так не вымаўляў. Так чуркі лаюцца, расказаў неяк бацька. Ня могуць бэ ды ля зьвязаць, абавязкова трэба ім «і» ўставіць. Дзікі народ. Такія зарэжуць і вокам не міргнуць. Каб такіх трымаць у павінавеніі, і шлюць з усіх канцоў імпэрыі касмачоў і іншых зашчытнікаў родзіны.

«А вось хто ў нас сказаць можа, што за гарады на Южнай граніцы? — весела запытаўся Касмач-старэйшы, каб перамяніць тэму. — Давайця віктарыну правядзем! Ну, хто? Стаўлю таму стакан майго выдзержаннага!»

«Ды куды ім, — кінуў паліцай. — Ва ўсіх інтэрнэт ё, ніхто геаграфіяй родзіны не інцірысуецца».

«А ўчыцель на што? — сказала абурана зам па ідэалёгіі. — Што ў нас, школы няма?»

Настаўнік, заняты сьвежыной, не адразу зразумеў, чаго ад яго хочуць, а ўцяміўшы, выцер бліскучыя вусны і на Маўчуна паказаў чорным пазногцем:

«От ён, найлепшы наш учанік, усе гарада знает. Ну-ка, Малчюн, давай, пакажы, што не дарэмна дубца ад мяне менш за ўсіх дастаеш! Якія ў нас гарады на Южнай граніцы?»

Маўчуну не хацелася рот раскрываць, але бацька паглядзеў на яго з такой надзеяй, што давялося адкашляцца і буркнуць:

«Ну, Фрунзэ. Ну, Кабул. Ну, Тэгеранск. Ну, Харбін. Ну, Пень-Яма. Ну…»

«Маладзец! — захоплена прамовіла зам і падняла фужэрчык зь лікёрам. — Атлічная навука геаграфія, сразу прэдстаўленіе даёт пра неаб’ятнасьць родзіны».

«Пень-Яма — гэта ўжо Васточная граніца, — змрочна сказаў паліцай. — Так што прамашка вышла, Маўчунок».

«Ня можа быць, — запратэставаў настаўнік. — Маўчун ніколі не памыляецца. Зараз я зірну, зараз праверу… Есьлі ашыбся — ой, Маўчун, пакаштуеш заўтра дубца…»

Ён палез у свой тэлефон, але пакуль лазіў, стары Касмач зноў выпіць прапанаваў, гэтым разам за вааружонныя сілы і ваенна-марской флот, усе з радасьцю гахнулі і пачалі абмяркоўваць, як зімаваць будуць.

«У мяне дык усё ўжо гатова, — сказаў стары Касмач. — А хто, як тая страказа, лета краснае прапеў…»

І паглядзеў выразна на бацьку Маўчуна.

«…дык мы не вінаваты, — усьміхнуўся Касмач. — Але ж мы тут, у Белых Росах, адзін за ўсіх і ўсе за аднаго. Таму паможам, чым можам, а чым ня можам, куда нада даложым».

І зарагатаў, як умеў. Па-лясному, жудасна, як быццам на дрэве сядзеў, а не за сталом.

«Праў Маўчун! — радасна выгукнуў настаўнік. — Праў аказаўся! Васточная граніца ўжо за Пень-Ямай пачынаецца! А Пень-Яма — юх! Юх! Юх!»

І гэтае «юх-юх» таксама гучала, быццам нейкая сьвіньня ў тэлефоне пакалупалася, а ня ўчыцель народнай школы. Маўчуну страшна зрабілася, але ён выгляду не падаў, толькі пасьміхнуўся крыва.

«Ну што рабіць… — ашчэрыўся стары Касмач і павярнуўся да ягонага бацькі. — Стаўлю твайму хлопцу стакан сваёй, выдзержаннай!»

«Спайваньне несавяршэнналетніх», — абыякава прамовіў паліцай і рыгнуў.

«От жа дылема, — удавана замаркоціўся Касмач. — Ну тады бацьку стаўлю, хай сынам гардзіцца. Географам нашым!»

«Каму ў географы, а каму ў салдаты, — сур’ёзна прамовіў солтыс. — За радавога Касмача, зашчытніка Родзіны!»

Усе выпілі. Маўчун бачыў, што зараз пачнуцца сьпевы. І праўда. Завяла, як заўжды, зам па ідэалёгіі, солтыс падхапіў, а тады ўжо і іншыя зацягнулі загадкавыя словы, якія ў Белых Росах ведалі ўсе — і пачатак у песьні быў ясны, а далей… далей ніхто ня мог патлумачыць, што значаць дзіўныя словы, ад якіх так гаркава рабілася на языку:

«Давай за нас, на-на-на-на-на-на,

Давай за газ, на-на-на-на-на-на,

І за Бамбей і за Мадрас,

За Лхасу і за Гандурас,

Давай за нас, за дзевак у Тхімпху,

Давай за нас, пусьць всё ідёт наху…»

Дапеўшы, усе асалавела ўтаропіліся ў стол. Ня той быў сёньня празьнік. Ня той. Дзьве песьні любілі ў Белых Росах — і гэтую зацягвалі тады, калі на душы ў жыхароў вёскі было цёмна і нібы нейкая нуда тачыла іх знутры. Маўчун пачакаў крыху — мо нешта зьменіцца, мо ўсё ж зацягнуць ягоную, любімую, якую пелі тады, калі сапраўды радаваліся і адчувалі сябе людзьмі. Вось гэтую:

«Ня вешаць нос, гайда, Марыны!

Дурна лі жызнь іль хараша!»

Звычайна зам саліравала — ды такім тонкім голасам, што здавалася, у яе ўнутры нешта зараз лопне. Але ніхто нават ня ўспомніў, што ёсьць такая песьня. Зажурыліся дарослыя, пачалі відэльцамі па стале скрабсьці. Злавесны быў гук. Кра… Кра… Нешта мармытаў, лежачы ніцма ў траве, пан Какоўскі. Маўчун неўпрыкмет споўз з дошкі, на якой яны сядзелі ўсе ў рад, як на паседжаньні якім, добрай дошкі, габляванай, гладкай, як грудзі ў Касмача — у мужыкоў іхнай пароды толькі на сьпіне расло, махнацілася, а грудзі голыя, чыстыя, як у бабаў. Споўз і ціха, як птушка малая, за агароджу схаваўся, а там вугламі, вугламі, ды па загуменьні дахаты.

А там, вядома, адразу да гусачкі сваёй шэрай. Абняў яе, ухапіў асьцярожна за шыю, у вочы ёй паглядзеў — і гуска адказала яму такім позіркам, што хораша і лёгка стала Маўчуну, нібы ў яго зубы балелі і нарэшце папусьціла.

«Ня вешаць нос», — прашаптаў ён і пацалаваў гусачку ў прыгожую шыю.

Гусачка адкрыла дзюбу — нібы нешта адказаць хацела. Супакоіць яго, суцешыць пасьля ўсіх гэтых выпрабаваньняў. Цёплая была гусачка, Маўчун прыціснуў яе да зямлі, якая ўжо астываць пачала, і сам да яе прыхінуўся.

«Давай я табе раскажу… — зашаптаў ён у паўцемры куратніка. — Ты ж любіш, калі я табе гэтую гісторыю расказваю. Дык вось, у адной краіне, на Поўначы, куды лётае Эйр-Болцік, некалі рос у адной вёсцы хлопчык, а звалі яго Нільс, Нільс Хольгерсан. Гэта значыць Нільс, сын Хольгера, так ягонага бацьку звалі… Але ўсе звалі хлопца Маўчун. Бо дужа ён не любіў гаварыць. А што любіў? Любіў кніжкі чытаць. А яшчэ любіў адну шэрую гусачку. А больш нікога…»

2

Назаўтра Маўчун прачнуўся рана — і адразу ж саскочыў з ложка ды куляй за дзьверы. Нават умывацца ня стаў. Надта хацелася яму паглядзець, як Касмача ў маскалі забіраюць.

Пабег на другі канец вёскі, туды, дзе каля дарогі сьляпая Тэкля жыла, і яшчэ здалёк пабачыў вайсковую машыну. Народу сабралася няшмат, ня тое што ўчора — стары Касмач, ды Касмачыха, ды Любка, ды паліцай, ды ён сам — ну, і дачка сьляпой Тэклі Гэнька за плотам цікавала, што адбываецца. Маўчун стаў воддаль, адчуваючы, што ён тут нібыта й лішні. Ніхто на яго ўвагі не зьвяртаў. Малодшы Касмач, лысы, зь сіняватым зранку тварам, наогул Маўчуна не заўважыў, глядзеў проста перад сабой, важны, як гасударсьцьвенны праступнік. Ну і хрэн з табой, доўбня, падумаў Маўчун, трэба ты мне, я не на цябе паглядзець прыйшоў. А на каго?

Ясна на каго. Маўчун зь нейкай радаснай вусьцішшу паглынаў вачыма цяжкую тупаносую машыну, колы якой, дарма што ўсе лясныя дарогі аб’езьдзілі, яшчэ ня стрэсьлі зь сябе пыл далёкіх гарадоў, засакрэчаных аб’ектаў, прамых, як страла, бэтонак… Гэта была машына, якая ўжо зусім хутка рушыць за стратэгічны лес, ажно туды, дзе Западная граніца ідзе, туды, дзе Маўчуну, можа, ніколі за ўсё жыцьцё пабываць не давядзецца. З кабіны выскачыў камісар, нецярпліва праверыў Касмачову позву і паказаў уладным рухам далоні, каб не зацягвалі разьвітаньне. У кодабе сядзелі такія самыя лысыя хлопцы Касмачовага веку, абыякавыя, апухлыя, зь вялікімі вушамі. Як трусіныя тушкі абдзертыя. Учора, відаць, шмат у якіх Белых Росах сваіх касмачоў у маскалі праводзілі. Але што на іх глядзець, касмачы паўсюль на адзін твар.

Вось камісар — гэта іншая рэч.

Маўчун з павагай разглядваў ягоную зялёную форму, залатога арла зь дзьвюма галовамі, што сядзеў на фуражцы, пазіраючы адразу ў два бакі — нібы сачыў, ці няма ў Белых Росах засады. Вось-вось каркне насьцярожана ды стукне камісара па лбе: апаснасьць, таварішч капітан, бачу падазроныя аб’екты зьлева і справа. Выхапіць тады ваенком пушку і двума стрэламі: бах, бах, апаснасьць зьлева ліквідзіравана, апаснасьць справа уніштожана. Так і бачыў Маўчун, як Гэнька складваецца папалам і падае пысай у гарод, а з другога боку вуліцы трапны стрэл здымае з плоту соннага пеўня. Гэты можа… Ваенны камісар ёсьць ваенны камісар. Маўчун на ўсялякі выпадак працёр вочы: не, падалося… усе пакуль жывыя, Гэнька, рот разявіўшы, у машыну ўтаропілася, і певень цэлы, і Касмачы, і Любка ад ранішняга холаду галаву ў плечы ўціскае.

З-за машыны выйшлі двое салдатаў, сталі за сьпінай у Касмачыка.

«Ну, всё, поехали», — дабрадушна прабурчэў ваенком, закурваючы новую цыгарэту.

Касмач абняў маці, бацьку, ухмыльнуўся неяк зусім ужо тупа. Падышла Любка, нясьмела, зь цікавасьцю пазіраючы на маладых салдатаў.

«Пака, Касмачык», — сказала, аглядваючыся, а ў вачах сьмех.

«Беражы сябе, сыночак!» — ускрыкнула старая Касмачыха і адвярнулася.

Паліцай стаяў, апусьціўшы галаву ў мабільнік — у тэтрыс гуляў.

«Скажы яму, што даждзёшся», — сувора кінуў Любцы стары Касмач.

«Да ладна», — скрывілася Любка. І чамусьці на Маўчуна азірнулася, з усьмешкай — і той нэрвова ўздрыгнуў. Сьцепануў плячыма міжволі: а я тут пры чым?

«Ну всё, всё, кончайте, кому сказал!» — прыкрыкнуў ваенком.

«Ды я з дуба насёр! — зароў раптам малады Касмач. — На ўсіх на вас! З дуба! І паеду, і больш не пабачыце вы мяне, росы-хуясосы!»

Ён адштурхнуў салдатаў, ухапіўся за кодаб і залез да іншых рэкрутаў, якія сустрэлі яго невясёлым сьмехам. Мільганулі падэшвы ягоных белых бабруйскіх кедаў. Паліцай падняў галаву. Касмачыха зайшлася ў плачы. Любка, калупаючыся ў носе, не міргаючы сачыла, як наверсе рассоўваюцца сьпіны, пускаючы навабранца.

Ваенком задаволена цокнуў, кінуў недапалак пад свае высокія ахвіцэрскія боты. Салдаты ўскочылі ў кодаб і з грукатам зачынілі яго, адразу ператварыўшыся са звычайных хлопцаў у істотаў зь іншай плянэты, магутных, бязьлітасных, з прарэзямі замест вачэй. На кукардах успыхнулі залатыя арлы. Ваенком разваліўся ў кабіне. Машына загула не па-вясковаму і папаўзла да лесу.

Маўчун чакаў, пакуль усе разыдуцца: паклэпалі Касмачы, вожык ды кабыла… сеў на матацыкл паліцай і ўкаціў, вісклівы і дрындычлівы, як бензапіла… зьнікла недзе на падворку Гэнька… певень крыкнуў, што хутка ў школу, і пайшоў да свайго гарэму…

«А ты чаго стаіш? — Любка падышла да Маўчуна. — У школу апаздаеш, Маўчунок».

Маўчун нічога не сказаў, адвярнуўся, каб носам незнарок Любчын пах не ўцягнуць. Пахла Любка рэзка, ня тое, каб гідотна, хутчэй, цікава так пахла, адзін раз удыхнеш, потым увесь дзень яе пах з сабой носіш. Маўчун гэта добра запомніў, таму не хацеў мучыцца, ношку гэтую цяжка скінуць, таму маўчаў і соп сабе, стоячы каля гнілога Тэклінага плота.

«Ну што ты ўсё маўчыш? — Любка абышла яго, каб у вочы яму зазірнуць. — Сказаў бы хоць пару слоў харошых. Мяне сёньня паддзяржаць трэба, абняць, па-дружаскі…»

Маўчун сьціснуў зубы, сьцяўся, стаіў подых. Ён бы і сэрца спыніў, ды нельга. А яно нібы пачула, загрукала мацней. Любка ўскінулася:

«Ну што ты як бальной. Рады, відаць, што Касмачыка забралі. Ужо ж уздыхнеш спакойна. Стыдна? Друга твайго ў маскалі загрэблі, а ты тут адсядзішся. Эх, Маўчунок… Ну, ладна, ладна, калода ты, ну і стой тут, думай пра сваіх гусей…»

І Любка засьмяялася пагардліва і пайшла па вёсцы, круцячы дупай. Маўчун пачакаў, пакуль яна за паваротам зьнікне, ён ведаў, што Любка не азірнецца. Потым агледзеўся крадком, кінуўся на сярэдзіну вуліцы, туды, дзе нядаўна машына ваенная стаяла, нахіліўся. Сонца яму дапамагло, акурат над Белымі Росамі прачнулася, усьміхнулася з вышыні — у падмерзлай дарожнай гразі бліснулі залатыя палоскі. Недапалкі, які камісар выкінуў. Маўчун вокамгненна падняў адзін, разьвярнуўся, схапіў другі і пакрочыў па вуліцы, асьцярожна трымаючы ў кулаку, як нічога ніякага — і толькі завярнуўшы да сваёй хаты, прысеў пад яблыняй, раскрыў далонь, упіўся вачыма ў сваю здабычу.

Недапалкі былі кароткія, як гільзы, чорныя, прымятыя на абпаленым канцы, і кожны сканчаўся залатым фільтрам, прыкушаным ды насьліненым нетутэйшым дужым чалавекам. Маўчун паднёс недапалкі блізка-блізка да сваіх раптам змакрэлых вачэй, глыбока ўцягнуў у сябе пах — такі пранізьлівы і такі тонкі: нішто ў Белых Росах ня мела такога дзіўнага водару. Ён паспрабаваў запомніць гэты пах — для гэтага давялося напружыць усе свае валаскі ў носе, але ў яго атрымалася, і ён шчасьліва пасьміхнуўся. Заплюшчыў вочы, уявіў сабе, як вайсковая машына на шашу выбіраецца, і ў ёй пагойдваецца Касмач, абсіраючы ўсіх са свайго вечнага нізкарослага дуба… Памарыў Маўчун, як ён на Касмачовым месцы сядзеў бы і таксама пагойдваўся, і было б яму страшна і соладка адначасова. Толькі ён, Маўчун, не сядзеў бы, як бульбіна ў разоры, і не паўтараў бы розную чухню. Ён бы ўсё навокал запамінаў, паўз што машына імчала, кожную драбязу ў сябе памясьціў бы навечна, і ўсяму пастараўся б знайсьці імя — а не знайшоў, дык прыдумаў бы.

Мары разышліся, як хмаркі, Маўчун уздыхнуў і пачаў ужо дзелавіта і спакойна разглядваць свае скарбы.

Цыгаркі капітанавы былі чорныя, як тая раса ў папа — а фільтры залатыя. А на тых залатых фільтрах — вось жа цуд! — такія самыя арлы сядзелі, як на кукардзе ахвіцэрскай. І ўнізе малымі чорнымі літарамі выведзена:

SOBRANIE

Black Russian

Маўчун ведаў, канечне, што птушка тая, арол двухгаловы, гэта іх гасударсьцьвенны герб. Але адна рэч, калі ты яго ў кніжцы бачыш ці ў школе на сьценцы ў сенцах. А зусім іншая, калі нехта той гасударсьцьвенны герб да рота падносіць і нібы цалуе. Абы-каму такое не дазволена. А вось ваенком можа гасударсьцьвенны герб цалаваць. І было ў гэтым нешта такое ўжо сымбалічнае: нібы казаў ваяка такім пацалункам, што жыцьцё аддам за Расію-матушку, нібы ён, курачы, флаг цалаваў, пад якім героі-аднапалчане ўпалі. Маўчуну таксама раптам захацелася той герб на фільтрах пацалаваць, ён нават недапалкі да вуснаў паднёс, і тут сонца зайшло, пацягнула аднекуль зь лесу зусім ужо зімовым холадам, і падалося Маўчуну, што той ваенком зь неба за ім цікуе. Схаваў Маўчун недапалкі ў пераплёт любімай сваёй кніжкі, пра Нільса Хольгерсана, і пайшоў у школку зьбірацца.

* * *

У школьных сенцах мабілку палагалася здаць. Згодна з пастановай міністра народнага прасьвяшчэнія, падпісанай міністрам западных церыторый — указ вісеў тут жа на сьцяне, і паперку тую вянчалі тыя самыя галовы, у розныя бакі павернутыя. Маўчун адключыў тэлефон і паклаў у кошык. Ён супраць пастановы нічога ня меў — бо ў школу хадзіў, апантаны жаданьнем узяць там ведаў па максімуму. А калі ўвесь час ў інтэрнэт лазіць — дык і той мізэр прапусьціш, што настаўнік дае. А вось аднаклясьніцы ягоныя пакідалі ў сенцах свае пярэстыя мабілкі так, нібы кацянятаў тапілі. Ледзьве не са сьлязьмі. Вось што значыць залежнасьць.

Ды і што там чытаць, у тым інтэрнэце. Заходзіш, а там пяць разьдзелаў. Новасьці, законы, крымінал, спорт і культура. Унутры культуры — любімая рубрыка белых росіцаў: «Магія і красата». Абнаўляецца раз на месяц. Яно, вядома, цікава, што там у сталіцы, у Маскве, новага, але… Маўчун нікому пра гэта не казаў, але неяк яго наведала такая думка: калі ў Маскве некага месяц таму ўзарвалі, гэта, канечне, новасьць. Але толькі на сэкунду. Праз сэкунду — адно мгнавеніе ўсяго! — ніякая гэта ўжо ня новасьць, а самая што ні ёсьць старасьць. Ня можа быць такога, каб у Маскве таксама новасьці раз на месяц абнаўлялі. Там, відаць, раз на тыдзень гэта робяць. А можа, і раз на дзень. Ну, Масква ёсьць Масква, сталіца, паложана прывілеі мець. І ўсё такія думкі наводзілі Маўчуна на небясьпечныя высновы. Толькі дурань бы не дадумаўся пасьля такіх развагаў, што інтэрнэт бывае розны. У іх, у Белых Росах, адзін. А ў Маскве, ці, там, на Южнай граніцы, іншы. Ад такіх рызыкоўных думак можна было і далей пайсьці — і да таго даскрыпець ізьвілінамі, што інтэрнэт ва ўсіх свой. І ў Белых Росах не найлепшы.

Ведаў бы паліцай іхны, што ў галаве ў Маўчуна часам робіцца — не сядзеў бы Маўчун ужо ў школе за партай. А дзе сядзеў бы, і падумаць страшна.

«А ты і ня думай», — быццам казаў нехта над самым вухам.

Маўчы сабе. І пра шэрую гусачку ўспамінай, калі зусім кепска.

У ёй вялікі сэнс, у тваёй гусачцы. І, магчыма, разгадка.

І Маўчун паслухмяна ўспамінаў пра гусачку — і цяплела ў яго на душы, як па галаве хто пагладзіў.

Першым урокам у іх была сёньня радная рэч. Маўчун увайшоў, сеў на сваё Маўчунова месца каля печкі, абвёў вачыма клясу. Адны дзеўкі. Забралі Касмача — дык ён і праўда апошні хлопец у школе застаўся. Цяпер ён ды настаўнік — адзіныя мужыкі ў гэтай хаце, і гэта, ясная рэч, неяк адаб’ецца на іхных стасунках. Нібы пацьвярджаючы гэта, настаўнік, увайшоўшы, падміргнуў Маўчуну.

А можа, проста падалося.

Маўчуну шмат што апошнім часам падавалася.

Вось настаўнік тожа… Маўчун яго зь дзяцінства ведаў. Чалавек як чалавек. Не стары яшчэ. Але ж чым далей хадзіў Маўчун у знаёмую да кожнай трэсачкі, да кожнага жука-караеда школу, тым часьцей заўважаў, што нешта настаўнік хавае. А мо і не хавае, мо сам не падазрае, хто ён насамрэч такі… Ну вось і цяпер: павярнуўся настаўнік да дошкі, каб крэйдай на ёй тэму напісаць, і ў нейкім зусім кароткім руху ягоных густых броваў, у нейкай сутарзе пальцаў пабачылася раптам Маўчуну нейкая насякомая, стрыгучая, пастрыкучая спрытнасьць. Не чалавечая. І так Маўчуну брыдка зрабілася, што ён глынуў камяк, што да горла падступіў. Шумна выйшла. Нядобра выйшла. Абідзеў чалавека. Але што было рабіць?

«Табе што, плоха, Молчюн? — спытаў настаўнік, разьвярнуўшыся ўсім сваім чорным целам, усімі сваімі лапкамі-клюшнямі. — Ілі ты забыл, как себя весьці?»

Маўчун вінавата апусьціў галаву.

«Нет. Рускія люді так себя не ведут».

Настаўнік падышоў, схапіў яго за валасы і нахіліў да самай парты. А потым рэзка выцяў па патыліцы дубцом.

«Молчюн-пісюн», — ня вытрымала тоўстая Жэнька. Сама паднялася, легла пузам на парту, задрала спадніцу. Жвах, жвах, жвах — пацерлася, села на месца бачком.

Маўчун расказаў на памяць «Люблю тебя, Петра творенье…», атрымаў пяць. Адзіны ва ўсёй школе. Усё ж праў ён аказаўся наконт мужчынскай салідарнасьці. Яны з настаўнікам — адзіныя тут мужыкі, сярод курэй гэтых…Каму ж, як не Маўчуну, саатвецтваваць образу мужчыны! Потым пісалі пад дыктоўку пра Пецярбург і яго дварцы. Пасьля ўжо матэматыка была — і зноў Маўчун рашыў усё самы першы. Задачу настаўнік ім даў, канешне, хітрую: з дробамі, з падвохам, як той казаў… Трэба было вылічыць колькасьць палонных, ведаючы запас ядзерных боегаловак. Але Маўчун даў рады — першы. За гэта настаўнік яму дубец даверыў, пакуль да ветру хадзіў. Нешта часта пачаў ён да ветру хадзіць, іхны строгі, але справядлівы настаўнік. Старэе… А як памрэ — каго ім прышлюць? Можа, жэншчыну якую. Нетутэйшую. І тады хто ведае, ці застанецца Маўчун найлепшым вучнем. Так што лепш хай усё будзе як ёсьць.

Але ў тым і праблема, што нешта даўно ўжо ішло ня так. Маўчун ня ведаў, што менавіта — але ў школу яго цягнула ўсё менш. І ўсё больш цікава рабілася, што там, за лесам…

А што там? Што там? Маўчы і не пытайся. Малы ты яшчэ. Жыць табе тут — тут і скачы. У сваіх родных Белых Родасах.

А харошая была б назва для вёскі…

На перапынку, калі ўсе па двары разышліся, да Маўчуна падышла Любка і зноў сваімі вачыма хітрушчымі ў самую душу палезла, зноў запашком сваім кіслым дражніць пачала:

«А дзе ж гэта друг твой, га, Маўчунок? Дзе твой дружок Касмачык? Яшчэ ў тую суботу ў гэтае самае ўрэмя вы зь ім так разўлекалісь… Помніш, Маўчунок? Як вы зь ім у галубога сабаку ігралі? Тачнее, ты ў галубога, а ён у сабаку. Як жа мы тады паржалі… Хто цяпер дзевушак разўлекаць будзе, га, Маўчун? Ну скажы хоць слова! Табе што, мамка замест трусоў рот зашыла?»

Маўчун, вядома, ня стаў адказваць. Што на такое скажаш? Пайшоў за школу, каб пабыць на самоце і падумаць спакойна пра сёе-тое.

Там, у прыцемку, яму заўжды добра думалася. Вось, скажам, хата, у якой яны вучыліся. Тая, што школай завецца. Колькі Маўчун сябе памятаў, тут школа была. Але ж, відаць, дзеці тут вучыліся і раней. Тады, калі ніякага Маўчуна яшчэ не існавала. Бацька тут вучыўся. І паліцай. І сам солтыс. І зам па ідэалёгіі… Не, гэтую з раёну, здаецца, прыслалі, як і папа. Тэкля сьляпая ў гэтую школу хадзіла. У Белых Росах казалі, Тэкля не заўжды сьляпая была. Некалі ў Тэклю ўсе хлопцы былі закаханыя, але пайшла неяк Тэкля ў лес і зьнікла. Толькі праз два тыдні вярнулася — ужо невідушчая, ды сівая, ды з паламанымі пальцамі. Хто гэта расказваў, Маўчун ужо і не прыгадае. Можа, і ніхто. Людзі так кажуць. А людзі — гэта і ёсьць ніхто. Ніхто ня маніць і праўды ня кажа, бо якая нікому выгада з маны і праўды, ніхто — гэта нуль, а нуль велічыня матэматычная. Што было і што будзе — можна вылічыць, а на чуткі абапірацца ды на разгаворы — бязглуздая гэта справа…

Хіба што на рэчы. За школаю столькі ўсякага халусьця было навалена, што дай божа. Вось хаця б плякат, які Маўчун аднойчы адкапаў у самым нізе фанернай кучы. На плякаце быў бялявы хлопчык у сіняй форме, на шыі гальштук чырвоны завязаны, а за сьпінай у хлопчыка дошка, а на дошцы… «Мая Радзіма Беларусь» напісана. Што гэта? Зачэм? Куда? Ці вось, скажам, іншая дошка, напаўзгнілая, Маўчун яе ледзьве не з-пад зямлі адкапаў, разам з чарвякамі ды іншымі паўзучымі гадамі, што яе абляпілі… Так ужо трывожна замітусіліся ўсе гэтыя падземныя паўзуны, калі ён дошку з гліны ды жвіру вытыркнуў… На дошцы некалі быў надпіс, і некаторыя словы на ім яшчэ можна было прачытаць. «Респу Б лар Министерство образовани. Гн средня школ». Министерство образования — ясна, школ — таксама хіба ёлуп які не дапрэ, што гэта значыць. «Респу Б лар» — тут ужо ёсьць над чым папацець. Ну, республика, ага. Значыць, без цара. Але хто ў лесе можа без цара? Як гэта ў Расіі іхнай вялікай і без цара? Не магло такога быць. Дзесьці за Западнай граніцай — там ясен пень, але тут? Бяз бацюшкі?

Ці кавалак паперчыны, на якім напісана вялікімі чорнымі літарамі: «Настаўніцкая газета». З памылкай то бок. Што за літара чортава: ў. Няма такой і не было ніколі. Маўчун у інтэрнэце шукаў — няма. Настаўніцкая — ціпа для вучыцеля. Што ў яго, гэтага настаўніка колішняга, мабілкі не было? На паперцы ўсё чытаў? У кожнага вучыцеля свая паперка была з навасьцямі ці што? Дзікія людзі раней жылі ў стратэгічным лесе…

Загадачны быў той стары хломазд за школаю. Таямнічае месца. На якое ўсім у Белых Росах было насраць.

Але не яму, Маўчуну.

Закалаціўся званок, Маўчун зайшоў у клясу апошні, сеў на месца. Пачалася гісторыя: Сталінградзкая бітва, немцы супраць нашых, дзела даўно мінуўшых дней… Калі па кніжцы, зь якой настаўнік чытаў, дык выходзіла, што бітва тая паўтары сотні гадоў таму была, проста ў лесе за іхнай вёскай. А настаўнік так рукамі махаў, быццам толькі ўчора нашы немцаў з таго сталінграда пагналі. Калі Маўчун пра ўсе гэтыя гераічаскія дзействія нашых рускіх войск чуў, яму, канешне, ганарыцца належала, ён і стараўся: я помню, я гаржусь… Але не-не, ды пачынала ўсё ў галаве вакол аднаго пытаньня круціцца. Тыя немцы… Яны ж, значыць, і ў Белых Росах былі. Няўжо і праўда: хадзілі па тых самых сьцежках, па той самай вуліцы, дзе цяпер Маўчун ходзіць? У тыя самыя хаты зазіралі?

Ну не магло такога быць. Але ж настаўнік ня брэша. Змаўчаць пра сёе-тое — гэта да, але выдумляць — анягож. Яго міністэрства народнаго прасьвешчэнія не для таго сюды прыслала, каб ён ім барымак на вушы вешаў.

Цяжка яму было сканцантрыравацца на заняціях пасьля ўсіх гэтых думак ягоных. Раней Касмач не даваў Маўчуновай галаве як сьлед працаваць, часу не было, ледзь перапынак — бяжыць Маўчуна душыць, мяць ці яшчэ якую новую забаву прапаноўваць. Выдумшчык, бля. А цяпер усе паўгадзіны можна сам-насам з сабой застацца. І вось вынік. Гісторыя скончылася, пачаўся апошні ўрок, а што там поп гундосіць на Законе божым — ніяк не ўлавіць.

«Да ўбаіцца жана мужа свайго…»

Якая жана? Якога мужа? І чаго ёй яго баяцца? Маўчун быў перакананы, што ніколі не ажэніцца, хоць над ім сякеру павесяць, хоць у лесе прывяжуць, хоць тапіць будуць у сажалцы. Самое ўяўленьне пра тое, што ён, Маўчун, будзе прывязаны на ўсё жыцьцё да аднаго чалавека, пужала і прымушала адчуваць у горле камяк. Замест таго, каб кніжкі чытаць ды думаць пра ўсялякае-рознае, трэба ж будзе, як поп кажа, «ежэчасна-ежэношчна» клапаціцца, каб жана ўбойвалася. А калі яна не захоча? Калі скажа: «Не баюся я цябе, Маўчун, і ўсё тут. І не зьбіраюся ўбойвацца, як ні прасі». Што тады рабіць? На калені станавіцца? Языком мянціць, каб яе пераканаць? Сядзяць вунь дзеўкі, як куры, ніхто папа ня слухае, усе толькі і робяць, што званка чакаюць, каб хутчэй у інтэрнэт залезьці, у магію сваю і красату. Хто ж іх убойвацца навучыць? Да паліцая давядзецца ісьці. Дакладваць: так і так, жана мая ня ўбойваецца, прашу прыняць меры. Праціўна. Па-першае, Маўчуну жудасна рабілася ад таго, колькі словаў казаць давядзецца. Лепш памерці, чым так слоўную энэргію марнаваць. Па-другое, не любіў Маўчун даносчыкаў. І сам такім рабіцца не хацеў. Вунь Касмач малодшы колькі Маўчуну благога зрабіў, і так яго мучыў, і гэтак, а Маўчун язык за зубамі трымае. Ні разу на Касмача не паскардзіўся. За гэта Касмач яго запаважаў. Аднойчы валяліся яны ў траве, аддыхваючыся пасьля валтузьні, і раптам Касмачык абняў яго за шыю і прамовіў неяк дзіўна:

«І чаго я да цябе так прыліп, Маўчун? Ты ж бальной. Я на цябе як пагляджу — і ў самога ўсё балець пачынае. Ты ж, падлюка, зьбегчы хочаш ад нас. А я цябе ўсё ў зямлю прыціскаю, каб ня ўцёк. Каб ты ў яе ўрос і яна цябе за ногі хапала, калі лататы задаць надумаеш. Хуй табе, а ня ўцёкі! Чуеш?»

І Касмач зноў схапіў яго і да зямлі прыціснуў.

«Нікуды ты не ўцячэш! Вечна тут жыць будзеш! З намі! З намі, я сказаў! Думаеш, ты самы вумны? І ўсіх тут падманеш? Ды я з дуба насёр на твой вум!»

Але далёка ўжо друг ягоны Касмачык. Адвучаць яго з дуба сраць. На Южнай граніцы дубоў, можа, і няма ніякіх. Толькі стэп голы ды пустэльні бяскрайнія. І па тым стэпе ды па тых пустэльнях дзікары скачуць, што галовы рускім людзям рэжуць. Пакоціцца аднойчы Касмачова галава па пяску — і дадуць яму Георгія. Пасьмяротна. Вочы ў той галавы ўспыхнуць апошні раз, і таму, хто яе падыме, будзе відаць, як мільгаюць у мёртвых зрэнках далёкія дарогі, і гарады, і чужые небы небывалыя. А галава ўпартая заварушыць губамі астатні раз, і пачуе касавокі ваяка дзіўныя словы:

«Ды я з дуба насёр…»

Касмач, Касмач. Дзе ты цяпер? Ведаць бы…

Любка яго, канешне, не даждзёцца. Сама ў гэта ня верыць. І ніхто ня верыць. Зь Южнай граніцы не вяртаюцца. Не ажэніцца Касмач зь Любкай, ня будзе каму Касмача ўбойвацца. Не пагуляюць Белыя Росы на самым чаканым вясельлі. Цяпер на Маўчуна ўсе глядзець будуць. Прыстальна… Чакаючы. Каго ён, Маўчун, выбера зь беларосіцаў гэтых краснаротых.

Была б ягоная воля… Маўчун ведаў, з кім бы ён ажаніўся. З гусачкай сваёй шэрай. З той, якая ўсе ягоныя тайны-перажываньні ведае, з той, якая ня здрадзіць, з той, якая такая цёплая, ладная, пёрка да пёрка, з той, якая ведае, дзе Маўчуну прыемна, а дзе так сабе. З той, зь якой так добра задрамаць летняй ноччу — а цяпер, пасьля Пакроваў, так слаўна грэцца шкляным вечарам, калі ўсё ў хаце пароблена і бацька ў інтэрнэце сядзіць каля печы…

Але пра гэта нікому казаць нельга.

Нікому.

Інакш ня будзе яму жызьні ў Белых Росах. Прыпячатаюць кляймо на лоб і пагоняць у лес, перастануць за чалавека трымаць.

Назіраючы за сваімі аднасяльчанамі мілымі, Маўчун не сумняваўся, што так яно і будзе.

Яны памаліліся, поп патрос званком і, падабраўшы даўгую расу, пабег да пападзьдзі на абед.

Маўчун забраў у кошыку тэлефон і, ідучы дахаты, адразу ў інтэрнэт палез. Але навасьцей не было. Ні добрых, ні благіх. Сем дзён ужо інфармацыя не абнаўлялася. А ўсю, што была, ён ужо даўно прачытаў. Нездарма ў яго ў школе была самая высокая хуткасьць чытаньня. Дзеўкі сваю магію ды красату ніяк да канца асіліць не маглі, а ён ужо ўсе разьдзелы тыдзень перад тым адолеў і нецярпліва чакаў абнаўленьняў. Ды нічога не адбывалася ў сьвеце. Ні. Чо. Га.

Зазваніў тэлефон, Маўчун паднёс да вуха, буркнуў:

«Алё».

Бацька.

«Зайдзі да Сысуноў, дровы Сысунісе пакалі, яна за гэта яек нам дасьць, — захрыпеў бацькаў голас. — І каб адразу дамоў, работы хапае, дарма што Пакровы прайшлі, бяз маткі нам з табой за траіх трэба…»

«Дык узяў бы Сысуніху, — прамармытаў Маўчун. — Што ты чакаеш? Уся вёска чакае, а ты ўсё цягнеш…»

«Эта не ціліфонны разгавор, — абарваў яго бацька. — Сам разьбяруся. Мачаха ня маці».

І паклаў трубку. Маўчун на ўсялякі выпадак праверыў, ці няма абнаўленьняў — пуста. Ён паклаў тэлефон у кішэнь — нібы бацьку туды засунуў. Малога, зьменшанага да памераў тэлефона бацьку, зь якім можна было не лічыцца. Вось жа цікава: ці праўда гэта, што людзей можна так памяншаць? Казка казкай — але людзі навучыліся казку ў жыцьцё ўвасабляць. Можа, там, у Маскве, у Пецярбургу ці Сталінградзе, даўно ўжо ўмеюць: быў чалавек росту ў мэтар семдзесят, а стаў у сямнаццаць сантымэтраў?

З тэлефонам сваім у Маўчуна былі асаблівыя стасункі. Бо меў Маўчун з мабілкай гэтай цудоўнай адну таямніцу…

Неяк на Радуніцу яшчэ гэта здарылася. Маўчун з гусачкай сваёй шэрай ляжаў, абняўшыся, і тут задрыжэў тэлефон ягоны, «Пабеда», ды так, што гусачка ажно страпянулася ды крыламі забіла, замахала, на Маўчуна пакрыўдзілася. Прыставіў Маўчун «Пабеду» да вуха, думаў, бацька, бо каму яшчэ яго так позна шукаць, але ня тут-та была.

«Hallo, — сказала трубка. — Hallo!»

Маўчун як здранцьвеў увесь. Хоча мабілку ад вуха адарваць, а ня можа. У трубцы памаўчалі крыху, падыхалі, ды так шумна, што вуха спацела, а затым мужчынскі малады голас прамовіў зьдзіўлена:

«Hallo, Karina? Wieso sagst du nix? Karina, das bin ich, Ahmet…»

Маўчун маўчаў. Дыханьне дыхала. Трубка трубіла, жарсна, недаўменна, з прыкрасьцю і нейкай жывёльнай млоснасьцю:

«Karina, Karina, nah, hör auf, Karina, du brauchst nix zu fürchten, nah…»

Маўчун ня верыў, што гэта адбываецца зь ім.

«Karina!»

«Verzeih mich, Karina, Schätzchen…»

Замёршы, Маўчун усё мацней прыціскаў тэлефон да вуха і маліўся пра адно: каб гэты голас працягваў.

«Karina!»

Голас пяшчотна зарыкаў, нібы на тым канцы быў бычок. Маўчун баяўся спужаць яго, ён гатовы быў прыкінуцца кім заўгодна, толькі б ён гучаў і гучаў, бо ў Маўчуна мурашкі па скуры поўзалі — і было ў рухах іхных лапак нешта, чаго Маўчун даўно ўжо чакаў, хоць сам сабе і не прызнаваўся.

«Nah gut, Karina. Okay. Okay, ruf mich an, wenn du nicht so böös wirst…»

І голас нарэшце зьнік. Агаломшаны, Маўчун гладзіў шыю шэрай гусачкі, ён разумеў, што запомніў кожны гук гэтай размовы, кожнае слова — ды што там слова: Маўчуну падалося, што падчас гэтых стогнаў ён чуў і іншае, далёкае, няіснае, выразнае, як у ранішнім сьне… Фантастычны жаночы сьмех недзе ў глыбіні трубкі, і шум матораў ніколі ня бачаных ім машынаў, і няспынны рокат вуліцы дзесьці на іншым канцы сьвету, чужыя галасы, што балбочуць на незразумелай мове, і нават бляяньне ці то сыгналаў, ці то музыкі, якую ён ніколі ня мусіў пачуць — і усё ж пачуў…

Гэтага не магло быць. І ўсё ж гэта адбылося.

Бедны Маўчун. Ды ён месяц хадзіў сам ня свой. На нейкую пару хвілінаў ён быў там, у трубцы «Пабеда», стаяў пасярод чужога, далёкага, прыдуманага тэлефонам гораду і слухаў, як малады чалавек ныў яму на вуха пра штосьці сваё, штосьці, чым ён дужа пераймаўся…

Karina…

Што б гэта значыла.

Вядома, жаночае імя. Як, напрыклад, Кераміна. Так звалі, па чутках, зама па ідэалёгіі, але Маўчун не даваў чуткам веры. Не бывае такіх імёнаў.

І ўсё ж бывае.

Усё бывае.

У тэлефоне ў Маўчуна было адзінаццаць нумароў. Бацькаў, ды суседзяў усіх, ды настаўніка, ды паліцая, канешне — як што падазронае пабачыш ці пачуеш, неабходна было не марудзячы паліцаю пазваніць і далажыць. І званок гэты… Ухадзяшчы. Ня просты быў званок. Менавіта такі і быў, што адразу паліцая трэба было набраць і прызнацца, што так і так, паступіў ухадзяшчы званок ад неізьвеснага абанента, ня з нашай сеці. Забраў бы паліцай мабілку ды перадаў бы каму сьледует. Ці выдалі б Маўчуну новую — яшчэ вапрос.

Але не таму Маўчун утаіў ад усіх, што быў на яго мабілку падазроны вызаў. А таму, што…

Таму што Маўчун чакаў, што гэты званок паўторыцца.

Вось паўторыцца — і тады Маўчун набярэцца адвагі і скажа ў адказ:

«Каріна-каріна, ня стой ля тына. Каріна раз два трі, маліна красная… Каріна в ягоды звала».

Не, ня так ён скажа. А вось як:

«Здрасьце, надзеюсь, вы гаваріте па-рускі. Меня завут Малчюн, я жіву возьле Западнай граніцы, в дзеревне Белыя Росы. Я сам рускі. Но очень хачю пасматрэць, как жівут людзі в другіх странах і сказаць вам, чтобы вы не убівалі нас, рускіх людзей. І не брасалі в наш лес всякіх атравленных атходаў, таму што імі можна атравіцца. І яшчэ хачю сказаць вам…»

Што сказаць?

«Забярыце мяне, пажалуста, атсюда».

У галаве ў Маўчуна шумела, калі ён думаў пра сваю таямніцу. Нібы ён самагонкі Касмачовай напіўся.

«Толька не прэдлагайце мне стаць шпіёнам. Я шпіёнаў не люблю. Проста забярыце. Я вам за гэта дровы калоць буду, за дзецьмі глядзець. А лепш на пціцэфабрыку мяне адпраўце. Я пціц люблю. Ані меня слушаюцца…»

Але мабілка больш не званіла. І ўсім сваім выглядам паказвала, што ніколі больш той званок не паўторыцца. Ніколі. Што гэта быў случай. Такой, каторых і не бывае з нармальнымі людзьмі.

Проста аднойчы на станцыі мабільнай сувязі адбыўся збой.

Маленькі збой, які адразу ж выправілі. Праз пару хвілін.

Але за гэтыя пару хвілін малады мужчынскі голас даляцеў да вёскі Белыя Росы пасярод стратэгічнага лесу — і быў пачуты.

Вызаў быў прынят. Як пісалі ў кніжках.

Калі Маўчун пакалоў дровы Сысунісе, на двары ўжо сьцямнела. Не сьпяшаючыся, ён ішоў па вуліцы, адчуваючы, як астывае разагрэтае працай цела. Ноччу мо і падмарозіць. Маўчун думаў пра тое, што прыйдзе дахаты, дапаможа бацьку, потым урокі зробіць — і тады, калі бацька каля печы ў свае віртуальныя мроі занурыцца, можна і гусачку ягоную дарагую наведаць.

«Памагай бог», — казаў ён машынальна, заўважаючы то сям, то там за платамі сваіх аднасяльчанаў, што нясьпешна поркаліся на падворках. Вокны хатаў ужо сьвяцілі зеленаватым агнём, нібы лясныя вялізныя пачвары разьлегліся абапал вуліцы, чакаючы, калі па ёй пройдзе нехта больш каштоўны за дробнага, худога, непрыкметнага Маўчуна.

І чаго ён іх так баіцца?

Маўчун павярнуў да рэчкі, вёска засталася збоку, зараз зрэзаць цераз поплаў — і да бацькавай хаты.

Праз бульбянік проста на яго ішоў чалавек. У цемры Маўчун не адразу пазнаў, хто такі.

Дый чалавек яго таксама спужаўся, ці што. Заўважыў Маўчуна і мордаю проста ў зямлю. Як забіты. Схавацца думаў.

Тут і стала ясна, што за пціца.

«Пане Какоўскі, гэта я, Маўчун. Вы куды нанач надумалі, га?»

З панам Какоўскім Маўчун чамусьці досыць ахвотна гаварыў. Мо таму, што пан Какоўскі ніколі нікога ня слухаў. Нават сябе самога.

Пан Какоўскі паволі падняўся зь зямлі. Пачаў углядацца здалёк у Маўчуна вачыма сваімі падсьлепаватымі.

«Как эта? Ты хто такі?»

«Я Маўчун, аднарукага Кастуся сын, — патлумачыў цярпліва Маўчун. — Дык куды вы, пане Какоўскі?»

«Как ты мяне напугаў, — уздыхнуў пан Какоўскі, трывожна азіраючыся на вёску. — А скажы, мальчык…»

Пан Какоўскі падышоў бліжэй, недаверліва сьвідруючы вачыма Маўчуна.

«Какой цяпер год?»

«Дзьве тысячы сорак дзявяты, — ветліва і стомлена адказаў Маўчун. — Пане Какоўскі, ішлі б вы дахаты. Цёмна. Паспалі б — і ўсё пройдзе».

«Дзьве тысячы сорак дзявяты… — з жахам паўтарыў пан Какоўскі. — Как так? Как так палучылась? Ашыбка! Ашыбка вышла!»

І ён зноў паваліўся на зямлю. Маўчун стаў побач, чакаючы, пакуль той падымецца. А што падымецца, сумневу не было. Заўжды падымаўся. І ня кінеш жа чалавека. Шкада яго.

«Как так палучылась?.. — пан Какоўскі падняўся, абтрос штаны і надзеў на плечы свой рукзачок. — Нічаво. Знаеш што, мальчык. Я ўбежаць хачу. Как-нібудзь да Жабінкі дабярусь, чэрэз лес. Ты мне толька дарогу пакажы… Как адсюда да Жабінкі дайсьці. У мяне там цётка дваюрадная жыве. Хоць адзін радной чалавек. Пакажаш, как убежаць атсюда? Паймі, не магу я большэ. Должэн жа быць какой-та выхад!»

Такі ён, пан Какоўскі. Усё как, ды как-нібудзь, ды какой-та, ды как так палучылась…

«Пане Какоўскі, — Маўчун паглядзеў яму ў вочы. — Ня выйдзе ў вас уцячы. Вы ўжо столькі разоў стараліся…»

«Как эта ня выйдзе? — Какоўскі вылупіў вочы. — Какое ты права імееш, шчэнок? А ну паказвай, как атсюды кратчайшым пуцём выйсьці. Іначэ уб’ю цібя! Тапаром зарублю как-нібудзь! Пакажу цібе, какой тапор у міня ў рукзаке!»

Пан Какоўскі пачаў корпацца ў заплечніку, стаў на калені, сякера ўсё ніяк не знаходзілася, і, кампэнсуючы яе адсутнасьць, ён рабіў злосны твар: напінаў вусны, разьдзімаў шчокі, шчэрыў гнілыя зубы і дыхаў, як зьдзічэлы, але стары ўжо сабака. Маўчун глядзеў на яго спагадліва.

Рука пана Какоўскага дастала да дна заплечніка і вылезла вонкі — скурчаная, брудная, з доўгімі тонкімі пальцамі рука.

«Как жэ эта я… — Какоўскі скрушна сеў на бульбянік. — Как жэ эта я не замеціў… Вываліўся тапор. Нечэм цібя ўбіць, есьлі дарогу паказаць аткажашся. Но я найду! Как-нібудзь уб’ю…»

Маўчун паківаў галавой.

«Ідзём! — пан Какоўскі ўскінуўся, схапіў Маўчуна за руку і пацягнуў у бок лесу. — Бяру цібя ў заложнікі. Как церарыст!»

Крывыя пальцы пана Какоўскага ўчапіліся яму ў далонь. Маўчун паслухмяна рушыў у бок лесу са сваім захопнікам, сочачы, каб той не спатыкнуўся аб край каляіны, пакінутай тут некалі трактарам.

«Как жэ эта так вышла, а? — мармытаў Какоўскі. — Какая трагічаская ашыбка… Но я как-нібудзь. Я какім-та образам тапор пацяраў, но я не пацяраў веры ў сібя! Как-нібудзь выберусь…»

«Адзінаццаты раз ужо сёлета выбіраецеся, — спакойна сказаў Маўчун. — Ведаеце ж, чым усё скончыцца. Можа, дахаты? Я вас спаць пакладу…»

«Маўчаць! — выпучыў вочы пан Какоўскі, цягнучы Маўчуна наперад, да лесу. — Как-нібудзь безь цібя разьбярусь, малакасос!»

Яны дайшлі да першых, цёмных, падобных да вартавых, дрэў, пан Какоўскі пацягнуў Маўчуна далей, Маўчун гэтае месца добра ведаў, тут пачыналіся ўсе іхныя з бацькам лясныя вылазкі, а пан Какоўскі адразу ж трапіў у лапы да галінаў, то ў вока ад іх атрымліваў, то ў жывот даставаў. І ўсё ж лез наперад, як апантаны. Маўчун спачатку рассоўваў для пана Какоўскага гальлё, нібы дзьверы перад ім адчыняў, але потым надакучыла — хоча, хай сабе ўсю скуру паабдзірае.

Дайшлі да лясной дарогі, перайшлі на другі бок, тут ужо зусім густы лес пайшоў, а пан Какоўскі ўсё цягнуў Маўчуна наперад, у цемру. Кінуць яго тут — дык тыдзень блукаць будзе, калі салдаты раней ня знойдуць.

«Ты правільна дарогу паказвай! — хрыпеў недзе поруч нябачны пан Какоўскі. — А іначэ прывяжу да дрэва і пакіну тут дзікім зьвярам!»

Так яны мо гадзіну ішлі, куды вочы глядзяць. Пакуль раптам яркае сьвятло не перарэзала ім шлях. Пан Какоўскі заплюшчыў вочы і кінуўся бегчы, спатыкнуўся, паваліўся на калені, дастаў з заплечніка вяроўку і абвязаў вакол шыі.

«Жывым ня дамся!» — крыкнуў ён і пацягнуў левай рукой вяроўку ўверх.

Зь лесу выйшлі двое салдатаў, твары да вачэй закрытыя, ліхтарыкі вострыя, як нажамі сякуць.

«Мы зь Белых Росаў, — сказаў Маўчун, закрываючы вочы ад сьляпучых ліхтарыкаў. — Зноў наш пан Какоўскі разышоўся».

Адзін з салдатаў дастаў мабілку. Другі апусьціў аўтамат і паказаў на сьцежку, высечаную ў гушчары нясьцерпна белым промнем ліхтарыка.

Зараз нас на ўазіку ў вёску адвязуць, падумаў Маўчун. Паліцай каля Тэклінай хаты сустрэне, Какоўскага дамоў, праспацца… Ну, можа, паліцай яму яшчэ бізуноў выпіша, бо каторы раз ужо рэжым парушыў дзівак гэты неісправімы. А яго, Маўчуна, да бацькі. Прывязуць уазікам як важную пэрсону. Колькі разоў такое ўжо бывала.

Але ж колькі яны ішлі… Калі па гадзіньніку на мабілцы меркаваць, дык гадзіны паўтары. Пакуль на пост не наткнуліся. Так і жывуць яны, як на востраве. Гусі на балоце. Адзін рускі пісацель калісьці такую кніжку напісаў. Дзед, як жывы быў, расказваў. Гусі — гэта нібыта пра іх, вяскоўцаў. Ды якія ж яны гусі? Гусь — жывёла прыгожая, ладная, дасканалая ў сваёй пекнаце. А навокал — паноптыкум. Панаўтыкалі паноў, абы з чаго зьлепленых, у зямлю і сказалі: жывіце.

І дзе ж тут балота… Тут мора. Зялёнае мора, зь якога ў шэрае неба вытыркаюцца вузкія горы вайсковых вышак. І глядзяць угару, лежачы ніцма між суцэльных елак ды соснаў, астравы вёсак.

Востраў, як іх вучылі ў школе — суша, з усіх старон акружаная лесам. Стратэгічным лесам, які пачынаецца тут і паўсюль і нідзе не канчаецца. Шуміць лес. Хавае нешта. Гудзіць. Злуецца.

Проста пад ягонымі, Маўчуна, нагамі.

3

У нядзелю Маўчун з бацькам выправіліся на паляваньне.

Падняліся рана, як і належыць, у Маўчуна яшчэ сны па сьпіне лазілі, а бацька ўжо гарачую бульбу яму пад нос суне і малако налівае: давай, сынок, тачы — і хадзем. Выйшлі з хаты на досьвітку, бацька з дубальтоўкай на плячы, старой, дзедавай, а Маўчун сетку нясе ды зноў, як некалі, дзівіцца бацькаву спрыту. Аднарукаму з дубальтоўкі стрэліць — гэта не абы-якая задача, а бацька, як што, скідвае ружжо, сьціскае каля курка, узводзіць і бах! — нават рука ня дрыгне. Такую рэч адной рукой утрымаць — гэта ж якая сіла патрэбная. Дужы ў Маўчуна бацька. Але сына не лупіў ніколі, ні разу цяжкай сваёй адзінай лапай ня даў Маўчуну зразумець, хто каго слухацца должан. Таму, пагаворваюць у Белых Росах, і расьце Маўчун такім дзіўным — бо мала бацька яму ўсыпаў у свой час. Ну, што зробіш — аднарукаму і бяз жонкі дзе ты хлопца як сьлед васьпітаеш…

«А на каго ідзем сёньня, татка?» — насупіўшыся і пазяхаючы, спытаў Маўчун, шкандыбаючы поруч з айцом сваім па дарозе да лесу.

Бацька паглядзеў на яго, як на дурня.

«На панду, на каго ж яшчэ».

Маўчун уздыхнуў. Колькі разоў яны на панду хадзілі, так ніводнага разу не ўпалявалі. Хоць час, канешне, самы падхадзяшчы. Пасьля Пакроваў холад панду з гушчару выганяе, туліцца той панда бліжэй да чалавечага жытла, зь лесу выглядвае, з дрэваў злазіць. Ды толькі хітры зьвер панда, умее прыкінуцца — то вавёркай, то пнём, то кучкай моху, а і то чалавекам. Неяк настаўнік расказваў, як пайшоў у лес на зайца, пастраляў крыху, дахаты вяртаецца, а тут на паляне нейкі мужычок сядзіць, маліны дзікія скубе. Мэтраў за дзесяць ад настаўніка. Настаўнік зь ім загаварыў, асьцярожна так — бо кожны ведае, што чужога пабачыўшы, трэба не панікаваць, а пастарацца яго ў вёску завабіць і там паліцаю здаць. Мужычок павярнуўся да паляўнічага, усьміхнуўся і кажа: «Ды ня сцы, у мяне дакументы ёсьць, ідзі сюды, пакажу, вось ліцэнзія райспажыўсаюзу на збор ягад, грыбоў і карняплодаў… А яшчэ чакушку маю, хадзі сюды, разам кульнём…» І нешта здалёк настаўніку паказвае, паперку нейкую. Настаўнік паверыў, пачаў да таго мужычка скрозь кусты ды вецьце прадзірацца, ружжо апусьціў, а мужычок яму ўсьміхаецца так ласкава — маўляў, свой я, свой… Давай сюды… Чакушачка ў маліньніку бліснула, настаўнік лезе да мужычка, а той усё як быў за дзесяць метраў, так і стаіць там, маліны скубе… Доўга прадзіраўся настаўнік праз тыя кусты, гімнасьцёрку парваў, шчаку прапароў, мабілку згубіў, толькі пад вечар на нейкую дарогу выйшаў — толькі і пасьпеў, што зад таго мужычка пабачыць, а зад у яго не чалавечы, а з кароткім хвастом ды круглы, чырвоны…

Падмануў настаўніка той панда. Але гэта ўлетку было. На зіму панда ўжо не такі хітры, голад ня цётка, лезе панда да чалавека, спадзяецца нешта з поля ўхапіць, бадзяецца па ўзьлеску, позьні грыб шукае ці тое, што на полі засталося…

Адзін толькі стары Касмач хваліўся, што панду ўпаляваў. Праўда, ужо тады, калі праверыць немагчыма было. «Дзе ж той панда, дзядзька?» — «У пузе тваім!» — трос кадыком Касмач. «Што, укусна было? А то ж!» Касмач ахвотна іх мясам частаваў, нібы па дабрыні сваёй, а насамрэч плацілі яму, кожны сваёй паслугай. Маўчун неяк у малодшага Касмача запытаўся: «А праўда, што бацька твой панду ўпаляваў і мы яго ўсе елі?»

«Вядома, — важна адказаў малодшы Касмач. — Матка зь цёткай таго панду абдзіралі, а я бачыў. Тоўсты панда папаўся, знаеш, как выглядзіт? Сьпераду, как сьвіньня, а ззаду, как курыца, а лапы мядзьведжыя».

«Брэшаш, Касмач!»

«Ну ладна. Праўду скажу, — Касмач зрабіў сур’ёзны твар. — Знаеш, на каго пахож?»

«На каго?»

«На цібя! — і Касмач пачынаў качацца па траве, рагочучы і заціскаючы пуза рукамі. — На цібя он пахож, Маўчунок! Выліты ты! Панда! Ды я з дуба насёр на твайго панду! Якая розьніца, што жэрці! Галоўнае, у нас, Касмачоў, мяса заўжды ўдосталь, а вы, галыцьба, нам за гэта работу чорную робіце! Вам скажы, што за мяса — дык самім захочацца ў касмачы! Дык вось хуя вам, мы самі рашым, каго мясам карміць, а каму ў полі гарбаціцца!»

Добра, што забралі таго Касмача ў маскалі. Спакайней стала, ня трэба мазгі на яго, ёлупа, марнаваць.

Так думаў Маўчун, крочачы побач з бацькам да лесу. Позірк у бацькі рабіўся ўсё больш учэпісты, насьцярожаны, пільны — так яму хацелася хоць гэтым разам панду здабыць. Бацька ўглядаўся ў зусім ужо блізкія зарасьнікі, то там галінка калыхнецца, то там куст загайдаецца, але не, не паказваўся панда, а калі і сядзеў паблізу, дык нічым не выдаваў сваёй прысутнасьці.

Яны ўвайшлі ў халодны лес, патыкаліся, пастаялі, паслухалі. Прыклаўшы палец адзінай рукі да вуснаў, бацька павёў Маўчуна па нейкай знаёмай аднаму яму сьцежцы. Прайшоўшы па ёй хвілін дзесяць, яны спыніліся, бацька нахіліўся да моху, прынюхаўся, расчаравана выпрастаўся.

«Трэба далей ісьці».

Яны павярнулі да сьветлага боку, трэба было яго трымацца, каб хоць знак заўважыць, што далей праход закрыты. Маўчун глядзеў на бацьку і разумеў: усё, зьняверыўся ён, сам ведае, што схаваўся панда, абхітрыў іх. Можна да ночы тут блукаць — ня вылезе зьвер. Будзе сачыць за імі сваімі вачыма хітрушчымі, пакуль ня сыдуць людзі зь ягонага царства. Ведаць бы, як ён выглядае. У інтэрнэце пра панду нічога не было. А мо і было некалі даўно, ды сплыло. Інтэрнэт жа таксама не бяздонны, так у школе вучылі, на занятках па інфарматыцы.

«Тат, — Маўчун ступаў з бацькам сьлед у сьлед. — А адкуль у нашым лесе панды?»

«А я табе не расказваў? — недаверліва азваўся бацька. — Ну, гэта вядомая гісторыя…»

«Раскажы».

«Слухай. Ну дык вось. Некалі стаяў за сто кілометраў ад нашага лесу такі горад Мінск. Самы вялікі на Западнай граніцы. Чаго толькі ў Мінску тым не было. І падземная чыгунка, і аэрапланы, і парк дрымлэнд, дзе тышчы людзей драмалі на сонейку, для рэлаксацыі. І хмарачосы. А самая прыгожая вуліца там называлася Ротмістрава. Яшчэ яе Праспект называлі. Самы доўгі на Западнай граніцы, між іншым. А пасярод таго Мінска стаяў задапарк. Ведаеш, што такое задапарк? Гэта такое месца, куды паслы з усяго сьвету прыяжджалі, кітайскія, вінасуэльскія, мерыканскія, і дажа з Антаркцікі, і падарункі прывозілі. А прывозілі яны ня толькі каўры ды ўкрашэнія, а і розных дзівосных жывёлаў. Самых неверагодных, якія толькі бываюць. А яшчэ дзікароў усякіх. У падарунак. Каб мінчанам тым дрэмлюшчым была пацеха. А каму ня хочацца на дзівы паглядзець? Усім хочацца, а ня ўсім дано. Ясна, што ўся гэтая жыўнасьць пужалася, калі яе да нас у Расію прывазілі, засунуць тую скаціну ў клетку — яна і цісьнецца да прутоў, палохаецца людзей. Задам павернецца і стаіць, як здранцьвелая. Мінчане на дупы глядзяць і забаўляюцца. Таму і назвалі гэтае месца: задапарк…»

Бацька расказваў так захоплена, ды так сур’ёзна, што не паверыць было немагчыма. Можа, калі б Любка якая побач ішла, ці Касмач малодшы, яны б і далі веры. Але Маўчун быў не такі. Нездарма яго Маўчуном называлі. Не адгукалася ў ім тое, што ў чалавечым арганізьме за легкавернасьць адказвае. Да таго ж былі ў аповедзе бацькавым дробныя, але нестыкоўкі.

«А ты сам у тым Мінску бываў, ці што?» — спытаў Маўчун.

«Ну а якая табе розьніца? — раззлаваўся раптам бацька. — Каб нешта ведаць, не абавязкова паўсюль бываць. Мне бабка расказвала твая, мая мама, яна калі маладая была, іх у той Мінск вазілі, на дзявятае мая. І ў задапарк экскурсію ладзілі. Што ж мне, матцы ня верыць? Чаго ёй брахаць?»

«Ну добра, добра, расказвай далей».

«Ну дык вось, — пакрысе супакоіўся бацька. — А потым вайна пачалася. І той Мінск немцы спалілі. Увесь, дазваньня. А жывёлкі тыя і дзікары ўсе разьбегліся. Ну, тыя, каторыя ацалелі ў бамбёжках. А жывёлцы ды дзікару куды бегчы? Ясьцесьвенна, у лес. Так тыя панды ў нас і пасяліліся. Размножыліся тут трохі. Таму і жывуць у нас панды. І яшчэ невядома хто…»

Недзе паблізу храбуснула ветка. Бацька замёр, схапіў дубальтоўку. Але гэта вавёрка была — Маўчун прасачыў, як яе рудое цела ўзьляцела да самых пустых птушыных гнёздаў.

Шмат што не стыкавалася ў гэтай байцы.

Па-першае, якія паслы? Паслы, яны ў сталіцу прыяжджаюць той дзяржавы, зь якой атнашэнія дзіпламацічаскія. У Маскву. Што ім у Мінску тым рабіць? На Западнай граніцы? Туды ніхто паслам сунуцца не дазволіць. І дурню ясна, пасол — ён толькі так называецца, а насамрэч — шпіёны яны ўсе і цэрэушнікі.

Па-другое. Бацька кажа, што Мінск той немцы спалілі. Ці разбамбілі. Але па гісторыі расказвалі, што яго разбамбілі яшчэ сто пяцьдзясят гадоў таму. Дык што, яго зноў пабудавалі і зноў разбамбілі? Вось жа не павязло. І чаму немцы? Нешта наблытаў бацька. За Западнай граніцай ня немцы кіруюць, гэта кожнаму ясна. А хто? Амэрыка, канешне.

І па-трэцяе… Тут Маўчун адчуваў самы слабы бок бацькавай байкі. Бо кожны, у каго на мабілцы інтэрнэт быў, мог, калі не ленаваўся, прачытаць, што рэдакцыя навінаў знаходзілася ня дзесьці, а акурат у тым самым Мінску. Праўда, інфармацыя гэтая месьцілася там, куды нармальны чалавек ніколі заглядваць ня будзе. Маленькімі літаркамі ў разьдзеле «Магія і красата», збоку ад рубрыкі «Поделись секретом вечной молодости» была пімпачка зялёная, на якую ніхто не дадумваўся ціснуць. А Маўчун вось дадумаўся. Клікнуў — і атрымаў:

«Редакция новостей Северо-Запад. Минск-Хрустальный, ул. Героев-Подводников, 2. Главный редактор — Добрыня Владимирович Огарев. Cеверозападинфокновмир».

Значыць, не спалілі той Мінск немцы. Ці спалілі, але вырас пасьля Асвабадждзенія на месцы таго спаленага Мінска зь ягоным задапаркам новы горад, з крышталя і царь-цемента. Проста ня ведае нічога бацька. Час такі, такая эпоха: дзеці лепш за бацькоў сьвет ведаюць. Ня тое, што дваццаць гадоў таму… Калі не было яшчэ на сьвеце ніякага Маўчуна, а вось Белыя Росы ўжо былі. Толькі вось якія?.. Што тут адбывалася? Ніхто не раскажа. Пра задапарк і пандаў бацька ахвотна трындзіць. А як ні спрабаваў Маўчун бацьку пра ягоную службу ў маскалях распытаць, бацька як чапялу праглынуўшы робіцца.

Яны дайшлі да бярозавага гаю, селі на траву, бацька сказаў Маўчуну, каб асьцярожна паклаў сетку, бо заблытаецца, і каб даставаў з торбы прыпасы. Маўчун расклаў на пяньку каўбасу, халодную бульбу, соль, цыбуліну. Бацька прыставіў да бярозы дубальтоўку і прыплюшчыў вочы.

«Халера, — сказаў ён зморана. — Пачуў, відаць, панда, як мы гаварылі. Здалёк пачуў, кітаец. Вось жа кляўся сабе, што гэтым разам маўчаць буду, каб не спужаць, а бач ты, разгаварыўся… Гэта ўсё ты, малы, вінаваты. І чаго цябе Маўчуном называюць? Ты ж той яшчэ балбатун. Усё тат, ды тат… Раскажы ды раскажы…»

Але Маўчун бачыў, што бацька не злуе. Падабалася бацьку байкі свае травіць. І добра яму было, што яны ўдвох па лесе ходзяць у самы канец восені, што дыхаюць тым самым паветрам. Паляваньне для бацькі — найлепшы адпачынак. Хай бы і бяз панды. Нічога, абыдуцца. На зіму сёе-тое маюць, пражывуць неяк. Дый зіма цяпер такая, што марозу не бывае. А, кажуць, годзе ў 2012 сапраўдныя бураны былі. Брэшуць, відаць. Якія нахер бураны? Добра, калі ў Белых Росах да нуля дойдзе. Усю зіму плюс пяць, а ў канцы лютага ўжо кветкі распускаюцца. У суседзяў… Бацька кветнік зусім закінуў. Вось узяў бы Сысуніху — дык і ў іх бы побач з хатай красата была…

«Хочаш, нешта пакажу? — хітра прымружыўся бацька. — Хадзем!»

Яны хуценька сабраліся і пайшлі не туды, дзе праз камлі дрэваў прабівалася сонца, а ў цёмны гушчар. Маўчун ужо заперажываў — раптам яны знаку не заўважылі, як бы праблем ня ўзьнікла… Але бацька ўпэўнена ішоў наперад. Знае, відаць, дарогу. Ну, а што ім зробяць. Салдаты яго, Маўчуна, ведаюць. Адпусьцяць. Толькі за бацьку боязна. Бо ўсыплюць бізуноў за парушэньне рэжыму. Эх… Застаецца спадзявацца, што бацька розум мае. Ведае, што робіць.

І раптам яны выйшлі да возера.

Яно бліснула наперадзе, як нечае вялікае вока. Вока паглядзела на Маўчуна і засьлязілася.

Па вадзе прайшла рабізна. Нібы возера пазнала яго. Нібы ўжо бачыла.

Зусім недалёка ад возера стаяла хатка. Дый ня хатка ўжо, а зусім згнілая спаруда, чорная, з аблупленай сіняй фарбай, якая яшчэ дзе-нідзе трымалася над тым, што раней было вокнамі.

Дзьверы віселі на адным іржавым кручку.

Хата была мёртвая. А возера жывое. І гэта так усхвалявала Маўчуна, што ён узяў бацьку за руку.

«Ды ня бойся, — глуха сказаў бацька. — Тут ужо даўно не жыве ніхто».

І ў гэта Маўчун таксама ня надта паверыў. Але руку бацькаву адпусьціў. Яны падышлі да возера, бацька закурыў цыгарку. І Маўчун чамусьці ўспомніў пра свой скарб: чорна-залатыя недакуркі «Сабранія». Вось бы ў таго капітана, ваенкома, выпрасіць адну цэлую. І зараз бацьку пачаставаць. Хоць, можа, і дурная гэта была мара. Бо ў дымку ад «Пабеды», што плыў цяпер над возерам, і гэтым чорным лесе на другім беразе, і ў зморшчыне, што апяразвала бацькаў лоб, і ў мёртвым абрысе закінутай, згнілай хаты была яна — тая гармонія, якую Маўчун даўно лавіў, нібы матылька, але ніяк ня мог спаймаць нідзе, апрача як у куратніку, з шэрай сваёй любай гусачкай…

Ён падышоў да хаты і зазірнуў усярэдзіну. Цёмна там было і сыра, спалі там расьліны лясныя, і дыхала там падземнае балота.

«Глядзі, ня лезь, паваліцца на галаву страха, давядзецца цябе на плячах цягнуць, — крыкнуў бацька. — Кепскі гэта выбар: або сын, або дубальтоўка…»

Бацька падышоў, дастаў новую цыгарку.

«Даўно тут ніхто не жыве, — паўтарыў ён задуменна. — А раней жыў. Матка, як маладая была, сюды часам наведвалася».

«А хто тут жыў?» — запытаўся Маўчун, нюхаючы хату і адчуваючы, як нешта цёмнае, цяжкае вярэдзіць ягоную душу.

«Э-э… — зацягнуўся цыгаркай бацька. — Тут бабка-шаптуха жыла, гадоў трыццаць назад. Такая бабка была, што ўсім бабкам бабка. Людзей лячыла. Да яе з усёй Западнай граніцы езьдзілі, празь лес прабіраліся, грошы вялікія плацілі, толькі б да бабкі гэтай патрапіць. Бо бабка тая магла чалавека ад любой хворасьці пазбавіць. Як яна гэта рабіла, хто яе ведае. Толькі і езьдзілі да яе, і хадзілі, і на каленях поўзалі, толькі б палячыла. А яна нікому не адмаўляла. Кажуць, што нават грошай ня брала. Хоць у гэта неяк слаба верыцца. Не бывае так, каб нехта іншаму за проста так, задарма памагаў».

«Так, каб ад усяго, таксама не бывае, — хмура сказаў Маўчун. — І як яна памагала? Яна што, доктарка была? Фэльчарка? Ці веру мела моцную?»

«Ды ня ведаю я, — махнуў адзінай рукой бацька. — Але веру! Так людзі старыя кажуць. Ад усяго лячыла. Есьць вешчы, сынок, каторыя неаб’ясьнімы. І ня нам у іх сумнявацца. Наука — гэта, канешна, харашо, но чалавечаму уму ня ўсё даступна. І то, што ў сказках напісана, можа кагда-нібудзь аказацца рэальнасьцю. Напрымер, кавёр-самалёт. Кагда-та людзі толька ў сказках пра такое слышалі, а патом аэрапланы пастроілі — і на табе, лётаюць, бомбы скідваюць, удабрэнія. Ілі вот на Парыж нашы пятнаццаць гадоў назад бомбу скінулі — а з чаго ўсё началась? З каўра-самалёта!»

«Калі так… — Маўчун закусіў губу. — Калі так, дык, можа, вучоныя могуць і іншыя цуды ў жыцьцё ўвасобіць. Мне вось што цікава, тат. Ці можна, хаця б чыста цеарэцічаскі, так зрабіць: што вось ёсьць чалавек, нармальнага росту — а яго з дапамогай навукі… ілі бабкі… прэўраціць у малога? Такога малога, каб ён на сьпіну гу… ну, на сьпіну сьвіньні памясьціўся?»

Бацька слухаў яго напаўвуха. Здавалася, што пасьля свайго маналёгу пра аэрапланы і бомбы ён пра нешта моцна задумаўся. І Маўчуна гэта чамусьці раззлавала.

«Тат?»

«Га? — бацька дакурыў і сплюнуў. — Канешна, можна. Цэарэцічаскі ўсё можна. Галоўнае — вучыся добра, сынок. І менш па куратніку шастай. А то нешта ты там доўга бавішся… Што ты там робіш?»

«Нічога, — пачырванеў Маўчун. — Гусей люблю».

«Ну ладна, — бацька падхапіў дубальтоўку. — Хадзем ужо».

«А што з той бабкай стала? — спытаў Маўчун, калі яны зноў увайшлі ў прыкметна пахаладнелы лес. — Памерла ад старасьці?»

«Ня ведаю, — кінуў бацька, думаючы пра сваё. — Пэўне ж, памерла. Яна ўжо тады такая старая была, што ніхто ўжо і ня верыў, што яна некалі нарадзілася. Кажуць, яе ў бальніцу аднойчы забралі. А з бальніцы ўжо сыны да сябе ўзялі. І больш ніхто пра тую бабку ня чуў. Дзесьці ляжыць на пагосьце. Ну, зямелька ёй пухам. Нічога пра тую бабку благога ня чуў. Калі і была ведзьма, дык для людзей варажыла. Толькі што з папом пра такое не гавары. Папы такіх бабак дужа ня любяць…»

«Чаму?»

«Патаму шта…» — і тут бацька збляднеў, замёр на месцы. А потым асьцярожна пачаў здымаць дубальтоўку з пляча.

«Што?»

«Цссс», — незадаволена сьціснуў ён зубы.

Яны пастаялі крыху — цяпер і Маўчун пачуў, як недзе даволі блізка трашчыць вецьце. Нешта мільганула між дрэваў.

«Стой тут, — прашаптаў бацька. — Нікуды не хадзі. Пазваню табе».

І кінуўся жабаю ў гушчар.

«Што там?»

«Панда, мабыць», — толькі і пасьпеў Маўчун пачуць бацькаў шэпт, і сьпіна ягоная зьнікла за дрэвамі.

Маўчун прысеў на паваленае дрэва, паклаў на калені сетку. Праверыў тэлефон — сувязі не было. Заставалася спадзявацца на бацькава ўменьне арыентавацца ў лесе. Бацька быў не тутэйшы, але таксама вясковы, вясковы ды лясны чалавек — мабыць, ужо ж ня згубіцца. Бацька ёсьць бацька.

Ён дастаў акраец хлеба, адкусіў. Цікавая гісторыя пра бабку. Цікавая найперш тым, што Маўчун уявіў сабе, як жа доўга стаяла на беразе возера тая мёртвая хата. Што была некалі жывая, і людзей вакол яе хапала, і машын, і было гэта ўсё ў тыя дагістарычныя часы, калі…

І тут трэск пачуўся ўжо зусім зь іншага боку. Маўчун ускінуўся, асьцярожна падняўся, імкнучыся не шумець, і схаваўся за шатамі паваленага дрэва. Выглянуў з густога вецьця — і вачам сваім не паверыў.

На тую невялікую прагаліну, дзе яны толькі нядаўна стаялі з бацькам, прыслухоўваючыся да дзіўных гукаў, выйшла, азіраючыся, невядомая істота.

Хоць якая ж невядомая.

Дзеўка гэта была. Дзеўка. Хай і цяжка было ў гэта паверыць. Бо ў такім рыштунку яе можна было за каго хочаш прыняць, толькі не за дзяўчыну.

Сама яна была ў чорным: вузкія штаны, вайсковыя боты, цесная куртка, на якой паблісквалі ланцужкі ды маланкі. На галаве — шапка чорная, як у танкістаў. А за ёй, недарэчна і сьмешна, цягнуўся шэры сьветлы парашут — як шлейф ад вясельнай сукенкі, такія любяць разглядваць у інтэрнэце ягоныя аднаклясьніцы, калі дураць сабе галовы Магіяй і красатой.

Дзеўка выйшла на прагаліну, агледзелася і павяла тонкімі прыгожымі ноздрамі.

А затым хутка і спрытна адчапіла парашут і пачала разьдзявацца. З-пад шапкі высыпаліся валасы: доўгія, сьветлыя, пухкія, лёгкія, як азёрная вада ўлетку. Як зачараваны, Маўчун назіраў яе ператварэньне: яна скінула куртку, боты, штаны і хутка засталася у ўчым маці нарадзіла. А нарадзіла яе маці такой, што Маўчун нібы бачыў перад сабой гусачку сваю ненаглядную. Ня дзеўка гэта была, а сама дасканаласьць. Ён ня мог адвесьці вачэй ад яе белай скуры, ад смочак на грудзях такой ідэальнай формы, што Маўчун ледзь не задыхнуўся. Яму так захацелася да яе дакрануцца, што ў яго ажно далоні засьвярбелі. Але цуд працягваўся нядоўга — маладзіца расшпіліла заплечнік, які быццам прырос да яе курткі, так ён быў шчыльна ўпакаваны, дастала адтуль звычайную адзежу, у якой іхныя бабы хадзілі, і пачала імкліва нацягваць яе на сваё чароўнае цела. Маўчуну плакаць хацелася ад таго, што цуд на ягоных вачах сканчаўся, згасаў, і нічога ён ня мог зрабіць, каб прымусіць імгненьне спыніцца.

Маладзіца адзелася, як скурай новай абрасла, і абвяла вачыма гушчар.

І тады ў Маўчуна зазваніў тэлефон.

Халера на тую мабілку. То яна ня ловіць, то каля самай зямлі, за паваленым дрэвам, раптам працуе, як нічога ніякага.

Маладзіца, канешне, успудзілася. Але ня так, як дзеўкі пужаюцца. А як жывёла драпежная: за пару сэкундаў яна ўжо стаяла над Маўчуном, вачыма загадваючы яму падымацца, а ў твар Маўчуну глядзеў пісталет.

«Ты хто?» — спытала яна строга, але з палёгкай.

«Маўчун мяне зваць», — сказаў Маўчун, не адчуваючы страху. Ужо ж ён ды ведаў, якая яна насамрэч. Нешта падказвала яму, што яна ня будзе страляць. У яго дык дакладна.

«І што ты тут робіш?»

«Панду з бацькам ловім».

Яна паглядзела на яго яшчэ больш сувора, але потым міжволі ўсьміхнулася — і Маўчун разам зь ёй.

«А дзе бацька?»

«Звоніць вось…» — сказаў Маўчун, паказаўшы тэлефон, які толькі што сьціх.

«Блізка?»

«Так».

Маладзіца азірнулася, сьціскаючы пісталет.

«А ты хто?» — спытаў Маўчун. Хоць і так ведаў. Здагадаўся. Не маленькі.

«А я Стэфка», — сказала маладзіца. Ага. Так я і паверыў, падумаў Маўчун. Зь цябе такая ж Стэфка, як зь мяне — Добрыня Владіміровіч Огарев.

Але ён згодна міргнуў. Маўляў, Стэфка дык Стэфка. Паверым пакуль што на слова.

«Ты парашут хаця б схавай», — сказаў Маўчун, паказваючы на шлейф. Стэфка кінулася закопваць яго пад мох ды апалае вецьце, Маўчун далучыўся — разам яны ўправіліся хутка. А тады паглядзелі нарэшце адно аднаму ў вочы.

«Ты парашутыстка, праўда? Цябе ворагі закінулі, з таго боку?»

Стэфка сьцяла вусны.

«А ты? — адказала яна, адвёўшы вочы і прыслухоўваючыся да няясных гукаў. — Даўно тут сядзіш?»

Вядома, ёй цікава, ці бачыў ён яе голай. Маўчун ня стаў хлусіць, усё роўна і так ясна, што бачыў.

«Даўно, — прызнаўся ён. — Ты прыгожая. Амаль як гусачка».

«Што? — яна ціха засьмяялася. — Як хто? Я — як гусачка? Сам ты гусак. Гусяня дурное. А твой бацька — ён…?»

І яна наставіла пісталет на дрэвы.

«Лепш яму нічога пра цябе ня ведаць, — сказаў Маўчун. — Ідзі вунь туды, калі паварочваць ня будзеш, пабачыш возера, а побач хату старую, мёртвую. Там і схавайся. А я нікому не скажу, што цябе бачыў. І заўтра да цябе прыйду, бо трэба ў цябе спытаць сёе-тое».

«А ты разумны… — сказала Стэфка. — У вас тут усе такія?»

Але Маўчун ужо зрабіў страшныя вочы, паказваючы ёй напрамак — куды ўцякаць. І яна, падхапіўшы заплечнік, кінулася за дрэвы.

«Ты чаго трубку не бярэш? — бацька выйшаў з кустоў менш чым праз хвіліну пасьля таго, як дзеўка зьнікла ў лесе. — Я яму званю…»

«Дык сувязі не было, — сказаў Маўчун, якога ажно трэсла. — Вось, глядзі, ніводнай палкі».

Але бацька ня стаў глядзець, сеў на дрэва, паклаў побач дубальтоўку.

«Ня панда», — сказаў ён і ўздыхнуў.

Маўчун сеў побач.

«Ты з кім тут гаварыў? — успомніў бацька. — Я твой голас чуў».

«Сам з сабой», — кінуў Маўчун, спрабуючы суцішыць ласкавымі думкамі сваё непаслухмянае сэрца.

«А яшчэ Маўчун… — бацька тыцнуў яго ў бок. — І хто цябе так назваў? Трэба было табе іншую мянушку даць: Славесны Фантан. Ну, што? Хадзем. Паляўнічыя…»

І яны рушылі туды, дзе за тысячамі дрэваў, сотнямі ценяў, мірыядамі пахаў і гукаў ды іншых цёмных істотаў, што сачылі за імі сваімі гаручымі вачыма, ляжала іхная вёска — ляжала і чакала зімы.

4

Такім вось выйшла іхнае з бацькам паляваньне.

А ў панядзелак у школу раптам пасярод заняцій паліцай заявіўся — пры парадзе, у павязцы з арлом, ды пры кабуры — і не адзін заявіўся, а з замам па ідэалёгіі. Акурат было прыродазнаўства — ня самы ўлюбёны прадмет Маўчуна, таму ён нават узрадаваўся, калі ў сенцах бразнулі дзьверы і на парозе клясы, прыгнуўшыся, вырасьлі постаці іхнай вясковай яліты — толькі солтыса не хапала.

Настаўнік зьдзіўлена саступіў ім месца каля дошкі, а сам сярод вучняў сеў. Проста побач з Маўчуном. Паліцай адхаркаўся, праглынуў сьліну і важна агледзеў спачатку Любку, потым Маўчуна, а затым ужо і ўсіх сьмяшлівых дзевак, якія ўсё ніяк не маглі супакоіцца.

«Гаспадзін учыцель, успакойце клас, дзела важнае», — незадаволена сказала заміха і насупіла бровы.

Настаўнік дастаў дубец і за сьпінай у Маўчуна хутка запанавала цішыня.

«Дзела і праўда важнае, — прамовіў паліцай, паклаўшы руку на кабуру. — Можна сказаць, гасударсьцьвеннае. Ад вас трэбуецца прэждзе ўсяго сазнацельнасьць. Гражданская ацьветсьцьвеннасьць, я бы дажа сказаў. Бо вы ж маладыя граждане, новае пакаленьне Белых Росаў, каторае… Людка! Ты, ты, Чумачонак, хваціт ужэ серу з вуха цягаць, мазгі разам зь ёй павыцягваеш, так ужо пальцам у вуха залазіць, сматрэць праціўна!»

Усе павярнуліся да дурнаватай дзесяцігадовай Людкі.

«Дубца захацела, Чумачонак? — настаўнік вінавата зірнуў на паліцая. — А ну ўніманіе на экран! Вот жа пакажу табе!»

«Так, — паліцай зноў адхаркаўся, ад яго пахла часныком і перагарам. — Значыт, слушайце ўнімацельна. Как вы ўсе знаеце, страна акружана ўрагамі. Ўчора ў акрэснасьцях нашых Белых Росаў замечэн быў самалёт-шпіён. Надзеюсь, усе панімают, што эта значыт. Большэ таго, сягоньня утрам ў лесу быў найдзен парашут. А эта ўжэ ня проста сітуацыя, гэта ўжэ чрэзвычайнае праішэствіе. Паэтаму управа нашага пасёлка абрашчаецца к вам, маладзёж. Каб вы, суччыны дзеці, былі пільныя, як замеціце што падазрыцельнае — сразу званіце мне ілі на номер Аркадзеўны. А есьлі занята — солтысу, бацюшку ці ўчыцелю. Наша армія такжэ надзеецца на ваша садзействіе. Што эта значыт? Эта значыт, што як толькі пабачыце дзе каго чужога — адразу сігналізіруйце. Эта ваш доўг! Как гаварыцца, пры абнаружэньні бясхозных ілі падазрыцельных прадметаў саабшчайце аб этам машыністу ці работнікам метрапалітэна. Усім панятна?»

Зам, якая дагэтуль трымалася ў цені, рашуча выйшла да дошкі і далучылася да паліцая. Вусны яе дрыжалі:

«Рэбята! Надзеюсь, вы понялі, што разгавор ідзёт сур’ёзны. Гдзе-та ў лесу затаіўся ўраг. І наша задача — саабшча ня даць яму нарушыць гражданскую стабільнасьць. Будзьце ўнімацельны! Дажэ малейшае падазрэньне можэт вывесьці нас на правільны сьлед! Давайце наладзім у Белых Росах сісьцему гражданскага самакантроля. І ўмесьце выведзем урага на чыстую воду. Дзевачкі! І мальчыкі тожа. У вас глаза маладыя, ногі праворныя, так што на вас надзежда!»

Паліцай раптам нахіліўся да пярэдняй парты:

«Слышал, Маўчун? Усё поняў? Што смотрыш, как бальной?»

Маўчун адчуў, як твар ягоны гарыць. Раней паліцай зь ім так не размаўляў. Дый наогул рэдка калі зьвяртаў на яго, Маўчуна, увагу. Хапала яму справаў з Касмачыкам. Цяпер, відаць, на Касмачыкава месца ён патрапіў. У трудныя падросткі. Але які ён трудны. Ніколі з законам праблем ня меў. Хіба што з Законам божым. Але гэта ўжо іншая парафія…

«Ну што ты спужаўся? — паліцай нечакана падабрэў. — Я пра тое, каб ты не маўчаў, як што пабачыш. А рот раскрыў і расказаў. А то знаю я цябе. Слова абцугамі ня выціснуць. А дзела такое, што рэагіраваць нада быстра. Увідзел — далажыл. Ясна, Маўчун? Што ты ўсё красьнееш? Ты ж мужык! Мабілку маеш?»

«Мабілкі ім перад заняціямі здаваць трэба, такое распаражэніе», — пасьпешліва сказаў настаўнік.

«Ну, калі распаражэніе, нада выпаўняць», — паліцай пераглянуўся з замам.

«Школа, кстаці, адна із самых вераятных мішэней церарыста, — строга сказала зам. — Ну што, рабяты? Вапросы есьць?»

«Няма!» — прапішчалі дзеўкі.

На гэтым размова была скончаная — і паліцай, галянтна прапусьціўшы зама наперад, выйшаў з клясы. Маўчун імкнуўся не глядзець на настаўніка, але той, падаецца, быў заняты дзеўкамі, якія ўсчалі пасьля сыходу яліты такі гвалт, што давялося яму прайсьціся дубцом па іхных ручках. Але было позна. Заняткі ў школе ўжо былі сарваныя — якая навука, калі такое чэпэ адбылося. На перапынку ўсе толькі і гаварылі, што пра парашут ды пра шпіёнаў, дзеўкам надта ўжо хацелася, каб шпіёна хутчэй злавілі, і пажадана ў вёсцы — бо карцела ім на яго паглядзець. Маўчун з пагардай прыслухоўваўся да іхных бязглуздых размоваў — шпіён чамусьці маляваўся ў іхным уяўленьні гожым высокім хлопцам, які па-рускі не гаворыць, а толькі стаіць, зьвязаны, махае вейкамі, ды мускуламі паігрывае пад вяроўкамі: жалка яго, расстраляюць жа, не дадуць налюбавацца. Таму, з аднаго боку, дзеўкам зь іхнай школы хацелася, каб яго як найскарэй паймалі, а з другога, хай бы пагуляў яшчэ па лесе, падражніў дзявочыя фантазіі…

Што праўда, Любка ў дзявочых абмеркаваньнях удзелу ня брала. Падышла, села каля Маўчуна, быццам ён ёй цяпер быў бліжэйшы за сябровак. Сяброўкі зірнулі на яе скоса — але што паробіш, Любка была старэйшая і таксама незавісімая сьлішкам, тожа сібе на ўме.

Села Любка каля Маўчуна, прыціснулася каленам:

«Як думаеш, Маўчунок, паймаюць шпіёна?»

Маўчун памаўчаў.

«Ты ж хлопец, каму ж як ня хлопцам, зашчытнікам нашым, у такім разьбірацца? Паймаюць?»

«Ня знаю».

Любка кіўнула, калена было цёплае і небясьпечнае. Маўчун усё адсоўваўся, а яно ўсё лезла — бліжэй і бліжэй.

«А ты, Маўчун, калі б шпіёна пабачыў, расказаў бы мне?»

Маўчун крыва ўсьміхнуўся.

«Ясна, — Любка пахітала галавой, нібы яна была доктарка, а ён і праўда хворы. — Паліцаю пазваніў бы…»

«А ты б не пазваніла?» — Маўчун пагардліва адсунуўся.

«Пазваніла б, — Любка пазяхнула. — Але не адразу. Разумееш, Маўчунок? Не адразу?»

«Чаму ж не адразу?»

«Я б спачатку таму шпіёну пару вапросаў задала, — Любка расправіла на каленях цёплую сукенку. — Распытала б яго, што і як. Там, у ягонай Шпіёніі. Як там яны жывуць. Як у нас усё — ці ўсё ж трошачкі па-другому, іначай».

Маўчун задумаўся. Хітрая Любка. Хітрэйшая, чым ён думаў. Правакацыя. У давер да яго ўціраецца. Хвігу ёй, Маўчун ня з тых, хто першаму стрэчнаму адкрываць душу будзе. Пагатоў Касмачовай дзеўцы.

«А ты Касмачу пісьмо напісала?» — спытаў ён, каб перамяніць тэму.

«Каму? Касмачу? — Любка засьмяялася злосна. — Ды пайшоў ён. Я ўжо і забыла пра яго. Усё роўна ён больш ня вернецца. Ці заб’юць, ці казачку сабе знойдзе. Дый ня думала я ніколі пра Касмача як пра сур’ёзны варыянт. Дурачок ён…»

Маўчун ня верыў. На понт яго бярэ.

«І ты дурачок, — Любка з асалодай угледзелася ў ягоны чырвоны твар. — Усе вы дурачкі. А ты асабліва. Ад цябе гусямі сьмярдзіць. Гусіным гаўном, ага. Гусятнік ты, Маўчун. Табе б на ферме яйкі выседжваць. У шпіёны цябе не ўзялі б. Ні іхныя, ні нашы. А яшчэ разумным прыкідваешся. Важнасьць на сябе напускаеш. Якія мы таінсьцьвенныя…»

І Любка зарагатала гучна, паднялася і пайшла прэч.

Падчас апошняга ўроку над вёскай пратарахцеў верталёт. А потым яшчэ раз. І яшчэ — ужо калі Маўчун гусачку сваю шэрую абдымаў і расказваў ёй шэптам, што ўчора ў лесе адбылося, калі яны з бацькам на панду хадзілі. Усё разумела гусачка, Маўчун па вачах яе пацеркавых бачыў, усё разумела, а сказаць нічога не магла — але толькі па-чалавечы не магла, па-свойму дык яна шмат гаварыла, і адчуваў Маўчун, што раўнуе яна яго, а да каго — ясна было, як белы дзень. Вінаваты быў Маўчун перад гусачкай, сапраўды вінаваты, бо не выходзіла ў яго з галавы Стэфка, усё пракручваў ён учорашнюю сустрэчу ў галаве, і выходзіла, што памятае ён яе ва ўсіх яе салодкіх і трывожных падрабязнасьцях.

Пакуль упораўся на падворку, дык ужо і сьцямнела, а там і за ўрокі трэба было брацца. Заданьням Маўчун даў рады за паўгадзіны, дый што там цяжкога — нездарма ў настаўніка ён у найлепшых вучнях хадзіў. А як толькі поўня вызірнула, нацягнуў Маўчун зімовыя боты, пару пакетаў крамных у адну кішэнь курткі сунуў (тыя пакеты ў хаце невядома зь якіх часоў валяліся), другую прыпасамі набіў — і за парог.

«Ты куды гэта? — чыркнула ў цемры запалка. — Куды сабраўся?»

Бацька стаяў каля весьнічак, нібы даўно там яго падпільноўваў.

Маўчун парадаваўся, што цёмна. З самай раніцы ён з жахам адчуваў, што ніяк ня можа авалодаць сваім тварам — такога раней не здаралася: няўжо пасьля ўчорашняга знаёмства са Стэфкай ён асуджаны цяпер вечна чырванець, ды вочы хаваць, ды трэсьціся ад найменшага гуку? Вось што з чалавекам бабы робяць. І як да такога звыкнуць? Але цяпер яго хаваў змрок падворка, сьвятло поўні шукала Маўчуна і не знаходзіла, і яму стала неяк ніякавата — няўжо яна ўвесь вечар за ім сачыць надумала, гэтая круглая поўня, што павісла над лесам, як пост паветранай абароны?

Агеньчык бацькавай цыгаркі заскакаў над Маўчуновай галавой:

«Чуў, што ў лесе шпіён завёўся? З парашута кінулі».

«У школе расказвалі, — адказаў Маўчун наўмысна дзіцячым голасам. — Паліцай выступаць прыходзіў, і заміха зь ім».

Бацька пакашляў, агеньчык зрабіў кола.

«Да… У сложнае ўрэмя ты радзіўся, сынок… Дык скажаш, куды сабраўся?»

«Нікуды».

«Ага, нікуды. У зімовых ботах. Я ж чую, як ты ступаеш. У паляўнічага вуха такое, што не прап’еш».

«Ай ну тат…»

«Дык куды?»

«Да дзевак», — сказаў Маўчун неахвотна. І адразу зразумеў, што падман удаўся. Бацька нават дыхаць па-іншаму пачаў.

«Значыць, дайшло да цябе нарэшце, — сказаў ён мякка. — Да… Малога Касмача забралі, цяпер ты ў нас першы хлопец на дзярэўні, а дзярэўня адзін дом».

«Што?»

«Ды нічога… Бяжы ўжо. Ды каб да ночы вярнуўся. Урокі зрабіў?»

«Зрабіў», — кінуў Маўчун і, стараючыся не паказваць, што сьпяшаецца, выйшаў на вуліцу. Павярнуў, шмыгнуў за хату Касмача, а там прыпусьціў цераз поле, вылез на дарогу, завязаў на боты пакеты цэляфанавыя і шырокім крокам, тулячыся ў цень ельніку, пашыбаваў да лесу. Яшчэ здалёк пачуў, як з-за суцэльнай сьцяны нехта завыў. Мо воўк, а мо і панда. А можа, і чалавек. Ніхто ўжо не разьбярэ.

Дарогу, па якой яны з бацькам учора ішлі, ён добра запомніў. Толькі калі да паваленага дрэва дабраўся, разгубіўся крыху. Давялося запалкі дастаць, пасьвяціць — хоць і была гэта рызыка: калі салдаты блізка, дык маглі пачуць. Чырк запалкі разарваў цішыню лесу — нібы нехта з дрэва кару садраў адным махам вострых кіпцяў. Маўчун агледзеўся, апякаючы пальцы. Ага, здаецца, сюды. Паволі падышоў да дрэваў, пачаў падымаць адну за адной цяжкія халодныя лапы, ступаў асьцярожна, каб пакеты на нагах не зачапіліся ды не парваліся. Яшчэ адна запалка, яшчэ адна… Агонь выхопліваў толькі цёмныя камлі, што стаялі, нібы адвярнуўшыся ад Маўчуна, нібы выгляд рабілі, што яго ня ведаюць. Ён падумаў быў, што ня той напрамак узяў — і тут наперадзе бліснула поўня на сярэдзіне возера.

Вось яно, тое месца.

У сьвятле поўні Маўчун пабачыў абрысы мёртвай хаты. Нахіліўшыся — месца было адкрытае — пракраўся да акна, прыціснуўся асьцярожна да сьцяны, зазірнуў. І, падцягнуўшыся, пралез у нізкую пройму. Хата зарыпела, усярэдзіне было так цёмна, што Маўчун вырашыў выцягнуць перад сабой рукі. Праз колькі хвілін яму зрабілася ясна, што хата пустая.

Расчараваны, ён намацаў у кішэні карамэльку, разгарнуў, схаваў за шчаку. Ніякіх сьлядоў Стэфкі. Можа, яе даўно знайшлі і цяпер у хаце паліцая дапытваюць. Каго вербавала, каго спакушала, каму даляры абяцала за здраду. А можа, заблудзіла Стэфка ў стратэгічным лесе і салдатам трапілася. Дый ці мала што магло здарыцца. Што калі яна на панду нарвалася? А той яе абхітрыў і туды зацягнуў, адкуль вяртаньня няма?..

«Кавы хочаш?» — раптам сказаў голас за сьпінай у Маўчуна і ён патыліцай адчуў, як у мёртвай хаце ажыў някідкі, маленькі, але моцны ліхтарык.

Ён паволі азірнуўся. Стэфка схавала пісталет пад пахай і ўсьміхнулася, ды так двухсэнсоўна, нібы яны з Маўчуном нешта задумалі. Нейкі плян, які толькі што адначасова прыйшоў ім у іхныя такія розныя галовы. Яна была ў ватніку і ботах, якія бабкі ў вёсцы носяць, і было ў яе выглядзе нешта недарэчнае. І ўсё ж Маўчун быў такі рады, што нарэшце яе пабачыў: ажно падышоў бліжэй і паціснуў ёй руку.

«Хачу», — з выклікам сказаў ён. Яму вельмі хацелася, каб яна абыходзілася зь ім як з дарослым. Дый што за розьніца між імі была: Стэфка выглядала гадоў на дваццаць… Падумаеш, яшчэ трохі пажыць, і яму столькі ж стукне.

Калі дажыве, канешне.

Яна дастала аднекуль тэрмас, наліла яму кавы, ён глынуў і папярхнуўся. Не таму, што апёкся ці таму, што брыдоты пакаштаваў.

А таму што кава была такая, якой ён ніколі ў жыцьці ня піў.

Напой багоў.

Сапраўдная шпіёнская кава.

Кофе аттуда.

Аднак Маўчун узяў сябе ў рукі, прымружыўся і ўдаў, што нічагуткі яго не зьдзівіла. Проста прастудзіўся крыху ў лесе. Бывае.

«Я думаў, цябе ўжо таго, схапалі», — прамовіў ён важна. Зараз бы яшчэ цыгарку закурыць. Залатую з чорным. Вось бы шок у яе быў. А што, думае, з мальцам нейкім зьвязалася? Урэшце, ён яе ўчора ўратаваў. Так што яна яму вінная.

«Ды я за табой ад самай дарогі іду, — усьміхнулася Стэфка. — Прабач. Праверка. Я ж цябе амаль ня ведаю».

І сама сабе кавы наліла. Як жа яна п’е. Загледзецца можна. Але Стэфка выключыла ліхтарык, і Маўчуну падалося, што ў яе засьвяціліся вочы. Яны прыселі ў цемры на прагнілую лаўку.

«А ты чыя шпіёнка? Германская? Ці мерыканская? — пацікавіўся Маўчун. — Толькі праўду скажы. Гэта важна».

«А якая розьніца?»

«Ну… — Маўчун нахмурыўся. — Ты ж шпіёнка, разумець павінна. Калі германская, значыць, цябе расстраляюць проста ў лесе. А калі мерыканская, дык, можа, у Маскву адправяць. Бо тады на нашых памяняць можна. Гэта ж кожнаму ясна».

«Так я табе і прызналася, — Стэфка ўважліва і нават неяк занадта цікаўна назірала, як ён сёрбае з мэталічнага кубка. — А цяпер я спытаю. Чаму ад цябе так дзіўна пахне?»

«Як дзіўна?»

«Ня ведаю. Нечым жывым. Вельмі жывым і вельмі пахучым. У вас усе так пахнуць, у Белых Росах?»

Маўчун уздрыгнуў.

«А ты адкуль ведаеш, дзе я жыву?»

«Ну ты даеш, Маўчун, — ціха засьмяялася яна. — Забыў, хто я?»

«А, ну так, у цябе ж, мабыць, навігатар на тэлефоне, — апамятаўся Маўчун. — А дай паглядзець. Ніколі ня бачыў шпіёнскіх тэлефонаў».

«Тэлефонаў… — перадражніла яго Стэфка. — Шмат будзеш ведаць, панда зьесьць. Дык што за пах? Што так сьмярдзіць. Га?»

«Адкуль мне знаць, — пакрыўдзіўся Маўчун. — А табе нашто?»

«Дык і я так хачу».

«Не палучыцца ў цябе, — уздыхнуў Маўчун. — Слухай… А адкуль ты па-нашаму так умееш? Цябе ў разьведшколе вучылі? Без акцэнту, толькі ўсё роўна… Нешта ня тое… Не магу сказаць што… Усё роўна ты як чужая гаворыш. Як нетутэйшая».

«Вядома, у разьведшколе, — сказала задумліва Стэфка. — Дзе ж яшчэ?»

«А чаму там яшчэ вучаць?»

«А ты мне пра сваю школу раскажаш?»

«Спачатку ты».

«Ну ладна. Сам мог бы здагадацца. Мяне ў школе вучылі з парашутам скакаць, страляць з абедзьвюх рук, загойваць раны, размаўляць на пяці мовах. Машыны вадзіць любой маркі. Кампутары, хімія, фізыка, права, літаратура, этналёгія — гэта само сабой…»

«Ну, а… — Маўчун запнуўся. Цяжка было пытацца. Але ён сябе перасіліў. — А, скажам, калодзежы атручваць? Дапросы праводзіць з прыстрасьціем? Падсыпаць снатворнае? Мужыкоў спакушаць, каб тайны гасударсьвенныя выдавалі? Бацылу ў вадаправод запускаць? Ці там, ня ведаю, дзіс… дзік… дзіскардзікціраваць органы ўласьці?»

«Само сабой, — Стэфка сур’ёзна паглядзела на яго. — Але гэта на першым курсе праходзяць. Усё гэта я вывучала і экзамены на адны пяцёркі здала. Так што будзь спакойны. Калі цябе захачу дапытаць — допыт будзе як мае быць. Пекла. Пашкадуеш, што нарадзіўся. Але цяпер мая чарга. Дык раскажы мне пра школу. Абяцаў».

Маўчун уздыхнуў, дасмактаў карамэльку і неахвотна расказаў пра тое, як сёньня паліцай ды заміха па ідэалёгіі прыходзілі. Але чым больш ён гаварыў, чым далей згадваў падзеі сёньняшняга дня, тым больш цікава было яму расказваць. Быццам не пра сябе ён ужо аповед вёў, а пра нейкага іншага Маўчуна, які сядзеў цяпер у вёсцы зь дзеўкамі і сьмяшыў іх дурнымі жартачкамі.

Стэфка слухала, не перапыняючы. Маўчун бачыў, што ёй цікава, і дзівіўся. Ён думаў, яна пра войскі пытацца будзе, пра зброю, пра тое, дзе пасты знаходзяцца галоўныя, пра стратэгічны лес. А яна пра школу. Во дык шпіёнка. Хто б мог падумаць, што там, па той бок граніцы, камусьці цікава, як яны тут заняція школьныя праводзяць і што ім задаюць.

Урэшце ён замаўчаў. Кава была дапітая. Мёртвую хату зноў зацягваў у свае абдымкі холад, і ў акно сьвяціла поўня, якая, здавалася, так заслухалася Маўчуна, што забылася, што трэба прыкрыцца хмарамі.

«Цяпер мая чарга пытацца, — сказаў Маўчун. — Ой, забыў… Я табе прынёс сяго-таго, паеж, ты ж з дарогі…»

Ён, крыху саромеючыся, дастаў з кішэні сала, слоік гусінага шмальцу, палову хлеба, два гуркі, карамэлек…

«Дзякуй, — сказала Стэфка і пагладзіла яго па галаве. І яму захацелася, каб яна пагладзіла яшчэ. І яшчэ. — Я не галодная, але, канешне, такога смакоцьця ў мяне няма. Дык што ты хацеў даведацца? Пытайся».

«Скажы… — Маўчун задумаўся, прыкідваючы, ці сапраўды пытаньне, якое ён зьбіраўся задаць, самае важнае. І вырашыў, што так — самае. — Скажы. Вось у вас там, на западзе вашым… Там прыдумалі ўжо… ну, вучоныя… як чалавека нармальных памераў у маленькага ператварыць? У такога, каб памерам з мабілку, напрыклад? Ці гэта… па-ранейшаму… з вобласьці навучнай фантасьцікі?»

«Цікавае пытаньне, — Стэфка і ня думала сьмяяцца, і Маўчуна гэта супакоіла. — Разумееш, навука — гэта такая справа… Я пра такое пакуль ня чула. Але ў тым і рэч, што пакуль мы з табой ні пра што такое ня чулі, у лябараторыях і ва ўнівэрсытэтах, у кабінэтах і ў галовах самых разумных людзей плянэты ідзе работа. Няспынная работа. Таму: можа, і прыдумалі. Толькі ні ты, ня я пра гэта пакуль ня ведаем. І толькі калі такое адкрыцьцё будзе ацэненае, будзе даведзеная яго карысьць для людзей, толькі тады, калі такія штукі, як памяншэньне памераў чалавека ў адпаведнасьці зь ягонымі патрэбамі, будуць пракантраляваныя грамадзтвам — толькі тады мы даведаемся, што гэта магчыма. Разумееш?»

«Ага», — змрочна кіўнуў Маўчун. Бо адказу не атрымаў. Дакладней, адказ быў і гучаў так: адказу няма. А яму хацелася ведаць. Так хацелася ведаць…

«Калі нечага вельмі хочаш — так яно і будзе. Проста трэба верыць. Верыць у сябе. Гэта проста, Маўчун. Проста — і так складана. А зараз раскажы мне пра людзей, што ў Белых Росах жывуць, — папрасіла ласкава Стэфка. — Ну, можа, не пра ўсіх. Пра самых адметных. Згодны?»

«А што там расказваць? — буркнуў Маўчун. — Людзі як людзі. Што яны табе?»

«Мне цікава, — шырока раскрыла рот Стэфка. — Разумееш? Цікава… Дык раскажаш?»

«Ну добра», — пагадзіўся Маўчун. Таямніцаў выдаць ён бы ня змог. Якія ў Белых Росах таямніцы? Усё проста, усё як на далоні.

«Толькі чакай, — Стэфка намацала нешта ў цемры. — Зараз ты пабачыш адну прыладу, не пужайся. Ды ладна, што ты дрыжыш. Табе самому цікава будзе. Ты ж у нас навуковай фантастыкай цікавішся. Глядзі…»

Яна лёгка дакранулася да Маўчуновай шчакі — скрозь ягонае цела нібыта электрычны ток прайшоў. Страшнае гэта было адчуваньне — і прыемнае, што аж у прыбіральню захацелася. І раптам проста перад імі засьвяціўся бледна-зялёны куб. Ён успыхнуў проста ў паветры, як камфорка на пліце ў хаце Касмача, і быў той куб у рост Маўчуна, і пераліваўся, як экран мабілкі — але ж гэта не мабілка была, дзе хто бачыў мабілку такіх памераў?..

«Зараз я трошкі пагавару — і можаш пачынаць, я дам каманду», — прамовіла Стэфка і нейкім не сваім, крыху нават мужчынскім голасам загаварыла:

«Fuzuta neokuzoje skuzima stonk onk. Grimonatuta u tutima kroskoje, oviloje rosika, balbuzu mauta kroskoje balbutima „Nebalboje“, Maucun tutoje balbutima, onk kronk vekutika. Duzuta fuzoje asitugra skuzima skonk skonk sidonk. Au u dreutejlima, u tulutima neistoje, pomirnoje, amgluta donk-zironk tuputa dinutima. Balbaln bu balbuzu istalnutika tutima, au imatuzu nojefuzutima a polisutima, vedutejle, soltisutima. Grimonatuta ksuzu».

Маўчун як заварожаны слухаў гэтую бязглузьдзіцу. Яна гучала, як музыка — музыка таго далёкага гораду, які аднойчы падзьмуў у ягоны тэлефон сваімі вуліцамі, сваім дажджом, сваім чужым каханьнем.

«Гэта… Гэта мерыканскі язык? — толькі і мог ён спытаць. — Нічога не зразумела. Вешч!»

«Не, — усьміхнулася нецярпліва Стэфка. — Гэта… Гэта іншая мова. Мова бальбута».

«А дзе ёй балбочуць?»

«У лесе каля Белых Росаў, — сказала Стэфка. — Ты ж сам чуў толькі што. Ну добра. Раскажу трохі. Але потым адразу пачынай. Мову бальбута прыдумала каля трыццаці гадоў таму адна жанчына. Між іншым, твая суайчыньніца. Знакамітая цётка па той бок граніцы. Яна ўжо даўно жыве ў эміграцыі. Гэта канланг, то бок сканструяваная мова, і цяпер мы ў разьведшколе карыстаемся ёй для зносінаў з гэтай вось штукай. Яна яе добра распазнае, але толькі ў выкананьні нашых галасоў. Чужыя так ня змогуць, нават калі вывучаць бальбуту. Зразумеў? А цяпер расказвай. Ты абяцаў».

«Хіба мову можна… сканструяваць? Гэта ж ня трактар!»

«Можна… Я ж табе расказвала пра навуку. Пачынай, прашу цябе. У нас мала часу для перадачы».

Маўчун, зьбіваючыся, пачаў расказваць — марудна, цягнучы словы… І тут у бледна-зялёным кубе зьявілася нечакана ягоная гусачка.

«Гэта што такое? — строга спытала Стэфка. — Ты пра што думаеш?»

Маўчун зьбянтэжана замаўчаў.

«Ну нічога, паспрабуй яшчэ».

Саромеючыся, зьбіты з толку, Маўчун расказаў спачатку пра малодшага Касмача, потым пра солтыса, потым пра паліцая. Пра Касмача-старэйшага, ды пра зама, ды пра папа. Ды пра бацьку, ды пра настаўніка…

«Стаміўся? Ёсьць нехта яшчэ, варты нашай увагі?» — спытала Стэфка, пагладзіўшы Маўчуну лоб.

«Ну, яшчэ пан Какоўскі, але ён дурны проста…»

І ён расказаў пра дзівака, які невядома адкуль узяўся і невядома куды марыў уцячы зь Белых Росаў. Стэфку пан Какоўскі зацікавіў.

«А скажы… Машына часу ў вам там ёсьць?» — спытаў Маўчун, крыху азадачаны.

«Я ж табе расказала пра тое, што такое навука… — сказала Стэфка, думаючы пра нешта сваё. — Слухай, Маўчун…»

І тады яна задала яму пытаньне, у параўнаньні зь якім усе папярэднія былі проста дзіцячай гульнёй.

Яна спытала Маўчуна, як ёй апынуцца ў вёсцы і незаўважна ні для кога паздымаць іхнае вясковае жыцьцё.

«Ты што, з дуба звалілася? — Маўчун пакруціў пальцам. — Цябе ж знойдуць. Паліцай пакуль усе куты не абнюхае, не супакоіцца».

«Падумай, Маўчун, — пяшчотна сказала Стэфка. — Ты разумны. Я ведаю».

«Ну… — закаціў вочы Маўчун. — Хіба што ў пустой хаце, дзе Юзак жыў. Калі высоўвацца ня будзеш… дык, можа… Але што мне за гэта будзе?»

«Адкажу на ўсе пытаньні, — паабяцала Стэфка, гледзячы яму ў вочы. — Чуеш? На ўсе».

«Ну, то зьбірайся… — Маўчун зірнуў на экран мабілкі. — Мне дахаты трэба. Правяду цябе. Умееш быць нячутнай, як зьвер?»

«Умею, — Стэфка паднялася з лаўкі. — Вядзі».

Яны выйшлі з хаты, Маўчун пайшоў першы — а Стэфка дыхала ззаду, смачна і ціха, і ступала проста па ягоных сьлядах.

5

Да зімы заставалася адзін раз дыхнуць. Зачыняўся стратэгічны лес, замыкаў за сабой чорныя дзьверы, замалёўваў блядою фарбаю вокны, закалочваўся ад людзей.

Але не давалі людзі стратэгічнаму лесу спакою.

Па гушчары шнарылі патрулі з сабакамі, напаўнялі запаветныя месцы брэхам ды кашлем камандаў, дрэвы абарочваліся салдатамі, а паляны — пражэктарамі, а над шатамі дрэваў час ад часу паволі, злавесна падаў на лес верталёт і ніяк ня мог упасьці, вісеў, круціўся, выглядваючы ў цёмных джунглях, ці не прабяжыць па іх падазроная хваля, ці ня ўздрыгне дзе забароненая галінка, ці ня выдасьць сябе недзе паміж высокіх вольных ялінаў нелегальная схованка.

Шукалі парашутыстага. І дзень, і ноч шукалі. Парашут быў — а шпіёна ўхапіць ніяк не ўдавалася.

Гэта ў лесе. А ў Белых Росах шчыраваў у марных пошуках паліцай. Дапытваў, злаваўся, заходзіў у хаты да людзей, абяцаў узнагароду, а то і кару: на слабую памяць не спадзявайцеся, папярэджваў ён, паймаю шпіёна, ён расколецца, і тады ясна будзе, хто з вас, аднасяльчане, вінаваты, што не прыкмеціў, не надаў увагі, прапусьціў міма вушэй, даў сябе абвесьці вакол пальца, недапільнаваў, недагледзеў, не данёс, не далажыў. Хто паленаваўся на мабілцы пару кнопак націснуць, каб прысыгналіць.

Кожная драбяза мае значэньне, пераконваў паліцай вяскоўцаў. Дарагія мае, успомніце, можа, чулі што або бачылі, не такое, як заўжды, нешта, што выбівалася са звычнай штодзённай каляіны. Кожная лухцень можа зрабіцца зачэпкай.

І тады паліцай пацягне — і выцягне паскуду за брыдкі хвост.

У Белых Росах неўзабаве шпіёна так і пачалі ўяўляць — як нейкую нечалавечую істоту, з хвастом, ды жабрамі, ды рагамі, ды вокам на дупе, а чэлесам на лбе. І гэта было шпіёну на руку (калі, вядома, ён меў рукі). Бо нечалавечаскаму сушчэству ў дзярэўні спратацца невазможна, тут нечалавечаскія сушчаства сразу бы как на далоні аказалісь.

Так сказаў Маўчуну настаўнік, калі яны неяк сустрэліся на вуліцы. І Маўчун уявіў сабе Стэфку — наколькі ж яна не была да шпіёна падобная. Дый не здагадваўся ніхто, што шпіён-та — баба. Шукалі мужыка. Так яно заўжды бывае, калі людзі ў інтэрнэт і ў рэлігію вераць.

Хата, дзе раней Юзак жыў, стаяла ў самым пачатку вуліцы. Марнела сабе пакрысе без гаспадара. Глядзела на вёску цёмнымі вокнамі. На дзьвярах замок боўтаўся. Яго туды сам паліцай і павесіў, калі Юзак прапаў. Павесіў і забыў. Кожнага разу, праходзячы паўз Юзакаву хату, Маўчун пазіраў на гэты замок і цешыўся, што яму прыйшла такая геніяльная ідэя — пасяліць Стэфку ў Юзакавай хаце. Тут яе ніхто не шукаў. Дый наогул ніхто падумаць ня мог, што шпіён атайбаваўся ў саміх Белых Росах. Яго шукалі ў лесе — а ў вёсцы шукалі сьляды і савобшчнікаў. Хто ж мог падумаць, што шпіён здольны на такое нахабства?

Часам у Белых Росах зьнікалі людзі. Так здарылася з Маўчуновай мамай. І з Чэськам, які ў школе разам зь ім хадзіў, а аднойчы пайшоў у лес у ягады і не вярнуўся. А стары Ігнат, у чыёй хаце пана Какоўскага пасялілі, сам памёр. Але Ігнатава дачка, Ларыса, таксама не вярнулася. Гэткая ж гісторыя і зь Юзакам: працавіты быў мужчына, жонка ў яго памерла, сыноў у маскалі даўно забралі. Да Юзака сястра Любчынай маці хадзіла. Усе думалі: ну, возьме Юзак яе ў жонкі ўвосень. Хрэн вам. Пайшоў Юзак неяк год таму ў лес на панду — і прапаў. А паколькі нікога ў Белых Росах не прыбавілася, так і стаяла ягоная крэпкая, умелай рукой узьведзеная хата пустая.

Маўчун з Касмачыкам туды неяк залазілі: усё выглядала так, нібы гаспадар зараз вернецца. Рэчы стаялі на сваіх месцах, ложак засланы так, нібы на ім яшчэ гадзіну перад тым нехта ляжаў. Зарадка ад мабілкі скруцілася на канапе. Людзі ў Белых Росах, канешне, калі зразумелі, што ня вернецца ўжо Юзак, пачалі да хаты ягонай хадзіць ды прыглядацца, што сабе можна ўзяць, што да гаспадаркі ўласнай прыдасца. Не таму, што марадзёры. Якія ж марадзёры ў Белых Росах? А таму, што нядобра гэта, калі рэчы без гаспадара марнеюць. Усякай вешчы дзела нужна, казаў стары Касмач, які ня супраць быў, каб хату Юзакаву яму аддалі. Але аднойчы паліцай прыйшоў, замок павесіў, а ўсім па вёсцы эсэмэску адаслаў, гасударсьцьвенную: Юзакава хата канфіскуецца, нічога ў ёй не чапаць, у вокны ня лазіць, па падворку не хадзіць, замок не зрываць, а хто не паслухаецца, сагласна ўказу будзе бізунамі наказан. Публічна. Гэта астудзіла пыл аднасяльчанаў. Гасударства ёсьць гасударства. Гэта некалі, да асвабаждзенія, яго можна і нужна было абманваць, каб выжыць. А цяпер усяго хапае, імперыя ўсім дала што нада для жызьні, работу, яду, дастоінства, уверэннасьць у заўтрашнім дне. А ад публічных бізуноў людзі адвыклі. Нікаму не хацелася зноў прывыкаць.

Таму і пакінулі Юзакаву хату ў спакоі. А паліцай усё чакаў, калі ўласьці прыедуць на канфіскацыю, ды толькі ня ехаў ніхто ўжо год, і сумнеўна было, што тая ўласьць пра Юзакава майно помніць.

Вось і выйшла, што мінаючы Юзакаву хату, на яе ніхто стараўся не глядзець. Каб сябе ў іскушэніе ня ўводзіць. Ды ўсё роўна, не-не, а мільгала ў гаспадарлівай сялянскай галаве думка: ну нельга так людзей мучыць, пусьцілі б нас, мы б за гадзіну там усё расьцягнулі, і забылася б гісторыя, разам зь Юзакам тым злашчасным. Каму ана нужна, памяць?

За хатаю ў Юзака быў сад. Малы, але дрэвы жывучыя, моцныя, здаровыя. Так яны ў хату і залезьлі тады, Маўчун з Касмачыкам. Па дрэве на страху, а там на гарышча, а з гарышча саскочылі каля печы. Ніхто іх не заўважыў. Як залезьлі, так і вылезьлі.

Такім жа чынам хуліганскім і Стэфку Маўчун туды адтранспартаваў. Ноччу, пачакаўшы, пакуль поўню хмара абдыме, на яблыню, зь яблыні на страху, са страхі на гарышча, з гарышча праз лаз да печкі. Маўчун назад вылез — а Стэфка са сваімі шпіёнскімі штукенцыямі там засталася.

Ужо тыдзень там сядзела, вяла здымку і другую шпіёнскую дзеяцельнасьць. Начальству перадавала праз свае научна-фантасьцічаскія прылады. А ўначы, завітаўшы да гусачкі шэрай і паабдымаўшыся зь ёй як апошні раз, Маўчун у Юзакаву хату прыходзіў, лез на страху, тоячыся, ды на гарышча, а там яго шпіёнка чакала… І яны размаўлялі: пра тое, як дзень прайшоў, ды пра тое, як у Стэфкі на радзіме людзі жывуць. І яшчэ пра ўсялякія розныя рэчы.

А ўдзень, ідучы ў школу міма Юзакавай хаты, Маўчун толькі мружыўся ды ў тэлефон на хаду носам тыцкаў — і ніхто з аднасяльчанаў ягоных нават западозрыць ня мог, што ён кожную ноч у той канфіскаванай хаце бывае, ды не адзін, а…

Тут, канешне, не бізунамі публічнымі патыхала. Калі Маўчуна раптам раскрыюць, па яго таксама машына вайсковая прыедзе. Толькі ўжо іншая. Такая чорная з залатым. Каго туды затаўкуць — таго імя ўжо ніхто ня ўспомніць. І бацьку ягонага ніхто ня ўспомніць. Але Маўчун не баяўся. Вось не баяўся чамусьці і ўсё тут. Мабыць, таму, што ня самым гэта жахлівым у жыцьці лічыў, што яго ўспамінаць будзе забаронена. Важней, каб у самога нешта ў памяці засталося. Важней, калі на твае пытаньні нехта нарэшце дасьць адказ. Важней, калі ў цябе ёсьць шэрая гусачка, добрая кніжка пра Нільса Хольгерсана і свой успамін пра тое, што некалі пабачыў на лясной паляне, за паваленым дрэвам схаваўшыся.

Таму Маўчун кожную ноч лазіў да Стэфкі, нікому нічога не казаў і толькі на вус накручваў, што яму шпіёнка расказвала. Пра далёкія гарады, ды пра чужых людзей, ды пра іхныя дзіўныя мовы, ды пра навуку жыць разам і нікога не ненавідзець.

А праз тыдзень ён атрымаў заданьне.

Сваё першае шпіёнскае заданьне.

«Раскажы мне пра гэтага вашага пана Какоўскага, — папрасіла Стэфка. — Па-мойму, з усіх ён найбольш цікавы».

«Дык я ж расказваў, — незадаволена прашаптаў Маўчун, на якога падала праз шчыліну ў страсе халоднае сьвятло месяца, і ён думаў, што, магчыма, выглядае цяпер старэйшым у вачах Стэфкі. — Хворы ён. Мазгі прапіў».

«Пра цябе таксама шмат што думаюць, — мякка запярэчыла Стэфка. — Але ніхто ня ведае, што ў цябе насамрэч у галаве».

Гэта было праўдай. Маўчун пакрактаў, пацёр лоб, пачухаў нагу. І расказаў Стэфцы ўсё, што ведаў. Што знайшлі мужыкі гады тры таму пана Какоўскага ў лесе, думалі панда, а ж не: чалавек. Пан Какоўскі не супраціўляўся, але ісьці не хацеў, ногі па зямлі валачыліся, калі яго ў вёску цягнулі. Паліцай яму пад рэбры выпісаў разоў пяць, допыт зладзіў, але пан Какоўскі толькі пра сваю ашыбку цьвердзіў, ды пытаўся, какой год і как так вышла. Прыехала ў Белыя Росы чорная машына, унутры залатая, забрала пана Какоўскага, а праз тыдзень назад прывезла. Правялі ўласьці сьледзтвіе, экспертызу, дазнаніе, дапросы з прыстрасьціем — нічога не даведаліся новага. Прызналі бальным на галаву, які са сьпецбальніцы далёкай нейкім цудам уцёк у лясы. Думалі, шпіён — але які шпіён пройдзе сьледзтвіе з наілуччымі экспертамі і на сваім стаяць будзе? Бальной, рашыла гасударства і адправіла пана Какоўскага ў Белыя Росы, пасяліла ў хаце Ігната памерлага, пенсію па інваліднасьці дала — гуманнасьць праявіла. А пан Какоўскі з таго часу ні пра што іншае і гаварыць ня мог: толька ашыбка, какой год і «я ад вас уцяку». Да ягоных уцёкаў усе звыклі. Нават біць перасталі. То салдаты, то Маўчун, то Касмачык, то іншыя падлеткі, дый дарослыя таксама заўжды знаходзілі пана Какоўскага ды вярталі на месца прапіскі. Ніхто ўжо і не зьдзіўляўся. У кожным калектыве заўжды ёсьць свая яліта-аэліта, свае пчолы-тружанікі, свая матка, свае трутні і свой бальной. Бажаволак бясьпечны, пакуль народ не баламуціць.

Стэфка ўсё гэта выслухала ды запісала. Маўчун паціснуў плячыма: больш расказваць няма чаго.

«Трэба мне зь ім кантакт наладзіць, — вырашыла Стэфка. — Зможаш нас пазнаёміць?»

«А ты мне Парыж паказаць абяцала».

«Пакажу, калі пазнаёміш».

Маўчун уздыхнуў.

«Паспрабую».

Дамовіліся, што Маўчун пана Какоўскага ўначы ў Юзакаў сад прывядзе. Рызыка была, канешне. Але хто пана Какоўскага паслухае? Дый ведаў цяпер Маўчун, Стэфкай навучаны, чым пана Какоўскага завабіць і як яго саўдзельнікам зрабіць.

Увечары ў прызначаны дзень мілаваліся Маўчун ды шэрая гусачка, Маўчун хваляваўся — першае заданьне самае адказнае ды самае небясьпечнае. Гладзіў гусачку сваю шэрую па ладненькай шыйцы ды расказваў ёй шэптам:

«Дзень будзе пагодны, ня горача ды ня холадна, ня дождж і ня сьпёка, прыйду я да цябе апошні раз ды абдыму моцна-моцна, задрыжыш ты, нібы голая ў лесе стаіш пасярод паляны сонечнай, а я скажу ўсе словы, якія паложана па навуцы, і тады адчуеш ты, гусачка мая ненаглядная, як я раблюся ўсе меншы, ды меншы, ды меншы… Унтэрменшы, ды унтэрменшы, ды унтэр-унтэрменшы… А тады ўжо зусім малы, вось з тваю лапку ростам, абхаплю тваю шыйку, і ты разьбяжышся ды ў неба скочыш… І падымемся мы высока-высока, так, што нават Касмачова хата зробіцца памерам з мабілку, і паляцім з табой над стратэгічным лесам, ды над хатай старой шаптухі, ды над азёрнымі вачамі, што ў неба глядзяць, ды над усімі ваеннымі базамі, вышэй за верталёты… Паляцім на запад, туды, адкуль Стэфка, дзе Парыж, ды Бэрлін, ды Лёндан, ды Рым, ды Прага… Бо гэта ў школе няпраўду кажуць, што іх разбамбілі нашы, брахня, нашы салдаты мірныя, і бомбы ў іх, як цукеркі, і ў кожнага салдата анёл унутры жыве, белы… І курыць залатыя цыгаркі…»

Слухала гусачка, і бачыў Маўчун, што яна яму ня верыла. Але ён толькі ўсьміхаўся тужліва, шкадуючы птушку недалёкую, любую сваю. Надыдзе такі дзень — паверыш. Гусачка мая, ясачка, кісачка пералётная.

Пан Какоўскі сядзеў у сябе на двары і ружжо сабе зь бярозавай палкі выразаў. З прыкладам, затворам, курком ды прыцэлам — усё бярозавае. А пад нагамі ў пана Какоўскага боепрыпасы валяліся — бярозавыя патроны.

«Здрасьці, пане Какоўскі! — павітаўся Маўчун. — Уцякаць сабраліся?»

Пан Какоўскі схапіў бярозавае ружжо, на Маўчуна наставіў.

«Жывым ня дамся! Рукі проч! Застралю цібя, дзікарская морда!»

Маўчун падышоў бліжэй.

«А какой цяпер год?» — падазрона спытаў пан Какоўскі, зарадзіўшы сваю стрэльбу.

«Дзьве тысячы сорак дзявяты», — адказаў Маўчун з уздыхам.

«Лож! — крыкнуў пан Какоўскі. — Палучай! Умры, фашысцкі выблядак!»

І даў проста па Маўчуне чаргу. Маўчун схапіўся далоняй за грудзі, твар ягоны перакасіўся, і ён мехам паваліўся на трэскі.

Пан Какоўскі, пабачыўшы гэта, выдаў радасны баявы вокліч.

«Пане Какоўскі, а какой цяпер год?» — спытаў Маўчун, расплюшчыўшы вочы, але працягваючы ляжаць на сьпіне.

І гэта быў моцны ход. Пан Какоўскі замёр і задумаўся. Пра такое ў яго яшчэ ніхто не пытаўся.

«Сягоньня пятага ліпеня дзьве тысячы шаснаццатага года, — сказаў ён нарэшце. — Пятага ліпеня дзьве тысяча шаснаццатага года. Мінск, парк Горкага. Вазврашчаясь із паліклінікі па уліцэ Кісялёва, я…»

Вочы пана Какоўскага ліхаманкава закруціліся.

«А завуць вас як?» — напаўголасу спытаў Маўчун, ляніва пацерабіўшы пальцамі сырую трэсачку.

«Міхаіл Антонавіч Жуковіч, — сказаў разгублена пан Какоўскі. — Вазврашчаясь із паліклінікі па уліцэ Кісялёва, я…»

«Ашыбка вышла, — прамовіў Маўчун, зірнуўшы на дзікі твар пана Какоўскага. — Как так? Как эта палучылась?»

Пан Какоўскі зрабіў сутаргавы рух рукой, быццам хацеў, каб Маўчун зараз жа замаўчаў. Маўчун падняўся, абтрос штаны, уважліва паглядзеў пану Какоўскаму ў вочы.

«Как так, Міхаіл Антонавіч?»

«Пятага ліпеня дзьве тысячы шаснаццатага года, — нібы апраўдваючыся, заскуголіў пан Какоўскі. — Вазврашчаясь із паліклінікі па уліцэ Кісялёва, я…»

«Назад хаціце? — спытаў Маўчун, як яго Стэфка навучыла. — Тады слухайце ўнімацельна. Сёньня апоўначы прыйду да вас, пойдзем туды, дзе вы назад вярнуцца зможаце. Панялі? Толькі нікому ні слова. Бо інача прапала ўсё. Ашыбку ісправіць можна. Але толькі адзін раз. Сагласны?»

Ці зразумеў яго пан Какоўскі, цяжка было сказаць. Мо і ня слухаў ён, што яму тлумачылі. Але адкінуў сваю бярозавую стрэльбу, пайшоў да сваёй хаты, гайдаючыся, ды мармытаў пад нос:

«Вазврашчаясь із паліклінікі па вуліцы Кісялёва, я…»

Ня надта верачы ў посьпех сваёй справы, роўна ў 23.45 Маўчун зірнуў на экран мабілкі і асьцярожна высунуўся з-пад коўдры. Бацька даўно спаў, Маўчун высьлізнуў на вуліцу і загуменьнямі хутка дайшоў да хаты Какоўскага. Як ні дзіўна, той быў гатовы — стаяў каля крывога туалету з торбай, начапіўшы на сябе картуз. Маўчун даў яму знак, і пан Какоўскі, шумна выдыхнуўшы, пайшоў сьледам. Не пасьпелі яны ў агароды нырнуць, як з-за кустоў выскачыў прамень ліхтарыка ды, палётаўшы па цёмнай зямлі, выхапіў Маўчуновы ногі.

«Стой, страляць буду», — пачуўся злавесны голас паліцая. — «Хто такія? Каменданцкі час ня пісан?»

Маўчун нічога ні пра які каменданцкі час ня чуў.

«Я гэта, ваша благародзіе, — сказаў ён спалохана. — Маўчун».

Ліхтарык ударыў у вочы.

«Маўчун? — паліцай падышоў, трымаючы руку на кабуры. — Бачу ўжо… Хм. Гы. Неяк ты мне раней вышэйшым падаваўся… Што ты тут швэндаешся? Ноч на дварэ».

«Пана Какоўскага дахаты транспарцірую…»

Ліхтарык кінуўся ўбок, пан Какоўскі закрыў твар абедзьвюма рукамі. Але і бяз твару было ясна, што гэта ён.

«Зноў уцёк? — паліцай бязьлітасна, як шабляй, пасек промнем ліхтарыка беднага Какоўскага. — Вось жа не сядзіцца сумашэдшаму. Глядзі, пан Какоўскі, цяпер ўрэмя такое, зьбяжыш у лес, падстрэляць, як панду. У лесе салдатаў як ягад улетку. Пака што прашчаю. Сьледушчы раз арыштую і бізуноў усыплю, не пагляджу, што інвалід».

Пан Какоўскі раптам замычаў:

«Міхаіл Антонавіч Жуковіч! Вазврашчаясь із палікінікі па уліцэ Кісялёва…»

Але паліцаю было ўсё роўна:

«Какойгод, какойгод, — перадражніў ён. — Ашыбка вышла. Сам ты ашыбка, а не чалавек. Хату далі, пенсію далі, а ён усё ў лес глядзіць. Ваўчыдла бальное. Была б мая воля — застрэліў бы і забыў. Ладна, ідзіце, і большэ не пападайцесь. Я чалавек нервны. Шастаюць па цемнаце ўсякія. Работаць мяшаюць!»

Давялося павярнуць назад, да хаты Какоўскага.

«Чуеш, Маўчун! — крыкнуў ім наўздагон паліцай. — Ты сёньня нічога падазрыцельнага ня бачыў? Вот ваш учыцель, напрымер…»

Паліцай дагнаў іх і зноў засьвяціў Маўчуну ў твар.

«Штота мне паказалась, какойта он странны сягоньня, — паліцай гаварыў ціха, пранікнёна, голас такі, нібы Маўчун яму быў родны чалавек. — Учыцель ваш — он, канешна, чалавек правераны. Толька вот што… Штота он там у сябе пішэт начамі. Табе не паказваў? Не дзяліўся? Не намякаў: зайдзі, мол, пачытай?.. Га?»

Маўчун падумаў, прыкінуў у галаве, што і як варта адказаць.

«Не, — прамовіў ён як мага больш спакойна. — Але…»

«Што але?»

«Можа быць, вы і правы… — замяўся Маўчун. — Штота он мне падміргваць стаў. Часта. Я думаў, так, нервы, а цяпер думаю, можа, намякаў…»

«Ага, — узрадавана сказаў паліцай. — Ты тожа замеціў? Ну, праверым. Праверым. Можа, і ложная трывога. Ты пака нікаму… Поняў? Не нада на чалавека безь віны гнаць. Праверым. Но ты пакляніся — як што заўважыш, адразу мне эсэмэску. Поняў, Маўчун?»

«Так точна», — бадзёрым голасам адказаў Маўчун і яны нарэшце рушылі назад. Каб, перачакаўшы, ужо зусім іншай дарогай, праз поле, абысьці хуткім крокам вёску і зайсьці да саду Юзака зь іншага боку.

«Вось ён, — Маўчун кінуўся да Стэфкі. — Пан Какоўскі. То бок Міхаіл Антонавіч Жуковіч. А гэта…»

«Памагай божа, — Стэфка выйшла з-за яблыні, быццам нарадзілася толькі што з гэтага раскідзістага ценю. — Добры вечар, Міхаіл Антонавіч. Мы яшчэ ня ведаем, што з вамі адбылося, але вы — ахвяра і закладнік не зусім звычайных абставінаў. У нашых агульных інтарэсах…»

Было відаць, што яна хоча сказаць зусім іншыя словы. Але такія, відаць, былі інструкцыі.

Пан Какоўскі замёр, перапуджана прыхіліўшыся да сьцяны. Ягонага твару не было відаць. Стэфка і Маўчун пачулі толькі прыглушаны, па-сабачаму пагрозьлівы рык:

«Вазврашчаясь із паліклінікі па уліцэ Кісялёва, я… — прахрыпеў пан Какоўскі. — Дзевушка, дарагая, скажыце мне прама…»

Ён перастаў рыкаць і ўсхліпнуў:

«Какой цяпер год?»

«Дзьве тысячы сорак дзявяты, — цьвёрда адказала Стэфка. — Міхаіл Антонавіч, я…»

«Ашыбка вышла», — заплакаў пан Какоўскі і ўпаў на калені.

Стэфка дастала шпрыц.

«Ты бяжы дамоў, я сама разьбяруся, — кінула яна Маўчуну. — Гэта загад. Заўтра ўсё патлумачу».

Маўчун пакрыўджана глядзеў на яе, спрабуючы ўгадаць, як яна на яго зараз пазірае. Абыякава? Строга? Пяшчотна? Яе голас гучаў так роўна, так мэханічна, што ён упершыню падумаў: можа, яна ім проста карыстаецца? Можа, нічога такога паміж імі і няма?

«Маўчун, — сказала Стэфка гарачым, сур’ёзным, зусім не сваім шэптам. — Ты мусіш пайсьці. Так трэба для справы. Я абяцала табе пра Парыж? Заўтра будзе. А зараз ідзі».

Маўчун павярнуўся і не азіраючыся пабег. Здалёк пабачыў сьпіну паліцая, прыкінуў, як лепш яе абмінуць — і вось ужо прабіраўся, намагаючыся не нарабіць шуму, у хату. Асьцярожна адчыніў дзьверы — і тут на вэрандзе запалілася сьвятло, у дзьвярах зьявіўся бацька, які быццам бы і ня спаў зусім.

«Дзе цябе чэрці носяць? — замахнуўся ён на Маўчуна. — Я табе што сказаў: каб да ночы дома быў… Ваша высокаблагародзіе, гэта сынок мой, ён па дзеўках бегае, што падзелаеш, возраст такой, гармоны іграют…»

І Маўчун з жахам пабачыў, як з-за сьпіны бацькі на вэранду выйшаў высокі ахвіцэр у белай форме, высокіх ботах, фуражцы з залатым арлом.

Афіцэр прыгнуўся, ступіў на скрыпучую падлогу вэранды. Вусны ягоныя былі тонкія-тонкія, і цыгарэта ў пальцах такая самая, тонкая, доўгая.

«Гэта маёр Лебедзь, — быццам няспынна кланяючыся, замармытаў бацька. — Наш высокі госьць. Толькі што прыехаў, будзе ў нас сьледзтвіе праводзіць. Па дзелу парашуціста. Пасколька месная паліцыя не спраўляецца. І ў нас пажыве. Ты ж знаеш, сын, у нас места столька, што на ўсіх хваціт. Солтыс яго высокаблагародзіе ў нас пасяліў, зараз паліцая… паліцэйскага нашага пайду шукаць, пазнакоміць, а ты высокаблагародзію пасьцель пасьцялі, угашчэніе, і штоб не маўчаў, кагда высокаблагародзіе спрашывает…»

Маёр Лебедзь усьміхнуўся кончыкамі вуснаў, разглядваючы перапуджанага Маўчуна.

«Сколько тебе лет?»

«Пятнаццаць пачці», — буркнуў Маўчун.

«Тебя здесь все так и зовут: Молчюн?»

«Да».

«Странно, — маёр закурыў і паставіў на зэдлік нагу. Ідэальна вычышчаны чорны бот блішчаў у сьвятле іхнай мутнаватай лямпачкі. — В Академіі меня называли точно так же. Но потом перестали. Знаешь, почему?»

Маўчун нічога не казаў. Уперыўся вачыма ў гэты бот і сьціснуў кулакі. Галава ягоная кружылася ад дыму тонкай цыгарэты.

«Потому что до конца учебы остался я один. Остальные сошли с дистанции».

Маўчун не адрываючыся глядзеў, як высокі бот пад бездакорна белай калашыной ледзь бачна варушыцца, нібы ў ім, як у яйку, рыхтаваўся вылупіцца нехта, хто ведае пра Маўчуна ўсё, усё да апошняй тайнай драбніцы.

«Молчание — золото», — сказаў маёр задуменна, зьняў з зэдліка нагу і выйшаў на двор. Маўчун чуў, як ён мочыцца ў траву. Над вёскай зноў узышла поўня. Маўчун стаяў, ня рухаючыся, на вэрандзе, пакуль цырчэньне ня сьціхла. Маёр зашпіліў прарэх і ціха завыў, крыху запракінуўшы галаву.

6

Назаўтра Маўчун, глынуўшы малака і ўхапіўшы халодную бульбіну, ужо зьбіраўся бегчы ў школу — але маёр Лебедзь раптам вырас у пройме дзьвярэй і, усьміхаючыся тонкімі вуснамі, загарадзіў яму праход. Па твары маёра зусім нельга было сказаць, што ён усю ноч працаваў і лёг толькі на досьвітку — не, твар гэты, падобны да прыгожай крэманкі, быў чыста паголены і сьвежы, як у дзіцяці. Крышталёва-блакітныя вочы зазірнулі на самае дно Маўчуновай душы:

«Стой. Не спеши. Пойдем сейчас с тобой на работу. Нужна твоя помощь».

Маўчун адхіснуўся, сьціснуў у руках кніжкі.

«Не магу я, вучыцель накажа, — прабурчэў ён змрочна. — Кантрольная сёньня».

«С учителем мы разберемся, — усьміхнуўся маёр Лебедзь. — Дай сюда свой телефон».

Маўчун смурна працягнуў ахвіцэру мабілку, маёр бязь цяжкасьцяў адшукаў нумар — і вось ужо ў трубцы быў чуваць лісьлівы голас настаўніка:

«Канешна, канешна, нікакіх вапросаў! Он спасобны мальчык, а для нашай школы эта агромная чэсьць!»

Праз хвіліну яны ўжо ішлі па вясковай вуліцы: Маўчун — згорбіўшыся, зьвесіўшы рукі, гледзячы пад ногі, на прамерзлую гразь, і сьляпуча-белы маёр, высока падняўшы нібы з мармуру вычасанае падбародзьдзе і зь цікавасьцю азіраючы навакольле.

«Что-то ты стоптался за ночь», — пажартаваў маёр.

Маўчун толькі гмыкнуў. Хто яго ведае, што ў маёра на ўме. Але шутачкі шутачкамі, а настрой у маёра быў неблагі.

«Замечательный сегодня у нас с тобой день, Молчюн, — гаварыў маёр сваім прыемным, мужным, крыху грудным голасам. — Все работают, а мы с тобой по гостям. Обойдем тех, кто нам интересен, поговорим, послушаем… В глаза посмотрим. Такая у нас с тобой работа. Сначала с самыми умными надо встретиться — а дальше они подскажут, что делать. Не языком подскажут, так глазами, мимикой, жестами, намёком. Не захотят — а все равно подскажут. Люди молчать не умеют, тело всегда говорит, даже во сне. Запомни это. Твоя задача — рядом со мной стоять, моя — слушать и замечать, а их — говорить…»

Як ні дзіва, першым у іхным сьпісе быў паліцай. Маўчун думаў, што маёр зь ім уначы ўсё абмеркаваў, што паліцыя і маёр разам працуюць — але ж не: як яны з маёрам на двор да паліцая прыйшлі, той нехаця ў струнку выцягнуўся, а твар зрабіў такі, што Маўчун аж пашкадаваў дзядзьку. Ніколі ні перад кім яшчэ іхны паліцай так не выцягваўся.

«Значит, в деревне он, тупая ты башка, — хвосткімі, хуткімі, цяжкімі словамі адгукнуўся маёр, калі паліцай далажыў абстаноўку і расказаў пра ўсе свае стараньні, пошукі і начныя каравулы. — Кто у тебя под подозрением? Список ненадежных, быстро!»

«Ды как вам сказать, ваше высокаблагародзіе… — сумеўся паліцай. — Усе надзёжныя… Я ж каждага тут знаю как аблупленага… Разьве што…»

«Что разве что? Говорить разучился? Отвечай быстро, ясно, русским языком!»

«Ну вот учыцель наш месны… Штота не нравіцца он мне… Есьць у нем штота такое, сьлішкам… Ноччу пішэт штота ў хаце. Дапазна сідзіт. Не, даказацельств нет, беседу я с нім правёл, на дапрос вызываў. Гаваріт, цятраткі правярае, дамашнія заданія. Усе паказал, не к чэму прыдрацца. Но какойта скользкі он, мутны».

Паліцай мармытаў, а маёр Лебедзь на Маўчуна паглядваў. Маўчун адвярнуўся, пачаў у носе калупацца. А калена дрыжыць, ды так, што ніяк не суняць. Як не Маўчунова яно, а чужое, з другога цела прылепленае. Такога зь ім не было яшчэ.

«Каждый дом проверил?»

«Кажды! Без ісключэнія! Каждае страеніе, у том чысьле нежылыя. І заброшэныя тожэ. В том чысьле канфіскованые. Хату прэдацеля Раманоўскага, хату Юзака, хату Пятрышчанкі. Школу абыскал дважды. Ферму уверх дном. К сажаленію, безрызультатна».

Маёр, не разьвітаўшыся, разьвярнуўся — і Маўчун, не абарочваючыся на застылага паліцая, патэпаў за гэтым велічным, сьляпуча белым прышэльцам зь іншага сьвету.

«Веди к солтысу», — сказаў маёр рашуча, а сам усё быццам нешта ў галаве запісваў.

Солтыс накрыў для маёра стол, а як пабачыла салтысіха, што з дарагім госьцем Маўчун прыйшоў, дык яму пірага паклалі, ды нагу нечую тлустую, запечаную, з корачкай, дзеці ў Белых Росах за такую корачку пабіцца маглі, так яе любілі. Маёр абмачыў тонкія вусны самагонкай, закурыў сваю залатую цыгарку і загадаў гаварыць «по делу».

«Как вам сказаць, ваша высокаблагародзіе… — вочы тоўстага солтыса былі такія чыстыя, такія шчырыя, нібы ён зь неба спусьціўся на хвілінку, праверыць, як тут безь яго аднасяльчане грэшныя маюцца. — У тот дзень многія ў лесе былі. Хто на панду хадзіў, на ахоту, хто па грыбкі позьнія, хто мусар на яму вазіў. Кажды пад падазрэніем можэт аказацца. Такая ана, судзьба. Чужая душа — пацёмкі. Я, канешна, за парадкам гляджу, усіх знаю, но, самі панімаеце, у чарапную каробку не залезеш…»

Маёр Лебедзь, здавалася, ня слухаў. Дый не глядзеў ён на заплылую пысу солтыса — а ўсё Маўчуна вачыма мацаў, і ўсьміхаўся, і мружыўся, і віўся над сталом прыгожы дымок, і падаў на падлогу мяккі лёгкі попел…

«Я вам вот што скажу… — насупіўся раптам солтыс. Аглянуўся, на салтысіху кулаком замахнуўся: - Выйдзі, Тацяна, у нас тут мужскія дзялы, пагаварыць з высокаблагародзіям нада!»

Салтысіха куляй выскачыла з кухні. Солтыс нахіліўся да стала, працягнуў рукі да ахвіцэра:

«Знаеце… Ані тут усе ўродзе і прылічныя, законапаслушныя людзі, нармальныя граждане. Есьлі пасматрэць днём… А как вечар. Я вам вот што скажу, эта маё мненіе. Хітрыя ані. Нікаму тут так штоб на сто працэнтаў верыць нельзя. Толька мне з супругай і дочкамі… Да вот ешчо мальчонка этат і ацец его, аднарукі, вот за ніх тожэ ручаюсь. Харошыя людзі. Вы, ваша высокаблагародзіе, правільна іх вычысьлілі, ані сваі, да мозга касьцей. Мальчонка этат, Малчун, он, канешна, малчыт, но эта у него ат ума і вернасці ідэалам. А астальныя… Даўно мечтаю, штоб прафесіянал, вот как вы, ацаніў іх опытным глазам…»

Маёр Лебедзь вачыма ў Маўчуна ўпіўся, не адпускае. Як кроў смокча. У Маўчуна камяк у горле захрас.

Далей пайшлі да зама па ідэалёгіі — але тая як пачала трындзець, усё як па-пісанаму, як у сяле ідзеалагічаская работа пастаўлена на шырокую ногу, дык маёр сам ня вытрымаў, Маўчуну загадаў уцякаць. Пападзьдзя да іхнага прыходу торт сьпякла, «Напалеон», але маёр нават каштаваць ня стаў. У Касмача таксама стол чакаў — стары Касмач усё пад нос маёру фота сына свайго тыцкаў і біў сябе ў грудзі:

«Мой сын — зашчытнік Родзіны. На рубяжах пакой імперыі беражот. Быў бы ён тут, не случылась бы ў нашых Белых Росах дасаднае эта чэпэ. Паліцыя ў нас, прама скажам, не сработала как сьледует — а сын мой, пака ў армію не адправілі, іспалняў функцыю маладой дружыны. А этат мальчонка, Маўчун яго ў нас завуць, он с маім сынам дружыў, не разьлей вада проста былі. Скажы, Маўчун, ты ж нашу сям’ю знаеш? Мы ж да цябе як да роднага. Праўда? Малчун пацьвярдзіт. Вот, ківает, відзіце. Я б на вашым месцы, ваша высокаблагародзіе, да Какоўскага прыглядзеўся… Вот гдзе загадачны і падазрыцельны чалавек, он сам как шпіон, жане маей, дуры гэтай, он дажа раньшэ с парашутам сьніўся… А адзін раз дажа ў працівагазе…»

Яны выйшлі з маёрам на адталую ўжо, бледна-жоўтую ад гразі вуліцу.

«Теперь ты у меня кое-что спросить должен, — усьміхнуўся Маўчуну маёр Лебедзь. — Посмотри на меня и спроси. Если умный, давно уже в голове твоей вихрастой вопрос вертется должен. Ну? Спрашивай!»

Маўчун падумаў. Спадылба паглядзеў на маёра. Загадка была даволі простая.

«А чаму ў вас форма ня гразная? Как была белая, так і асталась?» — спытаў ён глуха, чуючы, як дрыжыць голас. Насамрэч ён не пра гэта думаў, канешне. А пра тое, як бы хутчэй да шэрай гусачкі дабрацца. А там ужо, у цеплыні куратніка, можна і пра іншае падумаць. Пра тое, што з панам Какоўскім, ці жывы ён. І як гэта паліцай хату Юзака дасьледаваў — а Стэфку не знайшоў. Столькі загадак было — што ў Маўчуна галава разбалелася.

«Правільна, — ухваліў маёр Лебедзь. — Хлопцы вроде тебя должны замечать такие явления. Форма белая потому, что ткань специальным составом обработана. Враги — люді дикие, мистические, на них это действует — они везде грязь видеть хотят, и глазам своим не верят. Там, где должна грязь прицепится — белизна. Безукоризненная. Это врагов пугает. И они слабее делаются. Ну, ладно. Веди к этому вашему пану Каковскому. Посмотрим, что за он — и домой, отдыхать. Хорошо поработали сегодня, заслужили на печке поваляться».

«А як жа вучыцель? — нерашуча прамовіў Маўчун. — К яму ж не хадзілі, а он…»

«Учитель нас не интересует, — засьмяяўся маёр Лебедзь. — Этот ваш полицай — идиот. И пошляк. А пошляки всегда людей пишущих и читающих ненавидят. Запомни. Империи нужны умные люди, образованные. Тонкие, наблюдательные. Поэтому без книги ты только и можешь, что полицаем деревенским стать. Знаешь, что триста лет назад Дени Дидро сказал? Кто перестает читать — перестает мыслить. А без мыслей ты кто? Американец. Или педераст. Голова человеку для того, чтобы видеть, слышать, думать и анализировать мир. Каждую минуту замечать то, чего другие не заметят. А не для того, чтобы к ней мобилку прикладывать, как компресс от безмозглости…»

Маўчун са страхам чакаў, што ж яны пабачаць у хаце пана Какоўскага. Неверагодна, але пан Какоўскі сядзеў на пяньку каля хаты, жывы і здаровы, наколькі ён наогул мог быць здаровы. Пабачыў, як на яго маёр ідзе, усьміхаючыся, і вочы вылупіў, рот раскрыў:

«Лебедзіная песьня… Красівый какой самец. Ізьвіні, пціца белая, вадаплаваюшчая, но скажы мне, какой цяпер год?»

«Адкуда он вас знает?» — прашаптаў Маўчун міжволі. Сам пашкадаваў, што вырвалася.

«Ничего он не знает, — весела сказаў маёр. — Обо мне, по крайней мере. А вот кое о чем другом — пожалуй. Давай-ка его разговорим».

Маёр сеў воддаль, на лаўку, і зноў дастаў цыгарку.

«А ўгасьціце, га? Ну пажалуста», — крыва пасьміхнуўся Маўчун.

«Мал еще, голова работать не будет, — строга сказаў маёр. — А зачем мне напарник з неработающей головой? Ну, господин Каковский, год-то у нас сейчас на дворе две тысячи сорок девятый, хотя вашу версию тоже интересно было бы услышать».

Пачуўшы голас Маўчуна, пан Какоўскі паглядзеў на яго з жахам. На маёра ён ужо не зьвяртаў увагі, нібы і не было тут ніякага ахвіцэра беласьнежнага. Толькі Маўчун — які сутаргава глытаў сьліну, слухаючы таропкае мармытаньне гэтага бажаволка:

«Сказала! — завыў пан Какоўскі, махаючы рукамі, і пляваў у твар Маўчуна сваёй рэдкай сьлінай. — Сказала! Сказала, што самалёт прыляціць! А сама пціцу белую прыслала! Ашыбка! Апяць ашыбка! Мальчыкі крававыя ў глазах! Усе вы зьдзесь у крыві, усе, яблыня ад яблані недалёка падае, а пад яблыняй медсястра!»

«Цішыця, — цыкнуў Маўчун на пана Какоўскага, умольна падміргваючы, бо ахвіцэр усё роўна ня бачыў, за сьпінай сядзеў. — Пане Какоўскі, паспаць вам нада!»

«Нет, продолжайте, — выставіў белую далонь маёр Лебедзь. — Интересно послушать».

Пан Какоўскі ўспомніў пра яго, выхапіў з-пад пахі бярозавы маўзэр, наставіў на маёра і сказаў, агаліўшы дзясны:

«Бах!»

«Ой, — спакойна адказаў маёр Лебедзь. — Я, кажется, убит».

«Відзіце, — кінуўся да яго Маўчун. — Бальной он, няма ад яго толку».

«Кажется, он еще не кончил, — павёў тонкім брывом маёр Лебедзь. — Молчи и слушай».

Але пан Какоўскі ўжо выпусьціў з рук пісталет, паваліўся на калені і, прыняўшы сваю ўлюбёную позу, замармытаў, як на малітве. Вочы ягоныя зрабіліся мутныя, шкляныя, бы самагонкі хто наліў, скусаныя вусны рухаліся цяжка, а пазногці дралі пажоўклую траву, грызьлі зямлю, і сьліна пырскала ва ўсе бакі. Маўчун адышоў да маёра, адвярнуўся, але ня мог ня слухаць, і вушы заткнуць таксама ня мог. Пан Какоўскі ўжо ня бачыў ні яго, ні лебедзя, ні вуліцы, па якой прабягалі, выцягнуўшы цікаўныя шыі, жыхары Белых Росаў:

«Вазврашчаясь із паліклінікі па вуліцы Кісялёва, я… Вазврашчаясь із паліклінікі па вуліцы Кісялёва, я…»

Маёр слухаў гэта, прымружыўшы вочы — здавалася, бязладныя гукі, што выляталі з рота Какоўскага, прыносілі яму неверагодную асалоду. Нібы ён сядзеў на канцэрце, гэты беласьнежны ахвіцэр, і ўбіраў у сябе моц і гармонію цудоўнай музыкі.

І толькі калі Какоўскі зьнясілена заціх і паваліўся брудным тварам у траву, маёр нячутна падняўся і паклікаў пальцам Маўчуна. Яны выйшлі, зачыніўшы за сабой весьнічкі.

Дахаты ішлі міма Юзакавай хаты. Маўчун падумаў, што трэба абавязкова загаварыць, што інакш пустата маўчаньня выдасьць ягоныя думкі — ці чужыя. Тыя, за якія ён цяпер таксама адказваў.

«А заўтра? — спытаў ён такім голасам, быццам маёр быў яму бацькам. — Мне ў школу… Ці зноў паработаем?»

Маёр паглядзеў на яго доўгім, дапытлівым позіркам.

«Посмотрим».

* * *

Аднак назаўтра маёр ужо ня клікаў яго хадзіць па вёсцы. Яго і відаць нідзе не было, таго маёра. Да Стэфкі Маўчун уначы не пайшоў, канешне — цяпер усё перамянілася, такое адчуваньне было, што паўсюль, куды ні сунуцца, цябе даставаў маёраў усьмешлівы і востры позірк. Таму Маўчун вечар з гусачкай прабавіў, а ўсю ноч каля печкі праляжаў, слухаючы, як у суседнім пакоі тупаюць неспакойныя маёравы боты. Раніцай Маўчун выйшаў у кухню — цішыня. Значыць, трэба ў школу. Маўчуна нават укалола нейкае расчараваньне.

У школе яго сустрэлі зусім ня так, як заўсёды. Настаўнік дык на Маўчуна наогул стараўся не глядзець, Маўчун нават па парце скрыпець пачаў, наўмысна, праціўна так — нуль увагі. Ні дубца не дастаў, ні хоць бы каманды пакласьці рукі на парту. І да дошкі не выклікалі. І дзеўкі на Маўчуна так пазіралі, быццам гатовыя былі любы ягоны загад выканаць. Усе, акрамя Любкі. Тая глядзела хітра, нахабна, ды нібыта кпіла з Маўчуновай нечаканай важнасьці. А на перапынку падышла, села побач, каленку выставіла:

«Што, Маўчун, маўчыш усё?»

«А табе што?» — агрызнуўся Маўчун, адчуваючы за сабой сілу. Ён цяпер памочнік ахвіцэра быў. Мусіла яна разумець: скажа Маўчун пару словаў маёру, дык ён ёй бізуноў прапіша.

«Думаеш, ты такі класны? — Любка хіхікнула. — Героем сябе шчытаеш. А ўжо калі ў зеркала глядзіш, дык дажа ня знаю, кім сябе прэдстаўляеш. Мабыць, Андреем Белогоровым?»

Андрей Белогоров — гэта такі актор быў. Усе дзеўкі па ім сохлі. У кожнай на тэлефоне ягонае фота было: красаўчык у форме Імператарскага флоту. З фільму «Мельбурн наш». Маўчун пагардліва адсунуўся ад гэтай нахабнай каленкі.

«Ніякі ты не Андрей Белогоров, — ашчэрылася Любка. — А проста — Молчюн. Росту ў цібе ўсё меньшэ, а гонару ўсё большэ. Што, думаеш, раскажаш коекаму, і міня накажут? Дурак ты. Я ж тожа расказаць магу пра цібя коешто. Ня верыш?»

«Ды хто ж дзеўкам верыць», — асцярожна сказаў Маўчун.

«А пацалуеш — не раскажу, — падсунула да яго кашчавае падбародзьдзе Любка і склала пульхныя вусны банцікам. — Пацалуеш, вось зараз жа — і я ж тады ўжо дзевушкай Малчюна буду, а дзевушка Малчюна малчаць далжна. Ой, у рыфму палучылась!»

Маўчун недаверліва сплюнуў і падняўся, паказваючы ўсім сваім выглядам, што нават побач зь Любкай сядзець — ніжэй за ягоную годнасьць.

«Ну ладна, — паціснула плячыма Любка. — Што я, ня знаю? Усё пра цябе знаю, Маўчунок, усё…»

«Ну што ты ўжо знаеш?» — пагардліва працадзіў Маўчун.

«Знаю, што ты з гусямі заціскаешся… — загнула Любка палец з крывава-чырвоным лакам, густа намазаным на пазногаць. — Ну, гэта ўсе знаюць. Ад цябе куратнікам ваняе. І яшчэ нешта знаю…»

«Не знаеш ты нічога, дура», — пачырванеў Маўчун.

«Знаю, напрымер, што ты начамі ў хату, дзе Юзак жыў, лазіш… А што ты там робіш? — Любка гульліва надзьмулася. — Хоць і гэта я знаю…»

«Брэшаш ты ўсё, — голас Маўчуна задрыжаў. — Ніхто табе не паверыць, бо няпраўда гэта. І пра гусей, і пра хату…»

«Ну ладна», — пагадзілася лялька-Любка і зрабіла выгляд, што сыходзіць.

І тут Маўчуну зрабілася ясна, што трэба Любку затрымаць. Абавязкова затрымаць і, як бы ні хацелася, Любка цяпер для яго чалавек важны. Можа, нават больш важны за ўсіх.

У дадзены, так бы мовіць, момант.

«Пачакай», — ён дакрануўся да яе таліі, і яна, быццам толькі і чакала, абвілася зьмяёй вакол ягонай рукі, прытулілася да Маўчуновай далоні сваім дарослым азадкам, вярнулася на лаўку.

«Ты не сьпяшы, — сказаў Маўчун. — Канешне, ты мне нравішся. Проста… Ну, боязна мне какта… Ды і Касмач… Раптам вернецца? І што людзі падумаюць?»

«Ой какіе мы трусішкі, — сказала Любка, шчыльней прыціскаючыся да яго пляча. — А Касмач сказаў бы, што з дуба на ўсіх насёр. І дзялоў».

«Ну, я не Касмач, — буркнуў Маўчун. — У мяне другіе скорасьці. Дык што я, па-твойму, у Юзака раблю начамі? Хоць папярэджваю, хлусьня гэта. Пераблытала ты мяне з кімсьці».

«Ну, што-што… Пацалуй спачатку…»

Маўчун няўмела тыцнуўся ёй вуснамі ў халодную шчаку.

«Ой, как рамантычна, — прапела Любка. — А яшчэ?»

«Давай пасьля школы ўстрэцімся, — па-змоўніцку прапанаваў Маўчун. — Назначаю табе сьвіданіе. Толькі скажы, што я там рабіў, у Юзака?»

«На сьвіданіі і раскажу», — паабяцала Любка — і тут жа закалаціўся дурны званок.

Дамовіліся сустрэцца каля цэркаўкі, у восем. Ідучы дамоў міма Юзакавай хаты, Маўчун ня вытрымаў і адным хуткім позіркам абмацаў цёмныя вокны, страху, сад, падворак. Але нічога ня выдала там прысутнасьці жывога чалавека.

7

«Глядзі, што мне яго высокаблагародзіе прэзэнтавалі, — бацька горда затрос кадыком і ўрачыста дастаў з-пад пахі яе — тонкую залатую цыгарку. — Бачыў такое?»

Маўчун міжволі пацягнуўся да маёравага прэзэнта — але бацька таргануў рукой, бліснуў сувора вачыма, і залатая цыгарка схавалася ў ягоным сінім шырокім пінжаку. Гэты пінжак яшчэ мама купляла, у аўталаўцы, што некалі раз на месяц завітвала ў Белыя Росы, і было ў той аўталаўцы ўсё, што душа пажадае. Шмоткі з самай Масквы, ды цыгаркі зь фільтрам, ды патроны да любой паляўнічай стрэльбы, футаралы для мабілак, а яшчэ флэшкі, ды скотч, ды віскі, ды часопісы смаленскія, хочаш, пра спэцназ, а хочаш, эроціка, але такая, што царквой нашай імперскай ухваленая.

А яшчэ тады, бацька расказваў, можна было ў аўталаўцы заказаць мэблю зь Петразаводзку — з самога заводу «Патрікея», які нашы ў шведаў адбілі, у качэстве ваеннай дабычы. Раней ён па-другому зваўся, але як рускі стаў, дык палучыў наша, спрадвечнае славянскае найменьне. Некалі нашы людзі за ложкі ды таршэры «Патрыкеі» душу гатовы былі д’яблу прадаць, так расказвала зам па ідэалёгіі, але як завод рускі зрабіўся, дык цяпер кожны сабе пазволіць можа. Але аўталаўка даўно ўжо ў Белыя Росы ня езьдзіла — і ўсё крамнае, гарадзкое на верталёце скідвалі. Удобна: па інтэрнэце закажаш, празь месяц усё маеш, што ў інтэрнэт-магазіне выбраў. Што ні кажы, інтэрнэт зручнейшы за аўталаўку. І на тэлефоне ён ёсьць, і дома ў кожнага, хочаш: сірыялы глядзі, хоць да ўсрачкі, хочаш — каталогі разглядвай, пакуль у вачах не застракаціць. А хочаш — пімпачку цісні, і заказвай, што душа пажадае.

Можа, Любцы які падарунак па інтэрнэце заказаць, думаў трывожна Маўчун, прабіраючыся ўвечары да цэркаўкі.

Дзеўкі падарункі любяць.

Любцы дык дакладна падарунак язык прытрымае. Маўчун ведаў гэта — і ўсё ж пачуцьцё нейкай віны мучыла яго, не давала ўзяць сябе ў рукі і даць рады ўсім праблемам. А праблем рабілася ўсё больш. І ня Любка была вінаватая, што аброс ён імі, як лясны чалавек валасамі. А хто быў вінаваты?

Стэфка, канешне.

Маўчун зноў і зноў успамінаў, як пабачыў яе ўпершыню. І ўсе яе расказы неахвотныя. Пра той сьвет, якога, можа, і не існавала ніколі. Але ён верыў. Верыў і ніяк ня мог на ўсе свае пытаньні адказы знайсьці. Таму і давялося Любку за нос вадзіць. Недалёкую Любку з губкамі банцікам. Якая нічога яму не зрабіла — апрача таго, што выпадкова, чыста случайна ў жыцьці побач апынулася.

А што рабіць? Перажыве. Ну, не пад вянец жа зь ёй ісьці.

Цэркаўка ў Белых Росах была старая, пахілая, затое з пазалочаным купалам. Поп тым купалам дужа ганарыўся — сам праціраць лазіў увесну, а пападзьдзя ўнізе стаяла, лавіла, каб не зваліўся. Цэркаўка на водшыбе стаяла, а за ёй ужо ўзьлесак пачынаўся, у якім парачкі зь Белых Росаў атнашэнія завязвалі. Як стары Касмач казаў, дзіпламацічаскія. Там і ўмовіліся Маўчун ды Любка сустрэцца.

Поп расказваў, цэркаўцы гэтай, сьвятога Ўладзіміра, ужо гадоў пад дзьвесьце. Паўтара стагодзьдзя таму тут овашчы хранілі, патом клуб быў, а патом вабшчэ снасіць сабіралісь. Але ў эпоху рускай смуты зноў цэркаў адчынілі, яна на ўвесь раён адна была, ды толькі народ, які на цэркаўку грошы даваў, усё роўна паралельна з рэлігіознымі патрэбамі да бабкі-шаптухі ішоў, бо яно ж як: на бога спадзявайся, а сам не здавайся. Дык людзі і там, і там пасьпявалі — дзеля стапрацэнтнага рэзультата.

Дайшоў да цэркаўкі, перахрысьціўся, як поп у школе вучыў. І за агароджу, ды ў хмызы, туды, дзе вакол вогнішча цурбакоў навалена было. Месца намоленае — ён тут ня раз бываў, улюблёных ганяў. Тыя каханцы ў маскалі пайшлі, а дзеўкі ўсё пра салдатаў уздыхаюць. Адна Любка, каралева вёскі, сваіх жа хлопцаў чаруе.

Любка ўжо сядзела тут на скрыні з-пад піва, пацягнулася да яго, ледзь пабачыла. Маўчун сьлізгануў верхняй губой па яе банціку, нерашуча паклаў ёй руку на талію. Сеў побач, насупіўся.

«Ну, кажы».

«Што?»

«Ну ты ж абяцала. Расказаць. Што я быццам бы ўначы ў хаце Юзака раблю. Давай. Я слухаю!»

Любка пакрыўджана адхіснулася ад яго, руку ягоную з таліі скінула. Ды адвесіла яму аплявуху.

«Ты чаго? Як дам зараз больна! — раззлаваўся Маўчун, паціраючы скулу. — Баба ты дурная!»

І тут ён заўважыў, што Любка сама ледзь ня плача. Вось жа чорт, вось жа халера на цябе, думаў ён ліхаманкава, адчуваючы да Любкі нешта дзіўнае — нібы гусачка ягоная шэрая Любку крылом захінула. Ад няёмкасьці ён пачаў пазногці грызьці.

«Гэта ты чаго? — зашыпела Любка. — Зусім мазгоў няма? У нас жа сьвіданія!»

«Ну ладна, Любка, прасьці, — Маўчун зноў яе абняў, яна паддалася, усё яшчэ дрыжучы ад гневу. — Я ж не навучаны, што там на сьвіданіях робяць».

«Ты што, „Рускі Цітанік“ не глядзеў?» — Любка вылупіла на яго вочы.

«Не».

«Тады разам паглядзім… — Любка села да яго на калені. — Ну што ты як ёлупень. Спачатку трэба абняць, памаўчаць, потым за рукі падзяржацца, пасьля можна мне на каленку руку пакласьці, а я цябе па пальцах. Вось так!»

«Што ты ўсё мяне тэрарызуеш? — Маўчуну надакучыла гульня. — Ну ладна, вот, дзяржу».

«Патом у любві прызнацца, патом пацалавацца, але ўжо ня так, а ўзасос, па-ўзросламу… — вучыла яго Любка. — Умееш?»

«Навучуся, калі раскажаш, што знаеш, — Маўчун зрабіў строгі твар, вусны сьцяў, каб былі тонкія, як у Лебедзя. — Зуба даю».

«От жа хлопцы, адзін з дуба, другі зуба, — расчаравана прамовіла Любка. — Ну добра. Ты там у хаце Юзакавай голых жэншчын разглядваеш. У журнале. І зь імі гаворыш. Мне солтыса дачка па сакрэце сказала. Яна цябе бачыла. Усе вы, хлопцы, у вашым возрасьце такія. А ў Юзака такія журналы ёсьць, ён стары ізврашчэнец быў, гэта ўсе знаюць, толькі ніхто не прызнаецца. Бо хто ж у знаёмстве зь Юзакам прызнаецца… Вот раскажу, чым ты там займаешся, табе бізуноў і ў школе, і ад зама, і ад паліцая выпішуць!»

І Любка пераможна паглядзела на Маўчуна. Але неўзабаве ўжо расчаравана адвярнулася — на твары ягоным была нейкая дурная палёгка.

«А можа, ты там з кім сустракаешся тайна? А, Маўчун? Ці… Не! Прыдумала! Ты там ня голых жэншчын, ты там журналы па гусяводзтву разглядваеш! І на іх дрочыш! Цябе гусі ўзбуджаюць! У цябе нават на мяне не стаіць! Я ж бачу!»

Маўчун скрывіўся, як ад зубнога болю.

«Ну ты і дурная, Любка! А я табе яшчэ падарунак заказаць хацеў, па інтэрнэце. Пудру там, шмудру… А ты сама ўсё папсавала…»

«Падарунак?» — Любчын твар успыхнуў ад цікавасьці.

І тут у кішэні ў Маўчуна зазваніла мабілка. І на сэрцы неяк цяжка зрабілася, як камень хто на грудзі паклаў.

«Да», — сказаў ён, прыціснуўшы тэлефон да вуха. А Любка гэтая, дурніца, зьмяёй скруцілася, ды руку выкруціла, ды пад вуха пальцамі сваімі лакіраванымі скочыла — і немаведама якім чынам мабілка ў яе руках апынулася. І вось ужо яна яе да свайго вуха прыціскала. Маўчун паваліў яе, каб забраць.

«Там дзевушка! — зашаптала Любка, зрабіўшы страшныя вочы. — Чый гэта голас? Не магу пазнаць! Дзевушка! Ну Маўчун, ну скаціна! Ну кабель! Са мной круціць, бясстыдная рожа, падарункі абяцае, а сам…»

«Да», — задыхаючыся, сказаў таропка Маўчун, падымаючыся з гарачага Любчынага цела — ён і ня думаў, што яна такая прыемная на дотык.

«Маўчун, — загаварыла трубка хутка і дзелавіта. — Гэта я, Стэфка. Калі ты не адзін, кашляні. Гэта важна».

Маўчун закашляўся.

«Я зараз, — сказаў ён, паказваючы Любцы, каб не ішла за ім. — Зараз. Чуеш? Гавары!»

І пабег з тэлефонам ля вуха да лесу. Бег і шаптаў, і словы ўсё роўна выходзілі крыкам, прыцішаным, сарваным, закаханым:

«Ты дзе? У лес не ўцякай, там паўсюль салдатня. Я нешта прыдумаю!»

Напэўна, яму падалося, але ў трубцы пачуўся пяшчотны сьмех.

«Слухай уважліва, — Стэфка прамаўляла словы спакойна, выразна, нібы яму ў школе дыктавала. — Я на старым месцы. Да мяне не хадзі. І вось тваё другое заданьне. Зрабі так, каб чалавек, які выйшаў з паліклінікі на вуліцы Кісялёва, не гаварыў з птушкай. Ты зразумеў?»

«Так!»

«Паўтару: каб чалавек, які выйшаў з паліклінікі на вуліцы Кісялёва, не гаварыў з птушкай. Ён ня той, за каго сябе выдае. Ясна? Тады ў нас ёсьць шанец. Маўчун? Ты мяне чуеш?»

«Так».

«Ты ж яшчэ не атрымаў адказы на ўсе свае пытаньні. Праўда?»

«Так».

«Ты іх атрымаеш. Абавязкова атрымаеш. Па гэтым нумары не звані. Усё. Будзь Маўчуном і — моцны Жбуць!»

«Што?»

«Усё. Абдымаю. Маўчы».

І ў трубцы пайшлі гудкі. Агаломшаны, Маўчун яшчэ колькі сэкундаў слухаў іх — і ўсё спадзяваўся, што пачуе зноў гэты голас.

Голас, які мог усё патлумачыць — але не хацеў.

* * *

Пакуль Маўчун дабраўся да хаты пана Какоўскага, дык пасьпеў супакоіцца. Цяпер ён нават песеньку насьвістваў, чаго зь ім раней не здаралася. Зайшоў з задняга боку, шмыгнуў на гарод, пагрукаў у акно.

«Пане Какоўскі!»

Нічым хата пана Какоўскага не азвалася. Хіба што загуў вецер у страсе, ды нябачная апошняя муха з таго боку шкла забілася, сонная, ды патлумачыла, раздражнёная, што няма хазззяіна, пайшоў хазззяін, і хто знае, куды…

Маўчун абагнуў хату, таўхануў дзьверы. Смурод кінуўся ў нос, прымусіў затрымаць дыханьне. Маўчун уключыў сьвятло. У хаце пана Какоўскага было сыра, на голым матрасе жаўцела пляма, у куце пацук даядаў засохлы тварог. І паўсюль валяліся кнігі… Маўчун падабраў адну, разгарнуў, пачаў чытаць. Нешта пра першабытных людзей. Маўляў, лясоў усяго два. Адзін андартальскі, а другі не.

Ён абвёў вачыма пакой — і раптам здагадаўся. Выскачыў стрымгалоў з хаты і памчаўся па вуліцы.

Ён бег, высока падымаючы ногі, пераскокваючы замерзлыя лужыны, падлятаючы ў паветры, быццам на ровары з трампліна кідаўся ў бездань, ногі ўжо самі весела несьлі яго, малоцячы гразь, — і ўсё роўна адчуваў, што бяжыць ён неяк занадта павольна. Раней бы ён такую адлегласьць за якія хвілін сем адолеў, а тут, падалося, бяжыць ужо вечнасьць, а наперадзе яшчэ толькі засьвяціў агеньчык бацькавага акна.

Яшчэ досыць далёка ад яго, але ўжо выразная, крывая, напружаная, да гэтага акна імкнула постаць чалавека.

Пабачыўшы яе, Маўчун нібы матор у сабе адчуў. Як задаў наперад ходу — ажно не разьбіраў ужо сам, што перад ім, толькі вецер сьвісьцеў увушшу.

Сьпіна рабілася ўсё бліжэй. Знаёмая сьпіна з торбай на плячы.

«Пане Какоўскі!» — Маўчун схапіў яго за рукаў. Перад вачыма было цёмна: ці то ён асьлеп, ці то месяц схаваўся, каб ня бачыць, што зараз на зямлі дзеецца будзе, ці то глядзеў Маўчун ня ў твар пану Какоўскаму, а ў ягонае пуза, што выглядвала з-пад расхрыстанага паліто.

Пан Какоўскі спыніўся — і на твары ягоным хваравітым мільганула злоба, ды такая, што Маўчуну страшна зрабілася.

«Ты хто такой? — спытаў пан Какоўскі, спрабуючы адчапіць Маўчунову руку ад свайго рукава. — Застралю цябе! У міня пісталет!»

«Пане Какоўскі! — Маўчун яшчэ мацней учапіўся ў гэты сьмярдзючы, рваны рукаў. — Міхаіл Антонавіч! Скажыце, што вы ня ў нашую хату!»

«Вазврашчаясь із паліклінікі па уліцэ Кісялёва, я… — завёў пан Какоўскі, хаваючы вочы. — А какой цяпер год? Скажы мне, мальчык!»

Да іхнай з бацькам хаты, дзе жыў цяпер маёр Лебедзь, заставалася паўсотні крокаў.

«Міхаіл Антонавіч, — Маўчун ледзь ня плакаў. — Я ж ведаю. Не хадзіце туды. Вы ж яе пагубіць рашылі. Падла вы, Міхаіл Антонавіч. Яна вас ад шызафрэніі вылечыла, яна на вас панадзеялась! Вы ж цяпер шанс маеце!»

Ён зьнясілена адпусьціў руку. Пан Какоўскі махнуў драным рукавом і дастаў свой бярозавы пісталет.

«Бах! — сказаў ён голасам чалавека, якому стала неінцярэсна. — Ты убіт».

Маўчун стаяў перад ім, размазваючы па твары пякучыя сьлёзы.

«Ідзіце дамоў, га, Міхаіл Антонавіч! — умольна зашаптаў Маўчун азіраючыся. — Яна сказала, што ўсё будзе добра. Я яшчэ не на ўсе пытаньні адказы атрымаў! Будзьце вы чалавекам!»

Пан Какоўскі адвярнуўся.

«Вылечыла… — прамовіў ён злосна. — Супраць уласьці пайшла. Ня наша яна, Маўчун. Ня наша. Закінутая да нас ворагамі. Кажаш, чалавекам мне трэба быць? Я быў чалавекам! Жыві, кніжкі чытай, рабі, што хочаш. Усе толькі пасьмяюцца. Поўная свабода самавыражэнія. Харошая работа зь персьпекцівай кар’ернага росту, дружны калекціў, офіс у шагавай даступнасьці ад метро, то есьць ад сьпецраспрэдзеліцеля. Аплачваемы отпуск. Усе сацыяльныя гаранціі. Прэміі. Што, маўчыш?»

«Міхаіл Антонавіч! — Маўчун глытаў свае сьлёзы і азіраўся ў пошуках таго, хто спыніў бы гэтыя прызнаньні. — Не кажыце так!»

Пан Какоўскі нахіліўся да яго:

«Не казаць? Я добра жыў, лучшэ некатарых. Трудзіўся. Работа няпыльная. Слухай ды пішы, куды трэба. Раз на год. А яна мне: я вам дапамагу, мы тут разам усё памяняем, трэба толькі людзям вочы адплюшчыць! Я, канешна, падумаў, перад тым, як яе разаблачыць. Узнаць хацелася, сколька прэдложыт. А яна ўсё мне пра какую-та дземакрацію, пра запад, пра маніпуляцыі сазнаніем. Я і так сазнацельны!»

«Пане Какоўскі! Вы ня зможаце!»

«Не, Маўчун, — пан Какоўскі шмыгнуў носам і азірнуўся на хату: вэранда акурат асьвяцілася знутры цёплым і нейкім п’яным агнём лямпачкі. — Пайду і раскажу ўсё яго высокаблагародзію. Я законапаслушны. Мне за эта, можа, ордзен дадуць. І тады ні адна сабака тут мне ня ўказ будзе. Сам выціранам стану! Яшчэ і жонку прызначаць. А можа, і ў Маскву забяруць. Ацэняць талант. А цябе мы на катаргу адправім. Надакучыў ты мне, усё лезеш, ды яшчэ ворагам імперыі пасобнічаеш. Сядзеў бы, гусей сваіх цалаваў. Дык не, саблазьніла цібя амэрыка-яўропа. Малой ты яшчэ, пра геапалітыку думаць і супраць уласьці ісьці. Вешаць вас трэба, і цябе, і бацьку твайго разам з табой на адной асіне, за тое, што не ўсачыў, казёл аднарукі…»

І тады Маўчун кінуўся яму на шыю і ўчапіўся ў горла зубамі.

Мабыць, кожны, хто ў стратэгічным лесе на панду хадзіў, так змог бы.

Такое яно, жыцьцё ў стратэгічным лесе, на Западнай граніцы, на ўскраіне Вялікай зімы.

Цёплая кроў пырснула ў рот Маўчуну.

Ня думаў ён, што такі вялікі пан Какоўскі. Такі, што ўсё неба над Белымі Росамі засланіць можа. І што такі цяжкі, таксама ня думаў. Праз поле ў хату зацягнуць — сіл не было. Але Маўчун даў рады. І пляваць, калі хто пабачыць, думаў ён, цягнучы цела па халоднай зямлі бульбяніку. Падумаюць, напіўся пан Какоўскі. Бывае. Галоўнае, каб дапамагаць ня кінуліся.

Некалі, як хадзіў з панам Какоўскім у лес ды назад, каб ня надта пан Какоўскі далёка ўцёк, падавалася Маўчуну, што таго ўбогага пана можна на плячо закінуць ды аднесьці куды захочаш. А цяпер ці то пан Какоўскі падрос, ці то Маўчун і праўда ў зямлю родную нагамі так глыбока праваліўся.

Закапаў Маўчун торбу каля дарогі. Пачысьціў вопратку. Пасадзіў пана Какоўскага на кухні ягонай, не запальваючы сьвятло — і выйшаў, зачыніўшы за сабой дзьверы.

Бах.

Ты убіт.

* * *

«Ты дзе швэндаешся? — напусьціўся на яго бацька. — Цябе яго высокаблагародзіе дажыдаецца».

Маўчун, адчуваючы, як ногі падкошваюцца ад стомы, пратупаў па хаце і ўпаў на канапу. Маёр Лебедзь, які сядзеў ля печы, занураны ў свой пляншэт, зьдзіўлена падняў галаву:

«Ничего себе. Вы здесь все такие со свиданий приходите? Ты ж на чучело похож. Чтоб помылся перед сном. Вы там чем со своей подругой занимались? Вагоны разгружали?»

Маўчун не адказваў. Яму хацелася аднаго — памерці. Але спачатку атрымаць адказы.

Хаця б адзін.

І ў роце ўсё яшчэ быў смак чужой крыві. Чалавечай. Маўчун некалькі разоў рот прапаласкаў вадой з калодзежа, сушанай мяты пажаваў, з жуйкі ўсе сокі выціснуў — а дзесьці каля паднябеньня, і за шчакой, і на языку ўсё роўна былі яны — сьвежыя пырскі, якія радасна абвалаклі рот.

«Иди сюда, — уладна сказаў маёр Лебедзь. — А ты, батяня, ступай на кухню, сыну чайку организуй и поужинать. Что-то он у тебя с каждым днем мельчает. Заморишь ты его, а он парень способный. Жаль будет расставаться».

«Так точна», — бацька кінуўся за дзьверы, загрымеў посудам: зь ім ён адной рукой горш абыходзіўся, чым зь цяжкай дубальтоўкай у лесе.

«Скажешь мне, что это? — маёр расклаў перад Маўчуном пакамечаныя аркушы, выдраныя са школьнага сшытка. — Или мне догадаться?»

Гэта былі малюнкі. Ягоныя малюнкі.

Солтыс у выглядзе жука, поп — як чорная шафа, паліцай — як грыб сухі неядомы, зам — як сьвежавыструганая труна, а Касмач — як блін каровін…

І Стэфка — як птушка чорная.

І маёр Лебедзь — як птушка белая.

І шэрая гусачка.

«Ты рисовал? — абыякавым голасам спытаў маёр і дастаў цыгарку. — Или это не твое, и мне показать это в школе?»

«Маё», — аднымі вуснамі сказаў Маўчун, адчуваючы, як да горла падступае нудота.

«Фух, — маёр выцягнуў тонкую шыю. — А я уж думал, соврешь. Плохо я о тебе думал. Признаю. А рисунки замечательные. У тебя талант. Кто это на них? Вот это — кто?»

«Касмач, — сказаў Маўчун, асьмялеўшы. — Яго ў… армію забралі нядаўна».

«А это?»

«А гэта… солтыс».

«Похож. Урод, каких мало. А это? Постой. Дай угадаю. Это… Полицай?»

«Да».

«А вот эта птица? Черная?»

«Эта падруга мая, — схлусіў Маўчун. — Я ад яе акурат прыйшоў. Толькі вы ёй не паказвайце».

«Что ты, — адкінуўся маёр да печкі. — Мы ж с тобой мужики. Свои люди. Никому я ничего не покажу. Рисуй дальше. А пан Каковский здесь есть? Нету? Ну, черт с ним, с идиотом этим…»

«Можна, я спаць пайду?» — Маўчун адчуваў, што яго зараз званітуе. Ад белай формы, ад залатой цыгаркі, ад смаку ў роце.

«Пойдешь, когда я скажу, — маёр глянуў на яго сталёва-блакітнымі вачыма. — Смотри. Что это за язык? Что за слова? Ты раньше ничего подобного не видел? Может, бумажку какую-нибудь находил? Надписи на дереве?»

Маўчун, пагойдваючыся, узяў у рукі пляншэт.

Imatuzu donk mau sutika-vedoje, onk balbuzu nau u ottou-amglutima… donk tisonk onk sidonk…

«Ня бачыў я такога… Гэта мерыканскі язык?»

«Да нет… — маёр схаваў паперкі. — Сам ты американский. Учи языки, Молчюн. Учи. Тот, кто знает язык врага — уже на полпути к победе. Но сначала выучи русский. Как следует выучи. Без него ты никто. Понимаешь? Хорошо молчит тот, кто молчит по-русски. Ну все, все, ступай… Завтра у нас много дел».

8

Сярод ночы Маўчун раптам прачнуўся — нібы ачуняў на дне непраглядна-чорнай, сьлізкай, зьледзянелай па сьценах студні. Ён не адразу зразумеў, дзе знаходзіцца, ён толькі што змагаўся з кімсьці агромністым, хрыпатым, зацягнутым у калючую скуру — і намагаўся скінуць гэтага кагосьці зь сябе, ды ня мог ужо больш супраціўляцца, разумеў, што гіне. Прабуджэньне прыйшло як паратунак, але палёгкі не прынесла: пачвара зьнікла, затое цяпер яго паглынала цемра. І ён ня ведаў, у які бок ісьці.

Вось была б гусачка шэрая зь ім. І тады можна было б разам узьняцца ў паветра, з галавой кінуцца ўгару, туды, дзе жыў пульс гэтай цемені, і паспрабаваць дастаць іншага дна.

Ён падумаў пра гусачку, яе цеплыню, яе зморшчаныя лапкі, якія так прыемна гладзіць пальцамі — як далоні восеньскіх дрэваў, калі стаіш адзін на ўзьлеску і глядзіш на захад сонца.

Маўчун намацаў каля падушкі тэлефон, экран засьвяціў у твар. Пяць раніцы. Каля дзьвярэй звыкла хроп бацька — быццам ушчуваў кагосьці. Выпіў і папракаў — ня слухаючы, зьбіваючыся, губляючы ніць, але вяртаючыся да сваёй крыўды зноў і зноў.

А за сьцяной, як ківач, усё стукалі і стукалі па масьнічынах боты маёра. І калі ён толькі сьпіць? Як ня падае з ног пасьля дзённай службы і хранічнага недасыпу? З раніцы маёр заўжды меў квітнеючы выгляд — нібы адпачываў на курорце. А што, падумаў Маўчун, чым не курорт іхныя Белыя Росы? Лес. Паветра. Ежа. Экалогія. Экзотыка. Усё сваё.

Лес. Паветра. Ежа. Экалогія. Экзотыка. І Стэфка, што хаваецца ў хаце, дзе Юзак жыў. Стэфка, якую прынёс заходні вецер. Стэфка, якую ён уратаваў коштам чужога жыцьця. Стэфка, якая нейкім цудам схавалася ад пошукаў паліцая і якую дагэтуль ня здолеў выкрыць нават сам маёр Лебедзь. Тая самая Стэфка, якая абяцала яму расказаць пра тое, чаго Маўчун ніколі ў жыцьці не пабачыць. Пра тое, дзе Стэфка бывала, дзе мёд-піва піла, кебабы ела, у гатэлях спала, вершы пісала, пад дождж пападала, каву піла.

Пра горад Парыж, Парыж-гаварыш? — Парыж-спарыш, Парыж-кыш-кыш.

Ды пра Бярлін-марлін, бярлін-курлін, бярлін-мурын.

Ды пра Вільню. Ды пра Лёндан. Ды пра Стакгольм.

Ды пра яго.

Пра Мінск-Хрустальный.

Пра Менск, які быў зусім блізка, за стратэгічным лесам. Руку працягні, і спаймаеш.

Калі Стэфцы верыць, усё гэта існуе, нікуды не падзелася, не згарэла і не разьвеяна над зямлёй попелам, а жыве ды пахне, ды сьмярдзіць заводамі, ды шаргоча кніжкамі, ды сьмеціць грашыма, ды крычыць дзікімі сьпевамі, ды эсбанамі ляскае, ды балбоча бальбутамі — мільёнамі галасоў.

І Маўчун зноў заплюшчыў вочы — і не разумеў ужо, дзе сон, а дзе ява.

А потым прыйшла раніца — сонечная, са зграйкамі вясёлых ценяў, што прабягалі па двары, з апошнімі пералётнымі птушкамі. Маўчун пацягнуўся соладка — сам ня верачы, што ўчорашні дзень скончыўся, і мінула ноч, а ён жывы ды здаровы, ды такі малады, што ўся зямля яму зайздросьціць. І пяткі не дастаюць да канца ложка.

Ён выйшаў на кухню і лоб у лоб сутыкнуўся з бацькам. Маёр сядзеў за сталом і піў каву. Ня іхную, вясковую, праз інтэрнэт заказаную, а нейкую сваю. Мабыць, ня горшую за Стэфчыну. А ў бляшанцы з-пад кількі блішчэлі залатыя недакуркі. Іначай пачала пахнуць іхная хата, калі маёр тут пасяліўся. Нібы яны з бацькам рабіліся тут пакрысе чужыя, а хата слухалася маёра Лебедзя — як пакорлівая жана.

«Доброе утро, — павітаўся маёр, як заўжды, у гуморы, падцягнуты, з ідэальна роўнай сьпінай і тонкай, зусім не салдафонскай шыяй. — Выспался? Это хорошо. Дел сегодня много. А мы тут з батяней твоим дичь обсуждаем… Дичь, Федя!..»

І маёр засьмяяўся.

«Знаешь эту шутку? Федя, дичь!»

«Я ня Федзя», — сказаў Маўчун, наліваючы сабе халоднага малака.

«Не знаешь? — зьдзівіўся маёр Лебедзь. — Вся империя знает, а ты нет? Это еще от нашых прадедов пошло. Сейчас проверю, откуда точно эти слова… Вот. Вторая половина прошлого столетия. Бриллиантовая рука. Тогда, в довиртуальную эпоху, люді смотрели так называемые „кинофильмы“. Такой вид визуального искусства. И этот „кинофильм“ был одним из самых популярных у русских людей. Он о шпионах и контрабандистах. Впрочем, я не любитель древностей…»

«Я тожа гдзета слышаў пра гэту дзіч, — ахвотна падхапіў бацька. — Можа, прабабка, калі я малы быў, расказвала… Дык ваша благародзіе, какую гуску падаць на ўжын? Белую жырную? Ілі, можэт, чорную?»

«Какая же это дичь! — сказаў маёр. — Дичь — это дикая птица. Лесная. Вы здесь на этих ваших пандах совсем подурели. Сами в дичь превратились, в человечью. Что, лень уже птицу пострелять в лесу? Это же одно удовольствие: в воскресенье, с утра пораньше, с ружьем… Перепела, глухари…»

«Перавяліся перапялы тыя… Но найдзём. Есьлі лясная, дзікая, дык ёсьць тут у нас адна… — задумаўся бацька. — Серая утка-гусь, ана ат сваіх атстала, кагда ані ў цёплыя края ляцелі. Бальная, наверна, а можа, кот які крыло абадраў, ілі панда напаў у цемнаце. Бывают такія случаі. Маўчун мой тую утку-гусь падабраў, выхадзіў, дык яна ў нас у куратніку з нармальнымі гусямі ды курамі жыве. Можам зажарыць вечарам, калі ваша высокаблагародзіе жэлает. Толька мяса ў яе сьпецыфічаскае…»

Маўчун з жахам глядзеў то на бацьку, то на маёра — але яны, здаецца, не заўважалі ягоных умольных позіркаў.

«Дичь живет в лесу, — павучальна сказаў маёр. — А не в курятнике. Тебе что, в башку твою тупую такая мысль не пришла? Дичь — от слова „дикий“! Ладно. Будем дальше свинину жрать. Если, конечно, это и правда свинина. Ты куда собрался, Молчюн?»

«Дык у школу», — апусьціў галаву Маўчун, схапіўшы кніжкі.

«Нет, сегодня ты мне нужен, — строга прамовіў маёр Лебедзь. — Учителя предупрежу. А забуду — сам завтра скажешь, что со мной работал. Бросай книжки, пойдем, надо кое с кем повидаться».

І яны зноў выйшлі на вуліцу разам з маёрам — Маўчун наперадзе, маёр крыху ззаду, пры поўным парадзе.

Яны прайшлі міма хаты Тэклі, міма Гаўрыленкавых, пабачылі, як бяжыць у школу малая Волька (вось жа ўсыпле ёй бізуноў настаўнік за спазьненьне!). Прамінулі хату Касмачоў. За сьпінамі засталася паліцыя. Вось і солтыса дом. Заблішчэла ўдалечыні цэркаўка. Прайшлі хату, дзе Любка з бацькамі жыла. Настаўнікаў палацык — насамрэч, канешне, звычайная хата, толькі на гарышчы настаўнік сабе гаўбечык зладзіў, таму і сталі на яе казаць: палацык…

Маўчун, канешне, здагадваўся, куды яны ідуць. Да пана Какоўскага, куды ж яшчэ. З кожным крокам учорашні страх вяртаўся, усё мацней чапляўся за Маўчунова сэрца, якое раптам зрабілася такое вялікае, што хоць ты яго запхні глыбей, каб не вытыркалася. Маўчун уявіў сабе, што яны пабачаць, калі прыйдуць і адчыняць дзьверы. Перакошаны твар Пана Какоўскага, жылістая шыя, перавязаная рушніком, нібы модным шалікам. Муха, якая поўзае па твары Какоўскага, і мёртвая рука, халодная, жоўтая, рука, якая ўжо ніколі не падымецца, каб сагнаць тую дурную апошнюю муху…

Маёр ішоў пругкім крокам, бездакорна белы, усьміхаўся перадзімоваму свавольнаму сонцу, разглядваў платы, сьпіны, жывёл, старыя аканіцы.

Вось і хата Юзака. Маёр раптам павярнуў і адчыніў весьнічкі.

«Ну что, пришли, — белазуба, танкагуба ўсьміхнуўся ён Маўчуну. — Сейчас поговорим. А ты слушай. Слушай и запоминай. Начинаем работать».

Ён падышоў да дзьвярэй і пагрукаў.

«Тук-тук, кто в домике живет? — вясёлы крык маёра настолькі не стасаваўся з сур’ёзным, спраўным, нейкім дужа дарослым і не зусім жывым выглядам Юзакавай хаты, што Маўчун ажно вочы заплюшчыў. — Гости живут! Так покажись, гость ты наш дорогой! И не вздумай убегать, хата окружена, ты под прицелом!»

Хата Юзака маўчала.

Маўчун маўчаў.

Ён яшчэ верыў, што ўсё неяк абыдзецца. Мусіла абысьціся. Не магло проста так кончыцца.

«Ну, ладно, сам зайду, — сказаў маёр, дастаючы ключ. — Самое время познакомиться».

Але не пасьпеў ён ступіць на ганак, як з таго боку дзьвярэй нешта грукнула і ў хаце адчуўся нейкі няўлоўны рух — нібы хату гэтую перасмыкнула. Але маёр заўважыў яго і кінуўся да акна.

«Молодец, Молчюн! — сказаў маёр Лебедзь напаўголасу. — Хорошо мы с тобой поработали. И заметь. Говорили только они и ты. А я смотрел, слушал, думал. И вот мы здесь. Это и называется — метод Лебедя. Метод молчания».

Маёр падцягнуўся і ўдарыў кулаком у шкло. Яно разьляцелася на аскепкі і Маўчун міжволі залюбаваўся іхным бляскам.

«Ну все, хватит, выходи, — сказаў маёр Лебедзь міралюбна. — Хватит играть».

А потым гучна, на ўвесь двор:

«А теперь Горбатый! Я сказал: Горбатый!»

Маўчун схаваўся за плотам і назіраў у шчыліну, што будзе далей.

«Это тоже из древнего кинофильма, кстати», — кінуў маёр і палез у акно. І тут жа нябачная сіла адкінула яго з падваконьня. Быццам у хаце маёр напароўся на выстаўлены рэзка кулак. Маёр пакаціўся ў траву. І тут жа на падваконьні зьявілася Стэфка са зброяй у руках. Яна прыцэлілася — і прыгожая галава маёра Лебедзя разам з фуражкай паляцела ў пустазельле.

Цяпер Маўчун бачыў, што вакол хаты з густой, даўно ня кошанай травы, зь непралазных калючых кустоў і з-за дрымотных яблыняў падымаюцца салдаты. Але безгаловы маёр ускочыў і зрабіў ім знак не страляць.

«Сам разберусь», — злосна сказала галава маёра, што спрабавала падкаціцца бліжэй да поля бою.

Цяпер на тулаве ягоным тырчала толькі тонкая, зусім не мужчынская шыя. Маўчун ня мог адвесьці вачэй ад гэтай шыі — і толькі потым да яго дайшло, што на пажоўклай траве няма ніводнай кроплі крыві.

Маёр выхапіў нешта падобнае на дагістарычны тэлефон з антэнай на канцы і наставіў на Стэфку. Але яна яго апярэдзіла. Зноў заняўшы пазыцыю за падваконьнем, яна стрэліла яшчэ раз — і гэтым разам маёрава нага адвалілася і засталася ляжаць побач зь ім, як інструмант невядомага прызначэньня.

Маёр упаў, але тут жа прыняў зручную для бою паставу: локцем упершыся ў зямлю, ён адной нагою пачаў танцаваць вакол уласнай восі і весьці па Стэфцы прыцэльны агонь.

І адзін з гэтых стрэлаў дасягнуў мэты. Правая рука Стэфкі здрыганулася і замерла, як быццам у ёй адключылі ток. Тут жа левая яе рука выхапіла зброю ў правай і накіравала на маёра. Што ні кажы, яна ўмела страляць.

Вось ужо і адна з рук маёравых перастала працаваць, локаць так і здранцьвеў.

Маёр адказаў стрэлам у грудзі. Стэфка скаланулася, але выстаяла.

«Бах! Ты убит», — ашчэрылася ўсьмешкай маёрава галава і пакацілася да тулава, паспрабавала ўзьлезьці на пакінутую шыю, нібы кабель на сучку.

Стэфка пачала страляць па жудаснай галаве, але шчасьце ёй здрадзіла. Промах за промахам.

Рукі як крылы.

І гэтая галава, да якой прырасла белая фуражка з залатым арлом.

І гэтае сонца, якое, падавалася, само захапілася двубоем.

І гэтае шаленства.

І гэтая безнадзейнасьць.

І гэты бляск старой цэркаўкі.

І гэтае стагодзьдзе, у якім нам выпала жыць.

Маўчун адхіснуўся ад плота і пабег. Не, такой хуткасьці, як учора, калі ён гнаўся за панам Какоўскім па цёмнай вуліцы, яму было не паўтарыць. Але гэта было не абавязкова. За ім ніхто ня гнаўся — апрача галасоў двух пачвараў, што забівалі адна адну на падворку Юзакавай хаты. Забівалі і ніяк не маглі забіць. Апрача іх твараў, такіх жывых і такіх чалавечых. Апрача гэтага дня, які крычаў усьлед Маўчуну, каб ён вярнуўся, выкінуў дурату з галавы і заняў нечы бок. Бок царства-гасударства, якое білася за свае бізуны. Або цёмны бок, які біўся за свае казкі ды байкі.

Маўчун бег — і на яго ніхто не зьвяртаў увагі. Нібы ён усім ім быў больш не цікавы. Але калі там, ля Юзакавай хаты, усё скончыцца, тады яны прыйдуць да яго. Тыя, хто застанецца пасьля бітвы. І спытаюць, абавязкова спытаюць:

«Дзе ты быў, Маўчун?»

Ён бег да бацькавага дому — і рабіўся ўсё меншы. З кожным крокам, з кожнай кропелькай поту, з кожным удыхам і выдыхам свайго вялікага рота, з кожным стукам сэрца.

Спачатку ён зрабіўся ростам зь Любку.

Пасьля, калі прабягаў міма паліцыі, ужо з крыж на магільнай агароджы.

А як павярнуў на іхную вуліцу, такую родную, такую знаёмую — ростам з матацыкл.

А потым ростам зь Любчыну самую вялікую ляльку.

І, ужо на двары, дзе бацька складваў на дрывотні сырыя кругляшы, ён быў зь ляльку ня самага вялікага памеру.

Не заўважыў яго бацька. Толькі цень нейкі праз двор праскочыў. Можа, пціца праляцела. Можа, сонца за хмарку зайшло.

Можа, нехта печанай рэдзькі аб’еўся.

Можа, у калодзісь стары хто плюнуў.

Можа, гара з гарой сышлася.

Можа, русалка ваду з косаў вычасала.

А можа, гэта шэрая гусь-вутачка ў неба ўзьляцела.

Высока.

Не спаймаеш.

Сабакаловы

Дзяўчаты з Таёжнай любілі мяне палохаць.

Адна зь іх хапала за разадраны локаць

І сьціскала, а другая плявала пад ногі вішнямі

І казала прыцішана страшнае, жорсткае, лішняе:

«Што гэта ў цябе ў руках: сабачка?

Харошы сабачка, але ў сабачкі балячка:

Вось тут, глядзі, на попе — самы сапраўдны лішай.

Сабакаловам сабачку аддай.

Аддай!» —

Едуць, едуць сабакаловы.

Яны ўжо на суседняй вуліцы.

Вуліцы Вішнёвага Страху,

Вуліцы Вечаровага Брэху.

Дзяўчаты крычалі і вырывалі сабаку з рук,

Кожная брудная, як калюга, і дужая, як фізрук,

А я прыціскаў да грудзей, да сэрца, да кадыка

Свайго сіняга сабаку бяз вока, зялёнага свайго ваўка.

Ім было па дзесяць, а мне і пяці

Яшчэ ня споўнілася, і ў вышыню расьці

Мне падабалася больш, чым раздавацца ўшыркі.

Горад, прыватны сэктар, вішні, платы і дзіркі,

Вада з калёнак, сьцюдзёная, як анэстэтык,

Смала, якую ўлетку жавалі гэтак,

Быццам хацелі самі зрабіцца дрэвамі:

Вішнямі і таполямі, а не адамамі-евамі.

Якія там Евы!

Гэтыя Евы са сьмехам крычалі малому Адаму:

«Аддай сабаку!» — а ён: «не аддам» ім.

«Лішай на срацы!» — а ён маўчыць.

Стаіць і румзае, гладзячы той лішай,

Быццам недзе зусім недалёка, у бедных яго вушах

І праўда

Едуць, едуць сабакаловы.

Селядцовымі круцяць галовамі,

Дзядзькі зь сеткамі,

Дзядзькі з клеткамі,

З чарапушкамі на шастах.

Па вуліцы Першага Ровара.

Па вуліцы Жоўтага Драніка.

Па вуліцы Гульні ў Доктарку.

Па аблоках і па кустах.

Дзяўчаты з Таёжнай: троечніцы і няўмехі

Айцы — Баярскія, маці Эдыты П’ехі,

Яны рабілі балюча так, як грызуць арэхі,

Якія там на Таёжнай былі пацехі?

Тралейбуснае дэпо і сваё дупло.

Стромыя спускі, пусткі, за імі — цыганскае царства,

Каровы, сьвіньні, бабулькі ў хустках, птаства.

Смачны сьнег — як зубная паста.

Мойвы ў газэце бліскучае паўкіло.

Ды яшчэ казіных шарыкаў чорны россып.

І ўсё было б добра, калі б ня просты

Рэфрэн, што торгаў мяне за бровы:

Едуць, едуць сабакаловы.

Па вуліцы Лішаёў,

Па вуліцы Мазі ад Горла.

Едуць.

Яны ўжо блізка.

Калі ты сабака — схавайся ў будку.

Замры ў дзіцячым сваім абутку,

Каб не пабачыў ніхто з канапы,

Што ня ногі ў цябе насамрэч, а лапы.

Памры ў будцы,

Зрабіся будкай,

Ня гаўкай гучна,

Бо ноч няхутка.

Што яны робяць, сабакаловы?

Едуць.

А калі прыедуць, што будуць рабіць?

Сабак лавіць,

І мераць, мераць,

Хто без ашыйніка — таму сьмерць, сьмерць!

А калі сказаць, што ты нечы, што маеш будку?

Не павераць!

Хто зь лішаём — таму сьмерць, сьмерць!

Сьмяюцца.

Уначы, абдымаючы майго ваўка,

Я ня спаў, я чуў рокат рухавіка.

Страшным словам адганяючы чорны страх,

Я лішай намацваў на тваіх баках.

За пісюн трымаючыся, слухаючы ківач,

І сабачы брэх, і дзіцячы плач,

Я сачыў, як вуліца сочыць за платамі,

Зазірае ў будкі,

Пхне ў галовы памяць,

Набівае жывёл і людзей

Нечым мяккім, сырым,

Незаўважным удзень.

У прыватнага сэктара — справы прыватныя.

У майго сабакі лапы ватныя.

Беласьнежны ў яго ў галаве паралён,

Па яго не прыедуць.

Ніколі.

І няхай там, на вуліцы, шэры фургон,

А ў фургоне злы дзядзька й жалезны загон,

Што з таго, што прыехалі сабакаловы.

Я ня веру ніводнаму вашаму слову.

Я заткну ўсе дзіркі ў сваёй галаве,

Я ў сьвежай зямлі закапаю цябе,

Дзе агрэставы куст, чым далей ад спакус,

Чым далей ад дзяцінства, у якім я ўгруз,

Чым далей ад Таёжнай, да лепшых часоў,

Гэта проста гульня. Не магіла, а схоў.

Yes I wanna be your dog,

Мой сабака сёньня здох.

III

Нэандэртальскі лес

1

Лясоў усяго два.

Адзін андартальскі, а другі не.

Зусім не андартальскі. Неандартальскі.

Недзе паміж гэтымі лясамі, на беразе неба, чорнай парушынкай у блакітнай сьлязе і стаяла хата старой Бянігны.

Што да першага, андартальскага лесу, дык зь ім усё ясна. У ім мы ўсе і жывем. Людзі, птушкі, жывёлы розныя. Дзеці дурныя, драбяза паўзучая і кветкі дурманныя. У тым лесе азёры і рэкі, і пэнсія, якую ёй зь сяла прыносяць, і тэлебачаньне, першы канал. І машыны, што пакідаюць на падворку глыбокія каляіны, у якіх да самага лета не высыхае вада. І неба ў гэтых каляінах. Неба, такое няўлоўнае і неласкавае. Неба, якое п’юць куры і якое на сьвітанку туманіцца тонкім лёдам. Тут цябе ніхто не зачэпіць, а калі і зачэпіць, дык і бог зь ім, крыўда баліць, а цесната ня смыліць.

У другім, у не андартальскім лесе, усё іначай.

У тым другім лесе трэба ведаць сьцежкі. Цёмна там, цёпла і заўжды чырвона, як на пажары. Усе расьліны там пякучыя, як самая лютая крапіва, як быццам сама каралева крапіўная ладзіць там свой баль, там кожны крычыць, а слухаць нельга, бо тады і сама крычаць пачнеш і прападзеш на крывых дарожках. Трэба перад сабой глядзець, не азірацца і ісьці куды трэба, і ні з кім не гаварыць. Людзі там дзіўныя, костачкі смажаць на вугольлі, і кажуць маркотна так: гу-у-у… гу-у-у… Як інастранцы нейкія. У тым лесе доўга бавіцца нельга. Што прынесла, трэба пакласьці пад пень, пад поўню, пад пінжак, на траве пасьцелены, і сказаць хуценька: пайду ад пана, бо прыйшла зарана. І ісьці хутчэй дамоў, пакуль праход адкрыты.

У тым другім, не андартальскім лесе ніхто яшчэ не бываў. Няможна ім туды, хто ў нашым андартальскім лесе жыве. А ёй вось чамусь можна. Вусьцішна бывае, ды так, што абяцае сама сабе: не пайду больш, не пайду, не пайду — а яна ўсё роўна ідзе. Бо няма каму больш хадзіць. Бо людзі крычаць, бо дзеці плачуць, бо машыны едуць — адна за адной. Бо яна, Бянігна, на гэтых сьцежках свая, а іншым як пра такое раскажаш?

Вось яна і маўчыць.

Старая Бянігна не задумвалася, адкуль яна ўсё гэта ведае. Проста яна ведала, і ўсё тут. І хадзіла з аднаго лесу ў другі, калі была такая патрэба. Зусім як яе сястра, якая жыла далёка, у памежнай зоне, і кожную нядзелю хадзіла праз мост у заграніцу. Але сястру Бянігна даўно ня бачыла — трэба было б ёй пісьмо напісаць, але дзе тут напішаш. Чацьвёра вачэй, два свае, сінія-сінія, і два шкляныя. І, як на грэх, ніводнае добра ня бачыць. Нават калі б тэлевізар працаваў, дык і тое не паглядзіш як сьлед. Але паламаўся тэлевізар, а пачыніць няма каму.

Адна яна.

А лясоў два.

Бянігна была такая старая, што ніхто ўжо ня ведаў, адкуль яна ўзялася. А калі б даведаўся, дык не паверыў бы.

Цяжка было ўявіць, што яе нехта нарадзіў.

Прасьцей было вырашыць, што старую Бянігну аднойчы знайшлі ў краязнаўчым музэі, паміж жорнаў ды кроснаў. Знайшлі і пасялілі на краі лесу, удалечыні ад людзей. Ня ведаючы, што лясоў усяго два.

Бянігна была знаная шаптуха. Гарадзкія людзі ехалі да яе на сваіх машынах так хутка, быццам гэта было такое спаборніцтва. Быццам таму, хто прыедзе першы, Бянігна будзе шаптаць са зьніжкай. Часьцей за ўсё да яе сьпяшаліся ўвесну — калі адчай падступае да самых чалавечых горлаў, калі зімна і страшна робіцца ў андартальскім лесе, хоць ты вешайся. Некаторыя і вешаліся. Але большасьць скакалі ў свае машыны ды імчалі туды, дзе Бянігна жыла. Грукаліся ў яе хату і з надзеяй глядзелі ў старэчыя вочы.

І тады старая Бянігна брала ў чалавека лішняе і ішла ў неандартальскі лес.

Старая Бянігна за лячэньне грошай ня брала. І ні на кога не крыўдавала — ну, хіба часам на ката, калі таму раптам карцела дапамагчы ёй па гаспадарцы. Кот любіў скідваць на падлогу яе акуляры: выбраўшы момант, калі Бянігна ня бачыць, ён заскокваў на стол, цягнуўся да іх лапай — і акуляры ляцелі ў шэрую цемнату хаты, глыбокую, бяздонную, у такой можна знайсьці нават згубленую летась іголку, але ніколі тое, што трэба. А кот сядзеў на стале і зьдзіўлена пазіраў на яе, быццам яны ў яго самога з носа зваліліся.

«Каб цябе, Гофман!» — сварылася на ката старая Бянігна.

«Каб мяне», — пагаджаўся кот і зноў браўся за сваё.

Таму акуляры ў яе былі ўсе патрэсканыя, як той лёд у каляінах. Але і на ката-нягодніка старая Бянігна ня так ужо й злавала. Хоць у пошуках вачэй даводзілася папоўзаць па падлозе і потым доўга, бясконца доўга разгінаць сьпіну — і кожнага разу ёй здавалася, што больш сьпіна ўжо ня выпрастаецца, і Бянігна зробіцца проста старым высахлым колам, якое ўжо зусім хутка дакоціцца да сенцаў і застанецца стаяць там на вякі вечныя.

На вякі вечныя.

Калі Бянігна ўпершыню адчула, што можа зрабіцца драўляным колам, яна перастала крыўдаваць на сьвет. На лёс, на жывёл, на расьліны, на ўладу. На дзяцей, якія самі ня ведаюць, што кажуць. А дзяцей ёй прывозілі часта.

Вось, напрыклад, нядаўна.

«Дядя, дядя, а ты правда африканский раб с плантаций?»

«Да что ты несешь такое, я же тебе говорила, это старая женщина, бабушка. Можно, он будет называть вас „бабушка?“»

«Мам, но она правда на негра похожа, которого замучили».

«Заткнись! Сколько раз тебе говорить, заткнись! Башка твоя стоеросовая. Вы не обращайте внимания, просто у него…»

«Я не буду ее бабушкой называть! Моя бабушка в Минске осталась! А она не бабушка никакая, а негр! Негр, негр, негритос!»

Хлопчык пляскаецца на зямлю, тварам у лужыну, матляе галавой і пачынае пускаць бурбалкі. Яна цягне яго за шкірку, за валасы, за шыю, і вось ён зноў стаіць на нагах, брудны, шчасьлівы і страшны, як вырваны зь зямлі караняплод, і не перастае крычаць.

«Негр, негр, негрытос,

Не грызі сябе за нос», —

з гатовасьцю адгукаецца рэха.

Маці адпускае яго, хоча ўдарыць па галаве, заносіць далонь, але стрымліваецца. Толькі сьціскае ягоную тонкую руку і глядзіць на старую Бянігну бездапаможна і зь нянавісьцю. Хлопчык нечакана замаўкае.

«Помогите нам, бабушка,» — кажа жанчына, але Бянігна чуе іншы голас. Ейны, але іншы. Нутраны, сапраўдны, заціснуты ў жываце.

Ну лячы яго ўжо, лячы давай, калі ўзялася, калі пра цябе такая слава ходзіць, чуе Бянігна. Лячы! У сумцы ў жанчыны пачынае званіць тэлефон, але рэха маўчыць, так і не прыдумаўшы рыфмы. Лячы яго, айбаліціха ты старая, ведзьма ты засохлая, бабка-божы дзьмухавец, што ты стаіш, вылечы яго, бо я ўжо больш не магу, я яго прыб’ю сёньня, задушу, у ваньне ўтаплю, а потым сама засілюся. А лепш нап’юся. Я нап’юся. Каша манная, буду п’яная, будзе ванная, буду вінная.

Бянігна ўсьміхнулася спадылба, ды так вусьцішна, што ў вачах у хлопчыка бліснулі сьлёзы. Як раса на травінцы. Яна ўзяла яго за руку — скура курыная, халодная, пупырчатая, такую б цёплай крывёй намазаць, сагрэць сваім часнычным дотыкам. Зімна, зімна ў андартальскім лесе ў сакавіку.

Бянігна не сказала нічога, апусьціла галаву, павяла хлопчыка ў сваю каморку за печкай. Маці парывіста ўздыхнула і выцягнула цыгарэту. Гофман асуджальна глядзеў, як яна зацягваецца, закашліваецца, захутваецца — і яна нэрвова пстрыкнула на яго пальцам, страсаючы попел.

Хлопчык паслухмяна ступаў поруч, зазіраючы Бянігне ў твар.

Чорны, у старэчых пупырчынах, сьпечаны, як чыгунная патэльня, твар — таўстагубы, з курчастымі сівымі валасамі на падбародзьдзі і маленькімі сырымі жаўткамі вачэй, у якіх плавалі сінія зрэнкі. Бянігна была ніжэйшая за хлопчыка ростам, а ён усё роўна яе баяўся. Нікому ня хочацца ісьці зь ёй ў неандартальскі лес. Ды яна і не бярэ. Бо ня пусьцяць. Нават зь ёй ня пусьцяць.

У каморцы яна паставіла яго перад сабой і пачала распранаць. Разьвязала шалік, зьняла шапку, расшпіліла дрогкімі рукамі куртку. Яна заўжды разьдзявала людзей сама, бо ў складках сваёй адзежы яны ўвесь час хавалі штосьці. Рукі Бянігніны працавалі спрытна, як быццам яна бульбу перабірала. Ды ён і праўда быў нібыта зроблены зь цёплай бульбы, гэты малец. Неўзабаве хлопчык стаяў перад ёй голы, адвярнуўшыся да печкі і моцна заплюшчыўшы вочы, ды так, што ажно вусны сабе пракусіў. Цела ягонае дрыжэла, як ад высокай цімпіратуры. Яна ўважліва разгледзелася па гэтым целе, шукаючы, што ён прынёс лішняе. Знайшла, паклала ў адну далонь, другой накрыла, перакуліла, сьціснула асьцярожна, зірнула мальцу ў вочы.

«Ты пастой тут, — прашаптала Бянігна аднымі вуснамі. — Не хадзі нікуды, чуеш, пастой, я быстра, туды і назад».

Хлопчык нічога не пачуў. Яму падалося, што на яго ветрам падзьмула. Сухім, гарачым, як з сушылкі ў прыбіральні дзіцячага кафэ.

І вось Бянігна ўжо ішла па знаёмых ёй адной сьцежках, трымаючы ў руках лішняе, лішняга ня слухаючы, на лішняе не наступаючы. Гу-у-у, гу-у-у, кажуць ёй то з аднаго, то з другога боку, але ніхто яе не даганяе, ніхто не перабягае дарогу, ніхто не цікавіцца, што яна трымае ў руках. «Ну што вы хочаце, га, што вы хочаце, — паўтарае ціхутка старая Бянігна, коцячыся колам па неандартальскім лесе да запаветнага пня, — гу ды гу, гу ды гу, пакарміла б вас, дык вам адны косткі падавай. Вось жа нелюдзі, а ўсё роўна шкада вас, пагладзіць бы кожнага па карку, ды за вушамі пачухаць, дык мо і замаўчалі б, і сагрэліся нарэшце…» Усё цяплей і цяплей у неандартальскім лесе, вось ужо і зусім горача, у Бянігны пот з ілба ліецца, засьціць вочы, а яна ўсё глыбей у лес заходзіць, і паўтарае сама сабе, аднымі вуснамі:

«Ну што вы пасталі тутака, бедныя, вось жа інастранцы, туркі малыя, пастаяла б з вамі, але не магу, усё, што маю пры сабе, усё лішняе, усё, што маю, не маё…»

Вось і пень той запаветны, а ля пня пінжак пасьцелены, прымяты, быццам на ім толькі што мужчына нейкі сядзеў. А мо і ляжаў, папяроску пакурваючы, а зараз адышоў за дрэва. Бянігна кідаецца подбегам да таго пня, лішняе на пінжак паклала — і назад. Колькі ўжо лішняга пакінула яна на тым пінжаку, а кожнага разу, як вяртаецца, там пуста. Мабыць, забірае нехта. А хто забірае і нашто — гэта ўжо не яе, Бянігны, справа.

«Сколько я вам должна?» — пытаецца жанчына, закурваючы новую цыгарэту. Тры недапалкі яна кінула проста на зямлю і расьціснула абцасам свайго высокага бота. Пакінула лішняе на Бянігніным двары — ну й добра. Бянігна ўсьміхаецца і махае ёй рукой: едзь ты ўжо дадому. Вары манную кашу, набірай ваду ў белую ванну, выпі крышачку, крадком, каб муж ня бачыў, але толькі грамулечку. І калі малога памыеш, сама ў ванну залезь, усім сваім белым целам. Жанчына ня чуе, ёй падаецца, што на яе ветрам падзьмула: сухім, гарачым, як з пустыні, дзе яна некалі на экскурсіі пазнаёмілася з адным арабам.

«Ніскока! — кажа хлопчык. — Мам, ніскока!»

І Бянігна ківае. Ніскока.

Бянігна і так багатая. Колькі яна ўжо людзей лечыць — столькі не жывуць. Колькі разоў яна ў неандартальскі лес хадзіла — за той час можна ўвесь андартальскі сто і адзін раз абысьці. Бянігна такая багатая, што яна з кожным падзяліцца можа: у яе пад масьнічынай каля печкі слоік схаваны, а ў ім столькі грошай, што на харошую дамавіну хопіць, сасновую. Са смалістым пахам, нямулкую, невялікую, акурат каб легчы і сьветам накрыцца. Цэлыя два мільёны там ляжаць, пад знаёмай масьнічынай у слоіку. Два мільёны — тое ж, мабыць, добрыя грошыкі. Ня можа харошая дамавіна болей каштаваць. Трэба было сястры напісаць, запытацца, колькі цяпер дамавіны каштуюць, ды саромеецца Бянігна, засьмяе яе сястрыца, скажа: канчай, лепш у бальніцу давай цябе пакладзем, зяць яе даўно прапануе, у яго прыяцель урачом у Паставах, усё арганізуе як найлепей.

Дый, калі шчыра, шчыра-шчыранька гаварыць, як з возерам ці зь лесам, ня хоча Бянігна ў сасновую дамавіну лажыцца. І ў бярозавую ня хоча, і ў фанерную. А хоча, каб аднойчы ў неандартальскім лесе яе інастранцы гэтыя, туркі нянашыя, паклікалі і сказалі: што ж ты, жанчынка, усё па нашым лесе бегаеш? Заставайся, баба, з намі, жыві сабе, ля вогнішча грэйся, і гудзі сабе ціхенька на свае бабскія грудзі старэчыя: гу-у-у, гу-у-у… Калі б такое адбылося, калі б ведала, што чакае яе ў хаце няўтульная сасновая дамавіна за два мільёны, дык Бянігна засталася б, вось як на духу — засталася б. Бо няможна ёй у андартальскім лесе мёртвай проста так пад зямлёй ляжаць, лынды біць. Машыны будуць пад акно езьдзіць, дзеці, мужыкі, жанчыны іхныя будуць каля парога таптацца, курыць, лаяцца, зазіраць у хату: где вы, бабушка, мы к вам из самого Минска приехали, полечите нас, а то пазадушваемся ўсе, і дзяцей пазадушваем, бо няма ўжо моцы так жыць, палячыце, скока мы вам далжны? А хата пустая. Няма каму ў неандартальскі лес схадзіць, лішняе занесьці, сваё забраць, зь людзямі падзяліцца. Як так? Хіба яна мае такое права?

Таму трэба хадзіць. Куды падзецца. Ніхто яе ў неандартальскім лесе не чапае. Прывыклі. Дый што да яе чапляцца, яна ж шкоды ня робіць, старая Бянігна хутка ходзіць, дарма што ногі баляць і сьпіна не разгінаецца, сюды-туды — толькі вачыма сваімі чырвонымі бліснулі на яе, а яна ўжо назад вяртаецца.

Нельга ёй у магіле вечным сном спаць. Столькі клопату людзям будзе. Яе хату яшчэ знайдзі. А потым дамавіну за дзесяць кілямэтраў заказвай, яміну капай, папа кліч, памінкі ладзь… Той поп, можа, да яе і не паедзе, нават калі яму два мільёны аддаць. Ня верыць бацюшка ў неандартальскі лес. Ды Бянігна і не крыўдуе. Яму і не паложана верыць. Ён жа сьвяшчэннаслужыцель.

Дый ката шкада. Дурны той Гофман, але шкада. Яна б яго ў неандартальскі лес з сабой узяла, хай бы ля ног сядзеў, грэўся, костачкі грыз-трушчыў. Няможна ёй у андартальскім лесе паміраць, ніяк нельга, запрэшчано ёй, а кім — якая розьніца?

Мабыць, ёсьць недзе нейкі мужчына, разумны такі ўвесь, прэдставіцельны, які ёй некалі сказаў: ты, Бянігна, адна можаш у неандартальскі лес хадзіць. Вось і хадзі. Бо каго яшчэ туды пусьцяць? А паміраць табе запрэшчаю. На цябе ўвесь калектыў надзеецца. Увесь чалавечы калектыў. Вялікі і надта неспакойны калектыў, які ў андартальскім лесе жыве.

Той важны мужчына Бянігны мо ніколі й ня бачыў. Але ведаў, што ёсьць такая жанчына, што жыве каля лесу, на самым беразе неба. Ён усё ведае, у яго работа такая. Як яго завуць? Можа, і бог. А можа, і Канстанцін які-небудзь Сямёнавіч. Ня ведала Бянігна пра бога дакладна, як і што зь ім. А пра лясы ведала. Што іх усяго два.

Адзін андартальскі.

А другі не.

У самой Бянігны мужоў было тры.

Першы блізка ляжыць, з хаты выйдзі — і пабачыш. Вунь там, пад кустом парэчкавым, які ўжо колькі год сам сабе расьце, спачываюць у зямлі ягоныя белыя костачкі. Першы муж на Бянігну зь неба зваліўся. Зваліўся, калі яна яшчэ маладая была, калі яшчэ сама ведала дый людзі зналі, у які год Бянігна нарадзілася і ад каго. Цяпер Бянігна ўжо і сама не магла сказаць, праўда гэта ці казка, але аднекуль наплывала на яе, бы травеньская аблачынка, такая гісторыя.

Неяк надвячоркам, многа, многа год таму, зьявіўся над лесам, там, дзе сьцежка ад яе хаты ў цёмны лес вядзе, самы сапраўдны ангел. Яна толькі і правяла яго вачыма — бо апусьціўся той ангел проста ў гушчар, і зьнік, як і не было. А ўначы пагрукаўся ў хату хлопец, увесь лесам перамазаны, так андартальскі лес робіць, калі пасьмяяцца хоча. А за хлопцам тым белыя крылы, рваныя, крамныя, гразныя, а на баку дзірка крывавая. Увайшоў і зваліўся проста пад лаву. І столькі ў яго на целе маладым лішняга было, што Бянігна, сама яшчэ не разумеючы, што робіць, паклала яго ля печы, а сама ў неандартальскі лес сьпехам рушыла, лішняе аддаць, на пень пакласьці.

Так ён і застаўся ў яе. Звалі яе першага мужа Парашуціст. Бянігне ягонае імя падабалася, шумела, як лес, і пара цёплая ішла ад гэтага імені. Хоць і цяжка было яго спачатку вымавіць, але яна навучылася, здольная дзеўка была, дый хто ў неандартальскі лес ходзіць, той інастранныя языкі быстра вучыць. Аднесла яна лішняе, вярнулася — і ясна ёй стала, што нікуды хлопец гэты ісьці ад яе не зьбіраецца. Ноч прайшла, а на раніцу павянчаліся яны ў возеры, наваліўся на яе ангел, прыціснуў у пясочак на беразе, а яна ўсё цярпела і думала: які ж ты лёгкі быў, калі над лесам ляцеў, і які ў цябе парашут быў белы — як воблака, што ад чарады адбілася і ў вершалінах лясных заблукала. А цяпер ты такі цяжкі, быў бы такі ў небе цяжэзны, дык разьбіўся б насьмерць, і валасы ў цябе на грудзях колюцца, колюцца, зь зямлі ты зроблены, зь зямлі, на якой андартальскі лес стаіць. Думала Бянігна ўпотай, калі зь ім да возера ішла, што з Парашуцістам можна будзе ў неандартальскі лес разам хадзіць, усё ж мужчына, спакайней неяк і надзейней, але дзе там: калі прыціснуў ён Бянігну і неяк адразу ў ёй увесь аказаўся, такі малы ўвесь і такі вялікі, ясна ёй зрабілася: ня пусьцяць такога ў неандартальскі лес, ня з тых ён, яе Парашуціст, андартальскі ён, з тых, хто лішняе на сябе чапляе.

Першы муж Бянігнін, Парашуціст той, усё любіў ёй пра Беларусь расказваць. Якая яна бедная, Беларусь тая, і якая няшчасная, і так расказваў, што Бянігне ажно самой шкада рабілася: ну што ж такое, як жа ж гэта такой бяздольнай быць, за што ж яе так, Беларусь тую, пакаралі. Калі б магла, яна б тую Беларусь разьдзела б, і маладым часныком скуры сваёй сагрэла, і нацерла б і па месцах запаветных агледзела, і лішняе б забрала, а тады ў неандартальскі лес аднесла. Вярнулася б, мо і палягчала б Беларусі гэтай убогай, мо і перастаў бы Парашуціст так убівацца. Але як ты ў Беларусі лішняе забярэш, калі Парашуціст адзін да Бянігны жыць прыйшоў, а пра Беларусь толькі расказвае.

Першы муж Бянігне ўсё пра сябе расказаў, а калі што і ўтаіў, дык ня мае яна на яго зла, ніхто, у андартальскім лесе жывучы, не абавязаны ўсяго пра сябе расказваць. У андартальскім лесе і так холадна, непрыветна, злосна, а прызнаешся ўсім, дык можна і зусім акалець ад жорсткасьці і бяды. Яго з-за граніцы сюды заслалі, расказваў Парашуціст, каб ён людзей баламуціў, супраць уласьці савецкай. А заслалі яго мэрыканцы, не з Амэрыкі, праўда, а зь Нямеччыны, пасадзілі на самалёт ноччу і скінулі над лесам. Далі яму рацыю, пісталет і дакумант фальшывы, і сказалі, каб ён Беларусь супраць уласьці падымаў.

Бянігна слухала яго спагадліва, гладзіла па шчацэ, па руцэ, па грудзях калючых: паслалі маладога хлопца з такім мяном прыгожым бадзяцца па андартальскім лесе, а хто паслаў: немцы ды мэрыканцы. Зусім ашалелі людзі ў андартальскім лесе, усё ім няймецца, столькі лішняга назьбіралі, што ажно з вушэй прэ. Вось і мітусяцца, прыдушаныя, разгубленыя, сьцежак ня ведаючы, крыві не шкадуючы. І такое ім у галаву прыходзіць, што ня дай бог. Скінулі чалавека зь неба, як ангела, але чалавек ня ангел, нават кот, калі з такой вышыні кінуць, разаб’ецца насьмерць.

Не пасьпеў Парашуціст да зямлі нагамі дастаць, як зразумеў, што прадацельства праізашло. Чакалі яго ў лесе, даўно чакалі, гналі праз гушчар, як жывёлу, але жывёла ў неандартальскім лесе сама ўкрыцца можа, а чалавеку сьцежкі таемныя адкуль знаць? Хто яго на тыя сьцежкі запаветныя пусьціць? Падстрэлілі Парашуціста, але ня так каб насьмерць, лёгка, збоку ды навылёт. Здароўе маладое, дык і пашчасьціла яму ўцячы, усю ночку бег празь лес, як, куды, сам ня ведае. Рацыю згубіў, усё згубіў, так расказваў Бянігне першы муж і так ужо ўбіваўся па той рацыі — не раўнуючы як па сваёй Беларусі.

З аповедаў ягоных выходзіла, што не адзін ён быў у тым аэраплане, і недзе ў лясах блукаюць і іншыя Парашуцісты. Муж яе казаў пра гэта з такой надзеяй, што Бянігна і сама паверыла, што ня сёньня, дык заўтра зьбяруцца ў яе хаце восем хлопцаў, усе як на падбор, усе блакітнавокія, сьветлавалосыя, зь дзіркамі ў баках. Такія, як яе Парашуціст, і будуць яны жыць усе разам, у спакоі і згодзе. І праўда, паверыла была Бянігна, што вось такі й будзе ейны лёс: на бераг хадзіць досьвіткам, лішняе ад хлопцаў сваіх у неандартальскі лес адносіць і пра Беларусь няшчасную вечарамі слухаць. Але ўсё выйшла іначай.

Праз два дні выйшаў зь лесу чалавек, не малады парашуціст з крыламі за гордай сьпінай, а непрыкметны такі дзядзька ў шэрай кепцы. «Гэта па мяне», — узрадавана кінуў Бянігнін муж і выскачыў з хаты. Не пасьпеў ён з тым дзядзькам у кепцы парукацца, як зь лесу іншыя выскачылі, усе ў форме, усе адзін за другога прыгажэйшыя хлопцы, і ўсе салдаты, наставілі ружжы, пачалі андартальскімі словамі лямантаваць, быццам кожны зь іх вялікі начальнік. Забрахалі сабакі, застагнала возера, перакуліла на сябе неба, каб ня бачыць, што дзеецца, уздыхнуў лес, крыкнулі зьдзекліва вароны, рассыпаўшыся па місцы блакітнага туману, і куст парэчкавы схіліўся пакорліва, нібыта ведаў, што зараз будзе.

Кінуўся Бянігнін муж да халоднага возера, босымі нагамі па тым самым пясочку, дзе яна зь ім ляжала, і замест крылаў вырасьлі ў яго крэпкія, бліскучыя плаўнікі. Ударыўся ён галавой аб азёрнае люстэрка, паляцелі аскепкі Бянігне ў вочы, так, што яна з таго часу на сонцы кепска бачыць. Трэснула неба, і возера трэснула, так і глядзіцца яна з таго часу ў іх і сябе маладую не пазнае. Бо што далей было, яна хоць і помніць, але ўспамінаць ня любіць. Парашуціст ейны ўжо да сярэдзіны даплыў, калі раптам стрэліў хтосьці з салдатаў, а можа, і ўсе разам. І муж яе, які перабіраў нагамі так павольна, быццам па небе плыў, абмяк, зачарпнуў ротам ваду, зрабіў глыток, потым яшчэ адзін, доўгі, і ўрэшце напіўся, замёр, павіс на азёрных хвалях.

«Гатоў», — сказаў камандзір.

Патапталіся тыя мужчыны ля возера, проста па беражку, дзе Бянігна ляжала, паспрабавалі па чарзе ваду, але лезьці пабаяліся. Сказалі чакаць, скора прыедуць, і зьніклі ў лесе.

Бянігна села чакаць. Так і сядзела, чакала, пакуль муж яе сам да яе не падплыў, выйшаў на бераг, лёг да яе на калені, і не было ў ім больш нічагусенькі лішняга. Закапала яна яго пад парэчкавым кустом, разам з парашутам ягоным, падмяла пясок і ўсе сьцежкі, быццам у хаце прыбралася, а калі прыехалі па мужа і не знайшлі ні цела, ні крылаў ягоных мэрыканскіх, калі пачалі яе распытваць і рацыяй пужаць, расказала ім пра віры: азёрныя, нябёсныя, жаночыя, усе.

Больш да яе ніхто з уласьці ня соваўся. А яна, год за годам ходзячы ў неандартальскі лес, ведала, чыё лішняе нясе — бо прыяжджалі да яе тыя людзі, што мужа яе першага загубілі, то адзін, то другі, і яна нічога не казала, лячыла, насіла іхнае лішняе ў лес да сухога пня, каб маглі яны яшчэ трошкі пратрымацца ў андартальскім лесе. Там, дзе чалавек слабы і злы робіцца, і кожную хвіліну толькі і думае, як яму іншага загубіць, а самому застацца, пажыць яшчэ, бо ў андартальскім лесе ўсё — зарана, усяго мала, і ўсяго хочацца. Дык ці вінаваты ў гэтым хто? Што ня ведае сьцежак, што ня можа спыніцца, што мусіць абрастаць лішнім і жудасным.

Пра другога мужа Бянігна шмат ня памятала. Ведала, што прыехаў ён да яе на трактары. Паспрасіў палячыць — ды так і застаўся. Шмат Бянігне давялося тады пабегаць па неандартальскім лесе. Бо любіў яе другі муж лішняе, ой, любіў. Толькі яна адно аднясе — ужо зноўку бегчы трэба, людцы тыя зь неандартальскага лесу на яе касавурыцца пачалі: што ж ты, жанчынка, бегаеш, чытала яна ў іхных вачах, спатыкнешся некалі, упадзеш тварам на сьцежку, іншым замінаць будзеш. А можа, і не казалі ёй такога іхныя вочы-вугельчыкі, можа, яна сама прыдумала, чытаць яна ўмела, ды толькі вялікімі літарамі, дзьве клясы за немцамі скончыла, дый каб чытаць, трэба акуляры было надзяваць, а яны ў яе позна зьявіліся. З паперы чытаць — адно, а ў неандартальскім лесе па вачах туркаў гэтых — зусім другое. Так яна і бегала па сваіх вусьцішных сьцяжынах, а муж яе другі тым часам толькі і гойсаў па лесе андартальскім, каб лішняга сабе прыдбаць. А неўзабаве сказаў, што ўсё ягонае на ім і яна каб не чапала, сказаў, каб яна ў сраку ішла са сваім лячэньнем, ведзьма бяззубая, а ён сабе маладую знойдзе.

Дасталася тады Бянігне: выбіваў аб яе другі муж усю сваю сілу, расказаў ёй, як цяжка жыць у андартальскім лесе, паказаў, дзе на целе адзін боль, а дзе — сто боляў. Яна не спрачалася — дзе ж ты з мужыком паспрачаешся, які лішняе аддаваць ня хоча, тут трэба самому ахвоту мець, усе свае гузікі расшпіліць, стаць голенькім, страшненькім, чыстым, чарвячкоў выпусьціць, бледным зрабіцца і брудным, як грыб без каптурка. Нічога ня зробіш, толькі і засталося, што глядзець на мужа, шкадуючы, і вачэй не адводзіць, калі ён сам аднойчы ўвесь у лішняе ператварыўся — і потым скінуў, усё лішняе скінуў, да апошняга каліўца. Паглядзела Бянігна ў ягоны твар, на якім застыла апошняе ягонае слова: маё! Маё лішняе, не аддам, набяру столькі, колькі ўцягнуць змагу. Надарваўся яе другі муж, ня вытрымаў такога грузу.

Адправіла Бянігна яго, нябожчыка, з машынай у сяло, пайшла да парэчкавага куста, села паразмаўляць — а тут ужо з падворка жыгулі з гомельскімі нумарамі сыгналяць: памагіце, бабушка! Няма моцы цярпець…

Пра трэцяга мужа, дарма што ён тут атайбаваўся, калі яна ўжо старая была, Бянігна памятала яшчэ меней. Дый ня памятала амаль нічога, апрача таго дня, калі яна ў хату зайшла, а ён масьнічыну аддзірае, тую, пад якой слоік зь мільёнамі ляжыць. Знайшоў. Сказаў бы, я б табе сама аддала — паглядзела на яго Бянігна зь мяккім дакорам, нашто ж ты па падлозе поўзаеш, мала табе ў андартальскім лесе поўзанак. А ён, дуралей, рваў масьнічыну рукамі, хрыпеў, плакаў, ламаў пазногці.

Выпіць хачу, памру зараз, знаю, што тут твае грошы, знаю, ведзьма старая, сама аддай, знаю, што даляры прачаш, лепш сама, інакш прыб’ю! Так казаў яе трэці муж, а Бянігна стаяла і слухала, бо што ты тут чалавеку дакажаш. Адарвалася масьнічына, паляцеў яе трэці муж у кут, стукнуўся галавой аб печку, ускочыў, на яе кінуўся, Гофмана ў бок так ботам выцяў, што кацяра тры дні потым ляжаў. А яе, Бянігну, масьнічынай па плячах, па крывой сьпіне, так што яна пабегла, пабегла ў неандартальскі лес, так нічога лішняга і ня ўзяўшы, і не знайшла сьцежкі, так дахаты і вярнулася. А дома пабачыла мужа свайго трэцяга — ляжаў ён са слоікам у руках каля парога і ня дыхаў больш. Моцна пальцы слоік трымалі — быццам тапіўся чалавек і за лілею плывучую хапаўся.

Аддай, папрасіла яна яго аднымі вачыма, нашто яно табе там, там жа ўсё бясплатнае, як пры камунізьме.

Паслухаўся нябожчык, пальцы ягоныя разагнуліся. Бянігна вярнула слоік на месца, зрабіла ўсё, як належыць, і правяла машыну зь мерцьвяком да лясной дарогі. Сэрца ў яго разарвалася. Так яно і бывае. Нельга на сэрца зашмат лішняга вешаць. Сэрца ў чалавека наравістае, сэрца сэрца чуе, сэрцу ад сэрца сну няма. Растуць у андартальскім лесе сэрцы, растуць, як яліны, губамі цмокаюць, разьдзімаюцца неспакойна, б’юць адно адно, крывавыя, гарачыя, як парваныя каровіны вымі, пэцкаюць людзей, гоняць наперад, круцяць, штурхаюць, у кроў перапэцкваюць, прымушаюць жыць, лопаюцца, пырскаюць. Пакідаюць на людзях сьляды.

Такі во й быў яе трэці муж. Трэці муж старой Бянігны, лясной шаптухі, якая лячыла людзей нават зь менскімі нумарамі, ведзьмы, падобнай да негрытоса з плянтацый, бабкі, пра якую ніхто ня ведаў, адкуль яна ўзялася, так даўно яна нарадзілася. Бянігны, якая ведала, што мужоў у яе было трое, а лясоў у сьвеце ўсяго два.

Адзін андартальскі.

А другі не.

І хто б мог падумаць, што акурат тады, калі ўсе чакалі, што шаптусе нарэшце прыйдзе канец, у старой Бянігны зьявіцца новы жаніх.

Ды яшчэ які.

Малады, здаровы, прыгожы. Мог бы ўнукам ёй быць, а мо і праўнукам. Хлопец хоць куды. Прынамсі, такі ён быў на фотакартках. Каб разгледзець як сьлед ягоны твар, ёй давялося доўга шукаць акуляры. Але калі акуляры знайшліся, упершыню за доўгія гады Бянігну апанаваў сумнеў.

Нельга маладым і прыгожым са старымі жаніцца. Ня любіць гэтага андартальскі лес, злуецца, пачынае яго касабочыць ды хістаць. Нават думаць пра такое нельга, а калі ўсё ж падумаеш, трэба замерці, сэрца спыніць і трымаць, колькі здолееш, а потым выдыхнуць і зноў сэрца пусьціць, прыгаворваючы: ідзі, лішняе, куды ішло, а мяне не чапай, гіпсакардон і сьцеклавата, у мяне лішняга й так багата. Нельга маладым са старымі жаніцца, бо такі закон: бяда будзе. Бяда будзе, калі старыя са сьмерцю чаі п’юць у сьне, а маладыя ім цукар у кружкі кладуць. Такую карцінку Бянігна бачыла, калі думала пра тых, хто гэты закон парушае.

Але жаніх у яе зьявіўся. Настойлівы, назольны, насаты хлопец з фатакарткі, што пералівалася сінімі і чырвонымі агнямі. Кучаравы, як баранчык. І чаго яму было ад яе трэба, яна ня ведала. Мабыць, занадта часта ты хадзіла ў неандартальскі лес, старая шаптуха. Зблыталіся ўсе сьцежкі ў тваёй галаве на схіле гадоў, і нешта ты зрабіла ня так. Нешта лішняе ты прыдбала, чужое ў неандартальскі лес носячы. Мо забыла пакінуць у запаветным месцы, мо выпусьціла з рук ня там і ня ў той час.

Тры — гэта цыфра харошая. Правільная цыфра. Калі ў жыцьці ўсяго па тры здарылася — гэта па-чалавечаму. Адзін, ды два, ды тры — быццам лічыць хто, а чалавек жыве ды прыслухоўваецца. Тры — сыгнал нам, што пара месца вызваліць. Пасьля трох можна і пайсьці з гэтага сьвету. А вось хто чатырох чакае — нічога з гэтага чаканьня добрага ня выйдзе. Чатыры — цыфра цотная, ня можа чалавечае жыцьцё на яе дзяліцца. Баяцца трэба чалавеку чацьвёрак. Як бабе жаніхоў у такім веку.

Жаніх быў нетутэйшы, зь нядобрым тварам — дарма што пісаны прыгажун. Жаніх быў нябачны і нецярплівы. Жаніх чакаў ад яе адказу.

2

А адбылося ўсё так.

Неяк ураньні да хаты старой Бянігны пад’ехала машына, падобная да вялікай чорнай сьвіньні. Бянігна глядзела з акна, як з машыны выйшлі двое дужых хлопцаў, агледзеліся, паплявалі ў лужыны і падышлі да дзьвярэй. Трэба было ісьці насустрач, лячыць, ратаваць, бо чорнай сьвіньнёй патыхала ад тых чыста вымытых, стрыжаных хлопцаў. Зараз будуць сарамліва стаяць перад ёй, груба жартаваць, каб схаваць сорам, а ў вачах будзе мальба, мальба. Навошта? Яна сходзіць, сходзіць куды трэба, і грошай ня возьме. «Ніскока». Нельга за такое грошы браць, яна і так мае дастаткова. Бянігна сядзела на сваім высокім ложку, цягнула ногі ўніз, а яны ня слухаліся. Чулі яе, але ня слухаліся. Нічога, нічога, думала Бянігна, адчуваючы, як прырасла за ноч да ложка, нагам ейным час трэба, каб апамятацца, яны ўжо ўлавілі яе голас кончыкамі вечна халодных пальцаў, зараз голас дойдзе да костачак, потым да каленяў, і ногі прачнуцца, ачуняюць, заварушацца. Ногі мае ногі, ідзіце ўжо ў сьвет, бедакі з андартальскага лесу прыехалі, помачы ждуць.

«Ёсьць хто ў хаце?» — спытаўся адзін.

«Бабка, мы па тваю душу», — весела сказаў другі.

«Не пужай старую, — строга адгукнуўся першы. — Па тваю душу… Зараз бабка пачуе і яе кандрашка схопіць, будзеш тады ёй дыханьне штучнае рабіць. Рот у рот».

«Урот, урот, — прымірэнча прамармытаў другі і ўвайшоў. — Бабка, прымай гасьцей!»

Яны бязладна, быццам бяз мэты пахадзілі па хаце, натыкаючыся на куты, абуджаючы паўсюль звон і скрыпы.

«О, кашак. Худы, як з канцлягера. Замарыла цябе бабка…»

Было чуваць, як смурна мяўкнуў Гофман. Падсьлепавата хапаючыся рукамі за сьцены, яны рухаліся ўсё бліжэй і бліжэй, пакуль не падышлі ўсутыч да ложка, на якім яна сядзела, склаўшы рукі на коўдры. Але і тады не адразу заўважылі Бянігну ў паўзмроку цеснай неацепленай хаты, у стракатай гары коўдраў, між казачных фігураў на танным дыванку, што вісеў за яе сьпінай. Пабачыўшы яе, яны міжволі адхіснуліся, адзін выдыхнуў дзелавіта, другі з агідай адвярнуўся.

«Вось ты дзе. Ну і смурод».

Ногі Бянігніны ўжо амаль гатовыя былі яе паслухацца. Засталося зусім нядоўга пачакаць. Зусім нядоўга. Яна сядзела, маленькая, сагнутая, як лялька, і глядзела ім проста ў вочы.

«Зараз, зараз, — казала яна ім. — Чакайце, сынкі».

«Ну ты, бабка, нас і прымаеш. Як царэўна. З ложка нават ня ўстанеш».

«Можа, яна хадзіць ня можа. Будзе зь ёй клопату».

«Яна хоць чуе? Можа, глухая».

Яны падышлі зусім блізка, адзін нахіліўся да яе і закрычаў:

«Ты нас чуеш? А, бабка? Міргні два разы, калі так. Маем табе нешта важнае сказаць!»

Нічога ня зробіш, давялося міргнуць. Бянігна ўжо разумела, што да яе прыехалі па важнай справе. Трэба было спусьціцца з ложка, але нельга такога кабеце пры двух мужыках сабе дазваляць, каб у споднім ды перад імі. Таму яна сядзела і чакала.

«Вось і добра, — з палёгкай прамовіў адзін з хлапцоў. — Зьбірайся, бабка, паедзеш з намі».

«Давай лепш я», — перапыніў яго другі і навіс над яе сівой галавой, чорным лысаватым цемем, над гарой коўдраў і падушак, над якімі яна ўзвышалася, як кучка попелу.

«Прываліла табе шчасьце перад сьмерцю. Ёсьць адзін чалавек, які безь цябе як бяз рук. Ён ведае, хто ты такая, і дужа цябе цэніць. І любіць так, як цябе ніхто ў жыцьці не любіў. Ты ў нас шаптуха знакамітая, правераная, рэпутацыя, як кажуць, у пацьверджаньні патрэбы ня мае. Брэнд, а не кабета. Будзеш за граніцай жыць, людзей лячыць, а самой табе на старасьці гадоў будзе і дагляд, і павага, і клопат сыноўні. Вось, блін, што гэта я вярзу, аж самому брыдка… Карацей, зьбірайся, мы табе паможам, скажы, што браць, пагрузім і паедзем».

«Ты не сьпяшайся, — сказаў свайму прыяцелю першы хлопец, паглядваючы ў акно. — Ты ж патлумач, што мы з табой маем ад таго чалавека даручэньне — прывезьці цябе на востраў…»

Яны пераглянуліся.

«Ага, на востраў. Ведаеш, бабка, што такое востраў? Пра мора чула? Дык вось, будзеш на востраве жыць, людзей лячыць, на востраве зімы не бывае, цёпла, косьці пагрэеш перад сьмерцю…»

«Галоўнае, скажы, дзе пашпарт хаваеш. З пашпартам і нам лягчэй будзе, і табе спакайней. Ведаю я гэтых бабак, у кожнай хованка ёсьць, з золатам і аўсвайсам… Засунуць некуды, а куды, самі забудуцца, а нам са склерозам іхным разьбірайся».

Бянігна нерухома сядзела, гледзячы некуды паміж імі, а яны гучна гаварылі, увесь час пераступаючы, з нагі на нагу, з нагі на нагу, быццам да ветру хацелі. А старой Бянігне ўсё здавалася, што яна бачыць паміж іхных дужых постацяў некага трэцяга, няўлоўнага, зь нядобрай усьмешкай, некага, хто скача за іхнымі сьпінамі, выглядваючы то з-за пляча, то з-пад локця, некага хітрага, вясёлага, з тварам, на якім усё было наадварот: вусны замест вачэй, нос збоку, вушы на падбародзьдзі, падскокваюць, як маленькія цыцкі…

«Гэй, бабка, ты гэта, глядзі, не аддай канцы раней часу, мы цябе з рук у рукі перададзім, там і памірай, а раней каб ні-ні», — з трывогай сказаў адзін з хлопцаў, пакуль другі шнарыў нецярпліва вачыма па цёмным пакоі.

«Пакажаш, дзе пашпарт? Можа, за печкай?» — сказаў другі, адвярнуўшыся да першага і даўшы яму нейкі знак — відаць, ён тут быў усё ж галоўны. А калі павярнуўся, Бянігна ўжо стаяла перад ім ва ўсіх сваіх спадніцах і спадылба глядзела на іх, быццам бачыла ўпершыню.

«Та-ак, — расчаравана сказаў галоўны. — Бачу, у нас праблемы. Міргні два разы, калі паедзеш з намі. Добраахвотна, бяз выбрыкаў, паабяцаўшы слухацца і канцоў у дарозе не аддаваць».

Гэтым разам Бянігна міргаць ня стала, цяжка прайшла міма іх, пакацілася ў сенцы, паклала кату паесьці, узяла ў рукі чайнік.

«Дык яна ходзіць».

«І ўсё чуе, — злавесна прамовіў галоўны. — Ладна, бабка. Мы ж да цябе ў сваты прыехалі, а ты нас так прымаеш… Ніякай павагі, дзікая ты ведзьма…»

«Той чалавек, які нас да цябе паслаў, жаніцца з табой хоча», — пачула за сьпінай Бянігна.

«Заключыць з табой законны шлюб. Так што была ты Хрыстова нявеста, а будзеш мужава жонка. Сюрпрыз!»

Павярнулася да іх, хоць сама не хацела, а яны, сьмеючыся, глядзелі ёй у твар, і столькі на іх было ў гэты момант лішняга, што Бянігна іх пашкадавала, так пашкадавала, што гатовая была пяць разоў запар схадзіць у неандартальскі лес, толькі б палегчыць іхную ношку, такую цяжкую, крывую, уладную, невыносную. Таму і курчыліся яны цяпер — не ад сьмеху, а таму што ношка была няўсьцерп, ціснула на іх, гнула, забівала, таму і блішчалі іхныя вочы нядобрым, мярзотным нейкім бляскам, што ношка іхная правалілася ўжо да самага іхнага нутра.

«Ён чалавек сур’ёзны, — пачула яна. — Усё чэсьць па чэсьці, будзеш яму законнай супругай, толькі прыехаць трэба, не жаніцца ж яму з бабай, якую ён нават абняць ня зможа…»

Яны зарагаталі.

«Глядзі, які мужчына, а? Цябе, старую, ашчасьлівіць хоча, а ты тут ламаешся… Ды любая маладая на тваім месцы…»

І тады яна пабачыла фатаграфію. Фатакартку, што жыла ў чорнай цяжкай кнізе, плавала, плавілася, зьзяла каляровай луской, а на фатакартцы быў малады чалавек, нечым падобны да першага мужа Бянігны. Высокі лоб, сьветлыя вочы, у якіх гарэла пакута, пакрыўджаны рот, пульхныя шчокі… І кудзеркі гэтыя. Нечым мужчына на фатаздымку быў падобны да хлопчыка, якога яна нядаўна лячыла. Негр, негр, негрытос, не грызі сябе за нос, успомніла Бянігна: і гэтыя вусны маглі такое насьпяваць, і гэтыя вочы маглі так на яе пазіраць, і гэтыя вушы так гарэць, быццам яго толькі што за іх адцягалі, адцягалі сто суворых, замучаных мацярок, сто іхных дарослых зьнявераных рук… Фатакартка ўспыхнула і зьнікла. І старая Бянігна ўскрыкнула.

«Спадабаўся жаніх? — задаволена сказаў галоўны. — Вось і не дуры нам галовы, бабка, зьбірайся і паедзем».

А ягоны падначалены бліснуў ёй у твар камэрай тэлефона, зірнуў на тое, што атрымалася, і крэкнуў:

«Страх божы. Якая ж ты, бабка, страшная. Ня дай бог цябе ноччу сустрэць. Жартую, жартую. Прыгажуня ты наша. Хлопцы так і ўюцца. Вунь як хораша на фота выйшла. Думаю, і бяз пашпарта абыдземся. Зуб даю, што ў яе сярпаста-малаткасты, так што бяз розьніцы».

«Ну што, едзем з намі? Давай, бабка, не цягні ката за хвост. Можа, ты і гаварыць умееш? Тады скажы „так“, бяры… што там табе трэба? Хустку, боты, іконкі — і паехалі».

Яны падступілі бліжэй. А потым яшчэ бліжэй.

«Давай, бабка, уключы мазгі».

Яны і так бачылі, па яе паставе, па шалёных бялках вачэй, што нікуды яна не паедзе, што застанецца тут, паміж двума лясамі, на беразе неба, у хаце, што замерла чорнай парушынкай у блакітнай сьлязе. Самі разумелі, што нікуды старая бабка не зьбіраецца, што любая дарога для яе — як сьмерць. Яны нічога ня ведалі пра тое, што лясоў усяго два — і ўсё ж падступалі бліжэй, і бліжэй, і бліжэй… Нашто вам такія рукі, хлопцы? Каб насіць труны бацькоў вашых. А нашто вам такія валасы, дзеўкі? Каб адганяць мух ад трупаў бацькоў вашых… Старая Бянігна ведала, што так бывае ў андартальскім лесе, яна не баялася, яна ведала, што варта ёй павесьці плячыма, і яна зробіцца драўляным колам, а варта падумаць пра сябе са шкадаваньнем, дык драўлянае кола трэсьне і на падлозе застануцца ляжаць дзьве палавіны — што яны зь імі рабіць будуць, гэтыя неспакойныя сваты, ад якіх пахне чорнай машынай, чорнай сьвіньнёй, чорнымі справамі?

«Укалоць яе?»

«Не пажадана. Арганізм слабы, зношаны, можа ня вытрымаць. Давай вязаць. За рукі, за ногі — і ў багажнік».

А самі ў твар зазіраюць — пужаюць, спадзяюцца, што не давядзецца дакранацца да яе цела. Гідка ім, холадна і гідка, і ўсё, што яны ўяўляюць цяпер — гэта сьлізь. Старая сьлізь, якую трэба сабраць у прабірку, запячатаць і даставіць у лябараторыю.

«Ты ж усё роўна паедзеш з намі, бабка. Ну ўваж ты нас, маладых, ня хочацца нам цябе сілай цягнуць…»

Перасільваюць агіду, дакранаюцца да пляча.

«У нас жа таксама мацеры… Не брыкайся, бабка, усім лепш будзе».

«Мы з табой як з чалавекам. Усё па інструкцыі…»

Нібы праз сон Бянігна пачула, як за хатай загула машына. Нехта ехаў да яе па дапамогу, ехаў шукаць паратунку туды, дзе яна спрабавала ўратаваць сябе сама. Упала грудзьмі на дзьверы, адчыніла — нібы выцекла проста на ганак. Каля хаты стаяў легкавік, зь якога выбраўся нэрвовы мужчына і пайшоў да яе, высока падымаючы калені, проста па гразюцы. Жанчына, якая прыехала разам зь ім, засталася каля машыны — нафарбаваная, маладая, злосная, са сьціснутымі кулакамі, якія яна ўвесь час хавала пад шалікам.

«Здраствуйте, бабушка!»

Сваты выйшлі за ёй, незадаволеныя, смурныя, спыніліся за яе сьпінай, як целаахоўнікі.

«Нам сказали, что вы… Что вы помочь можете…» — мужчына зьдзіўлена разглядваў яе ранішніх гасьцей. Жанчына, якая прыехала разам зь ім, села ў машыну, апусьціла галаву і абхапіла рукамі. Ёй было сорамна: за яго, за сябе, за гэтыя словы, за гразюку і за тое, што яна дазволіла зацягнуць сябе сюды, на край сьвету, туды, дзе сходзяцца два лясы. Яна ўсё яшчэ спадзявалася, што яны прыехалі не па адрасе.

«Но если вы заняты… Мы подождем!», — з гатовасьцю выкрыкнуў мужчына, які, як і ўсе, прымаў маўчаньне за глухату, а словы за дошкі, па якіх можна прайсьці, не запэцкаўшыся. Ён стаяў перад Бянігнай і яе сватамі, у расхрыстаным паліто і модным лёгкім шаліку, стаяў, зьбянтэжана ўсьміхаючыся, і з надзеяй азіраўся на машыну — шукаючы ў жанчыны падтрымкі, але ад машыны ішоў дух стомы і злосьці, у лабавым шкле адбіваўся бледнай сінявою лес, і машына тупа ўзіралася круглымі фарамі ў маленькі шаптусін гародчык.

Бянігна не глядзела на гэтага зьбітага з толку мужчыну, і ён нарэшце зразумеў, што яму трэба замаўчаць, адвярнуўся, засунуў рукі ў кішэні. Ён быў ні пры чым, ад яго больш нічога не залежала. Яна глядзела на белую машыну, што прывезла на сваіх пакрытых глінаю колах боль і роспач вялікіх гарадоў, якая была нагружаная лішнім да самага верху. І нібыта падпарадкоўваючыся яе нерухомаму пагляду, жанчына выйшла з машыны і паволі пайшла да хаты, і ўнутры ў яе нешта бразгатала, пішчала, тонка, як злоўленая ўначы радыёхваля. Бянігна вачыма ўзяла яе за руку, тонкая рука паднялася і ўхапілася за парэпаныя дзьверы хаты. Зачыняючы іх, Бянігна павярнулася да дарогі — чорная машына са злымі хлопцамі, натужна равучы, ад’яжджала ад хаты.

Уратавалі яе незнаёмыя людзі. Самім блага, самі паратунку ў яе шукалі, а так выйшла, што ёй памаглі.

Тое, што здарылася зь Бянігнай, немагчыма было патлумачыць — відаць, зусім змарнеў андартальскі лес, зусім адурэлі ягоныя насельнікі, калі сваты едуць да пенсіянерак нямоглых, а маладыя плацяць грошы за тое, каб пасьмяяцца са сьмерці і старасьці.

Гофман задуменна пацёрся ёй аб ногі, зірнуў зьнізу ў вочы: ну што, паехалі твае сваты, як дулю зьеўшы. А магла б жыць на востраве. Ля мора… Апяльсіны есьці. Дурная старая ведзьма. Каб цябе…

Ногі быццам зноў аглухлі, Бянігна прапусьціла маладзіцу ў пакой, а сама стала на парозе: ні сюды, ні туды. Сьцежкі, сьцежкі, не забыць бы іх, ня зблытаць; хто, калі не яна? Расказаць бы гэтай маладзіцы, куды хадзіць трэба і як у неандартальскім лесе паводзіцца, хай бы заставалася тут са сваім мужыком, дык ня змогуць жа, не пабачыць маладая таго лесу, засьціць ёй вочы злосьць, і крыўда, і вялікія гарадзкія дамы, і правільныя словы, якім яе вучылі, і чыстае цела, упрыгожанае золатам і хуткімі дотыкамі. Сьпяшаецца чалавек, бяжыць, нічога не заўважае, спатыкнецца, агледзіцца, і зноў бяжыць — упоперак сьцежак, уздоўж кармушак, наперад да астравоў далёкіх і цёплых марэй, яшчэ трошкі — і яны пакажуцца з-за далягляду, прыгожыя гарады і сонечныя пляжы, яшчэ тры крокі, і ногі абдыме цёплая ласкавая вада, і ў кішэнях вырастуць грошы, як у лысых і няшчасных растуць у сьне валасы шчасьця… Далёка-далёка, на востраве бяз назвы, жыве прыўкрасны прынц са сваёй прынцэсай… Лішні прынц зь лішняй прынцэсай, з адной каронаю на дваіх — дый тая лішняя.

Жанчына стаяла ў паўзмроку, да сьцяны тварам, да яе сьпінай. Скінула адзеньне, хоць яе і не прасілі.

Відаць, ня першая ты ў яе бабка, Бянігна.

І муж у яе ня першы.

Празрыстае, белае цела, звыклае слухацца словаў. Звыклае прымаць іхную форму, ліцца ў літары, ляпіцца да іх, лезьці андартальскаму лесу ў пашчу, лашчыцца да лоўчага слова.

Як жа цябе калоціць.

Бянігна зрабіла крок і ледзь ня ўпала. Схапілася за выгін ніжэй жаночай сьпіны, ткнулася печаным носам ў кончыкі валасоў, спаўзла на падлогу, сьцякла сьлізьзю па голых нагах. Жанчына ўскрыкнула і адскочыла ад халодных рук Бянігны, ад яе чорнага твару і землянога паху, які напоўніў пакой.

Пакацілася кола ў кут, ня жыць табе, бабка, тут.

3

У бальніцы Бянігна прачыналася раней за ўсіх.

Разам зь ёй прачыналіся птушкі, прыляталі на падваконьне, скрыгаталі кіпцямі па старой блясе, крэхкалі, буркалі, шукалі, мо што накрышана. Відаць, нехта раней прыкормліваў гэтую галубіную армію. А што стала зь іхнай карміліцай — невядома. Мо памерла, а мо і за марака выйшла. А птушкі тыя крошкі запомнілі — шэрыя гарадзкія шыпуны, адзінае бальнічнае суцяшэньне.

Такімі самымі галасамі, то быццам бляху кіпцямі дзеручы, то пашыпваючы праз нос, размаўлялі іншыя бабкі, што ляжалі зь Бянігнай — скрыгатлівымі, смутнымі, сярдзітымі, а часта й зусім нячутнымі.

Птушкі прыляталі, акно за фіранкамі пакрысе сьвятлела, на іншых ложках пачыналі варочацца. Бянігна ня рухалася, зноў заплюшчвала вочы — і такое ў яе было адчуваньне, што сама яна стаіць у куце бальнічнай палаты і глядзіць на сваё цела, чыста вымытае, адзетае ў белую начную кашулю, якую выдала мэдсястрычка, праколатае ў некалькіх месцах даўгімі іголкамі, напоенае невядомымі травамі. Забраць бы яго ды ў хату вярнуцца. За той час, пакуль Бянігна тут ляжыць, багата людзей да яе хаты прыяжджалі, клямкай грымелі, клікалі гарадзкімі, андартальскімі галасамі.

«Бабушка! Бабушка!» — успомніла яна слова. Памагіте, бабушка. Скока вам заплаціць? Ніскока. Негр, негр, негрытос…

Ніхто не памог. Няма каму ў неандартальскі лес хадзіць. Гараць вогнішчы, ляжыць пінжак на пяньку, ніхто лішняга не прыносіць, ніхто не забірае. Але ж рана яна сабралася разьвітацца з тым неандартальскім лесам. Зь іхных бабушак за гэты час дзьве ўжо не жывуць, а яна будзе. Как ні странна.

Гэта ёй доктар сказаў. Кожную раніцу ён прыходзіў у палату, глядзеў Бянігне ў вочы, малады, важны, барадаты. Вочы пранізьлівыя, разумныя, але ж самаўпэўненыя занадта. З вачэй Бянігны глядзеў неандартальскі лес, цёмны, асьветлены вогнішчамі, напоўнены трывожным гулам галасоў, а доктар бачыў у іх сваё: цыфры сухога, выпрацаванага, але яшчэ жывога чалавечага цела, і тое цела трэба было трымаць у гэтым сьвеце, пакуль самы апошні вугельчык ня згасьне, самая малюпасенькая зьнічка не патухне. Так яго вучылі, за гэта яму плацілі.

У доктара была свая работа, у Бянігны — свая. Доктар ня ведаў, што ў Бянігны два мільёны пад масьнічынай схавана. Што яна пра ўсё падумала — як толькі адчуе, што канец, дастане іх, на стол пакладзе — і тады ўжо можна. А калі Гофман скіне, па хаце раскідае? Гэтага яна не ўлічыла. Вось жа, як ні круці, наробіць яна людзям клопату.

Ды яшчэ жаніх гэты. Можа, зусім з галавой у яе ўсё блага стала? Можа, і не было ніякага жаніха, не было машыны, падобнай да чорнай сьвіньні? Можа, гэта нейкі чужы дзень быў, ня ейны? З тымі, хто ў неандартальскі лес ходзіць, такое бывае. Пераблытаюцца сьцежкі — і канец. Трэба наноў шукаць. І калі яна хапалася за гэтую думку і ў душы ў Бянігны зьяўлялася такая цёплая, такая лёгкая надзея, перад вачыма яе зноў і зноў пачынаў пералівацца зьмяінымі, рыбінымі, зыркімі фарбамі твар яе маладога жаніха з фатакартачкі. Твар, які глядзеў ёй у самое сэрца, нядобры, гожы, малады твар з вачыма такімі глыбокімі, што Бянігна адчувала млосьць.

Доктар ні пра што такое не здагадваўся. Перад ім была старая бабка — не жанчына нават, а проста арганізм, бясполы і, як усе старыя бабулькі, неспакойны.

«Вас бы в Минск отправить, бабушка, — казаў доктар, чухаючы жывую, бухматую, як той кот, бараду. — В республиканскую больницу, у нас здесь возможности ограничены. Нельзя вам одной в лесу жить. В таком возрасте. И в санаторий потом, там уход, питание, и вообще веселей. Хорошо, в этот раз добрые люди рядом оказались, но это же случайно. Вам с людьми нужно жить, чтобы родные рядом, внуки… А вы на хуторе, одна. Как ни странно. Стыдно, бабушка!»

«Ладно бы вы одинокая пенсионерка были, так у вас же внуки есть, насколько я знаю, — падтрымлівала доктара ўрачыха. — Заходили ко мне вчера, вас искали. Хорошие такие хлопцы. Вдвоем приехали, одеты культурно, вежливые… Что ж они, бабушку старенькую к себе забрать не могут? Надо поговорить с вашими ребятами, а то что это такое, в конце концов…»

«Значит, так, — сур’ёзна казаў доктар. — Недели через две вас выпишу, но с условием, что к внукам переедете. Договорились?»

І, не чакаючы адказу, доктар адварочваўся да іншай бабкі. Маладых у іхнай палаце не было. Калі, вядома, не лічыць сястрычак тых галаногіх, што забягалі да іх у палату, насілі, калолі, прыбіралі, ды ўсё стракаталі між сабою — не зьвяртаючы ўвагі на сухіх, зморшчаных бабак, так, быццам ніхто іх тут не разумеў. Бянігна назірала за імі, прымружыўшы вочы, слухала іхныя галасы — і часам галасы падаваліся ёй знаёмымі, быццам яна іх ужо чула, на беразе возера, на ўскрайку халоднага лесу.

Калі Бянігне дазволілі ўставаць, яна ўзрадавалася так, што ў першы ж дзень пакацілася ажно да ліфта. Ніхто не зьвяртаў на яе ўвагі, ні маладыя, ні старыя, толькі нейкі дзед-кашлюн, раптам выйшаўшы з жалезных дзьвярэй, сказаў ёй сярдзіта:

«Што ты тут усё ходзіш? Вынюхваеш? НАТА сваё ждзёш? Будзе табе НАТА! Вось пазваню, куды сьледует!»

Старая Бянігна спужалася і схавалася ў сваёй палаце. Ёй хацелася вярнуцца ў хату, яна думала пра тое, колькі машын пабывала каля яе гародчыка за той час, покуль яна тутака валяецца. І пакрысе перад яе вачыма намалявалася цэлая чарада аўтамабіляў — самых розных колераў і памераў. Аўтамабілі штурхалі адзін аднаго ў сьпіну, цягнуліся па вузкай дарозе, налазілі ззаду, як кабялі на сучак. Увесь андартальскі лес ждаў ад яе помачы. Якая ж яна няўдзячная. Замест таго, каб людзей лячыць, у бальніцы час марнуе. Неўпрыкмет яна заснула, а калі на другі бок перавярнулася, праз сон пачула:

«Бабушка! Бабушка! Вы спите?»

Адплюшчыла вочы — а на яе мэдсястрычка глядзіць. Прысела каля яе ложка, каленкі голыя выставіла, вострыя, з пушком пад імі. Ня холадна ж ім без калготак.

«Бабушка! А помогите мне. Я знаю, кто вы. Вы шептуха из леса».

Палата была пустая. Сонца заходзіла, старыя распаўзьліся па бальніцы — хто тэлевізар глядзець, хто на лаўцы пасядзець, да каго дзеці прыйшлі. Вось сястрычка момант і прычакала. Хто ёй сказаў? Няўжо так цесна ў андартальскім лесе, што ўсе пра ўсіх знаюць… Бянігна заўсьміхалася, яна хацела, каб усьмешка выглядала добрай — а мэдсястрычка бачыла перад сабою чорны качан, сьпераду якога варушыліся чарвякі вуснаў, бачыла дзіркі ў качане і нарост, які ўцягваў у сябе паветра. Але дзеўка была не з пужлівых. У раённай бальніцы пужлівыя доўга не затрымаюцца.

«Помогите, бабушка. Я вам за это денежек дам. У вас же пенсия маленькая. Вот как так нашептать, чтобы парень, который к другой ушел, эту другую бросил…»

Бянігна працягнула да яе руку. Мэдсястрычка глынула сьліну і цярпліва пачакала, пакуль Бянігніна рука схопіць яе за калена, пагладзіць і перастане дрыжаць.

«Вы ж можете, бабушка. Чтоб он вернулся, навсегда. Ну, или не навсегда, — задумалася мэдсястрычка. — Пошепчете, бабушка? Я вам его имя скажу. Или вещь какая-нибудь нужна? У меня журнал есть, „Магия и красота“, я читала, разные способы есть… С полотенцем я пробовала, на узел завязала и что надо прочитала. Вот, у меня с собой. Может, неправильно что? Вы скажите…»

Яна дастала з кішэні паперку і школьным, сшыткавым голасам няўпэўнена, хутка прачытала:

«Любимый рученьки помыл и в полотенце наследил. Правильно, бабушка? Наследил… Знаю я, чем он наследил. Ну, ладно. А вот дальше. Полотенечко скручу — милёнку голову вскружу. Полотенечко сырое — мой милёнок по мне ноет. Ага, ноет… Видела я вчера, как он ноет. Кобель вонючий. Полотенцу высыхать — милому по мне вздыхать. Никто полотенчико не развяжет, милый мне любовь покажет. Правильно, бабушка?»

Але старая шаптуха нічога не адказвала, толькі варушыла вуснамі-чарвякамі, і сьціскала калена мэдсястрычкі, як гладкі яблык. Мэдсястрычка задумалася, утаропіўшыся на сваё калена ў гэтай чорнай, як зямля, руцэ, схавала паперку ў кішэню і рэзка выпрасталася:

«Вы пошепчите, бабушка? Договорились? А я вам за это пока уточку поменяю…»

Полотенчіко. Усе расьліны там пякучыя, як самая лютая крапіва, як быццам сама каралева крапіўная ладзіць там свой баль. А пасярод крапівы ляжыць полотенчіко. Трэба перад сабой глядзець, не азірацца і ісьці куды трэба, і ні з кім не гаварыць. Полотенчіко. Людзі там дзіўныя, костачкі смажаць на вугольлі, і кажуць маркотна так: гу-у-у… гу-у-у… трэба пакласьці пад пень, пад поўню, пад пінжак, на траве пасьцелены, і сказаць хуценька: пайду ад пана, бо прыйшла зарана. І ісьці хутчэй дамоў, пакуль праход адкрыты. Полотенчіко. Палаценчыка тое палявое ўсё мяняла. Бяда! Ляжала там, у неандартальскім лесе, сіняе мужчынскае палаценца ў белую палоску, адсырэлы рушнік, які пах жаніхамі, іхнай валасатай, спацелай скурай, белітаўскім гелем для душу, ляжаў і выпускаў у неандартальскія травы свае пары, свае духі, свае пахі, і вось ужо ня могуць неандартальскія тыя чорцікі свае костачкі смажыць, усё забівае ім дух палаценчыка, азіраюцца, моршчацца, увесь неандартальскі лес скручваецца ў тое шырокае, паласатае палаценца, увесь у яго ўсмоктваецца, забірае палаценца мокрае, махровае, усіх у свае дужыя абдымкі. Ратаваць трэба неандартальскі лес, няма куды лішняе насіць. Бяжыць Бянігна, б’ецца старая, б’ецца з палаценчыкам, аддзірае яго ад крапівы, цягне з траваў, а палаценца не даецца, хвошча яе па руках, хапае за шыю, душыць Бянігну. Ня хоча старая, каб гэта бачылі, глядзіць на ўсіх вінавата, а палаценчыка сьмяецца: ты што жаніха свайго маладога цягнеш, застануся тут, у лесе тваім запаветным, буду ўсімі камандаваць, а табе запрашчу, усё запрашчу! І тады кажа Бянігна: гары, палаценчыка, неандартальскім гарам! Успыхвае махровае кітайскае палаценца, згарае, як з паперы зробленае, толькі попел з рук Бянігніных сыплецца. Адварочваюцца інастранцы неандартальскія, туркі і другія мужычкі, ацепваюцца супакоена, бяруцца за костачкі, суцішваецца неандартальскі лес, і вогнішчы зноў роўна палаюць, як тыя сьвечкі царкоўныя, адчыняюцца сьцежкі, костачкі хрумсьцяць: ідзі, Бянігна, ідзі, старая, адкуль прыйшла, толькі не азірайся.

Добра, добра, пайду. Пайду ад пана, бо прыйшла зарана.

У палату пачалі вяртацца іншыя бабкі, кожная зірнула на Бянігну, правяраючы ўпотай, ці жывая. Але ўпотай, крадком, хуценька. Кантраліруюць яе. Яны тут галоўныя, пажылыя жэншчыны, а яна што. Адно слова: бабка.

Калі малады валіцца, бог падушачку падкідае, а як стары — барану.

У той вечар Бянігна сама выправілася на вячэру. Дакацілася да сталовай, увайшла, а тут, як на гора, той самы сярдзіты дзед каля дзьвярэй сядзіць. Каша на барадзе, каша на носе, лыжка ў руцэ трасецца. Пабачыў яе гэты ёлупень стары ды як разышоўся:

«Зноў вынюхваць прыйшла? Што я, ня знаю, хто ты? Падпалкоўнік натаўскай арміі! Ноччу ў акно сьвеціш у туалеце, страцегічаскія цэлі ўрагу паказваеш! От пазваню куда сьледует, забярут цібя заўтра!»

Але Бянігна гэтым разам на дзеда ніякай увагі не зьвярнула. Села ціхенька на сваё месца, кухарка ёй і міску прынесла, і лыжку, і курыцы кавалак паклала з падлівай. Бянігна ела, кашу глытала, і ўспомніла, што вінаватая. Сястры так і не напісала. Але куды пісаць? Адрас у хаце застаўся, і тэлефон там. Магла б з бальніцы пазваніць. Але нашто родных людзей бунтаваць, зь месца зрываць. Прыедуць жа, успалошаныя, апяльсінаў навязуць. Ня любіць Бянігна апяльсіны. А ехаць няблізка. Апяльсіны… Аранжыкі, яркія, як вочы каціныя, нялюдзкі цьвет, лішні. На тым востраве, дзе яе жаніх жыве, бедны той хлопец кучаравы ды сумашэдшы, які рукі яе просіць, там адны апяльсіны, пэўне, і растуць. Вось і блішчаць ягоныя вочы на фатакартачцы апяльсінавым цьветам. Быццам падрысаваў хто. Можа, і не фатакартачка гэта ніякая. А проста рысунак такі ёй паказалі — і сказалі, што фота, каб паверыла. Але яна ўжо ня верыць нават у тое, што гэта і праўда было. Хата была, і была бальніца. А паміж імі — як хто анучаю выцер. Нічога. Адна фантазія.

Калі за акном ужо даўно сьцямнела, Бянігна легла і пачала ў думках сачыняць пісьмо сваёй сястры. «Дабрыдзень табе, дарагая сястрыца. Даруй ужо мне, даўно не пісала. Ляжу ў бальніцы, але ты не праймайся, жыва, здарова, ехаць да мяне ня трэба. Доктар сказаў, выпішуць заўтра. Як тваё здароўе, сястрыца, як у Паўла, як нашы ўсе?..»

Падманула яна сястру. Хоць пісьмо не напісала, а ўжо ўзяла і падманула. Лішняга на сябе нагрэбла.

І тут за акном пачуўся голас. Не чалавечы, але такі знаёмы.

А ну цябе.

І зноў: голас, ня голас, але піск.

«Што ж ты, дуралейка старая, па бальніцах валяешся? Людзі едуць, едуць, а ты… Што ж, мне ў неандартальскі лес замест цябе хадзіць? Дык трэба было на востраў да жаніха ехаць, калі ты рашыла болей не лячыць нікога. Вось жа вазьму твае акуляры і засуну пад самы ложак, да мышэй. Папоўзаеш тады…»

Гофман.

Гофман, падумала старая Бянігна і заварочалася на ложку. Каты да ўсяго дарогу знаюць. Згаладаў, занудзіўся, у лес ня хоча ісьці, лянота яму. А да яе дабраўся, знайшоў шлях. Каты такія, быццам за нітку да нас прывязаныя. За сто кілометраў адыдзеш, пацягнеш — а яны адчуюць.

І зноў голас.

Сядзіць, відаць, ейны кот пад акном.

Гэта ж колькі яму прайсьці давялося. Аж да самага райцэнтру.

Мяўкае, яе кліча. Ці ня ён, а так, нейкі бальнічны прыблуда? Але ж голас ягоны, здаецца.

І так засела ў ёй гэтая думка, што няма моцы спаць.

Старая Бянігна паварочалася яшчэ хвілін пяць, а потым зьлезла з ложка, надзела халат, сунула акуляры ў кішэню, харошыя, новыя, у бальніцы ёй выдадзеныя. Неяк нацягнула цёплыя шкарпэткі, якія ёй раніцай прынесла суворая сястра-гаспадыня. Бабкі ў палаце спалі, але Бянігна ведала, што ў гэты самы момант тры пары вачэй сочаць за ёй і тры галавы думаюць — цяжка, цёмна, са скрыпам і тугою, і з раздражненьнем старэчым: куды пацягнулася? Ня сьпіцца бабцы. Старыя людзі ўвесь час некуды шчэмяцца, ім крычаць, іх піхаюць, а яны шчэмяцца. Вось і яна пашчамілася, у дзьверы, у калідор, каля дзяжурнай. Дзяжурная паківала, не адрываючы вачэй ад гэтага свайго тэлефона магільнага. І пазногцем сваім па тэлефоне застукала з падвоенай сілай: тук-тук, тук,

пюк-пюк-пюк,

i dont look

good naked anymore.

Ці ж гэта тая дзевачка, якая прасіла ёй пашаптаць? Бянігна не магла сказаць з пэўнасьцю. Увушшу ў яе ўсё гучаў і гучаў жаласьлівы каціны голас з вуліцы. Яна доўга спускалася па сходах, і вось нарэшце бальнічны двор: пафарбаваныя ў чырвоны і зялёны пустыя лаўкі, цьмяны ліхтар разганяе туман, роўныя, невясёлыя дарожкі губляюцца ў цемры, адкуль чуваць сіплыя, стомленыя галасы аўтобусаў. Яна падняла галаву. Бравай чупрынай над ганкам бальніцы вісеў сьцяг, гудзела сыгналізацыя, як нечая маладая бяссоньніца, і ў небе не было відаць ніводнай зоркі. Усе засталіся над яе хатай, далёка, на беразе возера, над парэчкавым кустом, над гародчыкам, над каляінамі. Вось бы туды вярнуцца. Але навокал быў горад — а горад і ёсьць андартальскі лес, толькі ператвораны ў камень, нажніцы і шкло, лес нешчасьлівы, падманлівы, дрыготкі, поўны дробных рухаў, сьляпы і жарсны. Жывы і гарачы, быццам хворае дзіця, якое сьпіць на баку. Яна не хацела яго пабудзіць. Таму ступала ціха і прыкрывала слабой рукой рот.

Калі гэта і праўда Гофман тут, дык ён да яе выйдзе. Выйдзе, як міленькі. Там ён, тамака, недзе за дрэвамі. Прыйшоў, дурань. Бянігна ўглядзелася ў цемру, паклікала яго вачыма, памахала скручаным пальцам. Ніхто не адгукаўся. Баіцца, ня звычны да гораду. Адкуль у яго імя такое, як ён у яе ачуціўся? Упершыню задумалася пра гэта Бянігна, ды так нічога і не прыдумала.

Яна ступіла на дарожку — як была, у халаце і шкарпэтках. І пайшла пад бяззорным андартальскім небам, і калі б нехта зараз выглянуў з акна бальніцы, ён наўрад бы яе пабачыў, а пабачыў бы толькі шэравата-белую бальнічную кашу. А сама яна ішла і дзівілася, як урачыста, зь ціхім цурчэньнем, расступаецца перад ёй туман. Як быццам прымае яе, старую, у свае чыстыя, завешаныя капронавымі тканінамі пакоі.

«Глядзі, хто ідзе», — прамовіў той, што сядзеў за стырном.

«Ня можа быць. Нявестухна наша блудная. Я ж казаў. Нікуды не падзенецца».

Яны пераглянуліся.

«Вось і добра. Ня трэба да заўтра чакаць. Ну што, паехалі. Адзін за ручкі, другі за ножкі. У карак ня біць».

Яны ўздыхнулі і выйшлі з машыны. Зь цемры, з туману.

Падышлі да яе ззаду. Ладныя, далікатныя, сарамлівыя, крэпенькія, як грыбы. Той, які сядзеў за стырном, узяў старую Бянігну пад талію, бы на танцы, і лёгка прыўзьняў над зямлёй, перакуліў так, каб адчуць пад сваёй далоньню старэчую сьпіну. Сьпіна была дзіўна мяккая, з праваламі, зь ямінамі, як перакапаная. Яму было няўтульна, ён прызвычаіўся мець справу зь цьвёрдымі і непакорлівымі рэчамі, а тут такая падатлівасьць, сам нібы правальваешся ў гэтую старую. Яна нешта зашамкала — замест голасу зацерусіў пясок, і чалавек, які трымаў яе на руках, сплюнуў.

Бянігна нечакана забілася ў руках, задрыгала нагамі, таму, хто яе трымаў, давялося трохі сьціснуць старую.

«Ну што ты, бабка, што ты, сьціхні, ты ж сама разумееш: работа такая».

Другі закінуў Бянігніны ногі вышэй і кінуўся адчыняць машыну. Добра, што мне не давялося браць яе на рукі, думаў ён, запіхваючы старую ў салён. Інакш абавязкова б адчуўся яе подых. Смуродны подых, не чалавечы, так пахнуць кватэры, у якіх нядаўна памёр пэнсіянэр. Як добра, што ў бальніцы яе памылі. А калі б яны забіралі яе з хаты? Задыхнуліся б, пакуль да Менску даехалі.

Ён сеў побач зь Бянігнай, накрыў яе коўдрай і бразнуў дзьвярыма. Галоўны ўладкаваўся за стырном, уключыў фары.

«Як яна там? Жывая?»

«А што зь ёй зробіцца? Мы ж акуратна. Праўда, бабка? Ну што, што табе не падабаецца? Цёпла, зручна, мы хлопцы добрыя. Сьпі давай».

«І праўда, бабка, пасьпі, і нам спакайней, і табе карысна».

«Як там у анекдоце? Дзед, а дзед, а што такое „шабля“? Шо, бля? Шабля! Сьпі, бля».

«Прыкусі язык».

Рассоўваючы круглымі фарамі туман, падобная да чорнай сьвіньні машына выехала на Савецкую вуліцу і ледзь ня зьбіла маладога чалавека са спартовай торбай, які ішоў у начную зьмену. «Да ёб жа ж вашу маць!» — крыкнуў ён нерашуча, адскочыўшы на ходнік, і пагразіў кулаком проста ў лабавое шкло, бо машына прытармазіла. Ён пасьпеў разгледзець пасажыраў: двое мальцоў, а зь імі іхная старая матка, якая сядзела на заднім сядзеньні і спала, павесіўшы галаву. У Мінск, відаць, матку вязуць, ці ў Навінкі, ці ў Бараўляны. Асьветлены сінім сьвятлом кіроўца змрочна зірнуў на маладзёна, нядобра закусіў ніжнюю губу — і машына зноў рванула зь месца. І тады маладзён вылаяўся ўжо на поўныя грудзі: «Ёб вашу маць!» — пракрычаў ён упэўнена наўздагон машыне і рушыў далей у ноч. У яго надоечы скралі новы кітайскі ручнік, і таму ён лічыў, што можа дазволіць сабе пэўную некарэктнасьць.

4

Пакой, у якім яе пасялілі, быў абклеены вясёлымі блакітнымі шпалерамі, спрэс у жоўтых і зялёных цьвяточках, а па шпалерах скакалі дзіўныя маляваныя зьвяры, ад падлогі ажно да самай столі.

Былі тут мышы зь вялікімі галовамі, у чалавечым споднім, зь вялікімі вушамі і бліскучымі насамі, брыдкія, як тыя карузьлікі. Мышэй было шмат, мо шэсьць ці сем, мышы ўхмыляліся, гледзячы на старую Бянігну і паказваючы ёй кожная па два зубішчы. Яны ўвесь час ёй нібыта падміргвалі: што, старая, замуж захацела? Падкароцім табе ноччу сукенку, пастрыжэм зубішчамі падол.

Апрача мышэй былі на тых вясёлых шпалерах апяльсінавага колеру пчолы, з вачыма такімі вялікімі, што Бянігна не магла вытрымаць іхны позірк і вочы яе пачыналі сьлязіцца. Пчолы віселі між намаляваных кветак, як у засадзе. Яшчэ на шпалерах было двое малых у сьмешных шапках, з насамі такімі даўгімі, як дзюбы — кулакі іхныя былі сьціснутыя, і Бянігна, разглядваючы іх, разумела, што тыя малыя толькі і чакаюць, каб распачаць міжсобку двубой: дзяўбці адзін аднаго насамі, пакуль у аднаго юшка з галавы ня пойдзе, а мо і да сьмерці, бо надта ўжо тыя малыя былі зацятыя. На тых двух малых глядзеў трэці — і замест цела была ў яго цыбуліна. І той трэці не каб тых насоў супакоіць — не, хлопчык-цыбуліна іх нацкоўваў: давайце, давайце, разьбіце сабе чарапушкі! Поўзалі на шпалерах чорныя мурашы з адарванымі лапкамі, з тварамі шалёнымі, як у дзеда-кашлюна з бальніцы, з вачыма дзікімі, нявумнымі, амаль чалавечымі, а ў самым цэнтры, на самай вялікай сьцяне, сьвяціўся твар нейкай дзеўкі з блакітнымі валасамі.

Дзеўка глядзела на Бянігну сур’ёзна, як Дзева Марыя, і ўсьміхалася так, быццам насамрэч асуджала старую. Няможна маладым са старымі жаніцца, казала дзеўка. Гора будзе — і аднаму, і другой. Бо грэх гэта.

Грэх.

Спачатку Бянігна баялася глядзець на сьцяну — як толькі яна кідала на яе хаця б кароткі позірк, карцінкі ажывалі, пачыналі рухацца, пакой напаўняўся піскам і гудзеньнем, шыпеньнем і мармытаньнем. Увесь гэты Чортаў луг нагадаў ёй раптам выяву пекла, якую яна бачыла ў сельскай царкве, калі яшчэ малая была. Пекла — і пасярод яго строгая Дзева Марыя, якую ніхто крануць ня можа, Марыя, якая быццам бы паказвае, куды трапіць баба, што ў неандартальскі лес ходзіць, а па-чалавечы жыць ня хоча.

Бянігна спалохалася сваёй ажылай памяці. Памяць тупала ёй па галаве, як сьляпая па чужой хаце, зараз зачэпіць локцем і разаб’е. Як яе спыніць? Што яшчэ яна ўспомніць, старая шаптуха, адарваная ад сваёй хаты, нікога ня лечачы, забыўшы пра свой абавязак? Не ратуючы людзей, а толькі лежачы, жуючы ды едучы — а куды, сама ня ведае.

Куды павязуць.

А што рабіць? Як ты дакажаш двум маладым мужыкам, што позна табе нявестай быць? Як папрасіцца, каб адпусьцілі, калі яны ня чуюць — і слухаць нічога ня хочуць?

Пэўне, нешта яна ня так зрабіла. Правінілася перад тым, хто ўсё гэта прыдумаў. А можа, непасільную ношку на сябе ўзяла, не па сабе груз, можа, нейкая іншая жанчына мусіла ў неандартальскі лес хадзіць, а яна, Бянігна, у яе ключы скрала? А, старая ты ведзьма? Што ты яшчэ ўспомніш?

Але пакрысе Бянігна звыклася, усё часьцей разглядвала сьцены пакоя — і неўзабаве знайшла на блакітных шпалерах крамзолі. Быццам нехта спрабаваў ручкай замаляваць карцінкі. Цёмна-сіняя лінія бегала па сьценах, сустракалася з чырвонай, рабіла пісягі, зыгзагі, узьлятала да сярэдзіны і зноў апускалася да падлогі. І хутка ўжо Бянігна ўцяміла — у гэтым пакоі некалі жыло дзіцятка. Жыло з мурашамі жахлівымі, з мышамі драпежнымі, з пчоламі гіганцкімі, з хлапцамі-буйнымі насамі. З строгай Дзевай блакітнавалосай пасярэдзіне. Спала на тым ложку, на якім цяпер яна сьпіць. Спала, ела, крычала. Жыло, сталела. Вырасла неяк. Зьехала адсюль назаўжды, даўным-даўно, а цяпер у хаце кожны месяц новыя людзі начуюць, грошы плацяць, каб у гэтым пакоі спаць і ў акно глядзець.

За адзіным у пакоі акном быў Мінск.

Мінск, якога яна ніколі ў жыцьці ня бачыла і ня думала, што пабачыць, а калі шчыра-шчыранька, дык і сумнявалася, што той Мінск сапраўды існуе. Ці мала што людзі расказваюць.

А ён, аказваецца, вось які, Мінск.

Як узор на шэрай тканіне. Сплецены ў клубок лес, які размотваецца, размотваецца, ніткі абвіваюць рысачкі, прадзяваюцца скрозь павуціньне голых веснавых дрэваў, чапляюцца за зямлю і выпаўзаюць праз зусім іншыя дзіркі, пралазяць скрозь машыны, сутыкаюцца, завязваюцца на вузельчыкі і зноў разьвязваюцца, затрымваюцца ў ім фігуркі людзей, сьцяжкі, сабакі, лаўкі і агароджы. Усё цягнецца і цягнецца гэты клубок, а куды, дзе ўсё гэта сканчаецца — невядома. Бо насупраць дому, дзе яна сядзіць, іншы дом. Пазірае гэты дом на Бянігну ўсімі сваімі вачыма, і такое ў яе адчуваньне, што кожны ведае: прывезьлі сюды некалькі дзён таму на досьвітку нейкую старую, пасялілі ў пакоі, а выходзіць не даюць. А чаму? Што за старая такая?

Ды яна б і сама не змагла расказаць.

Насамрэч у Мінску, канешна, нікому ні да кога справы няма. Кожны сам па сабе — варушацца людзі ў адным клубку, а думаюць, што свабодныя, як тыя пціцы. Птушак тут многа, але ні вароны, ні галубы на Бянігніна падваконьне не садзяцца. Чужая яна ў Мінску. Што ты, старая, забыла ў вялікім горадзе? У самай што ні ёсьць сярэдзіне андартальскага лесу?

Ніхто не здагадваецца, што яна тут. Дый хто стаў бы такую нецікавую загадку разгадваць. Ім бы свае клубкі да канца разматаць. А на гэта мінскім жыцьця ня хопіць.

Гэта ўдзень Мінск такі — сплецены, зьвязаны, белы, шэры, чорны, сіняваты, як скура на марозе. Уначы Мінск гарыць, але не згарае. Як вечны агонь.

Баляць Бянігніны вочы, баляць, яна іх адводзіць, а яны ўсё роўна да акна просяцца. Быццам ёсьць тут нехта, хто зь ёй пагаварыць хоча.

Насамрэч у яе ў Мінску шмат знаёмцаў. Колькі людзей адсюль да яе пераезьдзіла. Колькі лішняга, у Мінску імі нажытага, яна ў неандартальскі лес аднесла. Тыя, што ў двары пад яе акном бегаюць — хто ж знае, можа, яны некалі ў яе хаце стаялі, дрыжэлі, рук яе чакалі — з жахам, з жыватом да рота падцягнутым, з жыламі застылымі, з душамі, лішнім набітымі. Яна б кожнага пазнала, так ёй здавалася. Толькі вось саму сябе яна ўжо не пазнавала. Увечары, стоячы ля акна, яна бачыла свой твар у цёмнай шыбіне, і была пэўная: не яе гэта аблічча, не яе, гэта нейкая іншая бабка ў дом просіцца.

Але раніцай тая чужая баба сыходзіла. Мінск рабіўся ружова-белы, як зэфір. Пачынаўся дзень, такі самы, як учора. Ніхто не прыносіў Бянігне лішняга, ніхто не маліў аб помачы, ніхто ня клікаў яе:

«Бабушка!»

Таму закрыты быў для Бянігны неандартальскі лес. Няма для каго туды ісьці. І яна са страхам думала, што забудзе за ўсе гэтыя марныя, бясконцыя дні, дзе якая сьцежка, забудзе пра тое, у якім месцы пінжак на пні пасьцелены. А калі і не забудзе, калі дабярэцца — што калі ні пінжака, ні пня там няма ўжо? Адна крапіва. Куды яна лішняе дзяваць будзе?

Пасьмяецца зь яе каралева крапіўная, зялёная Страківа. І зачыніцца на вякі вечныя неандартальскі лес.

На вякі вечныя.

Бянігна глядзела на Мінск з вышыні трэцяга паверху, і ў яе круцілася галава. А тут жа і вышэйшых дамоў багата. Ёсьць такія, што яна і разагнуцца ня зможа, каб верхавіну пабачыць. Хочацца людзям усё вышэй і вышэй жыць — думаюць, што ўцякуць так з андартальскага лесу. Ці ў ангелаў ператворацца.

Мінск — горад ангелаў. Ці паміраюць у Мінску людзі сваёй сьмерцю? Ці тут можна толькі з акна выпасьці ці пад машыну трапіць?

Калі б Бянігне прыйшло да галавы выпасьці са свайго адзінага акна, дык у яе наўрад ці атрымалася б. Акно было бяз ручак. Пакой нельга было нават праветрыць, таму стаяла ў ім такая задуха, што Бянігна адчула, як пахне яе цела. Што ж, задуха, але і цеплыня. Пра цеплыню для яе паклапаціліся як сьлед — у распараджэньні ў старой быў цэлы мех цёплых рэчаў. Яна выбрала што паскрамней — і ўсё роўна выглядала, як нейкая дурная старая бясстыдніца. Яе б ня толькі Гофман — куры б засьмяялі. Нельга жанчыне ў такім веку ў гэткай адзежы хадзіць. Але лепей так, чым у халаце бальнічным, вырашыла Бянігна. Так і сядзела каля акна, чужая, незнаёмая сама сабе, у нейкай кофце з чужога пляча, на якую надзела вязаны зялёны кабат, у чорнай спадніцы шырокай, ды яшчэ хустку чорную надзела — нібыта памёр хто.

Хлопцаў, якія яе сюды прывезьлі, звалі Антон і Міша. Антон быў галоўны, а Міша яе сьцярог, у туалет вадзіў, есьці прыносіў. Дзьверы ў яе пакой былі на ключ замкнутыя, але яна чула, як хлопцы перагаворваюцца.

«Слухай, Антон, а чаму яна такая чорная, бабка наша?»

«А што?»

«Старыя звычайна белыя, высахлыя, а яна чорная, як зямля».

«Ведаеш прымаўку: стары сабака, ды ня бацькам яго зваці? Якая табе справа? Твая работа — бабку сьцерагчы.»

«Ды я проста падумаў…»

«Падумаў ён. Я табе што, дзерматолаг? Пагуглі».

Антон размаўляў зь Мішам усё больш неахвотна, усё часьцей сыходзіў некуды на цэлы дзень, і Бянігна чула, як Міша мучыцца ад такога вымушанага сядзеньня на адным месцы. Тэлевізар, які ўвесь час лапатаў за сьценкай, яму хутка надакучваў, Міша швэндаўся па кватэры, званіў камусьці, але гаварыць доўга ня мог, бо і гэта яму не прыносіла радасьці. Ён пачаў заходзіць да бабкі ўсё часьцей, садзіўся перад ёй на кукішкі, казаў напаўголасу:

«Ты вось людзям шэпчаш, а колькі табе плацяць? А, бабка? Толькі не кажы, што нічога не бярэш, усё роўна не паверу. Не бывае такіх шаптух, каб ня бралі. Вы ж усе сквапныя такія, аж сорамна. Я ж ведаю, вы ўсё на даляры мяняеце і ў панчохах хаваеце. У пераходах старыя бабкі стаяць, падыдзеш дзеля інтарэсу — вочы на лоб вылазяць. Дык гэта ў пераходзе, а ты, шаптуха, відаць, у сто разоў больш грабеш. Можа, і з-за мяжы да цябе едуць? У эўра плацяць? Не, эўра вы ня любіце, я вас знаю. Зялёнымі, толькі зялёнымі…»

Бянігна слухала, а Мішу здавалася, што яна ківае, і ён пачынаў заводзіцца:

«Дзе ж сумленьне ў вас, старых? Бедныя, бедныя, а ў панчохах адны даляры. А яшчэ кажуць, моладзь цяпер толькі пра грошы думае. Дык а вы пра што? Пра культуру? Пра традыцыі?»

Яна ела, апусьціўшы вочы — ці проста сядзела, гледзячы ў акно. Міша назіраў за ёй гідліва, але вачэй не адводзіў.

«Мне вось цікава, чаму так. Я думаю, гэта з узростам узьнікае. Чым старэйшы чалавек, тым больш яму здаецца, што нечага яму недадалі. Вось глядзі, бабка. У Мінску пажылых людзей больш, чым дзе. Самы стары горад у Эўропе па ўзросьце насельніцтва. Вы ж жывяце таму, што вам усё чагосьці хочацца. Супакоіцца ніяк ня можаце. Выйдзеш на вуліцу — паўсюль старыя поўзаюць, ва ўсе шчыліны залазяць, як тараканы. Чаго дома не сядзіцца?»

Бянігна бачыла, як у вокнах дому насупраць запальваецца сьвятло. Калі Міша пойдзе, ён таксама пстрыкне ўключальнікам — і ў акне ўзьнікне тая, іншая Бянігна. Але пакуль што яна можа ўзірацца ў агні суседняга дому, якія зьліваюцца ў адзін узор: і ўзор пераліваецца, сьвеціцца, круціцца — як той фатаздымак яе далёкага жаніха. Беднага жаніха, якога давёў да памарокі халодны, сакавіцкі андартальскі лес.

«Бабка? Чуеш мяне? Мінск такі шэры, нудны, бо ён пад вас, старых, наладжаны. Тут усё для старых і нямоглых, усё для пэнсіянэраў, склеротыкаў, усё для тых, хто зямлёй пахне. Ён сам пахне, як кватэра ў бабушатніку. Як пакой, у якім учора стогадовы дзед канцы аддаў. Горад альцгаймэру. Усе гэтыя савецкія анучы, леніны, стужачкі калярадзкія, назвы старэчыя, бальнічныя: Кнорына, Мясьнікова, Сьвярдлова. Гэта ўсё, бабка, абязбольнае для вас, старых, абязбольнае і кропельніцы, каб вы маглі яшчэ трохі працягнуць на гэтым сьвеце. У гэтым горадзе, бабка, кіруе ўсім нейкі нэкрафіл. Ну, ці герантафіл, бяз розьніцы. І сваіх слуг таксама так выбірае — сярод герантафілаў. А маладыя хавацца павінны, ціха паводзіцца, гучна не размаўляць, каб ваш, блядзь, спакой не парушыць. Такі гэта горад, бабка. Быццам тут учора „дзедушка умер“. Адны плачуць, таму што так трэба, другія на дыбачках ходзяць, бо нельга ж спакой мёртвых парушаць. Трэція вянкамі ўсё навокал абкладваюць, чацьвертыя да памінак рыхтуюцца. Калі ж вы ўжо нас адпусьціце на свабоду, а, бабка? Калі тут можна будзе дыхаць?»

Бабка ня ведала. Бабка маўчала. Міша таксама задумваўся. Так і сядзелі яны побач: бабка на ложку, Міша на кукішках, і ў акно глядзелі. А там зноў пачынаўся вечар — трэці, чацьверты, пяты…

Абодва хлопцы ўсё больш нэрваваліся — гэта было відаць па тым, што часта даходзіла ледзь не да сваркі. Не хапала яшчэ, каб пабіліся, думала з трывогай Бянігна. Паразьбіваюць ілбы, а ёй і ня скажуць. Аднойчы Антон ледзь ня выгнаў Мішу з хаты.

«Усё, дастаў ты мяне. Хопіць. Давай, ногі ў рукі і пайшоў адсюль. Мне такіх напарнікаў ня трэба. Хто за цябе перарабляць усё будзе? Я табе што казаў? Бязь візы мы тут жыць застанемся. Утраіх. Яшчэ, глядзі, і бабку хаваць у Мінску давядзецца. Сам ёй труну купляць будзеш — як любімы ўнук».

«Ды я…»

«Галоўка ты, сам ведаеш ад чаго».

Але пакрысе Антон павесялеў. Відаць, справы ішлі на лад. І нават прынёс неяк Бянігне маленькі тэлевізар, уключыў, зірнуў на яе амаль спагадліва.

«Вось табе, бабка, за добрыя паводзіны. Бачыш, як карысна нас слухацца?»

Усё бачыла Бянігна. Усё. І тое, што ў суседнім доме старых столькі жыве, што на цэлую вёску хапіла б. І тое, што яны яе бачаць са сваіх вокнаў, варушаць бязгучна вуснамі, хітаюць галовамі. Быццам знаёмяцца. Што, Бянігна, у Мінск паміраць прыехала? Думаеш, тут паміраць добра? Ну, станавіся ў чаргу. Гэта там, у хаце тваёй чаргі няма, кладзіся і засынай навек, а тут горад — і бегае сьмерць, як участковая доктарка, па кватэрах, і паўсюль пасьпявае. Сьмерць у Мінску не такая, як у цябе ў лесе, сьмерць у Мінску гасударственная. А ты што думала? Многа ў Мінску паліклінік, а ёсьць адна для такіх, як мы — Чорная паліклініка. Усе мы там на ўчоце састаім. У кожнага картачка там, і талоны бясплатныя. І кожны месяц ходзім мы туды ўначы на абсьледаваньне. А ты, бабка, картачку там завяла ўжо? Маўчыш. Ну маўчы, маўчы, глядзі свой тэлевізар, усё роўна ў той паліклініцы сустрэнемся. У адной чарзе, да аднаго ўрача. Маўчы, на сыноў сваіх спадзявайся, такія яны ўжо ў цябе клапатлівыя — нам бы такіх хлапцоў. Асабліва Антон гэты твой — золата, а ня хлопец. А гаворыць як. Мякка, далікатна, і ўсьмешка такая ўжо добрая. У арміі нядаўна адслужыў. А ці жанаты?

Ня ведаю я, адказвала гэтым старэчым тварам з дому насупраць Бянігна. Нічога я пра іх ня ведаю, пра тых хлопцаў маіх. Ці жанатыя? Ці маюць дзетак? У мяне свая тайна. Я сама да жаніха еду. На старасьці гадоў пад вянец пайду.

Ганьба табе, бабка. Ганьба! — так казалі, выслухаўшы яе, старэчыя твары, усе гэтыя белаватыя вочы, запалыя раты, пустыя сківіцы. Праўду пра вас, шаптух, кажуць, што ўсе вы проціў бога, і жывяце па д’яблавых законах. І ня зьвязваўся б з вамі ніхто, ды што рабіць: зімна, страшна ў андартальскім лесе, як прыпрэ, дык і да бабкі паедзеш. Галоўнае, не казаць нікому, не прызнавацца. Сказаць, што ў бальніцы ляжаў. Там і палячылі.

Хацелася Бянігне паплакаць, але ў замку паварочваўся ключ, і вочы яе імгненна высыхалі. Не хацела яна сваіх хлопцаў злаваць.

Антон зазіраў у пакой, падыходзіў да акна, узіраўся ў слотны вечар. Хваляваўся празь нешта, а сам усё старую Бянігну супакойваў:

«Цярпі, бабка, цярпі, ужо амаль усё гатова. Скора ў паход. Ня будзеш нас злаваць, дык праз тры дні жаніха свайго пабачыш».

Павесялеў і Міша.

«А я пагугліў. Калі ў старых пысы чорныя — гэта або гэтыя… пігмэнтныя плямы… Калі іх шмат, яны зьліваюцца, вось морды чорныя і робяцца. Або пігмэнт, або мэлянома. Першае ня страшна, а другое… Другое — гэта канец. Мэлянома і — рак. Але што цікава! Ты ведаў, што першыя эўрапейцы былі чорныя? Чорныя, як нэгры? Але з блакітнымі вачыма. Так што я думаю, наша бабка — з гэтых, зь першабытных. Ты на яе паглядзі. Вылітая. Чэрап, скура… А сківіца якая… І вочы сінія».

«Мішка, у цябе бабуля ёсьць?»

«Так. Даўно ня бачыў. Можа, і памерла ўжо, хто яе ведае. Але мая не такая чорная. Мая як кітаец хутчэй… Маленькая і жоўтая…»

Цяпер у Бянігны быў свой тэлевізар. Чымсьці падобны да таго, які стаяў у ейнай хаце. Толькі там, у хаце, тэлевізар даўно ўжо не рабіў, а гэты дык добра паказваў — і паціху пачала Бянігна ўсё менш у акно глядзець, а ўсё больш у экран. Тэлевізар яе спачатку супакойваў — пакуль не разабралася бабка, што да чаго, і не знайшла сабе ўлюбёную перадачу. Дый не перадачу нават, а сэрыял. Ды такі ўжо душэўны, што неяк Бянігна і забываць пачала — і пра жаніха свайго, і пра тое, што сядзіць яна ў самай сярэдзіне андартальскага лесу, і што хата яе стаіць далёка, пустая, халодная, і што ніхто насамрэч ня ведае ва ўсім сьвеце, што зь Бянігнай далей будзе.

Але сэрыя сканчалася — на самым цікавым месцы. І тады вярталася ўсё, прыціскала Бянігну да самай падлогі, круціла і за душу цягала: як жа яно так выйшла, што я пра свой абавязак забылася… Пра ўсё забылася, пра людзей, пра лішняе, пра сябе. Як па галаве нехта выцяў. Гора мне, шаптусе, гора мне, бабцы дурной. А недзе над вухам усё роўна камар гудзеў і галаву тачыў: заўтра наступная сэрыя будзе, што ж там зь імі далей, з героямі — з Элізабэтай гэтай, сьцервай, і з Джонам (такі ўжо хлопчык харошы), і ці паверыць Джон сваёй Мэры? Ну ты ж бачыш, што табе галаву дураць, Джон, ідзі да бабкі Бянігны, яна табе ўсю праўду раскажа. Мэры сваёй ня верыш, дык хоць старой павер.

Што зробіш. Сама ўжо Бянігна ня ведала, з кім яна жыве і дзе: з хлопцамі сваімі ў мінскай кватэры, ці з джонамі гэтымі і элізабэтамі. Ажно страшна часам рабілася: дзе я? У якім лесе? І ў доме насупраць старыя той самы сэрыял глядзелі, і пакуль ён ішоў, Бянігна адчувала, што ніхто яе не дакарае, ніхто ня ганіць. Усіх іх, старыкоў, гэты фільм мірыў, усе яны там жылі, па кухнях хадзілі, у спальнях стаялі і цягнуліся да маладых крывымі пальцамі, каб дапамагчы. А як інакш? Такі там быў сюжэт, што не адарвацца. Так і хацелася бабцы да іх пайсьці і ўсім добрым людзям дапамагчы, а астатнім расказаць, што яны няправільна робяць. Хай бы папрасілі яе, бабку, пашаптаць крыху, яна б нікому не адмовіла, усяму б рады дала.

Так і сядзела старая Бянігна, асьветленая экранам, і чорныя рукі яе трэсьліся ад бясьсільля. Хто ж такія фільмы прыдумляе? Камусьці ж трэба, каб чалавек так мучыўся, у экран гледзячы. Так мучыўся, каб усё на сьвеце забываў. Бачыла Бянігна і раней сэрыялы, даўно, калі яшчэ тэлевізар рабіў, але што ў тых сэрыялах было, забылася. Няўжо і пра гэты забудуся, дзівілася яна, з ранку пачынаючы чакаць вечара, каб даведацца, што ж там злая кабета Элізабэта выкіне і як Джон зноў Мэры сваю падазраваць пачне. Вечар прыходзіў, і зноў усё сканчалася на самым цікавым месцы. Такі быў фільм — як самое жыцьцё. Мабыць, за гэта яго і любілі — бо ён усё пра сапраўдных людзей паказваў, а не пра нейкіх выдуманых.

Чым скончылася гісторыя Джона, Мэры і злой кабеты Элізабэты, старая Бянігна так і не даведалася. Бо неяк рана, яшчэ сонца над Мінскам ня ўстала, пабудзіў яе Мішка і сказаў зьбірацца. Антон ёй чаю гарачага прынёс, але яна і дапіць не пасьпела, толькі вусны сабе апякла. Павялі яе хлопцы ў ліфт, адтуль на двор, да машыны сваёй, да чорнай сьвіньні падобнай.

Ішла Бянігна па мокрай вуліцы, адчуваючы, як пахне вясной сырая гарадзкая зямля, як сьвяжэе з кожным удыхам вецер, як выпростваецца кожная травінка на ўзбочыне чорнага бліскучага асфальту. Па дарозе вецер ганяў пустыя пакеты, над пад’ездамі ліхтары выдзімалі ў ноч сваё слабое сьвятло, але не далятала яно да ночы, падала пад ногі, расьцякалася лужынамі. Мінск шоргаў сьмецьцем, кашляў і грэўся каля сваіх бясконцых заводаў. Бянігна кацілася да стаянкі, справа ішоў Антон, зьлева Міша, і яны падтрымлівалі яе пад рукі — ці то баяліся, што ўцячэ, ці то думалі, што паваліцца яна зараз тут, скандалу наробіць, а скандал ім быў непатрэбны. Міша і Антон думалі, што ніхто іх ня бачыць, але гэта было ня так. Неспакойны старэчы сон, нядоўгі, з сухімі снамі, і няма такога ложка, каб у ім мог выспацца стары чалавек. З вокнаў дому насупраць на Бянігну і яе хлопцаў глядзелі вочы мінскіх дзядоў і бабак, глядзелі і не міргалі.

Неспакойная ты, бабка. І куды цябе цягне сярод цёмнай ночы, куды ты сабралася ў пяць часоў утра. Не даеш ты сваім хлопцам паспаць. І сабе спакою знайсьці ня можаш. Вазьмі нас з сабой, бабка. Не пакідай адных. Ідуць па нас дактары з Чорнай паліклінікі, нясуць уколы, мераюць нам зьмерзлыя рукі, пішуць у картачкі. А ты ўцякаеш. Думаеш, ня знойдуць?

Чуеш? А, бабка? Як цябе там… Бянігна. Ня вымавіць. Бянінга ты з Бэніну, нездарма ты сама ўся чорная, вось і прыцягваецца да цябе ўсё начное, незразумелае, няправільнае. Неандартальскае. Як у цябе малады закахацца мог, калі б ты была нармальная? Як такое магчыма, што нас сьмерць чакае, а цябе жаніх? Ня стыдна?

Бабка на б.

Бабка, бля.

Бабка Афрыка.

Вазьмі нас з сабою.

5

Пакуль яны зь Мінску выяжджалі, дык Бянігна яшчэ ў акно глядзела, на шырокія, як палі, вуліцы, на аранжавыя камізэлькі людзей, якіх раз-пораз выхоплівалі з гарадзкіх прыцемкаў фары, на высокія дамы, па якіх караскаліся, узьбіраючыся да самай поўні, каляровыя агні. А калі выехалі на прастор, яна неўпрыкмет задрамала, думаючы, як дзіўна пахне скурай ад Мішкавай курткі з капюшонам. У Мінску людзі пахнуць па-свойму, усе пахі намагаюцца адзін аднаго падмануць. І сама яна пачала тут зусім інакш пахнуць — не зямлёй, а нечым гарэлым. Ніколі Бянігна не задумвалася, як яна пахне, а цяпер, на старасьці гадоў, зразумела, што мае свой пах. Дробная, нікому не патрэбная бабка — а таксама пахне. І неяк сорамна ёй зрабілася. Хто яна такая, каб людзям сабой пахнуць?

Калі Бянігна прачнулася, было ўжо сьветла. Яна пабачыла перад сабой доўгую чараду машын — самага рознага колеру, машыны шчыльна стаялі адна за адной, нецярплівыя ззаду і такія пакорлівыя сьпераду. Няголеныя мужыкі са сваімі прымружанымі, маўклівымі бабамі смурна ўзіраліся ў суседзяў. Нехта бегаў, нехта курыў, нехта піў каву з тэрмасаў.

«Стаім…»

«Ну, нармальна, магло быць і горай».

Антон уключыў радыё, і на Бянігну абрынуліся навіны. Тыя самыя, якія яна некалі называла Пасьледнія Ізьвесьція — тады, калі ў яе самой у хаце радыёкропка была.

«Чемпионат мира по фигурному катанию стартовал сегодня в американском городе Бостон. Будут разыграны комплекты медалей в мужском и женском одиночном катании, парном катании и танцах на льду. Беларусь на соревнованиях представят пары Татьяна Данилова-Николай Каменчук, Виктория Ковалева-Юрий Беляев…»

«А ты, бабка, як думаеш: калі ўжо гей-пары ў фігурным катаньні легалізуюць? — Міша паглядзеў на яе сур’ёзна і раптам нэрвова зарагатаў. — Ты, бабка, як — за аднаполую любоў ці супраць? Мне дык усё роўна, абы нашы перамаглі…»

«Не чапай бабку, ідыёт, — кінуў праз плячо Антон. — Хай сьпіць, у яе дарога доўгая…»

Міша пакруціўся, пагрукаў пальцамі па сядзеньні. Бянігна пазірала на яго скоса, спагадліва, марнуецца хлопец у машыне, няма яму прасторы, і работы добрай няма. Хіба ж гэта работа — бабку старую даглядаць?

Вось памерла б яна, адышла, дык і заняліся б хлопцы якой карыснай справай. А так усё хаваюцца, носяцца, перажываюць, сэрцы свае мучаць. Яе ад людзей хаваюць — а яна што, з золата зробленая? Не было на Бянігне золата ані каліўца, нават пярсьцёнка залатога не было, нават зуба залатога. Як быццам пачуўшы яе думкі, Міша павярнуўся і пачаў яе разглядваць. Што ён там сабе думаў, цяжка было прачытаць. Але нешта ня надта добрае. Можа, пра тое, што нагадвае гэтая старая шаптуха чорную парэпаную гіру для гімнастыкі. Паскрабеш — а яна ўнутры з золата. Як у той кніжцы. Расьпілаваў бы старую малады хлопец, даведаўся б, што ў яе ўнутры — і чаму тую бабку ўбогую такі круты жаніх да сябе на востраў кліча. Нешта ж ёсьць у ёй такое… Каштоўнае… Вось жа, бабка — адна загадка.

«К другим новостям. Отвественность за взрыв в Лахоре (Пакистан, провинция Пенджаб) пока не взяла не себя ни одна группировка. Убито более семидесяти человек, около трехсот получили ранения. Напомним, что ответственность за недавние теракты в брюссельском метро, в ходе которых погибло почти сорок человек и триста сорок были ранены, взяла на себя организация „Исламское государство“».

Шкада, думала Бянігна, што па радзіву пра Мэры і Джона нічога ня скажуць. А людзям жа цікава. Нават тым, у каго тэлевізара няма. Калі б Бянігна магла, яна б усім расказала, што там за гісторыя. Радзіва ўсё гаварыла і гаварыла, тысячы незнаёмых словаў падалі на Бянігну, як мокры сьнег, і адразу ж высыхалі, не пакідаючы ў яе памяці сьлядоў. Толькі ў Мінску могуць так гаварыць — без супынку, то жартуючы, то быццам памёр хто, але гаварыць, гаварыць і гаварыць, нібыта ўцякаючы ад кагосьці. Бяз сэнсу, як увосень дождж па страсе барабаніць. Гавораць — і самі са сваіх жартаў сьмяюцца, і самі потым над сваімі Пасьледнімі Ізьвесьціямі галовы ломяць: што да чаго?

«…Шесть кандидатов претендуют на кресло главы государства в Джибути. Президентские выборы в этой небольшой восточноафриканской стране пройдут 8 апреля. Аналитики пророчат победу лидеру Народного движения за национальный прогресс Исмаилу Омару Гелле. Также в числе участников президентской гонки: Омар Эльми Хере и Мохамед Дауд Шеем из Союза национального спасения, и три независимых кандидата: Мохамед Мусса Али, Ассан Идрис Амед и Джама Абдурахман Джама…»

«Антон, а ты за каго? — спытаў Міша, схаваўшы твар у каўнер курткі. — Я дык за нацыянальнае спасеніе… Спасайся хто можа…»

«Ды пайшоў ты», — змрочна адказаў Антон.

Машына за імі рванула, праехала пару мэтраў, стала. Так яны і жывуць у андартальскім лесе: крануліся — ды замерлі, крануліся, ды замерлі. А потым канец: стоп машына.

«Ты, бабка, маўчы. Гэта ўсё, што ад цябе патрабуецца», — сказаў Міша, ня гледзячы на яе. Рукі ягоныя трэсьліся, а лоб увесь змакрэў. Баіцца хлопец.

За іхнай машынай вырас доўгі хвост, ажно да лесу.

Антон выключыў радыё. Кароткімі рыўкамі яны рухаліся ў гэтай стракатай чарзе, і не было ёй відаць ні канца, ні краю.

«Пограничный контроль», — сказаў нехта нарэшце, і Антон зь Мішам выйшлі з машыны.

«Бабушка пускай сидит», — сказаў міралюбна памежнік.

Чалавек у сіняй форме завіхаўся каля багажніка.

«Куда едем?»

«Вильнюс».

«А бабушка?»

«Мать, к родственникам везем».

Вялікі рабаціністы твар зьявіўся ў акне, наткнуўся на Бянігну, адсунуўся.

«Посмотрите на меня, бабушка»

Але яна і так глядзела. Ва ўсе вочы на яго глядзела — бо падалося ёй, што ведае яна гэтага хлопца. І таго, хто ззаду ў машыне корпаўся, і таго, хто з сабакам наводдаль стаяў і на іх глядзеў. Нейкае насланьнё найшло на старую Бянігну — падалося ёй раптам, што ўсіх, хто цяпер быў навокал яе, яна ўжо некалі бачыла. Усе ёй былі знаёмыя, усе калісьці перад ёю голенькія стаялі: і гэтыя вадзіцелі ў сваіх яркіх машынах, што замерлі ззаду, гатовыя па першым жа сыгнале заняць іхнае месца, і тая дзеўка ў форме, з валасамі крашанымі, што стаяла перад машынай і нешта засяроджана пісала, і хлопец зь вяснушкамі, і той, і гэты, і вунь той, ня кажучы ўжо пра Антона і Мішку — тыя і праўда былі бабцы як родныя. Усе яны, гэтыя людзі з андартальскага лесу, прайшлі праз бабчыны рукі, усе ў яе хаце, цяперака пустой і занядбанай, а раней такой цеснай і цёплай, помачы яе чакалі ў свой час. Думала ты, бабка, што адна на сьвеце, што родных душаў у цябе толькі і ёсьць, што кацяра шкодны ды муха залётная. Ажно не. Вось яны, вакол цябе стаяць, уся твая сям’я: мужчыны, жанчыны, дзеці. А ты думала… І што з таго, што ўсе яны вочы хаваюць, робяць выгляд, быццам цябе ніколі ня бачылі. У кожнага зь іх ёсьць свой тайны ўспамін, такі, пра які нікому не расказваюць, успамін пра халодную раніцу, бясконцую шашу, лясную дарогу, пра старую ведзьму, якая дакраналася да іх сваімі гарачымі пальцамі, пра яе сухі пахучы подых: я ху-у-утка, пастой трохі, схаваю твой страх…

Павесялелыя Антон і Міша селі ў машыну, яны зноў праехалі крышку і спыніліся.

«Лабас», — нахабна сказаў Міша ў акно.

Гэты памежнік быў ня надта прыветны. І зноў пачалося: Вільнюс, мать, лічные вешчы. Старая Бянігна разглядвала залатыя зорачкі на сінім шчыце, і так яны ёй даспадобы прыйшліся, што ажно на душы лягчэй стала. Тут, каля гэтых зорачак, яна ўжо нікога не пазнавала. Уся яе сям’я засталася ззаду, а сьпераду была заграніца. Усе чужыя — але і тут панаваў андартальскі лес, з тымі самымі законамі, з тым самым холадам, і тут жылі людзі, і людзей Бянігне было шкада.

«Ачу», — усьміхнуўся Міша, забіраючы пашпарты.

Машына з палёгкай панеслася наперад, нібыта разьмінаючы зацеклыя ногі. На першы погляд нічога навокал не зьмянілася, але ў Бянігны ўсё роўна зьявілася адчуваньне, што прыйшла яна ў хату да чужых людзей. І тут яна ўспомніла, што недзе ў гэтых краях сястра ейная жыве. Міжволі з надзеяй пачала ўзірацца ва ўзбочыну — а раптам клэпае там ейная сястрычка. Пісала ж некалі, што пехам за граніцу ходзіць. Гасударства ёй дазволіла, бо ў пагранічнай зоне жыве. Са смуткам, што азваўся ў Бянігны дзесьці ў горле, яна ўпілася вачыма ў краявід, што праносіўся за акном. Няўжо і праўда, зірне — а там сястра, у загранічных строях, вясёлая, але ўся ў чорным? Чаму ў чорным? Што ж ты яе ў чорным уяўляеш, бабка? Хіба ж у яе памёр хто? А табе адкуль ведаць… Ты ж нават з бальніцы сястры не пазваніла, не напісала. Толькі й робіш год за годам, што ў неандартальскі лес ходзіш, а на родную крывіначку забылася.

Эх, бабка…

Лепш бы, канечне, зараз сястрыцу не спатыкаць. Што сястра падумае, калі яе з двума хлопцамі ў такой машыне пабачыць? Чорнай, бліскучай, на сьвіньню падобнай. Ня будзе ж яна зноў сястрыцы маніць. Дый не была Бянігна пэўна, што зможа рот раскрыць — даўно выпетрала зь яе мова, сышла, бо адчула сваю непатрэбнасьць. Адно з катом ды дзецьмі магла Бянігна гаварыць, але і зь імі лепш выходзіла вачыма. А язык — толькі на тое ён і трэба, каб кашу гарачую трымаць. Ды зубы апошнія гладзіць, як тых катоў: і соладка, і балюча, і сорамна. Дый якія там зубы… Абломкі адны.

Бянігна заплюшчыла вочы — думала бабка дурная, што ехаць ім яшчэ і ехаць, але ж не: зусім хутка за вокнамі машыны вырас, сонна падымаючыся з пагоркаў, вылазячы з-за нізкіх хатаў і вялізных рэклямных шчытоў, новы горад. Усё ў ім было не такое, як у Мінску, машына іхная скінула хуткасьць, заскуголіла на павароце — і пачала павольна прабірацца па вузкіх вуліцах. Дамы тут былі старыя, некаторыя ледзьве не паўразбураныя, і ўсё тут хвалявала бабчыну памяць, ціснула на яе, быццам Бянігна тут ужо бывала некалі. Між дамоў соўгаліся людзі — і нават паходка ў іх была іншая, павальнейшая, санлівейшая, нібы ўсе яны толькі што прачнуліся. Цэркваў тут было багата, нічога ня скажаш — і ўсе як на падбор, такія ўжо прыгажэзныя, што вачэй не адвесьці. Затое дамы, дзе людзі жылі, такія ўжо старыя і недагледжаныя — ня тое што ў Мінску. І як яны тут жывуць — у дамах палінялых? Ох, прывыкла ты, бабка, да Мінску. Сталічная ты штучка…

Але калі яна магла тут бываць — яна, якая ўсё жыцьцё ў лесе праседзела? Чорт яго ведае. Тут, у гэтым загранічным горадзе, Бянігне чамусьці падабалася ўзгадваць чорта — у галаве так і круцілася: чорт, чорт, чорт, і весела так рабілася на душы, што Бянігна ажно спалохалася. Відаць, блізка ён, чорт, калі так пра яго лёгка тут думаецца. Пэўне ж, бліжэй, чым ад яе хаты, дзе гаспадараць цяпер толькі галодны лянівы кот і веснавы, нікому не падуладны холад.

«Вось ён, бабка. Вільнюс», — сказаў са сьмяшком Міша.

«Па-нашаму Вільня», — дадаў скрозь зубы Антон.

«Крывіцкая Мэка», — Міша ўсьміхнуўся, дастаў свой тэлефон магільны ды на акно наставіў.

«Тут пераначуем, а заўтра, бабка, далей паляціш. Ужо мала засталося, заўтра жаніха пабачыш», — прамовіў Антон напаўголасу, бы сам з сабой размаўляючы, і павярнуў туды, дзе на ўзгорку грувасьціліся хаты: ня тое каб вясковыя, але такія, як у мястэчках. Драўляныя, але з падворкам, з ганкам, з абавязковай бабкай на прызьбе, з гаражом, каля якога шчыруе які-небудзь інастранец. Гражданін Яўропы. Тамтэйшы — а на ліцо саўсем як наш.

Гражданін? Яўропы? Набралася ж ты, бабка, уражаньняў, думак ды словаў, седзячы ў чорнай машыне, да сьвіньні падобнай, пабачыўшы за акном столькі вёсак ды гарадоў ды да гаворкі двух хлопцаў сваіх прыслухоўваючыся… А можа, гэта тэлевізар вінаваты — нельга ў такім веку тэлевізар глядзець. Так можна і сьцежкі ў неандартальскі лес згубіць — забыць ды забіць усё, дзеля чаго ты на сьвеце жывеш.

Машына спынілася каля адной з хатаў, Бянігну вывелі пад рукі ды ў далёкі пакой закацілі. Цёпла там было і сыра, і пакінутай хатай пахла, ды горкімі травамі, ды чалавечым адчаем. Акна ў пакоі не было. Ляснуў замок — і было чутно, як Антон зазьвінеў ключамі, хаваючы іх у кішэнь. Вось яна і зноў адна. У пакоі цямнела, і Бянігне падалося, што падлога ў ім гайдаецца. Як на вадзе. Цяжка тут думалася і дыхалася цяжка. Легла Бянігна старая на рыпучы ложак, такі самы, як яна, стары, праціснуты, са стогнамі ў нутрох — і пачалі прабірацца ў яе галаву смурныя мысьлі.

Усё далей і далей ад хаты сваёй яна апыналася — і ніяк не сканчалася яе падарожжа. Завязуць яе на край сьвету — а сьвет гэты, які расьсьцілаўся перад ёй, усё больш патыхаў чортам, усё мацней адчувалася тут ягоная прысутнасьць. Можа, ён за сьцяной сядзіць, лямпу сваю паліць, лямпу старую, масьляністую, ад яе чад ідзе — і залазіць той чад у маладыя галовы ейных хлопцаў, будуць яны спаць доўга ды соладка, ды так і не прачнуцца. І будзе ёй, Бянігне, тут у пакоі адна работа: адшукаць, нягледзячы ні на што, сьцежку ў неандартальскі лес, ды так там і застацца.

На вякі вечныя.

Увечары яе зноўку звадзілі ў туалет ды пакармілі, і на твары ў Антона, які прынёс ёй міску з супам, была віна. Бянігна вачыма пастаралася яго супакоіць: чалавек слабы, казала яна, крышку, незаўважна варушачы вуснамі, каб ён ня бачыў, але ўсё адчуў і ня мучыў сябе так. Цяжка чалавеку ў андартальскім лесе так доўга вытрываць, галовы кіпяць, і хоць ня хочаш ты, чалавеча, нічога благога рабіць, яно само выходзіць. Бо такі тут закон. Хто ж вінаваты, што ў андартальскім лесе нарадзіўся? Гэта ёй шчасьце дадзенае, што мае яна такую мажлівасьць паміж лясамі бегаць.

Дый ці мае яшчэ? Ніхто ў Бянігны нічога ня просіць. Толькі і знае гэты сьвет, што ёй загадваць. Але яна бабка, што ёй застаецца. Толькі слухацца ды старацца на сьвет не наракаць. Скруцілі бабку ды вязуць у далёкі сьвет, невядома на што — значыць, нешта яна ня так зрабіла.

Уначы недзе зусім блізка выў сабака. Так ужо енчыў, заходзіўся, што Бянігна ўсю ноч заснуць не магла. Відаць, памёр нехта ў Вільні гэтай. Выў па-воўчы, ды яшчэ падвываў, каб пранізьлівей выходзіла. Пёс, пявун сьмерці, вястун доўгай дарогі. Такі гэты горад. Кабель Вільнюс. А калі сучачка, дык Вільня. Дурныя думкі прыходзілі Бянігне ў галаву гэтай доўгай ноччу. І ўсё мроіўся ў цемры твар яе беднага жаніха — нядобры, хваравіты і прыгожы ў гэтай хваравітасьці малады твар. Кажуць, заўтра яна яго пабачыць. Бянігна пачала думаць, што ён ёй скажа. Пра такое, канечне, ёй не здагадацца, але што яна сама зробіць, Бянігна ўжо вырашыла. Палечыць яго, забярэ лішняе — усю гэтую дурату пра любоў ягоную ды пра шлюб з бабкай старой — і папросіць, каб дахаты яе адпусьціў. Ёсьць жа сэрца ў гэтага хлопца. Ня можа быць, каб ня меў ён сэрца. Сэрца кожны мае, толькі глыбока. Ня кожная бабка знойдзе…

Пад раніцу, калі Бянігна пачула, як на двор выйшлі людзі, загаварылі па-свойму, яна ўсё ж задрамала. Толькі вочы заплюшчыла — і тут замок заскрыгатаў, ключы зазьвінелі, Антон увайшоў, апрануты, падцягнуты, а вочы стомленыя-стомленыя.

«Зьбірайся, бабка. Ужо нядоўга засталося».

І зноў селі яны ў машыну, да чорнай сьвіньні падобную. І пакацілі з узгорка, толькі ня ў горад, да вузкіх, што ў тым лесе, вулак, а на шашу. Антон і Міша ўсяляк імкнуліся на яе не глядзець — і неяк нутром Бянігна ўцяміла, пра што яны думаюць. Што бачаць бабку сваю апошні раз. І зноў захацелася ёй іх супакоіць: сустрэнецца яна з жаніхом тым сьмешным, палечыць — і назад вернецца. І ўявіла Бянігна сваё вяртаньне — усё будзе ў іх у такім самым парадку: Вільня тая цудоўная, крывіцкая Мэка, пагранічнікі зь вяснушкамі, і ў Мінск яны заедуць, каб яна даведалася, што там з Мэры і Джонам сталася, пакуль яе не было. А потым яе хата. Абнімуцца яны, і яна ім скажа, хлопцам сваім:

«Заставаліся б у мяне, сынкі. Прыкіпела я да вас. Жаніліся б і ў хаце жылі, а я на печцы, мне месца хопіць. Я б вашых жонак і дзетак лячыла, у неандартальскі лес вашае лішняе насіла. А там, глядзіш, і засталася б у лесе сваім неандартальскім, каб вам не замінаць…»

Добра зрабілася на душы ў Бянігны, калі яна ўсё гэта ўявіла. Але, відаць, адна яна ў машыне пра такое думала. Бо твары ў Антона і Мішы рабіліся ўсё больш сур’ёзныя, выцягнутыя, машына зьехала з шашы, паскакала па лясной дарозе, ледзь бачнай з-за густых елак. Яны прамінулі драўляныя шчыты з інастраннымі надпісамі, зноў пакаціліся па асфальце, спыніліся перад брамай. Антон вылез з машыны, пазваніў, брама разьехалася, як гэта ў жалезным ліфце бывае. Кінуўся Антон у машыну — баяўся, відаць, што дзьверы зноў зачыняцца, але яны пасьпелі, бо чакалі іх тут, даўно чакалі. Брама за імі грымнула, лес скончыўся, чорная машына, падобная да сьвіньні, спынілася і заглухла.

Яны стаялі на роўна выстрыжаным полі, воддаль было відаць нейкую акуратную, не гарадзкую хату, а на полі тым раўнюсенькім стаяў самалёт. Бянігна такія толькі па тэлевізары бачыла — самалёт гэты падаўся ёй вялізным, і хоць ведала яна як чалавек сучасны, што менавіта такія машыны крылатыя па небе лётаюць, усё роўна схапіла ёй сэрца ад выгляду гэткага зьвера. Эх, бабка, бачыла б ты, якія самалёты ў Мінску на ўзьлётнай паласе красуюцца, у нацыянальным аэрапорце Мінск-2… А якія ў Франкфурце аграмадзіны белыя, з гордымі хвастамі, зь белымі скрыдламі, што пагойдваюцца велічна, па-каралеўску, сьцьвярджаючы раз і назаўжды, што няма для чалавека нічога немагчымага, што асядлаў ён даўно гэты сьвет, і калі закарціць яму, можа ён ногі ад зямлі адарваць і над зямлёй той павіснуць. Як ангел… А можа, і як кароль ангелаў. Як самы-самы ангелаў высокі начальнік. Прадсядацель ангельскага палітбюро… Янгола-мангола-татарскі хан над усімі паўзучымі стварэньнямі, сярод якіх і ты, бабка дурная, жыла, так доўга жыла, што ніхто ўжо ня памятае, калі і ад каго ты нарадзілася. І што б ты ні казала, бабка, пра злы і непрыветны раньняй вясною андартальскі лес, што б ні плявузгалі на яго тыя, хто чарадой учадзелай цягнуўся да тваёй хаты, як бы людзі з андартальскага лесу ні наракалі на сваю слабасьць — могуць яны над андартальскім сьветам падняцца і на яго з вышыні паглядзець… А на неандартальскі лес хіба зь нябёсаў зірнеш? І ці мае ён нябёсы, той дзіўны лес, увесь у дыме і гольлі ад людзей схаваны…

За такую магчымасьць — па небе лётаць, як ангелы — людзі чорту лягчэй лёгкага прадаюцца. Можа, і лішняе гэта — але хто не перажыў, той і ня жыў зусім.

Самалёт насамрэч быў невялікі і лёгкі. Каля яго іх кампанію ўжо чакалі. Ля самага крыла стаяў барадаты маладзён у кароткай куртцы і ўважліва вывучаў нейкую мапу. А да Антона падышоў пругкай хадою нічым не прыкметны дзядзька ў форме, як у салдатаў.

«Опаздываете», — сказаў ён нярускім голасам.

Яны з барадачом абмяняліся кароткімі фразамі, гэтым разам зусім незразумелымі.

«Ну што, бабка, больш не пабачымся», — глуха прамовіў Антон і павярнуўся да яе.

Старая Бянігна ўсё яшчэ не разумела, што яе чакае. Навошта гэта: самалёт жалезны, вочы Антонавы цёмныя, халодныя, варожыя. Чаму не пабачымся? Як гэта?

«Давай, бабка, добра табе даляцець, — падышоў да яе Мішка. — Зарыгай ім там увесь самалёт, а то нейкія яны дужа борзыя. А ім заплачана».

«Ты, бабка, толькі гэта… — Антон задумаўся. — Не трымай на нас зла. Мы з табой як з чалавекам. Пальцам не кранулі. А калі што і было — не хацелі. Так выйшла. У кожнага свая работа. У цябе свая, у нас свая. Так адно аднаго і запомнім. Окэй?»

«Як жа табе пашэнціла, бабка… — скрывіўся Мішка і адвярнуўся. — Ты Востраў пабачыш… А мы тут застанемся. Я б таксама хацеў. Вось кінуў бы ўсё… Антона гэтага…»

«Канчай, паехалі», — холадна прамовіў Антон і адвярнуўся.

«Чакай… Кінуў бы і з табой паляцеў, — летуценна сказаў Міша. — Хоць бы адным вокам на Востраў паглядзець… Ды хто ж мяне возьме. Хіба пасьля сьмерці».

«Каб на Востраў трапіць, заслужыць трэба», — крыкнуў Антон, бо барадач ужо зьнік у кабіне, завёў матор, і паляцеў проста ў твар Бянігне дзікі вецер, такі, што яна задыхнулася. Мішка адвёў яе на крок і правёў рукой па яе чорнай шчацэ.

«Давай, бабка-негр. Нявестухна…» — усьміхнуўся ён і кінуўся даганяць Антона, які ўжо садзіўся ў машыну.

Дзядзька ў вайсковай форме падштурхнуў Бянігну да самалёта. Яна азірнулася неўразумела. Усё было няправільна. Ня ангел яна, каб па небе лётаць. Бабка яна, старая бабка зь лесу. Пакацілася Бянігна да чорнай машыны, як да роднага дому, але дзядзька дагнаў яе, схапіў — спраўна, адным подхапам, і панёс да лесьвіцы жалезнай, што ў вантробы самалётныя вяла. Чорная машына зьнікла ў лесе — засталася Бянігна адна на сьвеце: толькі самалёт гэты, які круціў сваімі прапэлерамі, як шалёны, нібы ўвесь краявід у сябе закруціць хацеў. Запіхнуў дзядзька старую Бянігну ў жалезнае самалётнае чэрава, залез за ёй і зь ляскатам зачыніў дзьверы.

Пакуль уселася Бянігна на падрыхтаванае для яе крэсла — такое, у якіх старыя ў бальніцах езьдзяць — пакуль аддыхалася, прышпіленая да самалёта тугім рамянём, пакуль скінула зь сябе памяць пра дурныя абдымкі дзядзькавы, самалёт ужо бег па выстрыжаным полі. Малады, белы, чысты, пабліскваючы жучынымі вачыма. А калі зірнула Бянігна ў акно — ногі ў яе пахаладзелі: правальваўся ў бездань андартальскі лес, сыходзіў у нікуды, і такое ў яе было пачуцьцё, што сьвет, у якім яна жыла, павярнуўся да яе сваёй макаўкай. Значыць, раней ён да яе сьпінаю ляжаў, падумала Бянігна, учапіўшыся вачыма за свае калені, а вачэй у яе рабілася ўсё болей, і болей, і болей, і лезьлі яны, цікаўныя, да акна, а яна іх зьбірала пасьпешліва і ў галаву сваю бедную складвала: куды ж вы, мае вочы, вы ж сьляпыя былі, што ж вам цяпер ня сьпіцца, на што вам туды глядзець, нашто сэрца маё з грудзей да зубоў цягнуць!

Дзядзька глядзеў ёй у твар, не адрываючыся, і не было ў ягоным твары ні агіды, ні нянавісьці, але й дабрыні там не было, і цікавасьці таксама — ні-ні. На Бянігну глядзела нічога — а нічога і ёсьць самае страшнае. Таму яна вырашыла на дзядзьку не глядзець, бо на нічога і адказ мусіць быць: нічога, толькі так ацалець і можна.

Самалёт хацеў Бянігну скінуць, адчуваў белы самалёт, што ня любіць яна яго, што ня хоча быць ягонай пасажыркаю — і пачаў наўмысна зь Бянігны зьдзекавацца: то зробіць так, каб Бянігна сэрца ў роце знайшла, то так, каб у пятках, то так, каб у чашачках каленных, то наогул крутане, каб Бянігна пакацілася і лбом аб сьценку жалезную ўдарылася. Але барадач, сьпіна якога была відаць у пройме вузкіх дзьверак, утаймаваў таго самалёта буйнага, дзікага. І калі Бянігна наважылася зірнуць у акно — было пад акном так ужо сіне, ды такая там была бяскрайнасьць, што ў яе заняло дух. Як бясконцая сіняя сукня, ляжала пад ёй халодная вада, ад краю сьвету да краю, і вышывалі па гэтай вадзе ня срэбранымі ды залатымі ніткамі, і не пярлінамі каштоўнымі, а аблокамі, параходамі ды дзівоснымі рыбамі.

І быў гэта першы падарунак ёй, нявесьце, ад ейнага жаніха.

І быў ад яго другі падарунак:

Неба неахопнае, з узьбітымі, як падушкі, хмаркамі ды аблачынкамі, са схаванымі ў ім самалётамі, якія іхная машына абганяла, бо была лягчэйшая за ўвесь чалавечы сьвет.

І быў Бянігне-нявесьце трэці падарунак ад жаніха:

Тэлевізар, такі ўжо пляскаты, як газэта, а ў тэлевізары мільгалі людзі. Страшны дзядзька ўключыў яго і знакамі паказаў, каб яна глядзела, а яму галавы не дурыла. Бянігна паслухалася. Мабыць, паказвалі па ім нейкі сэрыял, і гэта адразу супакоіла старую — бо сярод людзей, што мітусіліся на экране, яна міжволі пачала шукаць злую кабету-Элізабэту, і Джона распрыўкраснага, і Мэры тую няшчасную. Недзе ж яны там ходзяць, у тым тэлевізійным сьвеце — тамака ўсе, відаць, адно аднаго знаюць, вось бы спытаць, але не такая ж ты, бабка, дурная, каб у тэлевізара, як у чалавека жывога, пра сваіх знаёмых пытацца… Хоць бывалі і такія случаі — была ж некалі перадача «Ждзі міня» — і людзей знаходзілі, і плакалі тыя людзі ад шчасьця, і Бянігна разам зь імі…

Але гэта даўно было. Дужа даўно, калі яшчэ думала яна, што вось, было ў яе тры мужы, і што чатыры — цыфра няправільная. А цяпер ляціць Бянігна на белым самалёце. Расказала б яна пра гэта мужу свайму першаму, які пад парэчкавым кустом ляжыць — што ведае яна цяпер, як гэта: ангелам па небе лётаць.

Але ці пабачыць яна калі той парэчкавы куст — гэта было вялікае пытаньне. А дзядзька той у акно тыцкае: глядзі, бабка, глядзі, шаптуха. Яна скасіла вока, а там і праўда было на што паглядзець. Проста пад імі на сіняй тканіне мора ляжаў невялікі востраў, выгнуты, як кот, што на печы заснуў. Тапырылася на сьпіне вострава зялёная шэрсьць, і сядзелі на ягоным карку белыя дамы. Усё ніжэй і ніжэй спускаўся над востравам самалёт, усё больш і больш бачыла Бянігна, дарма што вочы старыя былі. Быццам маладзейшая яна зрабілася, калі над востравам апынулася. Бачыла сьцягі, якія трапяталі на марскім ветры, бачыла дарогу, што вілася па востраве, і чалавека, які ехаў на ровары, не падазраючы нават, што Бянігна на яго зь неба глядзіць. Бачыла дрэвы, якія дрыжалі ў паветры, як балярыны.

Загудзеў андартальскі сьвет і прыцягнуў да сябе Бянігну. Прыціснула яна да грудзей жаніховы падарункі — а ў руках ужо і няма нічога. Толькі сваё калена ў грубай тоўстай панчосе. Такія яны, падарункі мужчынскія: падманлівыя, прыгожыя, празрыстыя, як словы іхныя ласкавыя — і не жывуць доўга, у пыл рассыпаюцца, як толькі іх у рукі возьмеш. Бянігна засаромелася, паправіла спадніцу, самалёт грымліва павітаўся зь зямлёю і, лёгкай птушынай хадою прабегшы па яе пузе, стаў і сьціх.

Дзядзька адчыніў дзьверы, упусьціў у самалёт сонца і скінуў лесьвіцу. Адшпіліў старую, як карціну са сьцяны зьняў, і дапамог ёй падняцца.

Асьлепленая, зь цяжкім сэрцам і нягнуткімі нагамі, стала Бянігна на жалезную лесьвіцу і, хоць і не хацела, але ўдыхнула глыбока ў сябе чужое паветра.

Салёнае яно было, і такое чыстае, што аж выплюнуць захацелася. Але стрымалася Бянігна, бо хто ж, у госьці прыходзячы, гаспадарам пад ногі плюе.

Дзе ты, хата далёкая, дзе ты, неба роднае, нізкае, руку працягні — і дастанеш, дзе ты, пад парэчкавым кустом белы парашут зь белымі костачкамі. Занесла старую Бянігну на самы край сьвету. І як ёй адсюль выбрацца, яна ня ведала.

6

Каля самалёта Бянігну сустракалі мужчыны — быццам была яна нейкаю важнаю госьцяй, а ня бабкай цёмнай ды нямоглай. Стаялі і глядзелі на яе — ды з такой цікаўнасьцю, што Бянігна ўміг засаромелася, спынілася пасярод дарожкі, што ад самалёта проста да іх вяла, разгубілася, галаву яшчэ глыбей у шыю сваю крывую схавала.

Так і стаялі яны насупраць — бабка, якую той самы дзядзька ўсё пад руку дзяржаў, і цэлая група мужыкоў у шортах ды кепках, што на Бянігну глядзелі. І ніхто ня рухаўся — як зачараваў хто. Толькі вецер марскі іх па галовах тузаў, і пад Бянігніну хустку лез. Цырульнік-назола. Прычоску ёй, відаць, справіць хацеў, каб пад жаніховы вочы яна папрылічней убраная выйшла.

Асвоілася Бянігна, стала мужчын разглядваць. Быў сярод іх нейкі дзед сівенькі, увесь у белым, быў асілак малады, з нагамі паголенымі, як у дзеўкі, быў мужчынка вузкавокі, невысокі, як татарын, быў і тоўсты, мажны, з палкай гумовай, якой ён сябе па калену голаму стукаў. Пачала Бянігна разважаць, хто зь іх яе жаніх, ды з тым тварам на фатаздымку параўноўваць. А яны ўсё моўчкі ў Бянігну ўзіраліся — і цяжка было сказаць, радыя яны яе бачыць, ці не. Такімі вачыма можна і на сабаку глядзець, і на каня, і на машыну новую, і на грады, градам пабітыя. Але каб так на нейкую там бабку глядзелі — такога Бянігна яшчэ не сустракала. Думалі мужчыны пра нешта, на яе гледзячы, а пра што — хто ж тых мужчын ведае, яны ўсягда сабе на вуме.

Сівы дзед быў хаця й дзед, але ж нейкі дужа малады ды маладцаваты. Не прыдаваўся ён на жаніхова месца, дый на фатаздымку твар без барады быў, а гэты, бач ты, з барадой казьлінай. Ня мог дзядок гэты рукі яе прасіць. Ён хіба за бацьку жаніха пайсьці мог, але сам ужо аджаніўся. Таму не, ня гэты, вырашыла Бянігна і ўпілася вачыма ў другога мужчыну.

Гэты, з нагамі гладкімі, дзявочымі, ды з такімі цягліцамі пад майкай, што яму б дубы варочаць, быў дастаткова малады, каб здурнець і ў жаніхі да бабкі падацца. Але вочы ягоныя не такія былі, як на картачцы той дзівоснай. Прасьцейшыя ды дабрэйшыя. Мо трэці? Татарын? Хто тых татараў ведае, які ў іх там звычай, і якія мысьлі дзікія, татарскія, ім па начах прыходзяць? Ці гэты — вось ужо дзе таўстун. Як ён у дзьверы пралазіць. У Бянігніну хату дакладна ня ўлез бы.

І калі Бянігна перабрала ўсіх ды так і не дапяла, хто з тых мужыкоў яе сюды даставіць загадаў, з-за яе сьпіны — адкуль толькі ўзяўся — выскачыў хлопец, увесь у чорным, сам босы, а галава ў кудзерках. Разбаўтаны, рухавы, так і хацелася падкруціць на ім шрубы ды ў некаторых месцах цьвікамі пазабіваць, каб не разваліўся. Рот у хлопца быў прыгожы, як чырвоная ягада на кусьце, але толькі да таго моманту, пакуль той хлопец рот не разявіў. І тады ператварыўся ягоны рот у шырокую чорную дзірку, якая адразу ж усю ягоную красату сапсавала.

Хлопец забег перад ёй, стаў — блізка-блізка, так, што Бянігна адчула ягоны подых, зазірнуў ёй у вочы — уладна, патрабавальна, зрэнкі ягоныя зьледзянелі. Паклаў ёй рукі на плечы — і тут жа адняў, схаваў за сьпінай. А потым зноў абабег Бянігну, як быццам яна дрэвам была, да якога ён штосьці прывязваў.

І зноў замёр перад ёй, гэтым разам усьміхаючыся.

Бянігна паглядзела на мужыкоў — тыя, мабыць, сьмяяліся з такіх выкрутасаў. Але мужыкі стаялі сур’ёзныя, нейкія панылыя нават, ніхто нават найменшай усьмешкі сабе не дазволіў. Быццам гэта тут у іх нармальна было — вакол бабак старых бегаць, як тыя клоўны.

Хлопец у чорным зрабіў вакол бабкі трэцяе кола і гэтым разам коратка віскнуў. Стаў да яе ўсутыч, зноў віскнуў і змоўк.

І паглядзеў на яе тым самым позіркам. Позіркам жаніха з фатакарткі.

Стаяла перад ім Бянігна ні жыва ні мяртва.

«Бабка!» — пракрычаў раптам жаніх ейны, ды так гучна, што яна ледзь не павалілася: ці то ад страху, ці то ад сьмеху. Такога сьмеху, які бывае, калі жах да самага сэрца працінае.

«Бабка!» — пракрычаў ён са шчырым, маладым захапленьнем і абвёў вачыма сваіх таварышаў. Глынуў, бліснуў вачыма.

«Сапраўдная!» — голас ягоны быў такі шчасьлівы, што ўсе заківалі, заўсьміхаліся, расслабіліся.

«Сапраўдная, жывая бабка, — прамовіў ён ужо спакайней, і вочы ягоныя прамяніліся ад задавальненьня. — Мая!»

«Мая бабка, — прамармытаў яе шчасьлівы жанішок і памацаў яе за шчаку, за плячо, за жывот. — Мая ўласная. Што скажаце?»

Ён павярнуўся да прыяцеляў сваіх, і ўсе заківалі яшчэ больш жвава: бабка, твая, сапраўдная, ніхто не аспрэчыць, жывая.

«Можа, хтосьці сумняваецца? — падазрона зьвярнуўся хлопец да мужчын, што ўсё ківалі, ківалі, ды бліжэй не падыходзілі. — А? Дык ідзіце бліжэй, што вы там застылі, як у заапарку? Хадзіце сюды, мая бабка вас ня ўкусіць… А сам я яшчэ падумаю, кусаць вас ці жыўцом рэзаць. Паслухаю спачатку, што вы скажаце. Мудрацы вы мае, сумленьне нацыі. Ідзіце, праверце».

«Ды што ты ўсё скачаш… — падаў голас багатыр з жаночымі нагамі. — Ну, бабка. Ну, сапраўдная. Ніхто не сумняваецца. Такая, як ты хацеў. Старая, праўда, занадта. Гадоў бы на дзесяць маладзейшую…»

«А што, было з чаго выбіраць? — прамовіў скрыпучым голасам сівы дзядок. — Гэта ж ня проста бабка. Такія толькі ў адным экзэмпляры бываюць. Гэта такая бабка, што адна цэлай краіны вартая. Скарб, а ня бабка».

Бянігнін жаніх імкліва пераводзіў вочы то на аднаго, то на другога, а потым стаў з бабкай поплеч, і была яна яму па грудзі, і легла ягоная рука ёй на плечы.

«Бабка… — прымружыўся жаніх, агаліўшы свой вялізны рот, і да неба галаву ўзьняў. — Гэта ж трэба. Даставілі мне бабку проста на дом, быццам пасылку поштай прывезьлі. Цёплую яшчэ, пахучую, з ручкамі, ножкамі. Расьпісаўся, заплаціў за перасылку — і вось яна, тут. Хто б мог падумаць… У такі час жывем. Адлегласьць больш нічога ня значыць. Межы, дзяржавы, законы — усё лухта. Захацеў — і сваю бабку маеш. Уласную. Нават засумаваць па ёй не пасьпеў як сьлед — а яна ўжо тут…»

Мужчыны зьбянтэжана нахмурыліся, на іхных тварах усё выразьней праступалі пагарда і неўразуменьне, яны пераступалі нагамі, як прывязаныя — адчувалася, што не цярпіцца ім пайсьці адсюль, наглядзеліся яны на бабку, і цяжка ім было бабкай гэтай старой так па-дзіцячаму захапляцца. Але нешта іх тут трымала, нешта не давала сказаць, што думаюць — улавіла Бянігна гэтыя хвалі, што ад мужыкоў ішлі, і ўцяміла, што ня ўсе тут такія, з дуратой у галаве, ёсьць і нармальныя людзі, а значыць, мае яна надзею адсюль вырвацца.

А жаніх яе зноў да яе ўсім целам павярнуўся, за рукі яе схапіў і зноў у вочы ёй сваімі зрэнкамі пякучымі ўпіўся:

«Ух, бабка… Якая ж у табе сіла! Чую яе, да костак прабірае. Сілішча! Цёмная, чорная, лясная…»

І такая йшла ад яе жаніха любоў, што Бянігне зусім вусьцішна стала. Даўно яна так нікога не пужалася, як гэтага хлопца хворага. А жаніх яе ўсё не змаўкаў:

«Сіла… З такой сілай паспрабуй яшчэ паспрачайся. Цябе б супраць любога з гэтых мудрацоў паставіць — ты б і паказала, каму ракам стаяць, а каму зімаваць…»

Ён уцягнуў у сябе бабчын пах, прыплюшчыў вочы і потым прысунуў свой нос проста да ейнага, так што яны на імгненьне даткнуліся:

«Выйдзеш за мяне, бабка?»

Маўчала Бянігна, бо што ты тут скажаш. Кіўнеш — дык супраць чалавечага розуму пойдзеш, а хітнеш галавою — маўляў, не, дык мо раззлуеш толькі беднага дурачка.

«Выйдзеш? Я жаніх добры. Ты мяне ня бойся. Я для сьветлых справаў цябе сюды паклікаў. Як жа яшчэ тыя сьветлыя справы рабіць, як ня цёмнай сілай, такой, якую ты маеш, бабка ты мая залатая. Цёмнай, лясной, спрадвечнай…»

Прыкацілі аднекуль вазок бальнічны, крэсла інваліднае, пасадзіў жаніх Бянігну ў яго і на мужчын сваіх цыкнуў:

«Сам павязу! Што вы зь ёй як з бабкай старой, нелюдзі. Гэта ж нявеста мая. Лебедзь мая чорная, дзікая, пекната мая лясная. Скарб ненаглядны. Так што папярэджваю — каб былі ёй ад вас толькі павага і гонар. А лепш наогул да яе ня суньцеся, а то сапсуяце мне бабку сваёй драбязой, вы для сябе прасіць мастакі, а пра справу ніхто ня думае. Чулі? А то мігам са сьпісу вылеціце, апосталы вы мае…»

І павёз яе жаніх па дарожцы, што вілася сярод поля. Было відаць, што нячаста яму даводзілася бабак у вазках бальнічных вазіць. Ледзь спраўляўся ён з тым мэханізмам, трэсла Бянігну ў вузкім крэсьле, так што яна за ручкі хапалася, часам здавалася, вытрасе зараз жаніх бабку, як гарох зь меху. Пыхкаў яе небарака, задыхаўся, нагой ззаду на сьпінку націскаў, але рот ягоны не закрываўся:

«Дык выйдзеш за мяне, бабка? Дарагая ты мая, бясцэнная… За столькі кілямэтраў да мяне прыляцела, не пабаялася… Ты мяне і праўда ня бойся. Мы тут мірна жывем, пад сінім небам, сэрцам адданыя, працуем сабе паціху, устаем рана, кладземся позна, цану мазалю знаем, і пацехі таксама не цураемся…»

Мужчыны ішлі за імі сьледам, і ніхто не наважваўся жаніху ейнаму дапамагчы. Ішлі і маўчалі, і хруст іхных баязьлівых крокаў па пясчанай дарожцы адбіваўся ў бабчыных вушах. Дарожка пайшла ўгару, жаніх яе абліваўся потам, але ўсё роўна гераічна цягнуў бабку на ўзгорак, быццам крыж на сьпіне валачыў. Цягнуў і задыхаўся гарачым гучным шэптам, што гайдаўся над бабчыным чорным вухам:

«Тут, бабка, толькі на першы погляд усё чужое, а насамрэч — усё на сьвеце паўсюль аднолькава, лес ды вада, ды людзі, ды бяда… Вось жа як я з табой загаварыў, сам сабе дзіўлюся… Гэта твая сіла на мяне дзейнічае. Цёмная, чорная, густая… Я цябе, бабка, так сабе і ўяўляў. Калі мне тваё фота скінулі, я нават глядзець ня стаў — раптам расчаруеш. Раптам на чалавека будзеш падобная. Як жа было б крыўдна… Чалавек нудна выглядае. І чым далей, тым нудней. А ты вось якая… У сто разоў лепшая, чым на фота… Шматкроць прыгажэйшая, залатая мая бабка, супэрбабка, сэксібабка, лепшая за любую дзеўку… Пацярпі, бабка, вунь ужо дом наш… Дом у мяне вялікі, ты ў такім не жыла ніколі, вось пажэнімся, і ён увесь твой будзе…»

Адчувала Бянігна, што зараз вытрасе ён зь яе жыцьцё, але трывала, бо што ты тут яшчэ зробіш. Трэба было даць хлопцу выгаварыцца. Мо выгаварыцца, яму і палягчае. Палягчае — ды кручкі тыя шалёныя, што ў мозак яму нехта ўсадзіў, аслабнуць, мо і папусьціць тады вар’ята.

«Зараз адпачнеш, мая ты бабка… Мая, мая, мая ўласная… Сапраўдная, жывая… Зажывем мы з табой… Ты, галоўнае, не памірай, ты ж не для таго праз граніцы, моры і горы сюды ляцела, каб я цябе тут у зямлю закапаў. Ты пацярпі, бабка, пацярпі, мы тут табе работу знойдзем, ты ж добрая бабка, павінна разумець… Усё разумець, што дзяліцца трэба тым, што маеш… Як ты і раней дзялілася… Ты ня бойся…»

Так і дакаціў яе, у вазок ейны запрэжаны, да самага дому. Паглядзеў на мужчын строга, пот з ілба выціраючы, тыя і пайшлі сабе, не азіраючыся, і такая палёгка была ў іхных сьпінах, што Бянігна зноў адчула сябе вінаватай.

А жаніх яе засьмяяўся толькі. На руках Бянігну ў дом той занёс і на падлогу апусьціў. І на канапу паваліўся, ледзь жывы. Але шчасьлівы, як дзіця. Босыя ногі на столік паклаў, рукі за галаву — і ў яе ўтаропіўся, вочы прымружыўшы. Кучарашкі па галаве віюцца, на лоб спаўзаюць, румянец па шчоках гуляе, рот задаволена скрывіўся — зараз сок пацячэ. Прыгожы хлопец, нічога ня скажаш. А ўсё ж сынкі яе прыгажэйшыя. Прыгадала Бянігна Антона ды Мішу, ды сьціснулася яе сэрца ад тугі ды ўспамінаў, ды так, што яна таксама на канапу прысела.

Дом, у якім яна апынулася, быў напраўду вялікі. Доўгі калідор вёў некуды ў ягоныя нетры, а дзе яны сканчаліся, цяжка было сказаць — Бянігна пачала дзьверы лічыць ды хутка зьбілася. Шырокая лесьвіца, пад якой стаяла канапа, ішла на другі паверх. У канцы пакоя зьзяла марскім срэбрам вялікае акно — у такое, мабыць, увесь Мінск памясьціўся б. На сьценах віселі карціны, але што там на іх, Бянігна не змагла б сказаць: быццам нехта вырашыў неандартальскі лес намаляваць, ды заблукаў у ім, ды кінуў гэтую справу — так і засталіся на карцінах тых адны плямы, ды палосы, ды пісягі: дым, шум ды гам не скарыстаных як сьлед фарбаў.

Адна сьцяна была, бадай што, голая, без карцінаў і белая, як скура — затое на ёй, проста пасярэдзіне, вісела вялікае ўкрыжаваньне. Сьвятое расьпяцьце, як у царкве. Значыць, хрысьціяне тут жывуць, пачала супакойваць сябе Бянігна. Хіба ж хрысьціяне ёй шкоду ўчыняць? Можа, гэта ў іх проста ігра такая.

І тут здарылася нешта неверагоднае. Жаніх яе няшчасны ўздыхнуў, пацягнуўся — і галава ягоная легла бабцы проста на калені. Ён выцягнуўся ва ўвесь рост на канапе, заклаў нагу за нагу і голасна, з асалодай застагнаў.

Бабка глядзела і вачам сваім ня верыла.

Проста ў яе на старэчых каленях, на сьцёгнах яе даўно нежывых, высахлых і кашчавых, на цёплай спадніцы, што не прапускала празь сябе нічога, апрача часу і болю, ляжала галава маладога хлопца, ляжала і хапала паветра шырокім, страшным ротам. Прыплюшчаныя вочы хітра глядзелі бабцы на зморшчаную шыю, на чорнае падбародзьдзе ў корцы аджылае скуры, на сінія вены, скаваныя зямлёй яе зьнявечанага доўгай старасьцю твару. Хлопец глынуў сьліну, прынюхаўся і правуркатаў, агаліўшы зубы і доўгі, белы ў вязкім павуціньні язык:

«Як добра, бабка… Можа, і званітуе зараз, але ж як добра… Якая ж ты харошая бабка, якая ж ты ўсім бабкам бабка… Добра, што прыехала. Вось ляжу я ў цябе на каленях, і ўжо адчуваю, што мацнейшы раблюся. Гэтыя мудрацы мае ўжо даўно б абасраліся ад агіды, калі б нас зараз пабачылі. Праўда, бабка?»

Бянігна глядзела проста перад сабой. Яна адчувала, як гэтаму маладому твару на яе каленях хочацца, каб яна зараз падняла сваю скурчаную руку, паклала яму на твар, але не магла Бянігна такога зрабіць, бо д’ябальскае гэта было ігрышча, ніколі ня стане яна ў такім удзел браць.

Хіба што сказаў бы ёй зараз: «Бабушка…»

Але ж ня скажа.

Бедны мой, бедны. Хто ж цябе такім зрабіў, хлопча ты мой? Хто ж табе так галаву задурыў, столькі лішняга ў цябе напхаўшы?

Грэх гэта, захацелася ёй сказаць, грэх. Але замест гэтага закашляла старая Бянігна, закерхала, быццам слова тое, «грэх», у яе з горла выхаркалася. Паляцела старэчая сьліна проста жаніху ейнаму ў вочы, у рот, на шчокі румяныя. А ён толькі ўсьміхнуўся, задаволены, ды яшчэ лоб пад тую сьліну падставіў. Адкашлялася Бянігна і ад сораму вочы заплюшчыла, а ён прашаптаў пакрыўджана і шчасна:

«Ух ты, бабка… Які ж гэта рай…»

За акном расшумелася мора, і сонечны прамень разьлёгся проста пад нагамі Бянігны, скочыў ёй на калені, разрэзаў жаніха ейнага надвое. Адна палова цёмная, жарсная, страшная, другая бледная, спакойная, сонная. Жаніх на яе каленях перавярнуўся, зь ценем гуляючы, падставіў сонцу вуха, правёў рукой па Бянігнінай руцэ.

«Што, бабка? Баішся? Ня бойся… Да маладой дзяўчыны кожны на калені заскочыць… Да сьцёгнаў прыцісьнецца, панюхае ўпотай… У кожнага сэрца закалоціцца, калі ён скуру маладую, сакавітую пад тонкай сукенкай шчакой адчуе. Як жа гэта нудна, бабка… Як жа прадказальна. Колькі ў гэтым слабасьці, залежнасьці, няволі… А ты да старой бабкі на калені ляж ды прытуліся, ды панюхай, ды злаві асалоду. Ня можаш? А я магу… Я ня нудны, а ты нудны… У мяне бабка нявеста, ня тое што ў вас… Біяробатаў… Бабка… Ба-ба-ба-ба-ба…»

Ён быццам размаўляў цяпер з кімсьці, яе малады жаніх — нібы пабачыў некага ў сваіх ашалелых вачах і вёў з гэтым некім злосны, зьдзеклівы і стомлены дыялёг. Бабка адчула, што на нейкі момант перастала для яго існаваць — засталося ад бабкі толькі яе кашчавае крывое калена, за якое жаніх хапаўся цяпер, як за апошні паратунак. Старэчае калена, якім ён адбіваўся ад свайго лесу, што ішоў на яго вайной. Усім сваім розумам, усёй сваёй воляй і ўсім законам ішоў на жаніха ейнага цёмны лес, а ён стаяў адзін, выставіўшы наперад сваю бабку, і быў гатовы біцца да канца.

Што гэта за лес, Бянігна?

Лясоў жа ўсяго два.

Адзін андартальскі, а другі не. Зусім не андартальскі.

Дык у якім лесе жыў яе бедны жанішок? А можа, і сам ён быў лесам, можа, выкінуў яго гушчар неандартальскі на гэты чортаў востраў, а як вярнуцца — ня ведае небарака, таму і мучыцца?..

Раптам хлопец ускочыў зь яе каленяў, як ад сну ачуняўшы, выпрастаўся і пачаў махаць рукамі.

«Што ж гэта я, бабка, імя сваё табе не называю? З уладаньнямі не знаёмлю? Ты мне даруй, залатая мая, я чалавек малады, а ў маладых сама знаеш…»

Ён стаў перад ёй, скасавурыў вока некуды на лесьвіцу, ды так скасавурыў, што палова твару на нос зьехала — Бянігна і падумаць не магла, што можна так скурчыцца, што вочы ў зусім розныя бакі глядзяць. Хто ж ты і праўда такі, злая ты дурніца?

«Толькі не кажы нічога, я сам прыдумаю, — пасьпешліва прамармытаў хлопец і прыціснуў да яе сухіх вуснаў тонкі палец. Выйшла так, быццам яна яго пацалавала. — Вось жа, нічога ў галаву ня лезе…»

Ён забраў палец і прыкусіў на ім костачку. Костачка пабялела, а ён нічога не заўважаў, стаяў сабе ды ўзіраўся ў пустату вачыма сваімі невідушчымі. Бянігна адчула, што сілы яе пакідаюць. Занадта шмат перажыла яна за гэты доўгі дзень — а на востраве, здаецца, ён толькі пачынаўся. Не дажыве яна да ночы, раптам зразумела Бянігна. Як бы ёй так зрабіць, каб яе ў спакоі пакінулі, не хацелася ёй у іншы сьвет адысьці пад жаніхова балбатаньне, у якім яна мала што разумела.

«Якое ж мне імя сабе абраць? — прамовіў яе жаніх разгублена, схапіў сябе за вялікі палец на назе і пачаў апантана яго дзерці. — Вось жа дурная мая галава, галава-галованька, не падумаў… Вечная праблема. Імя, імя, імя… Мусіш жа ты мяне, бабка, называць неяк. Цікава, як ты ў галаве сваёй старэчай мяне ўжо ахрысьціла? Магу сабе ўявіць… Можа, Казікам? Стасікам? Ты забудзь гэта, бабка мая даражэнькая, забудзь. Няправільна ты прыдумала. Я табе зараз імя скажу… Зараз! Няможна ж мне з табой без імя жаніцца! Як жа гэта я, а? Зараз!»

Ён схапіў зь вялікай этажэркі тоўстую кнігу і пачаў яе заўзята і груба гартаць, ледзь старонкі не выдзіраючы.

«Фрыдалін? Сьперэлі? Sperelli! Гучыць? Чухня! Чухня! Жан д’Эсэнт? Юг Віян? Абы што, бабка, абы што. Гугон? А, бабка? Гугон! Не, ня тое, ня тое… Гаўно! Усё ня тое. Адзін я, бабка. Адзін… І імя ў мяне няма… А што я хацеў? Стары я, бабка, такі стары… Старэйшы, чым усе твае мазалі…»

Ён кінуў кнігу ў кут, сеў на падлогу — і старая Бянігна, замёршы ад зьдзіву, пабачыла ў ягоных вачах сьлёзы. Самыя сапраўдныя, якія толькі ў жывых людзей бываюць.

«А нашто табе імя маё, бабка? — падняў ён раптам галаву, і вочы ягоныя з надзеяй бліснулі, нібы ў іх нарэшце сонца трапіла. — Нашто табе? Ты ж, бабка, ні слова мне яшчэ не сказала. І не кажы. Мне падабаецца, што ты нямая. Нямая — значыць сапраўдная. Ты ж усё роўна па-беларуску думаеш. Ня можаш ня думаць. Ты ж з самага сэрца прывезеная, з самых глыбіняў да майго стала дастаўленая. Мы з табой і так паразумеемся!»

Жаніх з палёгкай засьмяяўся і ўскочыў на ногі.

«Давай руку, бабка-негр, хадзі сюды, я табе ўсё пакажу…»

Ён нецярпліва прыцягнуў бабку да акна, рвануў на сябе раму — і аблізнуўся.

«Глядзі, бабка! І радуйся…»

Закружылася галава ў старой Бянігны, наляцеў на яе марскі вецер, напаіў ураз ды накарміў, пачаставаў сваёй сілай рукі яе слабыя ды ногі падкошаныя. У вачах зрабілася мокра, быццам мора Бянігну ў свае абдымкі ўзяло, ды расцалавала па-сястрынску, ды ап’яніла, як на бяседзе.

Перад старой строма спускалася ўніз камяністая лагчына, у якой сям-там стаялі ладныя, дзіўнай будовы палацыкі, між палацыкаў тых белых ды жоўтых, колеру сьвежых астраў, зелянелі бухматыя дрэвы, а канчалася тая лагчына шэрым, як мармур на помніках, берагам, на які набягалі хвалі, здалёк сьмешныя, пухкія, вёрткія, бы хатнія сабачкі. А над усёй гэтай раскошай палала сонца, чужое і ўладнае, і чула Бянігна, ухіляючыся міжволі ад ягоных дотыкаў, што вельмі гэтае сонца капрызьлівае ды свавольнае — часта ў яго настрой зьмяняецца, і не ўгадаеш, што яно зараз рабіць пачне: батожыць ды пісажыць, або гладзіць ды песьціць. Ці проста адвернецца абыякава: я ня я, і хата не мая.

Зламалася нешта ў Бянігны ў нагах, трэснула, і паляцела б яна з шырокага, на ўсю сьцяну акна проста ў лагчыну, на камяні ды вастракутныя дахі — каб не рука яе жаніха. Зацягнуў ён яе ў дом, да сябе прыціснуўшы, і акно вольнай рукой зачыніў.

Так і стаялі яны ў адбымках нейкі час, і Бянігна чула, як б’ецца ў яе жаніха сэрца — як гадзіньнік, роўна, мерна, верна. Жаніх прыціскаў яе да сябе, а сам усё да свайго сэрца прыслухоўваўся. Нібы цікава было яму, чым кожны дотык у ім адгукаецца.

«Што ж гэта я цябе мучу, бабка? — ён раптам схапіўся за галаву. — Ты ж, мабыць, зусім бязь сілаў. Зараз, зараз, сядай сюды. Пойдзем, пашукаем каго жывога ў гэтай абіцелі…»

Ён піхнуў Бянігну ў крэсла, схапіў за ручкі і павёз па калідоры, адчыняючы паўсюль дзьверы.

«Тут у нас што? Ага, тут у нас бібліятэка… Алеся! Дзе ты падзелася? Давай бабку карміць! Бібліятэка, ага. Кніжкі тут стаяць. Самых розных пісацеляў, пісацелі пішуць, а самі і ня ведаюць, што і на дзікіх астравах іх чытаюць. Чытаюць, чытаюць, зрок сабе псуюць, а навошта? Пісацелі сучасныя, некаторыя самі сябе беларускімі называюць, але ж пра Беларусь ня пішуць… Ня пішуць, падлы. Пра ўсё пішуць, што ў галаву прыйдзе, пра Эўропу, пра Амэрыку, пра жыдоў, немцаў, марсіянаў, пра галубых, зялёных, рускіх… Пра летувісаў! Пра русалак пішуць ды пра шаптух. Во, глядзі. Цэлая паліца пра шаптух ды бабак, і я іх прачытаў. „Шаптухі“, Воранаў… „Жыткаўскія багіні“… Пра бабак па-беларуску шмат кніжак. Я ўсё думаю, якая галоўная бабка ў нашай літаратуры? Сьцепаніда? Бабкі, дзедкі, мерцьвякі… А пра нас, астравіцянаў — маўчок. Нібы нас няма…»

Усхліпнуў яе жаніх, але зараз жа падміргнуў бабцы: не ўсур’ёз я.

«У нас тут таксама адзін такі жыве… Пісацель… Кранікёр наш…»

Зарагатаў жанішок ейны ды зноў бабку ледзь з крэсла ня вытрас.

«Алеся! Абед нясеш? Ты, бабка, што любіш? Гадаў марскіх любіш? Ня думаю… Мяса? Мяса табе няма чым жаваць… Бульбы мы тут не ямо… Алеся! Што ў бабкі на абед? Перцаў ёй, перцаў трэба, каб кроў разагнаць, ад перцаў усе маладзеюць… Ад перцаў мёртвыя сьмерцію сьмерць пяруць… Як парашком. Так, тут у нас пакой для прыёмаў. Тут для роздуму. Прыходзяць гэтыя, мудрацы мае, сядуць і думаюць, думаюць… Заснуць зь імі можна. Тут прыбіральня… Але ты можаш пад сябе хадзіць, ты ж бабка, табе можна! Чуеш? Бабка так і павінна рабіць: усё пад сябе… А тут… О, тут мой любімы пакой… Прыгажосьць, праўда, бабка? Алеся! Так пціцы крычат! Так пціцы крычат!»

Ён закаціў яе ў прасторную залю, пакрытую каляровай мазаікай. Пасярод залі мігцеў, пераліваўся вадзяной луской нешырокі басэйн. А ў ім адбівалася пазалочаная жырандоля, якую лёгка гайдаў вецер. Вецер быў тут паўсюль, у доме гаспадарылі скразьнякі. Прабягалі па паверхні басэйна, а басэйн глядзеў на бабку, як вялікае вока, і падміргваў:

«Пазнаеш?»

Узятая ў злое кола, самкнутая ў жорсткую форму вада, і відаць у ёй да самага дна. Мазаічныя фігуры, ад якіх тхне зубным болем, ды горкімі травамі, ды ўспамінамі.

Быццам узятае ў палон, прывезенае на востраў у белым самалёце лясное азярцо. І сама мазаіка зялёная, пацёртая, шчодрая на колер ды гладкая, як рыбіна скура…

Задумаўся жаніх у гэтым месцы, але потым рашуча таўхануў крэсла да дзьвярэй.

«Мы сюды яшчэ завітаем… Як будзе настрой. Дзе вада, там і сьветлыя справы. Тут спальня, тут малітоўня, каплічка наша хатняя, а тут ты, бабка, спаць сёньня будзеш, а тут… А сюды, бабка, не хадзі. Няма там чаго табе рабіць. Лічы, што няма тут ніякіх дзьвярэй. Сьцяна і ўсё. Ну, паехалі назад».

Ён разьвярнуўся, разагнаўся, і яны шпарка пранесьліся па калідоры ў адваротным кірунку, пакуль не даехалі да лесьвіцы. Па лесьвіцы да іх спускалася дзяўчына ў кароткай майцы і ў трусах бясстыдных, з грудзьмі такімі вялікімі, што Бянігна, галава якой яшчэ гайдалася ад хуткай язды па калідоры, захацела падняцца і заправіць іх назад. Хоць запраўляць іх не было куды. Відаць, гэта і была тая самая Алеся — у руках яна трымала талерку з пачастункам для бабкі.

«Давай сюды, — жаніх схапіў лыжку, зачарпнуў і паднёс да бабчынага рота. — Адкрывай, бабка, рот. Давай, смачна? Хто сказаў, што жаніх нявесту пакарміць ня можа? Дзе такое напісана? У ложак да вясельля заваліцца — гэта грэх, а кашы лыжку ў бабчын рот — пра такое нідзе ня сказана!»

Алеся трымала талерку, над якой навісалі яе абшырныя, загарэлыя грудзі, і разглядвала бабку са злавеснай усьмешкай. Бянігна намагалася зразумець, хто яна тут, гэтая сьветлавалосая дзеўка: сястра, каханка? Мо гэтая, як яе, аднакурсьніца? Ці так проста, дзевушка знаёмая, па хазяйству памагае? Але нічога ўжо не зьмяшчалася ў яе ўшчэнт задуранай за гэты дзень старой і занадта малой галаве. Адзін змрок там быў, змрок і боль, цягучы, даўно ён не прыходзіў, заждалася яна гэтага болю. І ногі ватныя-ватныя…

Яна пакорліва глытала тое, што нецярпліва падкладваў ёй у рот жаніх. А ён раптам кінуў лыжку на падлогу ды ўперыўся вачыма ў сьцяну.

«Гэта што такое?»

Алеся неахвотна зірнула на сьцяну і паціснула плячыма.

«Ну, Ісусік. Ён жа даўно тут вісіць».

«А цяпер ня будзе. І-су-сік… Навісеўся. У нас цяпер вось…»

Ён падняў з падлогі лыжку і стукнуў па інвалідным крэсьле.

«У нас цяпер бабка ёсьць!»

Пагладзіў Алесю па яе густым валосьсі і строга сказаў:

«Цёмная, чорная, такая старая, што табе ня сьнілася. Сіла! Лясная, неадольная, бязь-лі-тас-на-я. Ісусік супраць яе — як моська супраць слана. Іх на рынг выпусьці — я б на бабку ўвесь востраў паставіў. Так што здымі. Чакай, я сам здыму…»

Толькі па гэтым дзіўным абедзе старую Бянігну пакінулі нарэшце ў спакоі. Алеся адвяла яе па калідоры і даволі груба штурхнула за адны зь дзьвярэй. Усьміхнулася нядобра, зьдзекліва, усімі сваімі белымі зубамі, так, што дзясны агаліліся, і зачыніла за сабой — быццам слова злое на парозе кінула. Вось ужо дзеўка нешчасьлівая, такіх Бянігна за сваё жыцьцё шмат бачыла, і з кожнай рады дала. Сагрэць бы такую, вылечыць яе белае вялікае цела, удыхнуць у грудзі важнае, лёгкае, жывое, палягчала б Алесі гэтай, пачала б глядзець на сьвет чалавекам. Ды не адчувала Бянігна ў сабе сілы болей ні на што. Толькі б не памерці ёй сёньня ў гэтым чужым краі, на чортавым гэтым востраве, які ёй адну псіхбальніцу нагадваў. Ніколі яна тых псіхбальніцаў ня бачыла, але выглядаюць яны, мабыць, рыхтык як гэтае ўладаньне жаніха ейнага, у якога імя няма. Але ж і тут жыць можна і трэба. Ня хоча Бянігна на востраве ў лепшы сьвет адыходзіць, ня будзе ёй тут спакойнай сьмерці, калі і пахаваюць, дык у цырк пахаваньне тое ператвораць. Такія тут людзі жывуць — странныя, бальныя, нядобрыя. Ды балбатлівыя — як напіліся ўсе. Можа, працьверазеюць ранкам — ды сумленьне прачнецца.

Ніхто не замыкаў яе тут, у прасторным пакоі, дзе на вокнах не было ні фіранак, ні фортак, а сьцены былі без шпалераў. Усё ў гэтым доме выглядала так, нібы ў ім толькі нядаўна пачалі жыць — а мо доўга і не зьбіраліся. Сыры ён быў і халодны, той дом, хоць і гуляла па ім сонца. Нікому не было пакуль што справы да Бянігны, ніхто яе не пільнаваў, не сачыў, што яна робіць. Куды яна магла падзецца з вострава, старая бабка? Не паляцець жа назад па небе. Гэта толькі ў казках бабкі зь дзеркачамі па небе лётаюць, толькі ў казках і белых самалётах…

Легла бабка на шырокі ложак, што пах пяском і рыбай, і адразу ж заснула. І прысьнілася ёй ейная хата: паміж двума лясамі, да якіх яна асуджана, на беразе свайго роднага неба, чорнай парушынкай у блакітнай сьлязе, якую некалі над гэтай краінай бог выплакаў.

Калі яна прачнулася, было ўжо цёмна. З голага акна глядзеў на старую Бянігну хворы, яркі, нахабны і надта ўжо нешчасьлівы месяц. Вось да каго жаніх ейны падобны, падумала старая Бянігна, выпрастаўшыся на мяккіх прахалодных падушках. Вісіць ён у небе, безыменны, самотны, халодны — як ён сам пра сябе расказваў. Нашто яму дзьверы за ёй замыкаць, бабкай старой? Ён за ёй зь неба сочыць, усьміхаецца, як стары блазан, у самыя вочы ёй глядзіць і нашэптвае:

«Бабка… Мая… Уласная…»

Хлопчык-небарака. Хто ж цябе ў тое неба павесіў? Хто ж цябе прымушае там начамі вісець, ня спаць, старую бабку пільнаваць зь нечалавечай гэтай вышыні?

А яна сядзіць на чужым ложку — таксама адна, закінутая на край андартальскага лесу, туды, куды ніхто не дабярэцца, апрача ангелаў.

«Клаўся б ты ўжо», — сказала Бянігна месяцу, як умела: толькі вачыма ды сэрцам сваім, старым, столькі разоў неандартальскім лесам абпаленым, засмаленым, што дзіва адно — як тое сэрца ў яе засталося.

«Палячу я цябе, палячу, ні капейкі не вазьму, толькі ты зь неба на зямлю спусьціся ды ў рукі мае дайся. Знайду сьцежкі ў неандартальскі лес, жаніх ты мой месячык, не забыла я іх яшчэ».

Не паверыў ёй месяц, але адвярнуўся. Закрыўся нейкай залётнай марской хмаркай. Паднялася Бянігна, надзела свае апранахі старэчыя — і ў калідор ціхенька выйшла. Па сваёй патрэбе — а заадно паглядзець, што ў гэтым доме па начах дзеецца.

7

Ходзіць, ходзіць старая бабка Бянігна па калідоры, ва ўсе дзьверы ціхенька заглядвае. І падаецца ёй, што брыдзе яна сьцяжынаю лесу неандартальскага, бо ўсё тут той лес нечым нагадвае — выбіваюцца з-за дзьвярэй чырвоныя сполахі, у кожным пакоі лямпы гараць, ды чуецца паўсюль прыцішанае, тужлівае, лясное «гу-у-у». Можа, гэта вецер марскі па доме начным гуляе, а можа, дзеці плачуць недзе наверсе, а можа, і мроіцца бабцы ўсё гэта — заклала ёй вушы пасьля самалёта ды ніяк не папускае, ды яшчэ даўленіе — такое толькі ў старых бабак бывае. Схадзіла б старая Бянігна ў Чорную паліклініку, ды ня ведае яшчэ, ці ёсьць тут, на востраве, бальніцы. Трэба пацярпець, за кожныя дзьверы зазірнуць, а пра даўленіе ня думаць.

У бібліятэцы ёй страшна зрабілася — пахадзіла яна між кніжак, а кніжак такая процьма: у два, а то і ў тры рады стаяць, усе сьцены кніжкамі занятыя, нават прасьвету ня знойдзеш. Толькі акно вузкае паміж імі, а ў акне ўсё той жа месяц: глядзіць на бабку неадчэпна, быццам кантралюе, што за кніжку бабка возьме і ці не скрадзе якую. Ведаем мы гэтых бабак старых, толькі і думаюць, каб сьцягнуць, што дрэнна ляжыць. Кніжкі глядзелі на Бянігну, як жывыя, асуджальна, з папрокам ды з пагардай. Узяла Бянігна нейкую, з вокладкай шурпатай. Але цёмна ў пакоі, як называецца — нізавошта не прачытаць, хацела на месца паставіць, а ня можа. Самкнуліся кніжныя шэрагі, пасьмяяцца з бабкі старой надумалі, робяць выгляд, што не стаяла тут кніжачкі ніякай. Што рабіць будзеш, бабка?

Пачала Бянігна кніжку ўціскваць, а яна ня лезе. Ня лезе — і ўсё тут, хоць кол на галаве чашы кніжцы гэтай чортавай. Бянігна да іншай паліцы — хоць там засуне, каб ніхто не заўважыў: дык і там кніжкі плячо да пляча сталі, ні шчылінкі, ні дзіркі. Хацела кніжку зьверху на іншыя пакласьці — і тут, як на злосьць, усе астатнія пасыпаліся Бянігне пад ногі. Завалілі яе па калена, як сумёт пад нагамі вырас. Яшчэ больш спалохалася Бянігна, нахілілася — а разагнуцца ня можа. Скруціў яе раматус. Так і сядзела ў кніжнай кучы, ня ведаючы, што рабіць. А кніжкі яе за ногі старэчыя, высахлыя хапалі. Ніхто вас, небаракі, не чытае, ніхто не адкрывае, бязладна гладзіла іх Бянігна па цьвёрдых сьпінках. Што рабіць з вамі? І што са сьпінай сваёй рабіць? Жаніх казаў, тут, на востраве, пісацель нейкі жыве — вось прыйдзе заўтра той пісацель, пабачыць, што кнігі ягоныя на падлозе раскіданыя, памятыя. Раззлуецца, відаць, пачне нагамі тупаць.

А мо і не раззлуецца. Задумалася Бянігна — і пакрысе сьпіна яе разагнулася, боль сышоў і яна, трымаючы сябе за паясьніцу, пачала па адной складваць кніжкі на месца. Мо і не раззлуецца. Мо, наадварот, узрадуецца. Ня так усё проста з тымі пісацелямі. Стаяць іхныя кніжкі на паліцах, нікому не патрэбныя — як паставілі аднойчы, так і стаяць, пакуль той пісацель у лепшы сьвет не адыдзе. А яму ж хочацца, каб яго жывога прачыталі. Каб пахвалілі, каб даведаліся, што ён там у кніжках сваіх напісаў. Ну, ці каб асудзілі, каб хоць нештачка-нейкае сказалі. Каб аўтограф узялі — хоць бы адзін. Разважаючы пра гэта, яна неяк, з грэхам напалам, саставіла кніжкі на паліцы і пасьпяшалася выйсьці зь бібліятэкі. Можа, і ня так паставіла — дасьць бог, ніхто ўвагі ня зьверне. Кніжкі вунь якія пыльныя.

У малітоўні, якую ёй жаніх паказваў, таксама ня так каб ужо чыста было. Ніхто не прыбіраў у гэтым вялікім і непрытульным доме. Не гаспадарлівая тая дзеўка Алеся, хто такую замуж возьме… Таму і бесіцца, што ніхто не бярэ. Бянігна яшчэ раз зайшла ў пакой з басэйнам, пастаяла каля вады. З паверхні на яе глядзела спалоханая старая бабка — такая ўжо сухая, перапечаная ды пераперчаная, ды чорная, ды дурная, што Бянігна ўзвыла ціхенька. Каму ж ты такая спатрэбілася — страхалюдная, хворая ды да белага чалавека не падобная. Нават калі ўсе кніжкі ў той бібліятэцы прачытаеш — ні на грам да жаніха свайго падобнай ня станеш. Жаніх у яе дарма што бальной — але ж такі ўжо разумны. Выйшла Бянігна ды ў наступны пакой зайшла. У тым пакоі на стале кампутар стаяў, а мо і тэлевізар, бабка яшчэ не навучылася толкам іх адрозьніваць. Мільганула ў яе галаве старэчай — мо ўключыць, даведацца, як там Джон ды Мэры?

Падышла да кампутара, націснула кнопку — і ў акне, быццам ад кнопкі гэтай выпадковай, месяц выплыў. І тут ён сочыць. Засьвяціўся экран, і адначасова засьвяціў месяц у небе — так ярка, што моцы вачам няма глядзець. Выкацілася бабка на калідор і свой пакой шукаць кінулася. Але дзе ты яго тут знойдзеш. Згубіла. У неандартальскім лесе ніколі не гублялася, не блукала, а тут у калідоры заблудзіла. Вось і думай пасьля, дзе страшней — у лесе тым ці ў гэтым жаніховым доме.

У адны дзьверы памкнулася — там прыбіральня, у другія — бібліятэка, у трэція…

У трэціх стаяў вялікі ложак, а на краі ложка жаніх яе сядзеў. Сядзеў і глядзеў проста на бабку вачыма невідушчымі. А каля ягоных ног, сьпінай да бабкі, усімі валасамі сваімі казачнымі да дзьвярэй адвярнуўшыся, сядзела тая Алеся. Пачула Алеся, што нехта дзьверы ў пакой прачыніў, абярнулася, зірнула на бабку і аблізнулася. Быццам піла яна жаніха ейнага, як крывасмок. Бо вусны ў Алесі чырвоныя-чырвоныя былі, як раструшчаныя вішні.

«Ня так усё, бабка… — прамовіў раптам жаніх і ўсьміхнуўся: маркотна, па-старэчы. — Усё ня так…»

Зачыніла бабка шчыльна дзьверы і далей па цёмным калідоры пакацілася. Дакацілася да самага канца — да тых дзьвярэй, куды ёй жаніх забараніў хадзіць. Цікаўная Бянігна дзьверы на сябе ўсё ж пацягнула — замкнута, толькі ўнутры нешта бразнула. І вецер на тым баку зашапатаў, захіхікаў: гу-у-у…

Пачала Бянігна дзьверы лічыць: адны, другія, трэція… Сёмыя мусілі быць ейныя. Як тая сьцяжына ў лесе неандартальскім. Але не было ў калідоры сёмых дзьвярэй. Што ж гэта зрабілася? Дзе яны, дзьверы тыя чортавы? Вось жа дурная бабка… Старая — як малая. Да сямі палічыць ня можа. Раз, два, тры…

Зноў кінулася яна па калідоры, дабралася да месца, дзе ўчора жаніхову галаву на каленях трымала, упала там на канапу — дый заснула, а месяц стаяў у акне ва ўвесь рост, як вартавы, і перабіраў у далонях блёсткі, залатыя завушніцы і пярсьцёнкі начнога, блізкага мора. Над галавой Бянігны віліся насякомыя: мушкі, камары і іншая жамяра, садзіліся ёй на твар, бегалі па валасах, пішчалі нягучна і зьдзіўлена на сваёй мове, а ёй у сьне здавалася, што яна ў ліфце жалезным едзе. Ліфт цесны, лямпачка патрэсквае, у ліфце мачой сьмярдзіць, і сэрца замірае, бо падымаецца той ліфт усё вышэй, і вышэй, і вышэй…

Там яе і знайшла раніцай Алеся. Паесьці прынесла, а сама села насупраць — цыцкі з майкі вывальваюцца, рот размаляваны, нага ажно да азадка голая калышацца перад бабкай, пазногці фарбаваныя пабліскваюць. Глядзіць, як бабка сёрбае, і носам паводзіць, як сучка на марозе. Вочы гідлівыя, распусныя, пустыя. Бедная дзеўка, зусім цябе на востраве давялі, у ляльку ператварылі. А магла б дзетак нарадзіць, ды не аднаго-двух, а цэлую кучу. Хоць ад каго тут народзіш — усе бальныя, усе няшчасныя…

Калі сонца паднялося над востравам зусім высока, зьявіўся жаніх бабчын — ды павёз старую Бянігну пракаціцца. Пасадзіў бабку побач з сабой у машыну, дзе толькі два месца было, і паехаў паволі ўніз па схіле, туды, дзе мора сінела. Быў ён у гуморы — ці ўдаваў старанна, што ў яго сёньня замечацельнае настраеніе.

«Як спалася, бабка? Печку ўначы шукала? Ці вядро? — усьміхнуўся жаніх, прыгладжваючы свае кучары. — Ці кніжку чытала? Няўжо праўда кніжку?»

Ён выруліў на жоўтую зьбітую дарогу, абапал якой россыпамі бялелі камяні — кожны, быццам твар старога дзеда. Бянігна памрэ, і жаніх ейны, дай яму бог здароўя, і востраў гэты апусьціцца на дно марское, і Нямеччына з Амэрыкай забудуцца, як іх звалі, і Мінск далёкі лесам непралазным стане, а валуны так і будуць адзін на аднаго глядзець, як цяпер: насуплена, з-пад калматых броваў, якія вецер толькі раз на тысячу гадоў паварушыць.

«Кніжкі… Кідай ты гэта, бабка! — весела працягваў жаніх, адпусьціўшы стырно. — Нашто табе тыя кніжкі? Для мудрасьці? Дык ты сама — мудрасьць, чыстая, сапраўдная, часам правераная. У адным тваім зубе гнілым розуму больш, чым ва ўсіх гэтых кніжках. Бо ты — бабка! У табе сіла і прыгажосьць, дзікая, некранутая. Як там кажуць: стары гародзіць, ды на праўду выходзіць. А ў кніжках ні праўды няма, ні сілы. Адны патугі. Хто кніжкі чытае, той слабы і ілжывы робіцца. У бабак трэба сілу і праўду шукаць, у бабак! А не ў пісацеляў. Іх пачытаеш — жыць ня хочацца, а да цябе дакранешся раз — на год энэргіяй зараджаешся. Горы перавярнуць можна…»

Машына, набіраючы ход, неслася пад адхон — проста на скалы. Бянігна заплюшчыла вочы — празь некалькі імгненьняў яны мусілі зьляцець з дарогі і чмякнуцца проста ў бок камяністай сьцяны, пад пахай у якой быў заціснуты бераг, але жаніх яе прытармазіў і плаўна павярнуў на іншую дарогу, схаваную ў высокай траве.

«Ты, бабка, як яблык. Падпсаваны з бачка. Цывілізацыя цябе падтачыла, але зусім крышачку. Абрэзаць і можна есьці. А можна і не абразаць. Калі гнільцы трошкі — дык і яблычак саладзейшы. Гляджу я на цябе і любуюся. А яны там… Нагой раздушы і бяжы прэч зь іхнага саду…»

Яны нясьпешна выехалі да берага: насустрач выплылі з празрыстага мроіва невялікія ладныя дамы з садамі, што толькі нядаўна ўвайшлі ў цьвет. Сэрца Бянігны суцішылася, любіла яна, калі сады цьвітуць. Употай разглядвала бабка тутэйшыя падворкі: паўсюль сьмецьце, пустазельле зь зямлі лезе, ды камяні раскіданыя. Хаты нефарбаваныя, некаторыя бяз вокнаў, мо будуюцца яшчэ — але чаму тады рыштунку нідзе не відаць? Ні цясьлярскага, ні мулярскага, наогул ніякага інструманту? Адны бутэлькі плястыкавыя ды пакеты крамныя на вятры б’юцца.

Мора пакрысе адсунулася, вызваліўшы месца для шырокай пляцоўкі, дзе ляжалі, падставіўшы сонцу рабрыстыя сьпіны, сонныя гладкія лодкі. Не было відаць ні душы. Ні рыбакоў, ні дзетак з маткамі, ні начальства, ні хоць бы мужыкоў п’яных ля магазіну. Вось табе і андартальскі лес. Стаіць, як пасечаны.

«Ты, бабка, думаеш, мабыць, што зь Беларусі да нас прыехала? — прамовіў жаніх, паглядзеўшы на яе скоса. — Ага. Беларускую нявесту нейкі жаніх загранічны сабе выпісаў. Бывае і так, вядома. Але нічога падобнага. Ніякай Беларусі там, дзе ты жыла, даўно няма. Лес адзін, у якім толькі і засталося жывога, што бабкі нашы дарагія. А ўсё астатняе… Набрыдзь адна. Не, яны там, канешне, усе думаюць, што ў Беларусі жывуць. Але гэта проста слова. Адно слова толькі і засталося. Сапраўдная Беларусь — у нас, вось тут. Пад тваімі нагамі. Пад коламі вось гэтай машыны. Пад маімі босымі пяткамі».

Ён спыніўся, выскачыў з машыны, тупнуў раз, тупнуў два, як у польку пусьціцца вырашыў, распасьцёр рукі:

«Тут цяпер нашая зямля! Уратаваць на ёй тых, хто варты, і адваяваць страчанае — на такое жыцьця не шкада. Сілаў бы толькі хапіла, набрыдзь перамагчы».

Затужыў яе жаніх, загараваў, пачаў чухацца, сам сябе шчыкаць ды падбадзёрваць. То за шыю ўшчыкне, як насякомае нейкае прыбіў, то валасок з кучараў вырве — дамогся свайго, вылезла на ягоны твар усьмешка. Неахвотная, млявая — хлопец яе і так, і так: разгарэлася ўсё ж, засьвяціла.

Ніколі шчэ ня бачыла Бянігна, каб чалавек так са сваім тварам змагаўся. Каб вось так усьмешку за хвост зь сябе цягнуў.

«Мне кожны раз сьпяваць хочацца, калі вось так стаю, — расчулена прамовіў ейны жаніх. — І ты, бабка, вылазь. Разамні ногі. Давай, давай, вылазь».

Яна падпарадкавалася — высунуўшы сваё азызлае цела, цяжка ступіла на камяністую глебу. Востраў пад яе нагамі ледзь чутна ўздыхнуў. А жаніх ейны падскочыў, абвёў рукой дамы, траву, сады, пустэльны марскі бераг.

«Ступай сьмела. Можа, і праўда, сьпяем? А, бабка?»

Ён бадзёра зацягнуў нешта пад нос, акругліўшы вочы, нібы чакаючы, што бабка і праўда зараз падцягне. Песьня, можа, і прыгожая была, з тэлевізара, такія песьні цэлыя ансамблі з бабак пяюць, Бянігна ня раз такое бачыла. Але ня ведала старая словаў той песьні. А калі і б ведала — куды ёй, нямоглай. Жаніх ейны расчаравана памычаў нешта, але хутка сьціх і прамовіў чэзлым, цьмяным голасам:

«Гэта наша зямля. Мая, твая, усіх, хто разумее, у чым галоўная ідэя і найвышэйшы сэнс. Наша! Праўда, мы яе інакш завем. Яе праўдзівым імем. Назва ў яе такая, як ты. Дзікая, спрадвечная, чыстая. Моцная. А завем мы наш востраў так:»

…І толькі я хацеў, паставіўшы двухкроп’е, напісаць гэтае слова — Крыўя (вось цяпер жа напстрыкаў, без праблем, адным акордам), толькі палец пацягнуўся да патрэбнай клявішы, як мой Acer Aspire V-5 раптам завіс.

На маніторы замест курсора зьявілася блакітнае колца, якое нясьпешна круцілася, нагадваючы лягатып невядомай мне арганізацыі. Блакітнае колца, якое няўмольна зацягвала ў сябе ўсё напісанае за дзень. Экран зрабіўся бледны (бляды, як казалі раней — а цяпер баяцца), і тэкст пагрузіўся ў туман, празь які цьмяна прасьвечвалі чорныя, ужо нібыта і не зусім мае літары. Блакітнае колца злавесна плавала паперадзе гэтага туману, як быццам абараняючы яго ад мяне — і некалькі хвілін я яшчэ бачыў у глыбіні ўласны тэкст, расплывістыя значкі, якія балянсавалі паміж жыцьцём і сьмерцю. Я вылаяўся, ганяючы колца сюды-туды па экране, я яшчэ ня верыў, што цэлы дзень працы быў цяпер пад пагрозай — але нарэшце з туману выплыла стандартнае для расейскага Windows папярэджаньне, якое, тым ня менш, падалося мне дзіўна зьвязаным з маім тэкстам.

Приложение не отвечает.

Возможно, оно ответит, если подождать.

Возможно. А можа, і не. Усё залежыць ад майго цярпеньня. І ад добрай волі гэтага «пріложенія». Я і лёс майго тэксту залежым ад яго, быццам яно роўнае нам: майму таленту і маёй працавітасьці і той дзіўнай ідэі, якую я заклаў у свой тэкст. Я ўявіў сабе чалавека, які пісаў гэтыя словы: «Приложение не отвечает. Возможно, оно ответит…» Ён быў літасьцівы, ён даваў нам, наіўным і неспрактыкаваным юзэрам, надзею. Возможно — фальшывую. Аднак ён верыў у тое, што терпение и труд все перетрут. Магчыма, яму было вядома больш, чым нам — і ён даваў зразумець, што нельга быць такім наіўным. Ён пісаў у будучыню, пісаў на выпадак бяды. І вось будучыня надышла.

Цярплівасьці мне не займаць. Я пайшоў і згатаваў сабе кавы, выйшаў на двор, выкурыў цыгарэту. Сьнежная бура адступіла, з ранку ўсё пачало раставаць, сьлязіцца, плюхаць, праз мае асеньнія боты прасочвалася вада, і з мора далятаў цеплаваты вецер, несучы з сабой сыры пах зачыненага на зіму склепу. Над дамамі кружляла вялікая птушка: возможно, альбатрос або чайка. Я не разьбіраюся ў птушках. Я глядзеў на яе, і ўва мне ўсё яшчэ гаварыў мой тэкст, які цяпер змагаўся за сваё існаваньне ў сьвеце, дзе я быў бясьсільны.

Я вярнуўся ў пакой — старыя пішучыя машынкі ў калідоры нагадалі мне, што некалі можна было пісаць, не залежачы ад усялякіх там приложений. Колца круцілася на экране, як нічога ніякага. Мой Acer вісеў, справа выглядала безнадзейнай, і што рабіць, я ня ведаў.

Між тым, гэтае здарэньне падавалася мне ўсё больш містычным. З кампутарам такога раней не здаралася. Колькі я ні пераконваў сябе, што вінаваты сам — націснуў выпадкова тыльным бокам далоні лішнюю клявішу — усё роўна тое, што клятая машынка завісла менавіта перад тым, як я зьбіраўся напісаць «Крыўя», не давала мне спакою. Быццам гэта было забароненае слова, слова-ключ, слова, якое нельга было пісаць ні пры якіх абставінах. Быццам кампутар абараняў мяне ад неабдуманага кроку, завіснуўшы менавіта тады, калі я быў ужо гатовы яго ўчыніць. Быццам у ім была адмысловая праграма, створаная, каб перашкодзіць іншым пісаць гэтае бязглуздае слова. Крыўя. Крыўя. Вось я пішу яго — і нічога не адбываецца. Нібы я адолеў нешта ў сабе. А раней ня мог.

Я тады даволі моцна перапужаўся. Я сядзеў перад завіслым кампутарам, узіраўся ў блакітнае колца, што абыякава круцілася на экране, і думаў пра тое, што нябачнасьць маёй адзіноты, маёй працы, маіх шматгадзінных двубоеў і замірэньняў з уласным тэкстам — усяго толькі ілюзія. Мяне не чапалі да таго моманту, як я сабраўся напісаць слова «Крыўя». Гэтага яны сьцярпець і дараваць ужо не маглі. Уключыліся таемныя мэханізмы — і замест таго, каб працаваць, я сам завіс, як танны безабаронны кампутар у руках неасьцярожнага прафана.

Я паспрабаваў пракруціць час крыху назад — і, здаецца, зразумеў, у чым прычына майго страху. Яшчэ ўчора я прачытаў у фэйсбуку пра тое, што Крыўя — наша духоўная Шамбала. Гэтая тэма актыўна абмяркоўвалася ў сеціве, бітва паміж арыйцамі і лібэраламі (падзел, вядома, умоўны) ішла не на жыцьцё, а на сьмерць. Спачатку я толькі пасьмейваўся, чытаючы іхныя дыскусіі, я быў далёка і мог спакойна паплёўваць на іхныя гарачыя галовы, але пакрысе пачаў крыху зайздросьціць арыйцам. У іх была іхная Крыўя — у мяне ж быў толькі мой тэкст і сумнеўная слава. Крыўя была іхным апошнім аплотам, апошняй выспай у бурапенным моры сучаснасьці, якое ўсё перакуліла з ног на галаву, патапіла іхныя крэйсэры, зацягнула ў віры самых трывалых і моцных байцоў. Іхныя субмарыны плавалі дагары пузамі, усплыўшы на паверхню, як мёртвыя рыбіны. Ім не было за што хапацца. Старажытная Крыўя, эзатэрычны міт нашых дамарошчаных арыйцаў, мэтафара іхнага першакораня і апакаліпсысу, заставалася адзіным, куды яшчэ не даляцеў плявок сучаснасьці. Яны баяліся, што цяпер, калі іхнае сьвяшчэннае слова мусоліць у сеціве кожны ахвотны, іхны аплот зробіцца дасягальным для крытыкі і дэканструкцыі.

Трэба сказаць, што я прычыніўся да таго бядотнага стану, у якім мізарнелі апошнія гады прыхільнікі велічнай містычнай Крыўі. На радзіме мяне ненавідзелі, я ня раз атрымліваў лісты з пагрозамі, мне адкрыта пісалі, што доўга плявузгаць на Бацькаўшчыну мне не дазволяць. Пісалі, што мяне надышоў час спыніць. Некалькі тыдняў таму, ужо жывучы тут, я меў неасьцярожнасьць пакінуць пад адным допісам пару зьедлівых камэнтароў, у адказ на якія атрымаў ад сваіх апанэнтаў толькі загадкавую фразу: «Чакай гасьцей». Тады я не зьвярнуў на гэта ўвагі. Мяне ні каліўца не насьцярожыла, што гэтым разам замест чарады нацыстоўскіх лёзунгаў і няздарна сфармуляваных абразаў было толькі гэта: два словы, якія ставілі кропку ў абмеркаваньні. У тым допісе канцэпцыя новай Крыўі разглядалася даволі далікатна і бесстаронна, а мае камэнтары да такіх аніяк не належалі, таму ўвесь дзень я меў непрыемнае пачуцьцё, што напісаў нешта недарэчнае. Я вырашыў, што сканцэнтруюся на рамане і пастараюся меней сядзець у фэйсбуку. І ўсё ж я разумеў: сацсеткі сацсеткамі, але калі раман будзе апублікаваны, літасьці мне ня будзе. Яны проста не перажывуць, калі ў рамане зьявіцца іхная Крыўя. Раман незваротна стварае стасункі паміж аўтарам і тым, пра што ён піша, і гэтыя стасункі досыць інтымныя. Дастаткова інтымныя, каб параніць тых, хто ў іх не ўпісаны. Нашым арыйцам была нясьцерпная самая верагоднасьць таго, што я магу рабіць зь іхнай сьвятыняй, што захачу. Яны лічылі Крыўю сваёй — і будуць уважаць яе выкарыстаньне подлым крадзяжом.

Мяне заўжды дзівіла, колькі ў іхным стаўленьні да ўласных мітаў рэлігійнага пачуцьця. Сапраўднага экстазу. Ім немагчыма было нешта давесьці: іхная Крыўя была пытаньнем веры, а ня розуму. І часам я сам баяўся прызнацца сабе, што зайздрошчу гэтым людзям, якія так мяне ненавідзяць.

І ўсё ж да сёньняшняга дня я адчуваў сябе ў бясьпецы. Я быў за тысячу кілямэтраў ад іх і чуў, як яны выюць ад бясьсільля. Яны маглі пісаць усё, што хочуць — у сваім пакоі, сам-насам з тэкстам я быў для іх недасягальны.

Тады я працаваў над гісторыяй старой беларускай шаптухі, цёмнай бабкі, якую выкрадаюць і перавозяць на востраў чальцы таямнічай арганізацыі. Спачатку раман не ішоў, увечары мне здавалася, што я пішу поўную лухту, раніцай я садзіўся за кампутар разьбіты і дэмаралізаваны, мне ўсё часьцей падавалася, што я губляю час і з кнігай нічога ня выйдзе. Але паціху, як гэта часта бывае, я зжыўся з пэрсанажамі, выразна пабачыў усе месцы, дзе мела адбывацца дзеяньне, і нават сам пачаў размаўляць, як старая бабка. Або так, як, я думаў, магла б размаўляць сама з сабой старая бабка, калі б апынулася ў такіх абставінах.

Колца круцілася. Кампутар вісеў. Я мог пакласьціся толькі на сваё чаканьне і сваю цярплівасьць. Я ведаў, што калі паддацца спакусе і выключыць кампутар, я ўжо не змагу напісаць тое, што атрымалася ў мяне сёньня. Я падумаў, што калі праблема вырашыцца і ўзьнікне патрэба яшчэ раз напісаць слова «Крыўя», я зраблю гэта спакойна і бяз страху. Я ня мог паказаць ім, што баюся.

Пакінуўшы колца круціцца, а кампутар вісець, я апрануўся і пайшоў у краму. З узгорка я бачыў, што да прыстані пад’ехаў паром. Зараз горад напоўніцца людзьмі. І праўда, калі я ішоў назад з крамы, на вуліцах было поўна незнаёмых твараў. Паўсюль хадзілі турысты, фатаграфавалі, гучна размаўлялі на зусім незнаёмых мне мовах. Я не разумеў іх, затое ведаў што такое Крыўя. Яны не падазравалі пра існаваньне Крыўі — і ня мелі праблем ні з камунікацыяй, ні зь мітамі, ні з добрым настроем. Так бывае — калі ты ўсходнеэўрапеец.

Вядома, можна было папрасіць дапамогі ў некага з калегаў: магчыма, яны былі абазнаныя ў кампутарах лепш за мяне. Але мая ангельская была кепская, я баяўся, што мяне не зразумеюць, а калі і зразумеюць, дык пасьмяюцца.

Па дарозе я сустрэў Юхана. Перакладчыка з ісьляндзкай на фарэрскую, ці з саамскай на фрыскую. Нешта такое.

«Паром прыехаў», — сказаў Юхан.

«Так, я бачыў».

«Ты прыйдзеш сёньня на вячэру?»

«Не, я буду працаваць».

Калі я вярнуўся, ніякіх зьменаў не адбылося. Папярэджаньне не зьмянілася. Возможно. Возможно. Возможно. А может, и нет. Ад мяне нічога не залежала. Змрочна жуючы каўбасу і запіваючы яе халодным чырвоным віном, я глядзеў на колца, на свой расталы, ледзь бачны ў бледным тумане тэкст, у акно, на шэры сьнег, чырвоныя дахі, тутэйшы сьцяг, што заўжды супакойваў мяне сваім архаічным выглядам. Не, сюды яны не дабяруцца.

Сьцямнела. Пад маім акном таптаўся нейкі тып, які рабіў выгляд, што фатаграфуе мора. Я выйшаў, закурыў і дэманстратыўна стаў зусім блізка ад яго. Я быў усходнеэўрапеец і мог сабе гэта дазволіць. Ён спужаўся і ўцёк. Я глядзеў на горад і бачыў, як па горадзе расьцякаецца вясёлы натоўп турыстаў. Узяў кнігу. Тоўстую старую кнігу пра тое, як абыходзіліся са старымі ў Спарце. Спартанскія законы абавязвалі паважаць старых. Але толькі ня тых, што не стварылі сям’і. Нежанатыя і бязьдзетныя старыя мусілі ўзімку хадзіць голыя па рынкавых плошчах і сьпяваць адмысловыя песьні пра тое, якія яны дурныя і як іх заслужана пакаралі за бязьдзетнасьць. Вядомы выпадак, калі нейкі юнак не саступіў месца знакамітаму палкаводцу Дэркілідасу, нахабна заявіўшы: «Ты не нарадзіў сына, які пазьней мог бы саступіць месца мне». І грамадзтва ўхваліла разумнага юнака.

Блакітнае колца не спынялася. Мой кампутар паціху паміраў, але я ня з тых, хто губляе надзею. Выпіўшы віно і дачытаўшы разьдзел, я адчуў патрэбу пайсьці да людзей. Паставіў ноўт на падзарадку, накінуў штосьці і рушыў на кухню. Усе ўжо сабраліся. Юхан заўважыў мяне і ўскінуў бровы:

«Вы ўжо знаёмыя? Гэта Анья»

Ён падвёў мяне да новапрыбылай.

«Першы раз тут?» — спытаў я ня надта прыязна.

«Так, першы».

«Анья прыехала на пароме», — сказаў Юхан, які ў размове са мной заўжды стараўся гаварыць як мага больш кароткімі фразамі, таму што я быў яму сымпатычны.

«Мая мама — артыстка цырку», — успомніў я і прамовіў гэта Аньі проста ў твар.

«О», — ветліва сказаў Юхан.

«Ю ар хэпі», — сказала Інга.

«Кул», — сказалі ўсе.

Усе, апрача Аньі.

За вячэрай я выпіў яшчэ бутэльку віна. Колца круцілася. Кампутар вісеў. Возможно, гэта быў канец раману. Я ведаў, што больш такога не напішу.

Яе пасялілі ў суседнім пакоі. Калі ўсе разышліся спаць, я сядзеў перад сваім кампутарам і слухаў, як яна ходзіць: ад сьцяны да сьцяны.

Так яна і хадзіла — усю ноч. Чакала, пакуль я засну. Магчыма, яна пісала верш або перакладала — з гуарані на суахілі, з сардынскай на падляскую — але я прыслухоўваўся да крокаў на калідоры. Я ня мог больш нічога рабіць. Толькі слухаць. Мне падавалася, варта мне задрамаць, як яна адчыніць дзьверы і апынецца тут. Тут, у маім пакоі, мяне насьцігне кара.

Раніцай я задрамаў, а калі прачнуўся, выключыў усё нахрэн і з асалодаю лёг пад коўдру. Тэкст, напісаны ў той дзень, перастаў існаваць. Вядома, я паспрабаваў стварыць яго наноў, але стасункі аўтара і тэксту вельмі інтымныя: як усё інтымнае, яны не паўтараюцца. Ніколі не паўтараюцца.

У абед я сустрэў Юхана.

«Анья зьехала сёньня раніцай, — сказаў ён незадаволена. — Вярнулася на кантынэнт».

Ён выглядаў так, быццам яго пакрыўдзілі:

«Я не разумею, чаму».

Я паглядзеў яму ў вочы і павольна прамовіў:

«Мая мама — артыстка цырку».

Цяпер у мяне новы кампутар. І калі я пішу на ім: «Крыўя» — нічога не адбываецца. Вось: Крыўя. Можна капслокам. К. Р. Ы. Ў. Я. Я не баюся пісаць «Крыўя». Толькі перад тым, як выпстрыкаць яго на клявіятуры — адным акордам — я ўсё роўна кожны раз думаю пра наступствы і нічога не магу з сабой зрабіць. Думаць пра наступствы, быць разважлівым, захоўваць карэктнасьць — гэта так нудна. Магчыма, таму я больш не пішу раманаў. Сьвет навокал ідзе ў тартарары — і пасярод гэтага бязьлітаснага і няўхільнага мора мне хочацца нейкай апоры. Даруйце за рыфму. Ня хочацца больш баяцца. І пісаць тэксты на свой страх і сваю рызыку. Хочацца нечага рэальнага і разам з тым няіснага. Такога, на што можна стаць абедзьвюма нагамі. Стаць — і прасунуць галаву ў пятлю з пачуцьцём, што ты такі не адзін.

Нарэшце ты не адзін.

-

«…Крыўя», — сказаў жаніх урачыста і ўважліва паглядзеў на бабку: ці ацаніла яна прыгажосьць назвы. Можа, спадзяваўся, што адгукнецца ў ёй гэтае дзіўнае слова. Лясное, ліпучае, падманлівае.

Але старой Бянігне і сваіх дзіўных, старынных словаў хапала.

Вось, скажам, «андартальскі».

Скуль яно да яе трапіла? І чаму ката яе звалі Гофман? Аднекуль жа ўзяліся гэтыя імёны. Цёмнае, ох, цёмнае вашае мінулае, словы. Гора таму, хто пойдзе за вамі, спакусіўшыся вашымі загадкамі. Можна і не вярнуцца. Усё жыцьцё змарнаваць, разгадку шукаючы. Пакуль ня высьветліцца, што час скончыўся, а разгадкі ніякай не існавала.

«Мой востраў, — сказаў жаніх, калупаючы голым пальцам нагі сухую зямлю. — Наша Крыўя. Калі ёсьць яшчэ дзесьці Беларусь, дык толькі тут… Зямлі тут дзесяць кілямэтраў квадратных. Мала? Гэта здаецца. Насамрэч на ўсіх, хто крывіч, хапае, і яшчэ на тысячу хопіць. Ня востраў, а рай… Азірніся, бабка, вакол — прыгажосьць якая…»

Ён азірнуўся сам — паказваючы, як трэба. Твар ягоны зморшчыўся, як ад гаркоты ў роце:

«І вось ёсьць жа падонкі, бабка, якім мой востраў спакою не дае. Пішуць пра нас пішуць, капаюць, стацейкі свае гнюсныя ў інтэрнэт закінуць — і чакаюць, што я са сваім востравам пад ваду пайду. А ёсьць і такія, што бягуць адсюль. Хер вам! Хер! Стаяла зямля наша і стаяць будзе! Над морам, як белая крэпасьць! Была і будзе, пакуль мы тут жывем!»

Так пракрычаў жаніх ейны ў неба, і ў мора, і ў бабчыны вушы. Невядома, ці пачулі яго прастор марскі ды аблокі над востравам, але бабка дык ледзь не аглухла. Ледзь ня плакаў яе жаніх, і ня ведала бабка, як яго суцешыць. А ён стаяў, маленькі, сьмешны, кучаравы, і нагамі босымі за зямлю чапляўся, пальцы падкурчваў, каб ніхто адарваць ня здолеў.

Быццам кружлялі над ім цяпер нейкія гусі-лебедзі, ды ўпаляваць хацелі, з сабой забраць.

«А сам, я, бабка, галоўны з крывічоў. І заве мяне мой народ так: Максім Крывічанін. Сьмяешся? Думаеш, ганаруся гэтым? Дзе там. Гэта крыж мой…»

Ды Бянігна і ня думала сьмяяцца. Сам ён, жаніх ейны, на твары бабчыным тую ўсьмешку прыдумаў. Ня ўмела Бянігна пасьміхацца, не даваў ёй твар яе пячны, чорны, печаны вусны ў чалавечую ўсьмешку злажыць. Паглядзеў на яе жаніх злосна, але перадумаў гневацца.

«Што гэта я вярзу? Які крыж? Цьфу, — сплюнуў ён пад ногі і пяткай жоўтай расьцёр. — Моцна ўва мне іхнае хрысьціянства сядзіць. Крыж, крыж… Але ж ты мне дапаможаш, бабка? А, нявестухна мая залатая? Здымеш зь мяне крыж, сілай сваёй падзелішся. Ну сядай, сядай у машыну, паедзем, замарыў я цябе, бабка ты мая ненаглядная… Ты ў нас чалавек стары, табе спакой трэба. Мора спакою… Нам з табой яшчэ столькі зрабіць трэба. Рана нам з табой паміраць, мы з табой за сябе не адказваем…»

З найбліжэйшага да іх дому нехта выйшаў, нерашуча спыніўся на парозе, пачакаў, пакуль машына ад’едзе. Так бабка і не змагла разгледзець вачыма сваімі сьляпымі, хто там быў: мужчына, жанчына ці проста прымроілася ёй, старой, чалавечая постаць — бо надта даўно яна нармальных ня бачыла. А яно важна — каб чалавек зь людзьмі быў. Інакш зробіцца ён зьверам, ды пачне зусім па іншых законах жыць. У зусім іншым лесе.

8

Сьліны не падымеш, а слова ня вернеш. Пачала бабка свайго жаніха ў думках Максімам клікаць. То проста Максімам, то Крывічанінам. Быў ён і праўда нейкі крывы — так і хацелася паправіць. Увесь быццам з адзежы зроблены, а дзе сам хаваецца — чорт яго ведае. І вочы ў жаніха — як каўбаса крывяная.

Собіла ж ёй жаніха займець. У каго жаніх з хатаю ды жыгулямі, у каго з помнікам на магіле мармуровым, у каго са шчотам у зьбярбанку. А ў яе — з востравам.

І дзе гэты востраў ляжыць, на якім яна бяду сваю цярпіць, сярод якіх акіянаў, пад якімі нябёсамі — таксама, відаць, аднаму чорту вядома. А нават калі б і сказалі бабцы каардынаты месца гэтага дзіўнага — што, памагло б ёй гэта? Толькі адно дакладна ведала старая Бянігна — што, як і хата яе радзімая, стаіць гэты цуда-востраў, Крыўя наша духоўная, паміж двума лясамі.

Значыць, ёсьць яшчэ на сьвеце месцы, якія пасярод тых лясоў знаходзяцца. А што ж ты, баба дурная, думала, што адна на сьвеце такая? Хрэн табе, бабка. Грэх гэта, таксама грэх вялікі — сябе адной такой-растакою на сьвеце лічыць. Скромнасьці сабе, бабка, пазыч, скромнасьці. Зусім ты на тым востраве бясстыднай зрабілася. Дазваляеш сабе ў такім ложку спаць, што на цэлую сям’ю шматдзетную хапіла б, ды ў ваньне ляжыш цёплай, а дзеўка Алеся цябе губкай мые, па сьпіне тваёй водзіць, па грудзях ды валасах. Не бальніца тут, каб за табой мэдсястрычкі глядзелі. Не бальніца, а турма тут.

Турма.

Ясі смачна, сьпіш соладка, ні ў чым патрэбы ня маеш. А ўсё роўна на сэрцы камень ляжыць. Быццам пакаралі Бянігну тыя, хто яе ў неандартальскі лес хадзіць навучыў. За ляноту яе ды за дурасьць.

Уначы прачнулася бабка, бо нехта на яе глядзеў. Адплюшчыла яна вочы, а над самым яе тварам лямпачка сьвеціць, лямпачку Алеся трымае, а сама знакі пальцам робіць. За сабой кліча. Паднялася бабка з ложка, накінула штосьці ды за Алесяй у калідор пайшла. А Алеся тая, ведзьма маладая, далей ідзе, ды на бабку азіраецца — як заўжды, з усьмешкай сваёй кашэчай. Хто ж цябе, дзеўка, коткаю зрабіў? — думае Бянігна, але ідзе паслухмяна, за лямпачкай у цемры шкандыбае, за сьцены хапаецца.

Завяла бабку Алеся ў пакой, дзе басэйн быў. Зайшла бабка, мружачыся ад сьвятла — бо гарэла ў тым пакоі жырандоля, гарэла ня зырка, але ўсіх тут можна было добра разгледзець. Па краях басэйна мужыкі яе знаёмыя стаялі: і мажны, і дзядок той у белым, і хлопец-спарцмен, і татарын хітры. Стаялі і на бабку глядзелі — ня тое каб варожа, а насьцярожана так, як быццам чакалі ад бабкі якога падману.

А ў самім басэйне жаніх яе, Максім Крывічанін, ляжаў, на краі абапёршыся. Голы — у чым маці нарадзіла. Ляжаў і на яе пазіраў — уважліва, строга, як бацюшка.

«Падыдзі сюды, бабка, — прамовіў Максім, зьлёгку ўсьміхнуўшыся. — Бліжэй, бліжэй».

Падышла бабка, рукой вочы закрываючы. Хоць чаго яна там ня бачыла — усё роўна сарамата. Жаніх яе дарослы ўжо, няправільна гэта — галізной сваёй ды месцамі сарамяжнымі бабцы ў вочы тыцкаць.

«Апусьці, бабка, руку, — загадаў Крывічанін. — Я ж жаніх твой, нам з табой жыць да сьмерці».

Не адразу паслухалася бабка, а калі паддалася загаду, дык ужо вачэй не магла адвесьці. Бо па ўсім целе маладым жаніха ейнага былі чорныя ды пунсовыя гнойныя раны, жывыя, ад вады абуджаныя, расьцьвілыя, нібы кветкі. Відаць было, што нямала іх пальцамі парасчухвалі, паразьдзіралі, што сьвярбяць яны, кожнага дня сьвярбяць, не даюць хлопцу спакою.

Жаніх задумліва, крыху нахіліўшы галаву, сачыў, як поўняцца жалем бабчыны вочы.

«Вось так, бабка, — сказаў ён нарэшце, паварушыўшыся ды зручней уладкаваўшыся каля сьценкі басэйна. — Вось так. Бачыш, што са мною?»

Заплёскала вада, уздыхнулі мужыкі, прыяцелі жаніховы, капнула з жырандолі — гучна, трывожна, як цьвік нехта з аднаго разу ўбіў. Проста ў падлогу мазаічную, у кафлю, у сэрца зьвярынае. Бо і праўда было ў бабкі адчуваньне, што знаходзіцца яна ў самым сэрцы вялікага і хворага зьвера. Пасадзілі яе туды, у самую кроў ды самае мяса, нясецца зьвер па моры, па небе, па дарогах цёмных, лапамі дрэвы скідвае, буралом па сабе пакідае — а куды нясецца, сам ня ведае.

«Гнію я, бабка, — прамовіў жаніх, растапырыў пальцы, правёў па грудзях і радасна, шырока рот раскрыўшы, паглядзеў, што ў яго на пазногцях засталося. — Гнію. Жыўцом гнію, сама бачыш. А што са мной такое, ніхто ня ведае. Дактары не даюць рады, дый ня веру я ім больш. Усе яны ідыёты і махляры. Столькі грошай аддадзена, а на што?»

Ён абвёў вачыма прыяцеляў сваіх — а мо і слуг, а мо і нявольнікаў: хто іх знае.

«Прыйшоў, бабка, час цябе праверыць. Паглядзець, на што ты здольная. Думаеш, за прыгажосьць я цябе сюды паклікаў, нявеста ты мая? За сілу, бабка. За сілу…»

Ён пацягнуўся, ухапіўся за краі басэйна і выскачыў з вады. Падышоў да яе блізка, так блізка, што ўжо не вачыма бачыла бабка ягоныя гнойныя раны, а скурай сваёй чорнай адчувала, як яны жывуць, ды гараць, ды сьмярдзяць, ды сьвярбяць, ды смыляць.

«Памажы мне, бабка. Пакажы, што ўмееш».

Так і стаяў ён перад ёй, голы, у сваіх гнойных ранах, орган ягоны мужчынскі напружыўся, у бабку вокам адзіным глядзіць, не міргаючы, з-пад пахаў капае, на плячах блішчыць, а шыя ды грудзі быццам спацелі ўсе, бо ня льецца з жаніха вада, а на скуры выступае ды зьзяе зеленаватымі пярлінкамі, і раны гнойныя дыхаюць, а твар чырвоны, як ад цімпіратуры.

Узяла яго за руку старая Бянігна, паслухала, што ягонае цела кажа, сама вочы заплюшчыла. Пачакала, каб нікога вакол не было — растварыліся ў агні пад яе вачыма і мужыкі тыя застылыя, і Алеся, што за сьпінай стаяла, і жырандоля, і вада, што цурчэла пад зямлёй.

Пачала Бянігна на гэтым целе маладым, мужчынскім, ядавітымі кветкамі пакрытым, глядзець, шукаючы, што яно лішняга мае. Доўга шукала, па крыві жаніховай плаваючы, у чорныя віры зазіраючы, па гольлі нябачным скрабучы. Знайшла. І, як некалі, з прыемным, цёплым пачуцьцём рухі патрэбныя ўспамінаючы, паклала лішняе хлопцава ў адну далонь, другой накрыла, перакуліла. Адплюшчыла трэцяе вока, чацьвертае прычыніла, пятым на месяц у небе паглядзела, шостым на сонца, а сёмае дрыжаць прымусіла.

«Тут стой, — мовіла Бянігна аднымі вуснамі. — Не хадзі нікуды».

Падалося, што кіўнуў ёй жаніх ейны. Быццам чуў, што сухі вецер зь яе рота пашэптвае.

Спатыкнулася Бянігна, сьцежкі абіраючы, навобмацак па цемры блукаючы, раз спатыкнулася, і другі, і трэці — але затрымцела мацней яе сёмае вока, напялася — ды раскрылася, ды так балюча, што ў галаве ў Бянігны як маланкай выцяла.

Бегла Бянігна па знаёмых ёй адной сьцежках, радуючыся ды цешачыся, што яе пусьцілі ды не забылі, бегла, трымаючы ў руках лішняе, лішняга ня слухаючы, на лішняе не наступаючы. Ніхто яе не даганяе, ніхто не перабягае дарогу, ніхто не запытаецца, што яна трымае ў руках. Толькі галасы гэтыя вітаюць: «Гу-у-у… Гу-у-у…»

«Ну што вы хочаце, га, што вы хочаце, гу ды гу, гу ды гу, бедныя вы мае, няма чым пакарміць, не нажыла я за гэты час ні костачкі, ні крошачкі, толькі вось сынкі ў мяне зьявіліся, Антон ды Міша. Можа, праведаць матку зьбяруцца, прылятуць на самалёце… Ну што вы ўсё гудзіце, ну што? Нелюдзі вы мае, вы ж мяне знаеце, шкада мне вас, пагладжу, кожнага пагладжу, за вухамі пачухаю, сагрэю… Нядоўга мне ўжо паміж лясамі жыць засталося».

Гараць неандартальскія вогнішчы, як тыя хаты саламяныя палаюць, вось і пот з ілба бабчынага пацёк, вочы засьціць. Глыбей у лес, глыбей, да пня таго, часу ў яе мала:

«Мае вы інастранцы, мае вы туркі, пастаю з вамі, пастаю, але ня гэтым разам. Жаніх мой помачы просіць, мучыцца хлопец малады, памагу яму, усё, што маю пры сабе, усё лішняе, усё, што маю, не маё…»

Дабегла да пня запаветнага, пот выцерла, твар абпалены ў траве ахаладзіла. Дзе пінжак? А вось ён, ля пня, узрадавалася Бянігна. Такі самы, як быў, прымяты, быццам на ім толькі што мужчына нейкі сядзеў. А мо і ляжаў, папяроску пакурваючы, а зараз адышоў за дрэва. Кінулася бабка да таго пня, лішняе на пінжак асьцярожна склала, як рабіла ўжо тысячу разоў. Хтосьці, хто лішняе зь пінжака забірае, блізка — ня хоча ён, каб Бянігна яго бачыла ды запомніла. Дык яна і не зьбіраецца тут заставацца.

«Пайду ад пана, бо прыйшла зарана», — шэпча Бянігна ды назад, да сьцежкі кідаецца.

Гараць, дымяць, трашчаць у неандартальскім лесе высокія вогнішчы. Стаяць каля іх істоты лясныя, маркотныя песьні свае ныюць, ды гудуць, гудуць, Бянігну праводзячы. А яна — са сьцежкі на сьцежку, з-пад дрэва да дрэва, ды праз багну, па калодачках ды па грэбельцы, ды зноў у лес, вецьце адводзіць, вусны сьціскае: адна галінка ў бок уколе, а дзьве іншыя самі адступяць.

Так і адплюшчыла Бянігна вочы. І зноў яна на востраве чортавым. Перад ёй хлопец малады, голы, стаіць, руку да яе працягнуўшы, стаіць нерухома, як зачараваны, а за ім слугі ягоныя — і кожны на бабку з жахам ды павагай глядзіць.

Адпусьціла яна жаніхову руку — ён паднёс да вачэй далонь, быццам сам упершыню яе бачыць.

Паглядзеў на сваё беднае цела, уздыхнуў.

«Ведаць бы, дзе ты толькі што хадзіла… — прамовіў яе Крывічанін, апусьціўшы рукі. — І што гэта было… Такое адчуваньне, як кроў у жылах памянялі…»

Раны на ягоным целе ўсё гэтак жа дыхалі, сьвярбелі, жылі сваім жыцьцём зьмяіным, але ведала Бянігна, што няшчасны жаніх яе ўжо верыць, ужо спадзяецца, бяз гэтага людзі з андартальскага лесу ніяк ня могуць: нават хвосьцік ім пакажы ад надзеі, усё кінуць, за хвосьцікам пабягуць. Хоць і ўдаваў жаніх яе, Крывічанін галоўны, што не такі ён, як уся набрыдзь, але ж і для набрыдзі, і для магутных самых адзін закон: толькі б надзея была, толькі б сьвяціла ім у вечную зіму чалавечую.

Павярнуўся жаніх яе Максім да сваіх слугаў, запытальна ўзьняў падбародзьдзе — а яны стаяць вакол басэйна, слова вымавіць ня могуць, і твары іхныя рыхтык маскі, што па тэлевізары паказваюць. Накінуў жаніх ручнік на плечы ды з пакоя выйшаў — на Бянігну позірк наастачу кінуўшы: пільны, пранізьлівы, такі ўжо любяшчы, што Бянігна ўздрыгнула, нібы яе за шыю хто ўкусіў.

Шчасьлівая засынала ў тую ноч старая Бянігна — і сама свайму шчасьцю ня верыла, і сама таго шчасьця саромелася. Нельга бабцы старой шчасьлівай быць — бо крадзе яна ў такім разе ў маладых шчасьце. Не бясконцыя ў сьвеце шчасьця запасы, ёсьць у іх край, і канец, і дно. Але ж радая яна была, як дзеўка — прыдаўся людзям яе лясны дар, знайшла яна ўсе сьцежкі, не пагналі яе дагэтуль зь неандартальскага лесу. Значыць, не марнуе яна сваю старасьць, значыць, ёсьць яшчэ ёй у андартальскім лесе нейкае прымяненьне. Важна было для Бянігны старой сябе патрэбнай адчуваць — ведаць, што ня проста так яна месца займае.

Раніцай пабудзіў яе жаніхоў голас — бегаў Максім малады па калідоры, дзьвярыма грукаў. Забыўся, дурны, дзе бабку паклаў. А як знайшоў, кінуўся да яе ды пад рэбры старыя тыцнуў:

«Ну і бабка! Сіла! Глядзі, старая, глядзі…»

Скінуў перад ёй свае чорныя апранахі, зноў голы зрабіўся, як з лазьні. Паглядзела Бянігна скрозь павекі — дый праўда. Зрабіліся раны меншыя, ды сушэйшыя, ды пачалі зацягвацца. Сыходзіў у цемру дзікі сьверб, і гной сыходзіў, і боль — пасьвятлеў жаніхоў твар. Дык а як жа інакш, калі лішняе на пні сухім засталося. Ды толькі ня ведае жаніх, дзе той пень запаветны і як да яго дабрацца.

Адпусьціў бы ён яе цяпер. Ды не — нават не зьбіраецца.

Пацалаваў ён бабку — асьцярожна, у самую макаўку. І вусны выцер.

«Праўду народ наш сьвяты казаў: дзе старыя кусты, там двор не пусты… Ня простая ты бабка! Цяпер бачу, цяпер веру. Нездарма столькі на цябе выкінуў. Ну і сіла! Як жа я цябе чакаў, бабка ты мая залатая… Будзе ў нас вясельле, будзе…»

Сеў перад ёй ды пачаў сваю песьню — напаўголасу, быццам бы сярдзіта, а вочы прамяністыя-прамяністыя:

«Навучы мяне бабка, сваім штукам. Падзяліся сілай. Раскажы, як бабкамі робяцца… Я ж усё роўна спосаб знайду…»

Маўчала бабка, у бок гледзячы, толькі б гэтага рота ягонага ня бачыць. Зацягваў у сябе гэты рот, зеўраў, як яміна, ды намякаў бабцы, што яшчэ ня тое сказаць можа, што тоіцца ў ім столькі благога, што ёй і ня сьнілася ў мроях яе старэчых.

Але думаць пра гэта ў бабкі часу не было. Назаўтра прыйшоў да яе хлопец той дужы, з нагамі паголенымі, майку сьцягнуў, шорты пасьпешліва скінуў і стаў перад бабкай, як на мэдкамісіі.

«Ну, лячы мяне, бабка!»

Усе бакі ў яго былі ў гнайніках — забіраліся раны пад самыя пахі, хаваліся, у нутро ягонае сыходзілі. Як адчувалі тыя раны смуродныя, што зьявілася істота чалавечая, што іх прагнаць можа. Заскрыпеў бабчын ложак, паднялася яна, дзьверы зачыніла і хлопца за руку ўзяла. Аднесла лішняе ды легла зморана. А хлопец усё нагой у шорты трапіць ніяк ня мог, адзяваючыся, ды мармытаў бабцы:

«Ты, бабка, магла б знакамітай стаць. Думала пра гэта? Цёмная ты, я на тваім месцы знайшоў бы чалавека, што ў такіх справах шарыць, ды заняўся б сур’ёзна. Такім талентам нельга раскідвацца, ты мне павер…»

На другі дзень дзядок завітаў, доўга перад бабкай сядзеў, маўчаў, нешта ў кампутар свой запісваў. Яна ўжо думала, ён пра яе піша. Ну, хай піша. У кожнага свая работа — каму пісаць, каму лішняе ў людзей забіраць. Легла бабка да сьценкі, калаціла яе нешта, ды ногі ніяк не прачыналіся — хоць ты іх іголкамі ўкалі.

А калі адпусьціла яе і яна на другі бок павярнулася, глядзіць, а дзядок той ужо без штаноў ды без кашулі перад ёй стаіць ды пазірае на яе сарамліва. Увесь у гнайніках, нібы з бальніцы ўцёк. Стаіць ды вачыма на сваё пуза паказвае. Вось жа мухамор стары. Увесь у сівым пуху. А лячыць трэба.

Падсунулася да яго Бянігна, падцягнулася на локцях. Стала, гайдаючыся, бо не трымалі яе ногі як сьлед, за руку дзядка ўзялася. Замільгала ў яе перад вачыма, загуло, не хацеў неандартальскі лес хованкі свае адкрываць — але ўпартая была бабка Бянігна, нязломная ды ні на кога ня злая, бо нельга злой быць, калі ў неандартальскі лес ходзіш. Хвіліна ці дзьве мінулі — а знайшліся сьцежкі. Зноў пабывала бабка каля запаветнага пня. Вярнулася — а дзед, нічога не сказаўшы, схапіў майткі ды адзежу сваю і радасны за парог кінуўся. Стары псюк. Што ён зь ейным жаніхом тут робіць? Такому дзеду гарадзкому толькі б на лаўцы сядзець ды ўнукаў няньчыць. А ён на востраў папёрся. Адно слова — пісацель.

Успомніла Бянігна бібліятэку ды ўздыхнула. Няма ім спакою, тым пісацелям. Усё пішуць, пішуць, хочуць сваю бібліятэку напісаць. А кніжкі тыя ў цемры зь пісацеляў сьмяюцца: у кніжкі жыцьцё даўгое, з чалавечым не зраўняецца, колькі б чалавек ні пісаў — усё роўна яму з андартальскага лесу не ўцячы, усё роўна ў зямлі ляжаць сырой, а кніжка жыць будзе ды з паліцы на сьвет глядзець. Можа, яе за сто гадоў ніхто ў рукі ня возьме — а яна ўсё роўна свайго часу дачакаецца. А чалавек — не. Як бы ні карцела яму на перамогу сваю палюбавацца.

На трэці дзень таўстун да яе заявіўся, увайшоў, падсеў да яе, паглядзеў лісьліва ў вочы бабчыны.

«Палячы мяне, бабка. Як ты іншых палячыла».

«Заўтра прыйдзі, небарака», — прамовіла бабка аднымі вачыма, пачуваючыся вінаватай: але ж прыхварэла яна, баялася з болесьцямі сваімі да пня хадзіць. Ёй бы спакою на дзень, а тады яна палечыць, нікому не адмовіць. Ды ня ўмеў таўстун той вочы слухаць, глядзеў на бабку ўмольна вачыма сваімі заплылымі ды чакаў.

«Ну што ж ты ня лечыш? Глядзі, у мяне ж таксама па ўсім целе хярня гэтая, што я, не чалавек?»

Яна ўзяла яго за руку, але адпусьціла. Не была пэўная, што зможа.

«Палячы, бабка! На калені стану!»

Легла бабка. Блага ёй было і нудзіла.

«А я табе, бабка, навіны раскажу, — прамармытаў той мажны дзядзька напаўголасу, на дзьверы трывожна азіраючыся. — Усё табе расказваць буду, што знаю, толькі палячы. Вось ты тут сядзіш і ня ведаеш, а Янка наш, той, спартовы такі хлопец, разумны аказаўся. Уцёк сёньня зранку з вострава. Ня хоча, паршывец, з намі жыць. Паглядзеў, што гнайнікі загойваюцца, ды ўпрочкі кінуўся. Усё разьлічыў, гад, ніхто б і не заўважыў. Яго б адразу не хапіліся, калі б ня я. Я першы знайшоў, што лодкі адной не хапае. Мяне за такое палячыць добра трэба, чуеш, бабка? Бабка?»

Раскатурхаў ён яе, паднялася Бянігна з апошніх сілаў, да пня дайшла, а як назад трапіла — сама ня ведае. А тут ужо й татарын той стаіць, вочы бегаюць, а рот пад вусікамі хадуном ходзіць:

«Мне апошняму да цябе ісьці выпала, не магу да заўтра трываць, раптам ты, бабка, да заўтра не дацягнеш! Сказалі, што паміраеш, дык я адразу прыбег! Палячы мяне, бабка, а там ужо памірай! Чуеш? Ня маеш права! Ну што табе, шкада? Ты ж усё роўна падохнеш, а мне жыць!»

Ды не магла бабка падняцца. Ляжала і глядзела ў столь. Хай бы пакінулі яе адну — усім бы лепей было. Сорамна сьмерцю сваёй людзям у вочы калоць. Доўга стаяў татарын на каленях перад яе ложкам — так бы да ночы яе маліў ды галавой біўся аб яе падушку, калі б не жаніх. Выцягнуў таго татарына за шкірку:

«Ідзі маторкі заводзь, я цябе што, дарэмна ў радцы выбраў? Да цемнаты павінны Янку знайсьці, шторм пачынаецца, загіне хлопец! Зноў мяне вінаватым зробіце, сукіны дзеці!»

А сам падышоў да Бянігнінага ложка, сеў ды абхапіў бабу за ногі:

«Надвое бабка варажыла: ці памрэ, ці будзе жыва…»

І засьмяяўся нэрвова:

«Бачу я, бабка, што ня хочаш ты за мяне замуж ісьці. Бачу… Што, праўда сабралася тут ногі выпруціць, на маім востраве? Не… Не падабаецца табе такі расклад».

Пальцамі палез у вочы, падняў павекі:

«Бачу, што не падабаецца. Ты хочаш у хату сваю вярнуцца, апошні раз на дзяцей паглядзець, на ўнукаў, ды на якіх-небудзь супэрпупэрхрысьціянскіх могілках ляжаць, разам з набрыдзьдзю ўсялякай і бяздарнымі людзішкамі. Што я, ня ведаю? Дык вось: памрэш — закапаю цябе тут, ніколі роднай хаты не пабачыш. А ачуняеш: вярну туды дзе ўзяў. Думай, бабка, думай, нявестухна…»

І пайшоў, раздаючы ўсім загады. Быццам народу быў поўны дом.

Задумалася Бянігна, паверыла жаніху свайму. Можа, і праўда разам са здароўем да яго розум вярнуўся. Але не магла яна сваёй нямогласьці рады даць. У неандартальскі лес са сваім лішнім ня ходзяць. Сорам гэта. Не зразумеюць яе інастранцы, туркі гэтыя, і мужчына той, чый пінжак на пні пасьцелены, ня ўхваліць. Выйдзе з-за дрэва, папяроску жуючы, ды скажа ёй:

«Усё, бабка. Забараняю табе хадзіць у наш лес. На вякі вечныя».

Цяжка было Бянігне. І паміраць цяжка, і жыць. Усё хацеў ад яе нечага андартальскі лес — прыдушыў, наваліўся ўсім цяжарам сваіх неўтаймоўных жаданьняў. Вырашыла яна, што памрэ. Разгарэўся ў ёй такі жар, што страшна стала — няўжо дом падпаліць? Хоць і странны ён, гэты дом на востраве — але ж таксама хата: тут людзі жывуць, людзі яго будавалі, людзі тут ад холаду ды зла хаваюцца. Гарэла Бянігна, гарэла, і нібыта бачыла з агню свайго, як стаяць вакол яе агнішча насельнікі лесу неандартальскага, стаяць ды вецьце падкідваюць. Гары, гары, бабка, гары, старая, гу-у-у… Гу-у-у…

Ня выйшла ў яе памерці. І гэтым разам ня выйшла. Як зачараваў хто.

Прачнулася ўначы Бянігна, уся мокрая, халодная. Адплюшчыла вочы, паварушыла рукамі. Бачыць, а па пакоі здань нейкая жаночая рухаецца. Замерла здань над яе ложкам, узьнялася над галавой старой бабкі. Зразумела Бянігна, хто перад ёю. Алеся, тая самая дзеўка, што на Бянігну так злосна глядзела. Была гэтым разам Алеся зусім голая — села каля бабкі, валасы на плечы адкінула, грудзі адной рукой прытрымала, а другой бабку за халодныя пальцы схапіла:

«Палячы мяне, бабушка!»

Вось які голас у яе. Зусім нявінны. Як у мэдсястрычкі. Прыціскае Алеся свае пальцы з доўгімі пазногцямі да старэчай скуры, укладвае сваю руку ў бабчыну, а сама шэпча:

«Глядзі, бабка, што са мною. Палячы мяне, палячы, прашу!»

Засьлізгала рука старой Бянігны па дзявочым целе, знайшла ўсе яе гнойныя раны. Задыхалі яны пад бабчынымі пальцамі, заварушыліся, навастрылі язычкі, плюнулі гноем ды крывёю папсаванай. Уздыхнула Бянігна — ды так, што пакацілася яна па барвовых сьцежках і па гальлі сухім кудысьці, упала тварам у крапіву.

«Зноў ты тут, бабка?» — зьдзівілася каралева крапіўная, Страківа смарагдавая.

Схадзіла Бянігна да пня, пакінула там дзявочае лішняе, пакацілася назад, не азіраючыся. Адкуль толькі сілы ўзяліся. Вярнулася, легла побач зь дзеўкай — чыстай, здаровай, палечанай. А тая спала ўжо — як была, голая, у чым людзі на сьвет прыходзяць. Захінула яе Бянігна коўдрай, паслухала, як суцішваецца Алесіна сэрца, панюхала радасна, які цяпер дух у яе з рота ідзе — ды сама задрамала.

Жыла ў доме котка зьлюшчая — а зьявілася ў старой бабкі ўнучанька.

9

Як разьвіднела, прынесла ёй унучка паесьці — адзетая, вочы хаваючы, нічым не паказваючы, што ўначы было. Унучка вусны нафарбавала ды падціснула, дэманструе, што нічога за ноч не зьмянілася. Толькі бачыла старая Бянігна, што нават рукі Алесіны падабрэлі, памякчэлі — не як скаціну цяпер Алеся яе карміла, а як бабушку дарагую. Пройдуць твае раны, унучка, загояцца — паглядзела яна на Алесю ды вачыма яе прыгалубіла. Паморшчылася Алеся, быццам яе паказытаў хто, сьпінай павяла ды ў калідор выбегла.

Ну, бяжы, бяжы. Падсілкавалася бабка ды зноў задрамала.

Некалі, як яна ў сваёй хаце жыла, дык магла кожны дзень без выхадных ды сьвятаў у неандартальскі лес хадзіць, а цяперака во — тры дні пабегала і ляжыць. Відаць, на востраве час хутчэй ідзе і людзі тут хутчэй старэюць ды парахнеюць. Вось жа, і жаніх яе чаму такі — з выгляду маладзён, а па розуме ды па мучэньні сваім — як стары корч. Задумалася бабка, ці бачыла яна ў гэтым доме вялікім хоць бы адзін гадзіньнік — ды так і ня ўспомніла ніводнага. Цяперашнім людзям гадзіньнікі без патрэбы — таму і парадку няма. Таму і ня сьпяць яны начамі, усё думаюць, чым бы яшчэ заняцца. А паспалі б, аддыхнулі крыху — дык, можа, не дратавалі б іх дурныя ідэі ды бязглуздыя справы. І хваробы злыя, гнойныя, заразныя не чапляліся б.

І тады, як паратунак ды аддышка ад андартальскага лесу, наваліўся на бабку глыбокі сон. Сядзела яна ў тым сьне ля парэчкавага куста і слухала, як пчолы наўкола гудуць. Гу-у-у… Гу-у-у…

Ня чула бабка, як зайшоў у яе пакой жаніх, Максім Крывічанін, лёгкі, як лісточак, ды прылёг ціхенька каля Бянігны. Ляжаў на баку ды твар бабчын, чорны ды страшны, разглядваў. Кожны ўзгорачак і кожны прыгарачак на ім разглядзеў, паўглядаўся, як скура мярцьвяная знутры матава сьвеціцца, як нос бабчын уздрыгвае, як насякомыя на бабку садзяцца, лапкамі перабіраюць, правальваюцца ў сухія чорныя трэшчыны ды выкараскваюцца, а яна не варухнецца. Падзьмуў на бабку, прыбраў тую жамяру, і тады яна вочы расплюшчыла — сінія, як шкельцы дзявочага сакрэту, у садовай зямлі закапанага. Ня мог Максім зразумець, сьпіць яна ці праўда прачнулася. Вочы бабчыны не міргалі, ляжала, як мёртвая — ці проста на паўзу пастаўленая.

І раптам ён пабачыў. Вогнішчы, вецьце, вывернутыя, васковыя фігуркі ў гарачым тумане. Але за імі цемра, зь якой патыхнула дымам і гулам. Мільганула ўсё гэта і зьнікла, мімалётнае, недасяжнае, адзін кадр — патухла ўсё, толькі ён затрымаць карцінку зьбіраўся.

Уздыхнула бабка, здрыганулася і закашлялася. Прачнулася. А побач зь ёй жаніх ляжыць, кудзеркі па падушцы рассыпаліся.

«Бабка сьпіць, а гусей пасе», — прамовіў Максім і ўсьміхнуўся. Як быццам ведаў цяпер штосьці пра яе, як быццам расказалі яму яе сакрэт. Страшна стала бабцы: няўжо яна ў сьне лішняе сказала? Зірнула яна на Максіма — не, такі самы, як быў. Падалося, значыць.

Перакуліўся на сьпіну побач з бабкай і з асалодай уцягнуў у сябе паветра:

«…А я ж верыў, што ты ацалееш. Ня з тых ты бабак, якія ледзь што, адразу ў зямлю хаваюцца. Ты сама як зямля, нашто табе тыя клопаты: дамавіна, поп, памінкі, галашэньні… Няпростая ты бабка. Толькі прыкідваешся дурной, а сама ўсё разумееш…»

Ён склаў на грудзях рукі, як нябожчык, вочы закаціў, абмяк — толькі сьвечку ўстаў і памаліся. Скасавурыў вока на бабку ды засьмяяўся:

«Разумееш жа? Вось бы цябе яшчэ гаварыць прымусіць. Каб ты расказала, па якіх лясах ходзіш, калі людзей лечыш, у якія чорныя дзюры зазіраеш. І плян намалявала, са стрэлкамі і ўсімі пазнакамі. У мудрацоў, бабка, мусяць быць вучні. Інакш які сэнс у мудрасьці. А калі баба ў мудрацы падалася — з мужам трэба навукай падзяліцца. Правільна? Як ты лічыш? Што твая філязофія лясная кажа? А, бабка? Ты ў гэтых рэчах разумнейшая за мяне, хоць я і Максім Крывічанін, а ты — бабка дурная…»

Ён асьцярожна правёў рукой па бабчыным твары. Адвярнулася старая Бянігна да сьцяны, Максім руку прыбраў ды прамовіў ужо іншым, будзённым, панылым голасам:

«А нас, пакуль ты тут сьпіш, паменела. Ага. Янку, ёлупня, мора забрала — і што яму ў галаву стукнула з вострава бегчы? Лодку мы знайшлі, кілямэтры за тры ад берага плавала, перакуленая. А самога прыб’е праз год да якога-небудзь Родасу ці Лесбасу. Дурань. Дурань і здраднік. Ён табе нічога не казаў, калі ты яго лячыла? А, ну так, ты ж у нас нямая. Зручная пазыцыя, асабліва ў такім месцы, як наша Крыўя…»

Жаніх прыўзьняўся на локці, зазірнуў ёй праз плячо:

«Зноў заснула? Хітрая бабка… Як там слоўнік кажа: хітра бабка, дый сабе, зьела кашку, ды скрабе. Толькі слоўнікі і можна чытаць у гэтай бібліятэцы. А ўсё астатняе выкінуць. А гаварыла б ты, не маўчала — я б і слоўнікі загадаў спаліць. Усё ў табе знайсьці можна. І мову, і ісьціну, і гісторыю, і лек… Эх… Што ж ты маўчыш усё? Бабка з дэфэктам…»

Максім адсьмяяўся і зноў паваліўся на сьпіну, склаўшы рукі.

«А татарын наш забіўся… Чуеш, бабка? Я яму сказаў, што ты канцы аддала. Дык ён з роспачы ўзяў ды галавой уніз са скалы. А такі беларус быў — для Крыўі самае тое. Нашчадак тых татараў, што ў ВКЛ жылі, між іншым. А я толькі хацеў, каб яны табе спакою крыху далі, а то ўсё лезуць, лезуць, палячы ды палячы… Ты мая бабка. З чаго яны вырашылі, што я табой дзяліцца мушу?»

Уздыхнуў Максім Крывічанін ды паляпаў рукой па жываце.

«Так што мінус два. Нічога. Знайду, кім замяніць. Там, у Беларусі вашай, хапае ахвотных на Крыўю перабрацца. Вазьму адтуль хлапцоў, якія даўно просяцца. Харошыя хлопцы, перакананыя, зацятыя, нацыяналісты першы сорт. Падпсаваныя крыху, ясная рэч, але гэтая зямля іх хутка сапраўднымі беларусамі зробіць. Зямля тут урадлівая… Засынаеш, бабка?»

Ён зноў навіс над ёй:

«Не, ты ня сьпіш. Ведаю я, што ты робіш. Ты, відаць, ляжыш і думаеш мазгамі сваімі хітрымі: як гэта зямля тут лечыць, калі ўсе жыўцом гніюць. Праўда, бабка? Гэта табе спакою не дае?»

Ён ускочыў з ложка і пачаў хадзіць па пакоі сюды-туды — нібы на бой выклікаў кагосьці. Той, другі, нябачны, перад ім скокаў, парыкваў, пасопваў, пысы курчыў, лапамі Крывічаніна абхапіць хацеў, але ўхіляўся Крывічанін, круціўся, як зьмяюка, локцямі ўзмахваў, запясьці выгінаў. Уяўляў сабе Крывічанін, што ў руках ягоных двухручны меч — і вось даскакаўся ягоны вораг, страціў пільнасьць. Выкруціўся Крывічанін і адным махам зьняў ворагу таму жудаснаму галаву з шыі, а другім махам другую галаву, а трэцім махам насадзіў зьвера на меч, а нагой трэцюю галаву ў акно адфутболіў. Станчыў пераможны танец і зьняможаны, спацелы, назад да Бянігны ў ложак паваліўся. Выцер пот з ілба:

«Раскажу табе, бабка, як усё было. Расказаць хочацца, а з кім тут яшчэ пагаворыш. У Алесі розуму, як у пэтэвэшніцы, а гэтыя двое — ня веру я ім…»

Ён паглядзеў на бабку і дадаў пасьпешліва:

«У нас тут народу хапае. Занятыя проста, працуюць увесь белы дзень. Лянівых не бяром… У нас тут і жанчыны, і дзеці, цэлы Ноеў каўчэг нашая Крыўя. Тыя, каго ты бачыла, гэта мае радцы-міністры. Адзін за парадкам сочыць, другі кроніку вядзе, для гісторыі. А цябе, бабка, калі пажэнімся, я міністрам аховы здароўя зраблю. Хаця не… Міністрам культуры і адукацыі. Хай лепш у цябе вучацца, як правільна жыць і ў што верыць. А то ноччу страшна: сто чалавек сядзяць там, унізе, і кожны ведае, што такое інтэрнэт. А сыгналу няма… Толькі тут, у мяне. Страшна…

Інтэрнэт-інтэрнэт… Пагуляеш па ім уначы, па гэтым сеціве паскудным палазіш, і хочацца ўсё паадрубаць, надзець на гэты востраў, на маю Крыўю сьвятую, шалом і сказаць: усё, жывіце там сабе, як хочаце, прападайце, а мы тут самі па сабе будзем. Столькі пра нас брыды пішуць… Рукі ім паадсякаць за гэта. Усё ім мой востраў спакою не дае. Пранюхалі неяк — і пішуць, пішуць, патрабуюць, каб іх сюды пусьцілі. Мы знайшлі, хто здрадзіў, пакаралі — а яны не супакойваюцца. Вось і ўчора зноў. Зайшоў пачытаць, што ў сьвеце робіцца, а тут чарговы пасквіль. Панавыдумлялі пра востраў усялякай лухты. Капаюць, капаюць, хочуць ведаць, каму належыць. Але рукі кароткія — нават калі знойдуць, тут мая, прыватная тэрыторыя. Але крыўдна — пісалі б пра сваё, што ім мая Крыўя… У саміх дома хрэн ведае што робіцца, бабка, а яны праз мора да мяне заглянуць хочуць. Праверку на мяне наслаць. Ды ўсім насраць, што яны пішуць. Ніхто сюды не паедзе. А ня хочацца, каб маё імя ўсплыло. Сама разумееш, бабка, як гэта — калі тваё імя з гразёй мяшаюць. Найміты маскоўскія… Ды былі б маскоўскія, а то свае ж людзі, беларусы. Разьвялося набрыдзі: левыя, правыя, журналісьцікі, фіміністкі нейкія, праваабаронцы. Сунуць носа ў чужое проса…

Нічога, разьбяруся. Цяпер у мяне бабка ёсьць. Вось ты кім будзеш, нявеста мая мілая. Міністар культуры і абароны. З табой Крыўя такую зброю мае — беражыся. Мы з табой іх пакараем. Ужо хутка. Не чакаюць яны, што ў нас адказ гатовы на іхныя гнюсныя інтрыгі. А што? Што яны хацелі? Цікаўнай Амілі нос прышчамілі!»

Крывічанін зайшоўся шчасьлівым сьмехам, закаціў вочы і заклаў рукі за галаву.

«Прышчэмім ім нос… Мы тут, на Крыўі, гордыя.

Інтэрнэт-інтэрнэт… Я, калі малады быў, дужа добра ў кампутарах знаўся. Ды ня проста знаўся — я гэтым жыў і дыхаў. Як ты, бабка, лесам ды гародам. Як са школы прыйду, адразу за комп, і так да раніцы. Усё там было — і сябры, і любоў, і сэкс, і забавы, і кніжкі. Так і жыў, пакуль ня вырас. Як кажуць, і спаў, і еў, і сраў за тым кампутарам. У мяне нават дзеўкі не было — навошта, калі ў сеціве ўсе дзеўкі мае, выбірай, якую хочаш? У гульні гуляю, бацькоў нахрэн пасылаю, а калі абрыдне, іншую гульню ўключу. Так і жыў у сваім кампутарным сьвеце. Сам ня ведаю, як унівэр у Менску скончыў — але ж скончыў, бо праз кампутар такі стаў інтэлектуал, што мае выкладчыкі мне зайздросьцілі — я іх на паўстагодзьдзя абагнаў, а яны толькі ворд у гэты час асвойвалі. А потым, бабка, адным цудоўным днём — як цяпер памятаю, выскачыў я па піва на вуліцу, рукі трасуцца, няўтульна ў тым іхным сьвеце, смуродна ўсё і бяздарна, як быццам ідыёта пусьцілі са складанай праграмай працаваць: хочацца хутчэй назад, бо такое адчуваньне, што зараз мяне прыб’юць — і тут асяніла маю галаву. Асяніла, бабка, разумееш?»

Гарэў твар у Крывічаніна, калі ён гэта расказваў. Так гарэў, што старая Бянігна да сьцяны адсунулася. Быццам наноў ён перажываў усю сваю маладосьць. А маладосьць у яго, відаць, доўгая была — засушваюць сябе хлопцы, за кампутарамі дзень і ноч седзячы, у кансервы ператвараюцца. Мабыць, таму жаніх ейны такім юным падаецца.

«Прыдумаў я, бабка, кампутарную гульню і назваў яе „Біблія“. Прынцып просты, як двойчы два. Спачатку ў цябе няма нічога — затое ты можаш усё. Можаш стварыць сьвет наноў. Паказаў знаёмым, тыя — сваім знаёмым… І пачалося. Але я быў ня з простых. Купілі ў мяне тую гульню амэрыканцы, паўсьвету ў яе гуляць стала, а мне грошыкі пайшлі. Вось так, бабка. Толькі была адна праблема. Прыдумаўшы сваю „Біблію“, страціў я да кампутараў інтарэс. Як памерла што ўнутры. Ішоў неяк паўз царкву — усё жыцьцё хадзіў і заўжды пляваць было, што там. А тут чамусьці шапку зьняў, зайшоў. І застаўся — так мне цікава было, такое сьвятло запалілася ў душы. Пазнаёміўся з бацюшкам, мы гаварылі, гаварылі, я да яго на дачу езьдзіў, хрост прыняў, кнігі стаў чытаць па тэме. Шчасьлівым чалавекам зрабіўся, бабка. Не паверыш. Некуды ўсё сплыло — і кампутары, і сябры мае, якіх жыўцом ніколі ня бачыў, і парнушка любімая. Сьветла было на душы і хораша… А пасьля…»

Ашчэрыўся Максім Крывічанін і зноў засьмяяўся.

«А пасьля бацюшка мне намякнуў, што пара мне з царквой падзяліцца капіталам. Я спачатку не паверыў, але ён праз тыдзень зноў намякае, і зноў… Ялеем разьліваецца. І зноў стала ў мяне на душы цёмна, бабка. Так цёмна…»

Цёмна стала і ў пакоі, але ведала старая Бянігна, што слухаць ёй яшчэ і слухаць жаніха свайго. Слухаць і не перапыняць.

«І панеслася. Кінуў я ў царкву хадзіць, думаў, чым залячыць сваю траўму. Так балюча было, бабка, ты сабе не ўяўляеш. Насіла мяне па канцэртах, па нейкіх сходах, па дэманстрацыях. І паўсюль кніжачкі падсоўвалі, ды спасылачкі скідвалі: пачытай, маўляў, літаратурку… Пайшоў я да левых, нейкія подпісы зьбіраў, але нудна стала: я чалавек інтравэртны, мне ад людзей адпачываць трэба, дый не люблю я чалавечую масу, і ніколі не любіў. Пра тое, што я чалавек багаты, я ўжо нікому не расказваў — навучаны. І вось вырашылі мы з адным хлопцам да ідэйных ворагаў наведацца. Так я, бабка, стаў фашыстам. Самым сапраўдным. Але і там — нуда адна. Фізкультура, дысцыпліна, расавы адбор — з гэтай ня спаць, гэтага мачыць, гэтага слухаць. Як у школе. Школа, бабка, звычайная беларуская школа — вось дзе Трэці Райх… Вось дзе ідэальная фашыстоўская дзяржава. Сярэдняя школа!»

Максім Крывічанін перавёў дух, праверыў, ці сьпіць бабка — і задаволена адкашляўся.

«…Праўда, быў сярод фашыстаў адзін хлопец беларускамоўны. Ён мне праўду адкрыў: і пра гісторыю праўдзівую, і пра мову нашу тарашкевіцу, і пра сьвятых нашых пакутнікаў за незалежнасьць. Гэта было, як у царкву хадзіць — але затое ўвесь сьвет па-іншаму пачаў выглядаць. Ходзіш па горадзе і па нейкіх умоўных знаках сваіх пазнаеш. Сярод натоўпу. Зь пісьменьнікамі пазнаёміўся, сам вершы пачаў пісаць, усю Беларусь аб’ехаў, і паўсюль мне здавалася, што яшчэ трошкі, яшчэ адно намаганьне — і яна будзе такая, пра якую ў кніжках пішуць. Такую я меў тады веру, бабка, што ні з чым не параўнаць.

Верыў я, што Беларусь мае быць беларускай! Уяві сабе, бабка! Верыў! Глядзеў на людзей са шкадаваньнем і любоўю: жыцьцё пакладу, а зраблю з вас беларусаў. Мне іх і праўда шкада было: ну як такое магчыма, казаў я сабе, што народ ня хоча на мове роднай размаўляць, пад Пагоняй у будучыню ісьці — шчыльнымі радамі. Я вырашыў, што гэта мая місія — зрабіць так, каб Беларусь жыла. Не адзін, вядома, я за гэта ўзяўся, а з паплечнікамі, пад кіраўніцтвам правадыроў мудрых, у засені нашых спрадвечных сымбаляў. Грошы ім даваў, на іхныя прэміі, паездкі, на барацьбу, на штрафы… Яны бралі. І плацілі тым, што прымалі мяне ў сваё кола — далучаных, бралі ў эліту нацыянальнага адраджэньня. Ніколі не пыталіся, адкуль у мяне такія сумы. Як тыя рэвалюцыянэры, яны лічылі, што для змаганьня ўсе сродкі добрыя. Грошы ня пахнуць. Ня тое што ты, бабка. Нявеста мая…

Маўчыш усё. Добрую я сабе бабку знайшоў. Толькі шэпча і слухае, шэпча і слухае. Кожнаму б так сваё месца ведаць. Звычайна наадварот бывае. Чортавы беларусы…

Разумееш, мне нават да галавы не прыходзіла, мая ты бабка, што калі б я грошай ня меў, мяне б ніхто слухаць ня стаў. Быў бы проста нябачным салдатам іхнага майнкампфу. І згінуў бы на той вайне, бо дзяржава мною зацікавілася…

І тут неяк стаю я ў звычайным гіпэрмаркеце і бачу аднаго з нашых духоўных настаўнікаў. З усім сваім сямействам. Я іх бачыў, такія сьветлыя людзі былі, сапраўдныя патрыёты. Мне, калі шчыра, хацелася ягоным сынам стаць, прыёмным. Падышоў я да іх, каб павітацца, але пару крокаў не дайшоўшы, чую: ён селядзец купляе. І так ужо таргуецца, ды ўсё па-маскальску, ды з жыдоўскімі такімі інтанацыямі, а жонка ягоная яму з-пад рукі дапамагае, і хлопчык зь дзяўчынкай перамаўляюцца, марозіва выбіраючы — усё чыста па-расейску, і ўсё такое нізкае, такое ўсё чалавечае, з жывата ды з жопы… На мяне як неба ўпала. Пачаў я таемнае дазнаньне, як нашыя настаўнікі духоўныя жывуць. Гэта няцяжка было, па адных жа вуліцах хадзілі, у адным мэтро езьдзілі. Я іх усіх у твар ведаў, а яны мяне не, хоць у мяне на куртцы „Пагоня“ была, на заплечніку стужачка бел-чырвона-белая, на цішотцы лёзунгі нашы, лацінкай… Такія няўважлівыя дзядзькі, бабка, проста паталягічна няўважлівыя, ва ўпор людзей ня бачаць, твары не запамінаюць, толькі сабой любуюцца.

Для іх гэта была гульня… Гульня, бабка! Усё тое, у што я верыў — гуль-ня!

Кінуў я гэтую справу, зьнік зь іхных сходак, знакі сарваў, як салдат-дэзэртыр, і далей вырашыў сам шукаць. Навобмацак. Так і адкрыў, што Беларусь іхная — толькі абалонка пустая. Так і зразумеў нарэшце… А, не, мяне яшчэ ў ліцьвіны клікалі. Але гэта ўжо зусім нешта было несур’ёзнае. Літва ды Літва, варыяцыі адны на тую самую тэму… Паслухаў — і да пабачэньня. Шамбала — вось што сьвяціла мне ў той ночы. Месяцам ясным сьвяціла. Чыслабог мне шлях паказваў, а я пад ногі глядзеў, хацеў пад нагамі сьвятое адшукаць. Сьляпы быў, ня бачыў, ня чуў, тыцкаўся лбом у гіпсавых іхных ідалаў, маліўся, замест каб з таго боку цемры шукаць…

І тады я купіў востраў. Нядорага».

Ён падняўся і падышоў да акна. Над востравам вісела поўня, застылая і такая жывая ў сваёй нерухомасьці, нібы заслухалася яна Крывічаніна — і Бянігна падумала, што жаніх яе, мабыць, і месяц купіў бы, калі б мог: вось дзе было б для ягонай Крыўі найлепшае месца. Купіў бы — і забраў туды бабку, вырваўшы зь зямлі, як куст. Вось там была б роспач, вось там было б чаго сьлёзы ліць. Сядзела б старая бабка на месяцы і на зямлю глядзела, як цяпер на поўню пазірае: што адна, што другая — як яблык, а як зацягнуць цябе туды, тады і ўцяміш, які твой праўдзівы памер і дзе твая свабода чалавечая канчаецца.

Максім павярнуўся да бабкі і саладжава ўсьміхнуўся, шырока раскрыўшы свой непрыгожы рот:

«Так, я купіў памыйку. І што, хто мяне асудзіць?»

Падбег да бабкі, ускочыў каленямі на ложак:

«Так, я ведаў. Ведаў, што гэта памыйка, утылізацыйная зона, у якой тэрмін даўно выйшаў. Востраў, якому ў рот сьмецьця натаўклі па самую глотку. Таму тут ніхто не жыве. Таму і нядорага. І што? Сады цьвітуць, зямля родзіць, мора шуміць. Чым ня рай? Была нічыйная памыйка, а стаў прытулак для абраных. Для гнаных і пагарджаных. А што ў сьвеце не памыйка? Вось гэта — пакуль што не. Але будзе, будзе, не сумнявайся! Калі ўвесь сьвет пойдзе на дно, яны на месяц залезуць!»

Ён паказаў на поўню.

«Нечым поўня цябе нагадвае, бабка. Моцна нагадвае… Таксама маўчыць і слухае. Старая, як гэты сьвет. І таксама лечыць і сілу дае. Поўня — гэта нам знак, што ўсё сваёй чарадой ідзе. Што шчасьце чакае Крыўю, а тых, хто здрадзіў, суворая кара. Калі месяц меншы робіцца, значыць, сілы ў зямлі і людзях усё меней, значыць, правініліся мы, ня вартыя яго зьніча. А яна глядзі, як сьвеціць… Значыць, прыйшла пара. Цяпер або ніколі. Рыхтуйся, бабка, да вясельля. Была ты мне нявестай, а будзеш законнай жонкай».

Чула бабка, як ён па калідоры пабег — адчыняючы ўсе дзьверы на сваім шляху, як крычаў ва ўсе проймы і ўсе пустыя каморы, усім кніжкам і ўсім сьценам, па якіх скразьнякі халодныя поўзалі. Крычаў пра тое, што ажэніцца ён са старой бабкай, заўтра ж ажэніцца, і ніхто яму не перашкодзіць зь ёй зьліцца ў адну непераможную сілу. Надрываўся Максім Крывічанін, рваў сабе горла, галасіў сваім дурным маладым голасам — так галасіў, быццам за кожнымі дзьвярамі процьмы людзей сядзелі, ды толькі й чакалі, калі гэтая шчасьлівая вестка па доме паляціць. Толькі ведала бабка Бянігна, што няма нікога ў тых прасторных пакоях, за шырокімі сталамі, пусты быў дом, пусты і варожы. Адно што ўнучка яе Алеся сядзела, у кут забіўшыся, ды пазногці на нагах фарбавала: з малога пачаўшы і да вялікага, на адной назе пяць, ды на другой пяць, ды на трэцяй, ды на пятай, ды лакам зялёным, як русалчын хвост, ды лакам чорным, як кашэчы загрывак, ды лакам жоўтым, як вока шалёнага зьвера ў ночы, ды лакам сінім, як Бянігніны вочы, ды лакам белым, як бабчын страх.

Пайшла тады бабка на двор — і ніхто яе не трымаў, пакацілася яна ў траву, а з травы на мураву чужую, а з муравы ўніз па ўзгорку, да мора выкацілася і на беразе стала, ля самай вады. Не было тут ужо лодак, не ляжалі яны, санлівыя, рэбры выставіўшы. Плавала па вадзе поўня — запрашала на сябе скочыць, а там з хвалі на хвалю, з хвалі на хвалю, ды пад самы далягляд. Заплюшчыла бабка вочы моцна-моцна, сэрца прыцішыла ды на тую поўню ступіла. Падкінула бабку вада, перакуліла, намачыла ад сьляпой галавы да нямых ног. Папіла бабка мора проста зь вядра, напілася, а мора ёй і далей кажа: пі, бабка, пі, старая, мяне многа, так многа, што на ўсіх нявестаў сьвету хопіць. Коціцца бабка па моры, упартая, ад вады салёнай п’яная, дно намацвае, па грудзі ўжо ў ваду ўвайшла — і ўсё роўна сухая застаецца. Пабыла ў вадзе — а ня мокрая нідзе. Ударыла бабку ў вочы мора, як нявестка няўдзячная, ды яшчэ аплявуху збоку ўляпіла, згубіла бабка дно — а вось жа яно: над галавой скача, мора-кукарача. Не відаць ужо востраў Крыўю, а відаць толькі бабчыну сьмерць. Рукі ў сьмерці жаночыя, спрытныя, у пальчатках…

Вынесла сьмерць бабку на бераг ды давай цалаваць. Цалуе, цалуе, ды на грудзі навальваецца. Ня ведала старая Бянігна, што сьмерць так цалавацца любіць. Выплюнула бабка мора, усё, што выпіла, ды вочы расплюшчыла. А сьмерць сядзіць перад ёй на кукішках, у акулярах круглых, ды кажа нешта на сваёй сьмяротнай мове — і хоць ведала Бянігна ўсе інастранныя языкі, нічога яна не зразумела.

Падхапіла яе сьмерць на рукі ды пацягнула па ўзгорку. Ляжала бабка на ейных гладкіх грудзях, сохла на ветры ды ў сябе прыходзіла. Адчыніліся дзьверы на грукат. Вылаяўся нехта па-нашаму, пачаў званіць, бабку на сухі ды цёплы матрас паклалі, і вось ужо заходзіць у дом яе жаніх, Максім Крывічанін, да бабкі кідаецца, у вочы ўзіраецца ашалела. А сьмерць сьціпла ў баку стаіць ды па баках аглядваецца з інтарэсам. Дый ня сьмерць гэта, а дзяўчына нейкая чарнявая, якую раней Бянігна ня бачыла. Зацягнутая ў бліскучы касьцюм для плаваньня — мокры, у такую ўжо абцяжку, што аж сорамна глядзець. Дзяўчына-рыба.

«Яна кажа, што пабачыла, як чалавек тоне. А цяпер яе лодку ўжо не знайсьці. А там камэра, тэлефон…».

«Ясна, што не знайсьці. Хто па такой цемры ў адкрытае мора пойдзе. Ладна… Скажы ёй, што мы ўдзячныя і ўсё такое, — прабурчэў Максім Крывічанін тоўстаму свайму прыяцелю, а сам на дзеўку глядзіць, усьміхаецца. — Што не забудзем, не прасьцім… У сэнсе, яна ўратавала самае дарагое, што ў мяне ёсьць, нявесту маю… Эй! Якую нявесту, скажы: маці! Маці! Так і скажы, што маці маю ўратавала і за гэта хай піздуе куды далей… Ну, ты зразумеў: хай пераначуе, а заўтра… Заўтра мы яе дамоў адправім. Ты і адправіш».

«Яна пытаецца, як гэта ваша маці ў такім узросьце купаецца ў адкрытым моры».

«Скажы, што яна з Усходняй Эўропы. Там усе такія».

Таўстун пераклаў.

«Кажа, што яе Касія завуць».

Жаніх Бянігнін неахвотна падышоў і паціснуў дзяўчыне руку:

«Максім. А бабку… маю маці завуць… Марыя».

Дзяўчына заўсьміхалася.

«А ты ў яе спытай, што яна тут каля вострава ўначы рабіла. Зыс із май айлэнд!» — пракрычаў Максім Крывічанін, выціскаючы зь сябе ўсьмешку.

«Кажа, што дасьледчыца, з суседняга вострава, плавае па начах на лодцы, бо спадзяецца сустрэць пачвару».

«Якую яшчэ пачвару?»

«Кажа, гэта атручаны востраў і…»

«Атручаны? Гэта Крыўя! Сьвятая зямля. Так і скажы. Хоць не, пачакай. Ведаем мы гэтых дасьледчыц. Бабку я, само сабою, да сябе забіраю, а ты глядзі, калі будзе вынюхваць…»

«Яна просіцца застацца на пару дзён, паглядзець выспу».

«Вось бля… Госьць першы дзень золата, а другі медзь, сказалі — і дамоў едзь… Скажы, што… Нічога не кажы. Што ты тут скажаш. Добра. Вазьму яе да сябе. Ю ар вэлкам. А ты тут заставайся, міністар парадку, ды наступны раз каб першы ведаў, хто каля нашых граніцаў ноччу швэндаецца… І заўтра ў дзевяць у мяне каб быў. Папрацуеш… Перакладчыкам…»

Нічога не заставалася Максіму Крывічаніну, як пасадзіць дзяўчыну Касію, што выйшла з вады, у машыну ды пакласьці ёй на калені сваю нявесту — і павезьці гэты груз на гару, у свой поўны пустых пакояў палац, у якім ужо некалькі гадзін як ішла падрыхтоўка да ўрачыстага крывіцкага вясельля.

10

«…Адвечная беларуская мара. Суцяшэньне расчараваных, сон тых, чыя краіна так ня спраўдзілася. Міраж для тых, хто памірае ад смагі. Дайце нам кавалак зямлі — і мы зробім там Беларусь. Для сябе, такую, якой яна нам мроілася — здавалася, руку працягні, і дастанеш. О, ты памятаеш той час. Ты стаяў сярод натоўпу і сьлёзы душылі цябе, і крыўда на гэтых тваіх абыякавых суайчыньнікаў рэзала табе сэрца. Адно намаганьне — і тое, пра што мы чыталі і пісалі, зробіцца рэальным, жывым, паўнакроўным, пусьціць парасткі, забуяе. Гэта так проста! Ну як жа вы не разумееце! Беларусь вылупілася зь яйка — і, запішчаўшы, узьляцела над лесам. Беларусь выйшла на бераг з марской пены — малюйце яе, мастакі, жадайце яе, ідзіце за ёй, вазьміце яе як ідэал, безь якога так страшна жыць. Беларусь прарасла, Беларусь надышла, як трапічнае лета — і ўсе будуць танцаваць пад яе пальмамі. Дайце нам кавалак зямлі, вы, быдла! Вам жа лепш. Мы перастанем муляць вам вочы сваімі шалёнымі тварамі, і мова нашая ня будзе дзерці вам вушы, вы пазбавіцеся нарэшце нашых кніжак, нашых прэтэнзій, нашых скаргаў, нашых рытуалаў, якіх вы так і не зразумелі. Вам будзе лягчэй. Мы сыдзем у наш рай — а вы жывіце ў сваім. Дайце нам Палесьсе, мы будзем жыць на балотах. Што, шкада? Тады хаця б адну вобласьць, самую занядбаную, нікому не патрэбную. Магілёўскую! І гэта для нас тлуста? Тады раён, найбяднейшы, самы хілы, самы ўбогі. І раёну не дасьцё? Ну хаця б горад. Мястэчка! Вёсачку! Але каб там усё было так, як мы прыдумалі. Па нашых законах. Ну хаця б пару гектараў зямлі. Хіба сагнаць усіх сваіх на тыя гектары і аддзяліцца ад вас агароджаю — гэта сэпаратызм? Ды вашая дыктатура нават не заўважыць, што яна нешта страціла. А ў нас будзе свая Беларусь, на двух гектарах, але тая, сапраўдная, наша, са сноў і песьняў, з кніжак і праектаў. Што, і гэта нельга?

Тады зажрыцеся! Мы эмігруем. Мы возьмем з сабой тое, што нам належыць. Тады і паглядзім, што ў вас застанецца. Толькі пустка.

І тут знаходзіцца нехта, хто купляе востраў. І абвяшчае, што зробіць на ім ня штосьці там, не курорт, ня лецішча, не музэй — а самую што ні ёсьць Беларусь. Усё, як мы хацелі. Гэта было нешта.

І тут табе прыходзіць на мэйл запрашэньне. Ехаць на той востраў і пісаць. Гэта ж проста гістарычны шанец. І для Беларусі, і для таго, хто напіша кроніку. Я тады з жонкай разьвёўся, кінуў усё, дзяцей, работу ў рэдакцыі — усё роўна там капейкі плацілі. І пагадзіўся… Мы сустрэліся з Крывічанінам у…»

За акном пачуўся шум рухавіка.

«Зрэшты, няважна. Астатняе вы ўжо ведаеце, і я думаю, вам варта пасьпяшацца», — пасьпешліва прамовіў Храніст, выключыў дыктафон і азірнуўся на бабку. Але тая спала. Ён схаваў дыктафон у кішэню і зноў узяўся за кнігу. Гэта была старая энцыкляпэдыя Крыжовых паходаў — са сьмешнымі, наіўнымі, пазбаўленымі пэрспэктывы малюнкамі, на якіх людзей секлі на часткі, смажылі, білі, тапілі, палілі. Малых людзей зь вялікімі галовамі, якія не зьмяшчаліся ў ледзь уціснутыя на малюнках крывыя гарадзкія муры.

Тупат на калідоры, вясёлы голас гаспадара. Такі голас, які бывае, калі ім спрабуюць заглушыць далёкі бой барабанаў — ці ляскат нажа. Перабольшана бадзёры, фальшывы, акторскі голас. Няўжо яна нічога не адчувае?

Дзьверы адчыніліся, Храніст адклаў кнігу, пагладзіў сівую бараду.

«Ну як, не ўпусьціў бабку? — гучна прамовіў Крывічанін, гледзячы на Кранікёра так добразычліва, што таму падалося, што ён раскрыты. — Сьпіць…»

«Яна ўвесь час спала», — сказаў Храніст, спрабуючы выглядаць спакойным.

За сьпінай у Крывічаніна была гэтая дасьледчыца, якая звалілася ім учора на галаву, Касія. І Таўстун — адзіны на востраве, хто ўмеў па-ангельску.

«Скажы ёй, што матцы лепш, — адрывіста кінуў Крывічанін. — Скажы, што зараз перакусім і я адвязу яе на маторцы… І ўсьміхайся, доўбня. Што ты крывішся?»

«Ты сказаў, што…»

«Рабі што сказаў».

Тоўсты пераклаў. Касія паціснула плячыма. Відавочна, ёй не хацелася зьяжджаць. Востраў яе зацікавіў, і яна ўжо цьвёрда вырашыла, што вернецца сюды зноў. Тут хапала таямніцаў. Таямніцы пачаліся з самага ранку. Таямніцы, дзіўныя ўчынкі людзей — як у кепскай п’есе. Таямніцы…

У тым ліку ў гэтым доме. Дый паводзіны гаспадара, гэтага халерычнага, так ненатуральна жвавага і гаваркога Макса, падаваліся ёй усё больш падазронымі. Яны аб’ехалі ўвесь востраў, і нешта падказвала Касіі, што тут ня ўсё ў парадку. Гэтыя пустыя дамы, кінутыя рэчы — і сьляды нечага шалу, якія яна, нягледзячы на тое, што ўсё рабілася сьпехам, пасьпела заўважыць. Якія сьляды? Нібы нехта прыходзіў у пакінутыя людзьмі жытлы і гістэрычна крышыў усё, што трапіцца пад руку. Выдраныя з рамаў фота, бітае шкло, якое хрусьцела пад нагамі так вусьцішна — як быццам галасы людзей, што тут жылі, заклікалі яе не сыходзіць, прагнулі расказаць свае гісторыі… Але нават калі зрабіць дапушчэньне, што ўсё тут сумленна, законна і гэтая невялікая калёнія квітнее — Касія не магла дапяць: як яны тут жывуць? Пасьля ўсяго, што адбылося з гэтым маленькім востравам? Як яны могуць тут жыць?

І галоўнае: дзе яны ўсе? Жыхары, якія не пабаяліся тут пасяліцца?..

Яна спрабавала задаваць пытаньні. Яна спрабавала расказаць Крывічаніну пра тое, што тут было раней. Яна абірала далікатныя фармулёўкі і намагалася не параніць пачуцьцяў гэтых дзіўных іншаземцаў. Яна глядзела яму ў твар, проста пад кудзеркі, пад якімі ён хаваў свае насьмешлівыя вочы. Ён не разумеў, неўразумела хмурыў лоб або аглушальна, зь нейкім адчаем рагатаў, нібы яна ўдала пажартавала. Ніхто не разумеў яе. Спачатку яна палічыла, што гэта віна мажнога перакладчыка, які глядзеў на Крывічаніна з сабачай адданасьцю і нейкім дзіўным страхам. Ягоная ангельская і праўда была так сабе, але ж яна не казала нічога складанага. Урэшце, калі яны падымаліся па ўзгорку, яна спытала ў лоб:

«Вы ведаеце, што тут нельга жыць? Што гэты востраў азначае павольную сьмерць?»

Максім Крывічанін зарагатаў і паляпаў яе па плячы.

«Ён кажа, што вы зашмат чытаеце жоўтай прэсы».

«Жоўтай прэсы?»

«Yes, the yellow press», — абыякава сказаў таўстун.

Цяпер па доме гаспадара, віхляючы сьцёгнамі, хадзіла і грукала талеркамі паўголая дзяўчына, якая глядзела на Касію з такой пагардай, што Касія адчувала яе амаль фізычна: ёй забалела галава ад такой невытлумачальнай непрыязі і перахацелася есьці. Хоць яны паўдня блукалі па востраве і там, каля мора, яна намякнула таўстуну, што была б ня супраць гарачага супу. Не, яна нічога не разумела.

Яна прайшлася па калідоры, думаючы, ці не спытаць пра пігулкі ад галавы. Крывічанін схаваўся ў сваім пакоі, таўстун закурыў, разваліўшыся на канапе ў гасьцёўні.

Сёньня яна запыталася ў таўстуна наконт інтэрнэту. Ёй трэба было паведаміць сваім — Костасу, Джузі, Сандры, што зь ёй. «Інтэрнэт не працуе, — разьвёў рукамі таўстун. — Нам вельмі шкада». Потым яна зьвярнулася да самога Крывічаніна. «Не працуе. Адключылі за няўплату», — зьдзекліва пераклаў таўстун.

«А тэлефон? У вас жа мусіць быць тэлефон?»

«Не. У нас няма патрэбы. Мы ж як рэлігійная сэкта. І калі б вы сталі на нашае месца, зразумелі б, што так людзі пачуваюцца значна шчасьлівейшымі. Гэта жудасная залежнасьць… Інтэрнэт, тэлефон…»

Тады яна зрабіла выгляд, што паверыла. А цяпер, у калідоры, яна нейкім нюхам адчувала, што сувязь з кантынэнтам тут ёсьць. Усё было насычана ёй. Усё вібравала і перадавала нейкія сыгналы. Касія паволі разглядвала дзьверы: адны, другія, трэція… І з другога боку. І яшчэ адны ў глыбіні калідору. Што за імі? І што на другім паверсе? Чаму яны хлусяць? І навошта будаваць такі вялікі дом, калі…

З прыбіральні выйшаў той сівы, пажылы мужчына, якога Крывічанін пакінуў глядзець за сваёй маці, пакуль ладзіў ёй экскурсію. Сівы загарэлы мужчына ў белым. Ён усьміхнуўся ёй і прайшоў побач, сьпяшаючыся, паціраючы рукі — у яго відавочна не было ахвоты зь ёй размаўляць. Яна прыхінулася да сьцяны, прапускаючы яго. Ён падзякаваў кіўком галавы і прайшоў міма, разгублены, пахілы, маршчыністы мужчына гадоў шасьцідзесяці, з тыпова славянскім тварам, і ўсё было б нічога, калі б…

Прамінаючы яе, ён сунуў нешта Касіі ў руку. Яна міжволі ўзяла, а ён, як нічога й не было, рушыў далей, да выгляду на мора, якім тут так ганарыліся, да цыгарэтнага дыму, які вецер заганяў ва ўсе шчыліны.

Яна расьціснула пальцы. Гэта была флэшка. Зусім маленькая чорная флэшка.

Ён азірнуўся і падміргнуў — ён ня ўмеў міргаць або рабіў гэта занадта рэдка ў сваім жыцьці. Такі пажылы чалавек — і так непераканаўча і нягегла міргаць. Як быццам зараз чхне.

Але яна зразумела — і ён бачыў, што яна яго зразумела. Яна зразумела і сунула флэшку ў кішэнь сваіх шортаў, якія ёй выдала ўчора непрыветная грудастая дзяўчына.

Там, у гэтай кішэні, ляжала яшчэ нешта. А менавіта неахайна складзены лісток паперы, на якім былі няроўныя крамзолі, выведзеныя ці то дзіцячай, ці то старэчай, ці то параненай рукой.

Сёньня на досьвітку ў пакой, дзе спала Касія, увайшла старая жанчына.

Маці гаспадара, якую Касія ўратавала ў моры, недалёка ад берага. Яна страціла лодку, затое дзякуючы ёй жыў чалавек.

Гэта напаўняла Касію гордасьцю. Ёй яшчэ ніколі не даводзілася ратаваць людзей.

Жанчына была такая старая, што Касія нават прыкладна не магла б вызначыць яе ўзрост.

Можа, дзевяноста.

А можа, сто дзесяць.

А можа, яна была несьмяротная.

У апошняе верылася. Толькі несьмяротная жанчына ў такім веку можа пайсьці ўначы ў неспакойнае мора.

Калі б Касія ўмела чытаць гэтыя крывыя, выгнутыя, ламаныя, як ветрам вырваныя зь зямлі літары, яна б прачытала пра сястру старой жанчыны, якая жыве далёка адсюль, у сіняй хатцы каля старой ігрушы. Пра тое, што са здароўем усё дай божа, толькі ногі баляць. Пра тое, што цяпер у яе ёсьць два сынкі, Антон і Міша. І ўнучанька Алеся. І пра тое, што яе тут

дзяржаць

і ці не магла б дарагая сястрыца забраць яе адсюль, бо яе тут

дзяржаць

і калі грошай даехаць у сястрыцы няма, дык можна дабрацца да ейнай хаткі на беразе возера, выдраць адну масьнічыну і ўзяць адтуль два мільёны на білеты, але прыехаць як мага хутчэй, бо яе, старую б, старую ба, старую Бя, старую бабку, тут

дзяржаць

Аднак Касія не магла гэтага прачытаць. Затое магла перадаць таму, хто абавязкова расшыфраваў бы бабчыны крамзолі, беларускія руны, крывіцкія герогліфы.

Старая, якая аддала Касі гэтую паперку ў сьвітальных прыцемках, паглядзела ёй уважліва ў вочы, і позірк у яе быў добры-добры.

Вусны старой заварушыліся. Касія зазірнула ў гэтыя сінія вочы, прасачыла, як заварожаная, за трапяткімі рухамі вуснаў.

«Гэта мне?» — спытала яна, асьцярожна трымаючы паперку.

І тады старая высунула свой страшны язык і лізнула ім паветра.

«Гэта мне… — сьцьвярджальна шапнула Касія. — Але…»

Старая лізнула паветра яшчэ раз. І тады Касія зразумела.

«Я мушу быць паштальёнам? Адаслаць гэта? Але адрэса? Дзе адрэса?»

Па вачах старой яна бачыла, што ўсё зразумела правільна. Шчасьліва ўсьміхнуўшыся, старая выйшла з пакоя.

І вось цяпер Касія мела ў кішэні два пасланьні з вострава, якія ёй трэба было перадаць. Два тайныя пасланьні. Пра якія ёй ні ў якім разе нельга было расказваць. Ні гаспадару, ні ягонаму перакладчыку, ні гэтай непрыязнай дзяўчыне. Нікому.

Яе паклікалі абедаць. Рэдкі суп бязь мяса, гародніна і кансэрваваны тунец. Сухары і салодкае густое малако зь сініх бляшанак, па якіх бегала незнаёмая Касіі кірыліца. За сталом уселіся ўсе: на канапе старая, побач дзяўчына, якая гатавала гэтую няхітрую ежу, з другога боку Касія. Насупраць сядзелі таўстун і сівы мужчына ў белым, засяроджана і прагна глытаючы суп. Сам Крывічанін сядзеў асобна, трымаючы талерку на каленях, і еў мала — затое ўвесь час балбатаў. Яму вельмі хацелася, каб яна зьнікла адсюль.

«Госьць ня госьць, а валакіты досьць… Ну што, пара! — закрычаў ён, удаючы засмучанасьць. — Я сказаў, каб падрыхтавалі маторку. Трэба ехаць, нешта не падабаецца мне гэтае мора! Лепш рукі ў ногі і наперад, пакуль сьветла».

Перакладчык так і сказаў: рукі ў ногі. Касія ўсьміхнулася, абвяла вачыма стол і тых дзіўных людзей, што за ім сядзелі. Цяпер у яе была зь некаторымі зь іх свая таямніца. І таму яна таксама адчувала сябе гордай. У яе не было таямніцаў з таго часу, калі яна малой дзяўчынкай выкурыла бацькаву цыгару. Вельмі дарагую. Як жа яе тады ванітавала…

Крывічанін адчыніў перад ёй дзьверы машыны. Яна кінула пад ногі свой плавальны касьцюм, маску, ласты. Сваю рыбіну скуру. Выгляд у Крывічаніна быў заклапочаны. Ня хочацца адпускаць рыбу назад у мора. Глядзіць на неба — так, быццам яно і праўда цямнее, абяцаючы буру.

Калі яны крануліся зь месца і панесьліся ўніз па камяністай дарозе, яна азірнулася.

Дом глядзеў на яе так, быццам яна ў ім нешта забыла.

«Мне трэба пераапрануцца», — сказала Касія, але ён не зразумеў. Яна знакамі паказала, што ёй трэба нарэшце зьняць гэтыя шорты, майку, лёгкі швэдар, Алесіны рэчы, якія прыйшліся акурат на яе, і зноў улезьці ў сваю марскую экіпіроўку. Ён махнуў рукой у напрамку берага: там.

Маторка была гатовая. Ён адвярнуўся, насыпаў у руку каменьчыкаў — яна скінула чужое адзеньне і нацягнула касьцюм. Флэшка і паперка былі надзейна схаваныя пад чорнай матэрыяй, у адмысловым мяшэчку на грудзях.

«Гэй, — паклікала яна. — Можам ехаць».

Адразаючы хвалям іхныя пышныя шэрыя хвасты, маторка, нібы востра заточаны электрычны нож, правяла цераз бухту імклівую, толькі небу бачную лінію і выйшла ў адкрытае мора.

11

Касія, Касія, думала бабка ды ўспамінала русалчыну скуру сваёй ратаўніцы. Дык што: усторкнулася тая госьця неўзабаўная ды паехала. Выцягнула яе, старую, з таго сьвету — а нашто? Туга ахапіла Бянігну. Добрая, здаецца, тая Кася, але андартальскі лес каго хочаш з дарогі саб’е. Дзела яснае, што дзела цёмнае… Ці перадасьць Каця ейнае пісьмо? Або ўжо даўно жаніху ейнаму аддала: паглядзі, што матка твая піша. Чэсная ж дзеўка, падманваць ня любіць. Па вачах відаць. Аддала жаніху пісьмо сваё, пра тое, што тут яе дзяржаць. А Максім прачытаў, можа, ды ашалеў ад злосьці, што глядзіць ягоная бабка ў лес, як той воўк, а зь ім заставацца ня хоча.

Не было жаніха ў доме ўсю ноч, а калі зьявіўся, дык на вочы бабцы не паказваўся. Іншым разам падумала б бабка, што засаромеўся — калі б такі хлопец шалёны мог сорам мець. Адно добра: давялося жаніху бабчынаму, Максім Крывічаніну, адкласьці іхнае д’ябальскае вясельле. Ох, надта раззлаваўся ён, відаць, на старую: і за тое, што тая забіцца вырашыла, у моры ўтапіцца, і за пісьмо, мабыць, таксама. І чужаніца гэтая, Каця, ці Кася, ці як тую дзеўку звалі, папсавала жаніховы намеры ды клопату нарабіла.

Але рэч была зусім ня ў бабцы. Зьявілася ў Максіма ейнага Крывічаніна важная справа, якую ён хацеў разьвязаць як мага хутчэй.

Ня ведала пра гэта бабка, ляжала ў адчаі сваім ледзяным ды сьнежным сьне, чакала, калі ўжо яе бог да сябе забярэ. Замарылася яна думаць — і жыць замарылася. Ціха было ў доме, цішыня стаяла на ўсім востраве, толькі мора шумела сабе, нікога ня слухаючы, песьню сваю нязмоўкную пела. Ніхто не заходзіў да бабкі цягам цэлага дня, толькі ўнучка Алеся раз завітала, каб пакарміць. І тут раніцай раптам заходзяць яны: жаніх ды таўстун гэты, абодва пры парадзе, ды кажуць бабцы зьбірацца.

Затрапятала Бянігніна сэрца — няўжо пакіне яна нарэшце востраў? Не чакала бабка такога павароту. Сабралася паслухмяна ды з дому выйшла. Пасадзіў яе Крывічанін у знаёмы вазок ды пакаціў угару. А калі яны да долу шырокага дакаціліся, чакаў іх там той самы белы самалёт. Толькі цяпер бабка зразумела, які ён малы. Зацягнулі яе ў самалёт ды рамянём прышпілілі.

«Налётаешся ты, бабка па сьвеце», — пасьміхнуўся Максім зь нейкім дакорам. Налётаешся… А хіба ж яна прасілася?

Разагнаўся белы аэраплан ды кінуўся проста ў сьвітальную імглу. Разам з бабкай Бянігнай, жаніхом ейным ды таўстуном, такім змрочным, нібы ў яго памёр хто. А пілотам той самы барадач. Усё памятала бабка, дарма што старая, як спарахнелы пень. Мо і лягчэй ёй было б, калі б забыла яна, што зь ёй стала. Ды ўпарцілася яе памяць, як малое дзіця, не хацела спаць класьціся.

Праляцелі яны зусім блізка ад сонца, такога ўжо прыўкраснага, што вачэй не адвесьці, а калі пачалі спускацца, пабачыла бабка ўнізе вялікі горад, напалову з рудое цэглы, а напалову зь белага каменю. Вось ужо і машыны, і людзей, і караблі на рацэ відаць. Можа, хто і забраў бы зь іх бабку ад злога жаніха, ды што тут паробіш: яны там, на зямлі, пра яе і не здагадваюцца. Самалёт ім не цікавы, а бабка і пагатоў. Бачыць іхнае вока аб’ект лятаюшчы, ды ляціць бабка высока…

Хацела б старая Бянігна паверыць, што гэта Мінск пад яе нагамі клубкі свае размотвае, але хоць і старая была, ды не такая дурная, каб чужы горад з караблямі за Мінск прыняць. Кінуўся іхны самалёт на зямлю, як каршак, здабычу ў траве пабачыўшы, ды вывелі бабку з самалёта на асфальтавае поле. Няўжо ж у горадзе цяпер яны з жаніхом ды слугамі ягонымі жыць будуць?

Ды не, ня жыць яны сюды прыляцелі. А справу рабіць. Так яе жаніх сказаў, Максім Крывічанін.

Прыехала пузатае жоўтае таксі, вазок бабчын у багажнік засунулі, і павезла іх тая машына ў горад — спачатку па гладкай, як лысая галава, шашы: па такой самалётам у неба ўзьлятаць, а па ёй машыны сноўдаюць, а пасьля па мосьце. Дабраліся да гораду, панесьліся між цэркваў высокіх, помнікаў зялёных, як вадзянікі, якіх з балота дасталі, між крамаў бліскучых, бясстыдных, між аўтобусаў ды чыгуначных станцый. Людзі тут ня тое што ў Мінску, на сьветлафоры не глядзяць, так праз дарогу і пруць, і ўсе жывыя. Чарнявы вадзіцель усё пагаварыць хацеў, абарочваўся, балбатаў, а сам на газ цісьне, на дарогу не глядзіць, а рух у горадзе такі, што ня раз падавалася Бянігне, што саб’юць яны якую бабку ці дзіця малое, вось зараз жа і саб’юць. Максім Крывічанін усё маўчаў ды ў акно глядзеў, пра справы свае думаў. А таўстун нехаця адказваў — словамі кароткімі, нянаскімі, ды так, быццам пляваўся.

Даехалі да гатэлю, Максім таксісту грошы сунуў — і вось ужо сядзіць Бянігна ў нумары. Нумар цесны: «Месца — старой бабе сесьці», як сказаў жаніх ейны, у пакой зайшоўшы.

Сядзіць яна сама не свая, у грудзях холад, галава баліць. Перад ёй талерка з абедам, а Максім Крывічанін ногі на стол паклаў ды ўсё ў кампутар свой узіраецца. Бегаюць па жаніховым твары хуткія цені, ды маладыя злыя зморшчыны, ды сонечныя зайцы. Стаіць у вялікім чужым горадзе вясна ва ўсёй красе — гэткая самая чужая, незразумелая, пахкая, шумная, як морам на бераг бабчын выкінутая.

«Ну што, бабка, як табе Гамбург? — пытаецца жаніх, не адрываючыся ад экрана. — Страшны? Ня ведала, што такія бываюць? Кожнае сяльцо мае сваё нараўцо… Ты еж, бабка, еж, табе сілы ўвечары спатрэбяцца…»

І зноў у свае справы занурыўся. Нашто ёй тыя сілы? Хіба каб памерці сіла была, а што ён там яшчэ прыдумаў. Адно слова — Крывічанін. Усё ў яго крыва ды ўсё людзям на шкоду… Мала чалавеку лішняга, дык яшчэ хоча, кілямі ў сябе закідвае і ўсё роўна ня сыты.

Увечары выкацілі бабку на вуліцу ды рушылі ўсе трое па ходніку ў самую чалавечую гушчу. Людзі расступаюцца, ды ўсё гергечуць, а людзей як грыбоў у лесе, ды ўсе розныя: ёсьць белыя ды барадатыя, але і чорных, як чэрці, хапае, чарнейшых за бабку, ой чарнейшых. А зь імі дзеўкі неахайныя, хлопцы зь пеўнікамі на галовах, мужыкі ў сукенках, бабы з насамі праколатымі, чаго тут толькі няма… І басурмане паўсюль ходзяць — смуглявыя ды нахабныя, і жонкі іхныя ў хустках, такія ўжо скромныя, а зірнеш нейкай у вочы: як усё разумеюць. Шкадуюць бабку, праход даюць, усьміхаюцца, быццам яна зь імі век знаёмая.

Прыкацілі да нейкага дому, падняліся на ліфце некуды высока, Максім Крывічанін упэўнена памкнуў да шкляных дзьвярэй — і вось яны ўжо ў залі, вялікай, убранай, крэслы радамі стаяць, людзі сядзяць, па-інастраннаму гавораць. Паглядзелі раз на бабку і забылі. Занятыя, чыстыя, ілбы шырокія, з шышкамі — такія ўжо разумныя ўсе ды інцілягентныя. Культурны народ сабраўся — і бабка зь імі, з жаніхом сваім ды прыяцелем жаніховым. Каля сьцяны стол і за ім тры крэслы, а на стале вада стаіць у бутэльцы. Захацела бабка папіць, але як ты спытаеш, ці можна. Давялося цярпець. А тут ужо ўсе па месцах паселі — ну і бабка са сваімі з краю таксама сядзіць, назірае, што вакол робіцца.

А рабілася вось што. Зайшла ў залю жанчына, не маладзіца ўжо, але і не старая, мо сорак ёй было, а мо і меней. Села за стол, усьміхнулася. І такая ўжо дзелавая, словаў няма: сама ў нагавіцах, кашулька белая з-пад пінжака сьвеціць, і стрыжка кароткая, як у мальца-падшыванца. Вусны накрашаныя, на вушах нейкія чорцікі залатыя вісяць, а вочы такія ўжо вумныя, што прасьці госпадзе — і не баіцца ж жанчына гэтая мужыкоў розуму вучыць. З бакоў да яе інастранцы падселі, немцы ці хто, завіхаюцца моўчкі, адзін ёй вады налівае, другі нешта на вуха шэпча, яна слухае, мружыцца, у залю глядзіць. Мікрафон пакашляў, усе сьціхлі, бабка паглядзела на жаніха свайго ды на таўстуна. Таўстун дык усё азіраўся спалохана, а Максім Крывічанін вачыма ў дзеўку ўпіўся — і такая была злосьць у ягоным паглядзе, такая нянавісьць, што бабка падумала, зараз жанчына за сталом заўважыць і закрычыць. Крывёй наліліся прыгожыя Максімавы вочы, кулакі сьціснуліся, а падбародзьдзе ўсьміхаецца.

«Meine Damen und Herren…» — нечакана сказаў нейкі немец, уздрыгнула старая Бянігна, але ніхто на яе ўвагі не зьвярнуў, усе да стала павярнуліся.

А жанчына ў пінжаку нагу за нагу закінула, туфлікамі бліснула, вусны аблізала. Не баіцца! Нават на дамэн унд геррэн гэтае гергучае — ні брывом не павяла. Паглядзі ж ты ў залю, бачыш, як Крывічанін на цябе пазірае? Крычы ды ратуйся, пакуль немец той мэкае. Але не, ня стала жанчына за сталом крычаць, не прыкмеціла яна ні жаніха, ні бабку, а адпіла вады са шклянкі ды голасам сваім дзелавым пачала расказваць. Расказвае і расказвае, і ўсё пра Беларусь сваю, і так ужо маркоціцца, так пераймаецца, а голас прыемны, харошы, нібы яна казку дзецям баіць. Інастранцы, якія ў залю набіліся, яе слухаюць, а яна, хітрая, так на людзей глядзіць, быццам нікога ня бачыць. Падзівілася бабка, як гэта так навучыцца можна: каб адным часам на ўсіх глядзець і нікога ня бачыць.

Пагаворыць тая дзелавітая пяць хвілін, потым замаўкае — а перакладчык перакладае, ды з павагай на дзелавітую азіраецца: правільна, маўляў? Маладзец я? А яна на перакладчыка ноль уніманія. Пачакала — і далей кажа: як па — пісанаму.

Важная, мабыць, госьця прыехала, калі яе так слухаюць.

Паспрабавала і бабка прыслухацца ды зразумець, пра што гаворка. Але так ужо па-гарадзкому ды па-дзелавому жанчына гаварыла, што не магла старая Бянігна яе словы ўчапіць і дазнацца, чаму ўсе так госьцю слухаюць: і старыя, і маладыя, і жаніх яе вушы наставіў, нібы перад начальнікам. Кажа, кажа — а палова словаў як нейкая нямецкая. Доўга жанчына за сталом гаварыла, а перакладчык перакладаў — так ужо, бедны, шчыраваў, аж змакрэў. Гэта ж трэба так навучыцца, каб язык наш панімаць! Чаго толькі тыя немцы не прыдумаюць… Няма чаго рабіць небаракам. Дзе такое яшчэ ў сьвеце пачуеш, каб інастранцы па-нашаму маглі.

Дзе-дзе, ведама ж, у тэлевізары, задумалася старая Бянігна. Вось, скажам, Джон са сваёй Мэры. З аднаго боку, ня нашы людзі. Інастранцы. А з другога, якія ж яны ня нашы. Калі бабка ў Мінску жыла і сэрыял той глядзела, дык яны ёй як радныя зрабіліся. Яна іх сэрцам чула і разумела. Кожнае слоўца на душу лажылася. Значыць, разважала старая, можна ўсё ж зь людзьмі так гаварыць, каб у перакладчыку патрэбы не было. Язык — гэта ня глаўнае…

А што глаўнае?

Для жанчыны за сталом, відаць, глаўнай Беларусь была. Ды яшчэ правы ды дземакрація нейкая. Пажыла б ты даўжэй, жанчынка ты мая дарагая. Можа, па-другому б загаварыла. Можа, сказала б тым немцам і другім інастранцам уважаемым, што глаўнае — пра лішняе многа ня думаць і болю ў сьвеце ня множыць. Слухала бабка, на жанчыну за сталом глядзела і ўсё ясьней ды ясьней бачыла: сядзела там, на невялікім узвышшы, у пінжаку мужчынскім ды залатых завушніцах, жанчына адзінокая-адзінокая, ды бязь дзетак, ды бяз мужа, і адна ў яе страсьць была ды адна палёгка: работа. Таму яе ўсе гэтыя мужыкі сур’ёзныя і баяліся, слухалі, як сабачкі, ды фатаграфіравалі.

Зараз нагаворыцца яна ўсласьць, нафатаграфіруецца, і для тэлевізара яе здымуць, і скажуць, якая яна вумная — мы і ня зналі, што ў вас на вастоку такія вумныя бабы водзяцца.

Тут сустрэліся раптам Бянігніны вочы з вачыма Максіма Крывічаніна — а той быццам чуў усё, што яна думала. І загучаў у галаве ў бабкі ягоны насьмешлівы і злосны голас:

«Ага, вумная… а потым пойдзе твая Вольга ў гасьцініцу, у свой пакойчык цесны, разьдзенецца, на ложак шырокі, халодны ляжа, адна, кніжку разумную пачытае, цела сваё белае палашчыць, а далей будзе сон, ды самалёт назад у Мінск, ды кватэра пустая, багатая, усё для сябе, а ўсё роўна пуста, страшна, адзінока, бо ніхто на яе зь любоўю не паглядзіць, усе яе паважаюць, усе баяцца, але ніхто ня любіць, ніхто. І зноў пачнецца работа, і Беларусь тую, бач ты, бараніць трэба, і за граніцу лётаць, і кніжкі вумныя чытаць, і перад кучай людзей слова дзяржаць, на ўсіх гледзячы — і ні на кога. Але надыдзе аднойчы раніца, калі сядзе тая дзелавая ў машыну ды паедзе ў далёкі лес, дзе, кажуць, бабка адна жыве, шаптуха, якая людзей лечыць. Выйдзе тая дзелавая з машыны, падыдзе да хаты ды пакліча ціха, працяжна, ледзь ня плачучы:

„Бабушка! Памагіте!“

Апамяталася. А хата пустая. Няма бабушкі. Памерла. Толькі андартальскі лес шуміць, песьні пяе, рукамі махае… Так жа, бабка?»

Задумалася Бянігна. У бабкі жыцьцё доўгае, а ў андартальскага лесу даўжэйшае. Бабцы на край жыцьця ступіць — што ў сенцы выйсьці, а каб да краю андартальскага лесу даляцець, цераз два моры перамахнуць трэба…

Узвыў мікрафон і зноў закашляў, скончыла жанчына гаварыць — ускінулася бабка, ад думак сваіх цяжкіх ачуняла. Зноў яна ў вялікай залі, побач жаніх яе Максім Крывічанін, збоку таўстун ногі разьвёў шырока, а мерапрыемства ўсё не сканчаецца. Цяпер ужо людзі ў залі пачалі ў жанчыны пытацца, як ім жыць і што думаць, а яна ім нахабна так расказвае, сьмяецца, жартуе, і яны ў адказ сьмяюцца, і ўсяляк паказваюць, як яны тую жанчыну паважаюць і любяць. І Максім Крывічанін сьмяецца, быццам бы разам з усімі, а сам такі ўжо шалёны — разарве яго зараз. Страшна бабцы стала: за сябе, за людзей, за жанчыну тую разумную. Але ж неяк яно ішло і да канца мусіла дакаціцца.

Затое бабка ўцяміла, як тую жанчыну завуць. Фраў Вольга. Так да яе зьвярталіся: фраў Вольга ды фраў Вольга, і столькі ўжо слодычы ў голасе, нібы тая фраў Вольга ім варэнікаў наляпіла.

Спужалася бабка, што яны тут да раніцы сядзець будуць ды гутаркі свае з фраў Вольгай весьці, ажно не — кончылася тая сустрэча, усе ў ладкі пляскаць пачалі, як баптысты падчас малітвы, такія ўжо задаволеныя, быццам ім зубы вырвалі. Падняліся, зашумелі, усе адно з адным загаварылі. А Максім Крывічанін падхапіўся, вазок у рукі — ды да стала, дзе фраў Вольга размаўляла зь некім, кінуўся. Спыніўся каля яе, усьміхнуўся цярпліва, таўстун за сьпінай у бабкі стаў. Крывічанін яшчэ фраў Вользе той міргнуў — маўляў, нічога, нічога, я пачакаю. Яна дагаварыла і да Крывічаніна павярнулася, завушніцамі бліснуўшы ды белай кашулькай сваёй з выразам яму ў вочы тыцнуўшы:

«Прабачце, вы хацелі пра нешта запытацца?»

«Так! — усьміхнуўся ва ўвесь рот Максім Крывічанін. — Хацеў сказаць вам дзякуй за ваш сьмелы выступ, спадарыня Вольга. Мы так радыя, што тут, у Нямеччыне, ваш голас чуцён, яны ж нічога ня хочуць ведаць… Але пасьля такіх сустрэчаў нешта зьмяняецца, мы, эмігранты, гэта адчуваем. Дзякуй!»

«Дзякуй», — кіўнуў таўстун, аглядваючыся.

«Гэта наш доўг, — уздыхнула фраў Вольга, якая, як высьветлілася, зусім і ня фраў была, а нармальная, наша жэншчына: ах ты бабка дурненькая. — Каб разумелі, трэба гаварыць. Гаварыць і не баяцца, што на нас будуць глядзець як на ахвяраў. Вы даўно тут жывяце?»

«Ужо год, — сказаў Максім Крывічанін, горка склаўшы вусны. — Дзякуй! Можна паціснуць вам руку?»

«Вядома», — зьбянтэжылася Вольга і працягнула Максіму далонь. Ён узяў яе ў свае пальцы і сьціснуў:

«Дзякуй і за тое, што займаецеся гэтым… Ну, пра які вы любіце пісаць… Востравам. Думаеце, ён і праўда існуе? Мне дык падаецца, гэта ўсё журналісцкія выдумкі. Ды калі і праўда такое магчыма: нехта з нашых купіў востраў і заснаваў там калёнію, якая розьніца? Жыве чалавек сабе, рыбу ловіць, нікога не чапае… Ці вы думаеце, беларускай супольнасьці варта баяцца такіх ініцыятываў? Як непразрыстых і закрытых? Зразумейце, я супраць ізаляцыі, я за тое, каб мы былі згуртаванай супольнасьцю, але я бачу вялікую рызыку. Так лёгка паддацца маніпуляцыям і прыняць чуткі за факты…»

І Максім Крывічанін засмучана паціснуў плячыма. Вазок у ягоных руках гучна рыпнуў.

«Я веру, што востраў існуе… І ня толькі як сеціўны праект, як нас хочуць пераканаць. Вось толькі дзе дакладна і як туды дабрацца… У мяне такое ўражаньне, што там усё ня так проста, — цярпліва сказала Вольга і зірнула на экран свайго мабільнага. — Так, у мяне мала фактаў. Але ёсьць пэўныя сыгналы, якія немагчыма праігнараваць. Мне падаецца, там адбываецца нешта дзіўнае. Ніхто ня хоча гэтым займацца. Усім падаецца, што востраў — нечая забаўка. Прычым чыста віртуальная. А я ўсё больш пераконваюся, што ён існуе і нехта вельмі ня хоча, каб пра яго даведаліся… Зьнікаюць людзі… Гэта ня жарты, пагадзіцеся.»

«Вядома! Калі ласка, ня кідайце гэтай тэмы! — горача прамовіў Максім Крывічанін, схапіўшы яе за руку. — Я падпісаны на вас у фэйсбуку, я чытаю кожную вашую калёнку. Мы маем права ведаць праўду. Дарэчы, пазнаёмцеся. Гэта мой сябар Арцём Крыштаповіч…»

Таўстун ухмыльнуўся і нязграбна паціснуў тонкую Вользіну руку.

«…А гэта мая старэнькая маці, Зінаіда Сямёнаўна Жылецкая, — пагладзіў Максім Крывічанін бабку па галаве і падсунуў яе бліжэй да Вольгі. — Яна так хацела паціснуць вам руку, вы ёй так спадабаліся… Арцём, сфатаграфуй нас. Можна, яна пацісьне вам руку? Зусім слабая мамачка мая…»

Крывічанін прыўзьняў Бянігніну руку і падаў Вользе — як мёртвую птушку. Бабка і пікнуць не пасьпела. А ён ёй на вуха шапнуў: «Ну што, палячы яе, бабка, добра палячы».

«Вядома, — Вольга нахілілася да старой Бянігны, усьміхнулася, ад яе ішоў пах смачнай парфумы і чыстай жаночай скуры, якую штодзённа даглядаюць, шмаруюць, чысьцяць, песьцяць. — Рада пазнаёміцца, спадарыня Зінаіда…»

Яна ўзяла сухую старэчую руку ў сваю — і вось тут гэта і адбылося. А што адбылося, Бянігна і сама не зразумела.

Толькі апынулася яна раптам пасярод неандартальскага лесу.

Гудзіць лес — растрывожаны нечым, вогнішчы да самага неба падымаюцца, крычаць яе знаёмцы, людзі дзіўныя, паўголыя, вакол агню скачуць, як п’яныя, маланкі шугаюць, галінкі сухія вачэй, каб выдзерці, шукаюць, а сьцяжыны, па якіх яна раней хадзіла, узьняліся, нібы плугам хто прайшоўся, камянямі падземнымі ашчэрыліся, гразёй ды ляваю булькочуць, страшна і ступіць.

Азірнулася Бянігна — ці той гэта лес?

Той.

На рукі свае паглядзела — а рук у яе многа, і ў кожнай лішняе: адкуль столькі ўзялося? Жахнулася старая, а вакол віры вогненныя, ды зялёныя зьвяры бегаюць, агромністыя, злыя, дрэвы адным махам пераскокваюць, па зямлі расколіны йдуць. Маеш лішняе — занясі, шэпча сабе Бянігна, але куды несьці, ня ведае. Сто сьцежак перад ёй, і ўсе да ног цягнуцца, жарам смаляць, ужо і за плечы кусаюць — так разьюшыўся неандартальскі лес. Назад ісьці нельга, тупае Бянігна на лес, хукае з усіх сваіх старэчых сілаў, ды жаласьліва так угаворвае: я ж лішняе прынесла, дайце прайсьці старой, а калі вочарадзь, дык я і пачакаць магу. Ды няма ёй адказу — а рабіць нешта трэба. Кінулася бабка на адну сьцяжыну — ня тая, кінулася на другую — і тут шлях ілжывы, лыгарскі. Пакуль усе перабрала, уся як растала ад жару таго пякельнага, нечалавечага, але ж вунь, яшчэ сьцяжына адна. Пабегла на яе мнагарукая бабка, як павучыха — але нехта перад ёй вырас на дарозе, як з-пад зямлі. Хто такі? Спынілася бабка — і дух у яе заняло. Стаіць перад ёй Максім яе Крывічанін і сьмяецца. «Паварочвай, бабка, назад, сёньня ў цябе іншы маршрут, сёньня ты лішняе назад у андартальскі лес панясеш, для разнастайнасьці!»

Так кажуць Максімавы вочы, ад бляску вогненнага яшчэ больш прыгожыя, і рукі ягоныя так кажуць: набрала ты, бабка, лішняга, нясі назад, аддай яго, каму скажу. А каму ж аддаць? А аднаму чалавеку, бабе адной, што за руку цябе трымае, зьнямелая, нерухомая, здранцьвелая — а як жа хораша гаварыла, а як жа доўга, а як жа яе слухалі! Няможна гэта, адказвае бабка, няможна лішняе ў андартальскі лес вяртаць, што забрала, тое на пень пакласьці мушу, дзе пінжак пасьцелены, пусьці мяне, Максім Крывічанін, да таго пня, час ідзе, мінуты ў дзьверы калоцяць, жыцьцё празь сіта сыплецца, сьмерць акуляры надзявае, пінжак пусты на пні рукавы складвае, лішняе рукі пячэ, ой пячэ! «Назад», — кажа ёй жаніх ды яшчэ радасьней сьмяецца. Нясі, бабка, лішняе назад у сьвет, я сам табе скажу, у каго забіраць, а каму даваць — як апошні гасьцінец.

Думала бабка міма праскочыць да пня запаветнага прапаўзьці, ды дзе там. Выйшаў час, паваліліся дзьверы, вось і сіта пустое, і сьмерць акуляры ўзьдзела, ды пабачыла ўсё, а на руках бабчыных апёкі-вадыры вырасьлі. Спатыкнулася яна ды паляцела назад у андартальскі сьвет, разам з усім лішнім, што на ёй вісела. І вось ужо зноў у яе дзьве рукі, сухія і худыя, як тыя галінкі, і ў адной руцэ яна руку Вольгі той трымае: цяжкае жаночае цела, грузнае, падае Вольга бабцы пад ногі, проста пад колы вазочка, задзіраецца чорны пінжак, і кашулька белая, гойдаюцца на вушах залатыя завушніцы ды сьціхаюць.

«Што з вамі?» — зьдзіўляецца Максім Крывічанін: цяпер ужо ён герой вечара, цяпер да яго ўсе насы павярнуліся, у яго ўсе вочы ўперыліся, да яго кідаюцца і старыя, і маладыя, ды фатаграфуюць, фатаграфуюць, пстрыкаюць, але не жаніха ейнага, а цела, што пад нагамі ягонымі ляжыць.

«Фраў Вользе блага!» — крычыць Максім Крывічанін, клічучы на дапамогу, а сам ведае, што ня трэба той Вользе ўжо ніякая дапамога, забраў яе бог, назаўжды да сябе забраў. Адышла Вольга ў лепшы сьвет, кінула андартальскі лес на нас, слабых, дурных ды злапомных, памерла, пакутніца, пасярод чужога гораду, між чужых людзей, ляжыць там, дзе абцасы туфлікаў ейных на пакрыцьці дарагім кропкі ставілі з коскамі, рукі раскінула. А магла б у мінскай кватэры сваёй памерці, званілі б тэлефоны магільныя, ішлі б мэйлы малітоўныя ды СМС смурныя, а яна б не адказвала, маўчала — так бы і забылі Вольгу людзі, і за работу ейную іншая б якая адважная дзеўка ўзялася. Але ўсё інакш выйшла, ва ўсіх на віду, няшчасны случай, сэрца. «Сэрца!» — загаварылі ўсе тыя немцы, ды беларусы, ды іншыя народнасьці, што ў залі сабраліся. Ніхто ня ведаў, што ня сэрца Вольгу іхную паважаную забіла, а звычайная бабка-шаптуха, якая ў вазку сваім інвалідным сядзела, скурчыўшыся, ды безвач на цела глядзела, ды вачыма крычала сваімі сінімі: «Я гэта! Я забойца! Мяне, людзі, біце — пакуль не памру!»

Ніхто бабку ня чуў — людзі занятыя былі, не да бабкі ім нейкай, яны гаварылі, гаварылі, гаварылі, гаварылі, дактарам званілі ды на тэлефоны свае нябожчыцу здымалі. А Максім Крывічанін вазок з бабкай падхапіў і да ліфта нясьпешна рушыў, ад беганіны ўварочваючыся, вазком абараняючыся. За Максімам таўстун — подбегам, подбегам. Зьехалі яны ўніз, выйшлі на вуліцу, і толькі тады Максім выдыхнуў ды сказаў, на бабку сур’ёзна паглядзеўшы:

«Гора якое… Праўда, бабка?»

І толькі ў гатэлі, адкаркаваўшы віно, яны з таўстуном засьмяяліся.

«Ты што рагочаш?» — грозна спытаў Крывічанін, раптам змоўкшы.

«Дык спрацавала ж», — паціснуў плячыма таўстун.

«Мы з табой, дарагі мой міністар, з забойцай у адным пакоі сядзім. Не баішся?»

Крывічанін угледзеўся ў бабку і падсеў бліжэй.

«Ну і бабка… — сказаў ён, разглядваючы яе як першы раз. — Біяробат-кілер. Што, разгадаў я тваю загадку? Ведаю цяпер, куды ты ходзіш? Бабка-бабка, скок-скок-скок… Раней у лес насіла, а цяпер зь лесу будзеш… Якая табе розьніца? Вось стану тваім мужам, мо і я з табой пайду…»

Таўстун, пра нешта задумаўшыся, скручваў сабе цыгарку. За акном надыходзіў вечар, загараліся агні, з ракі працяжна трубілі караблі, вецер прынёс з мора дождж і цяпер прымяркоўваўся, дзе яго ссыпаць на гэты руды, вясёлы, залацісты горад.

У сеціве ўжо разьнеслася навіна — проста пасярод Гамбургу бог забраў Вольгу В., журналістку, блогерку, актывістку, пісьменьніцу, палітычную дзяячку і адкрытую лесьбіянку. Прычынай раптоўнай сьмерці… Мы ведалі Вольгу як… Беларусь не забудзе… Дзейнасьць выклікала нямала спрэчак… Бог забірае найлепшых…

Усё гэта Максім Крывічанін з задавальненьнем зачытваў уголас, раскрыўшы свой ноўтбук, таўстун стрымана вохкаў, весела падміргваючы бабцы, і важна выстаўляў палец.

«Ня будзе больш пра нас спадарыня пісаць. А такая тэма была… Яе любімая. Так ужо старалася, так капала… Палка-капалка. А цяпер саму закапаюць. Пісала, пісала, плёткі ды гаўно ўсякае зьбірала, спакою ёй не давала, што недзе ёсьць сапраўдная Беларусь, жыве сабе — і ў спадарыні патрэбы ня мае. Аніякай. Пісала-пісала, на хлеб-сала зарабляла, бля. Курыца… Думала, супраць Крыўі ісьці — гэта гульня такая. А вось ляжыць цяпер лапкамі кверху… Праўда, бабка? Спрацавала ты як сьлед. Чотка! З такой нявестай востраву нічога ня страшна».

Пагладзіў Крывічанін бабку па шчацэ і ў лоб пацалаваў.

«А што было рабіць? У суд на яе падаваць? У які суд? Што, там, дзе яны жывуць, суд ёсьць? Вось у нас свой суд, крывіцкі. Справядлівы. Заткнулася нарэшце дурная баба…»

Узяў яе Крывічанін ды з вазка на ложак пераклаў, коўдрай захінуў, паглядзеў зь пяшчотай. Таўстун пакурыць пайшоў, а Крывічанін сеў да бабкі блізка-блізка ды прыкрыў ёй вочы пальцамі, як мёртвай.

«А цяпер спаць, бабка, спаць, на досьвітку вяртаемся… Разгадаў я цябе… Ведаю, куды ты ходзіш…»

І тут жа голас ягоны грымнуў так, што бабка скаланулася.

«У тым і рэч, што нічога я ня ведаю! Не пускаюць мяне далей! Колькі я ў твае вочы ні гляджу, на адным месцы тапчуся! Хачу з табой хадзіць, бабка мая жалезная, з табой, мая лютая! Туды, дзе пачатак, туды, дзе самае пекла. Зьліцца я з табой хачу, бабка, зьліцца ў адзін арганізм, ты і я — вось гэта будзе хаўрусец! Вазьмі мяне з сабой туды, бабка мая сьмертаносная, вазьмі, туды, дзе тайна духу жывога, дзе разгадка мёртвага, туды, дзе Шамбала наша, жывая Крыўя… Без тваёй веды ў мяне толькі востраў, а калі раскрыеш мне тайніцу — будзе апошні прытулак, царства чыстай Беларусі…»

Увайшоў таўстун, памяўся, на парозе стоячы, бо надта ўжо інтымная перад ім была сцэна. Яшчэ раззлуецца Максім, што за такімі размовамі яго засьпелі. Падняўся Крывічанін, скрывіўся, як ад плачу:

«Што ты ляжыш, як нежывая? Бабка! Бабка! Ну ляжы, ляжы, сілаў набірайся. Я ж казаў, што сьветлыя справы рабіць з табой будзем. Ад гнілі пазбаўляцца. Ляжы… А ты глядзі за ёй, тоўсты, бабка ў нас не ў гуморы сёньня, яшчэ з акна выкінецца. Яна ў нас такая… Можа…»

Ён рушыў да дзьвярэй.

«Нікуды не хадзіць, на званкі не адказваць. Ніякіх перакураў. Крыўскі суд сам ведаеш які…»

Таўстун і бабка засталіся ў пакоі адны. За акном пайшоў сапраўдны гамбурскі дождж — як дробная сетка, якую кідаюць у твар, і заблытваецца ў гэтай сетцы ўсё: і жывое, і нежывое, і падманлівае, няўлоўнае, і праўдзівае, важкае. А яшчэ ў гэтай сетцы заблытваецца сьвятло — трапечацца, б’ецца, дыхае, але сетку пагнаў ужо па вуліцах вецер, ад порту праз Альтону да Люнэбургу, праз Санкт-Паўлі ў жалабы гарадзкой электрацыі, і далей, і далей, у тунэль пад Эльбай, на Тойфэльсбруке, на чаек, што паселі вакол апусьцелых рынкаў, зачыненых мясабойняў, тупікоў і правалаў, у якіх бегаюць вялікія, памерам з сабаку, пацукі…

Пасядзеў таўстун, на бабчын зьмярцьвелы твар гледзячы, вусны пульхныя склаў, шчокі надзьмуў, нібы цукерка ў яго ў роце была. А потым падскочыў да акна, угледзеўся ў дождж, павярнуўся да ложка, дзе бабка ляжала — і вось ужо, здаецца, схуднеў ягоны расплывісты, сыты твар, прарэзаліся скулы, а ў вачах паўсонных запаліўся агеньчык.

«Уставай, бабка, жывенька, давай! — замармытаў ён, скідваючы з бабкі коўдру і хапаючы яе пад пахі. — Слухайся мяне, бабка, я табе ў жаніхі не набіваюся, я табе дабра хачу, таму не трасі нагамі, рабі, што кажу!»

Пасадзіў ён бабку ў вазок, накінуў куртку, торбу праз плячо павесіў. Вывез за дзьверы абрыдлае ёй крэсла разам з тым мехам, што бабкаю ў іх зваўся, выклікаў ліфт. Выбег на вуліцу, перад сабой вазок штурхаючы — яны перасеклі праезную частку і, пасьпеўшы добра змакрэць, прабіраліся цяпер між машынаў на стаянцы таксі.

Паджылы кіроўца адвёз іх на вакзал. Грала музыка, як быццам яны на канцэрт прыехалі, вакол хадзілі змрочныя паліцэйскія, і ад паху чужаземнай ежы, падгарэлай, усюдыіснай, тлустай, паху, які зьмешваўся з пахамі сырой курылкі, дарагіх крамаў, засцаных закуткоў і нагрэтага жалезьзя, бабку пачало нудзіць. Яны доўга стаялі ў чарзе, каб купіць білеты — і вось ужо шкляны ліфт апускаў іх на плятформу, дзе тоўпілася моладзь у стракатай адзежы. Гляйс айнс, гляйс цвай, гляйс драй — скакаў па галовах настойлівы голас — калі ж ты ўжо змоўкнеш?; цягнік падышоў, белы, з чырвонай паласою, цягнік, што нібыта казаў усім сваім выглядам: я тут ні пры чым! Я нічога ня ведаю!; праваднік дапамог таўстуну пагрузіць вазок.

Яны прабраліся на свае месцы, таўстун бухнуўся на сядзеньне і выцер пот. Бабку ён пасадзіў насупраць сябе — і, аддыхаўшыся, важна ўзьняў палец. Паднёс да бабчыных вачэй, быццам хацеў, каб яна разгледзела гэты салідны палец, сымбаль ягонай улады. А потым палез гэтым пальцам да акна, за якім усё яшчэ ліў дождж. Прысунуў яго да самага шкла — і пагразіў камусьці, хто хаваўся за суцэльнай сьцяною залевы.

12

Акуратныя, нібы з паштоўкі выразаныя ды на неба наклееныя, зялёныя ўзгоркі, абвітыя цяністымі сьцежкамі, утульныя панэлькі, што мяжуюць зь бела-цукровымі віламі і клятчастымі фахвэркавымі дамкамі. Вузкія вулкі, плошча, гемютныя гномы ў садах, усё, што ні пабачыш, выглядае як слодыч. І не зразумееш, дзе сканчаецца гарадзкая рыса. Забярэшся на гару, і можна пабачыць так далёка, што нават Кёльнскі сабор у ранішняй смузе разгледзіш.

Такі ён увесну, гарадок Эркрат у Вэстфаліі.

Сьціплы і непрыкметны, але з душою — як прыгожанькі грыб сярод пярэстага лісьця.

Некалі, калі Эркрат быў яшчэ вёскай, упісанай хіба што ў самыя панылыя аналы, тут была адкрытая гаючая крыніца — так гэтае месца ўпершыню здабыла сабе хоць нейкую славу. Здарылася гэта ў 1830-м. З усіх княстваў ды каралеўстваў сюды прыяжджалі лячыць рэўматызм ды падагру, па-нашаму казìнец. Залаты быў час. Нямецкай Ніцай клікалі тады Эркрат, быў тут вялікі дом з купальняй на тысячу месцаў, і залазілі ў воды Ніцы-крыніцы і паэты, і прыдворныя, і купцы, і сьвятары, і іншаземцы. Вылазілі ды ішлі на шпацыр па даліне Нэандэр, названай у гонар аднаго кампазытара. Мабыць, добры быў кампазытар, калі ў ягоны гонар назвалі цэлую даліну — а ня вуліцу і не вучэльню. Ну, даліна — гэта толькі так кажуць. Лагчына… Лог. Так было б правільней.

Нэандэртальскі лог.

Квітнеў Эркрат. Але ўжо ў 1870 скончылася ў гаючай крыніцы вада, перакрылі яе недзе на небе, вырашыўшы, што досыць ужо нейкаму там Эркрату гуляць у курорт, і замест бальнэалёгіі заняўся б ён лепш геалёгіяй, пагатоў рэсурсаў падземных тут заўжды было багата — як і па ўсім Райнскім краі. Няма вады — няма і славы. Заняпаў Эркрат і зноў у вёсачку ператварыўся. Перасталі сюды езьдзіць паэты, прыдворныя, сьвятары, купцы і іншаземцы. Затое пачалі наведвацца вучоныя.

Бо крыху раней Эркрат прычыніўся да іншай слаўнай знаходкі. Адным жнівеньскім днём група італійскіх рабочых, што працавала па найме ў вапнавым кар’еры паблізу ад гораду, а прасьцей кажучы, даставала вапну зь нейкай пячоры, якіх тут ня менш, чым прыдарожных корчмаў, натрапіла на добра захаваныя парэшткі чалавека. Парэшткі купілі разумныя людзі і доўга ламалі галаву, што гэта за чалавек — пакуль урэшце не зразумелі, што і не зусім чалавек гэта, і вырашылі назваць яго нэандэртальцам. Так ён і атрымаў сваё імя — больш за сто пяцьдзясят гадоў таму.

Цяпер Эркрат — брама ў Нэандэртальскую даліну. Зусім недалёка адсюль Нэандэртальскі музэй. А які ж музэй без сувэнірнай крамы. Наканечнікі для дзідаў ды сякераў, крэсіва ды кнот, каб здабываць агонь — па-нэандэртальску… Кніжкі, паштоўкі, камяні З Той Самай Даліны. Можна павесіць на шыю. Ці вось: нэандэртальскі баромэтр — звычайная вяровачка з інструкцыяй:

Вяровачка сырая — будзе дождж.

Вяровачка сухая — дажджу ня будзе.

Вяровачка скача — вецер.

Вяровачка б’ецца ў руках — бура.

Вяровачка дыміцца — пажар.

Вяровачкі няма — яе скраў мамант.

Кошт — 14 эўра 95 цэнтаў. Добрая забаўка для дзяцей, асабліва апошні пункт: гуляць зь ёй можна да ўпаду.

Нэандэртальцы ў выглядзе гумак, нэандэртальцы з вапны, нэандэртальцы з воску і плястыку, фігуры нэандэртальцаў у сучасных касьцюмах. Мясцовае Нэандэртальскае піва. Нэандэртальскія сасіскі. Міт зэнф одэр онэ?

Калі ўсю гісторыю Зямлі ўявіць як 455 дзён, нэандэртальцы жылі 8 хвілін таму.

І прынамсі некалькі зь іх жылі ў Эркраце.

Даўным-даўно.

А цяпер тут іншыя людзі жывуць. Мёд-піва п’юць. Розныя людзі.

Тут, у самым заселеным нямецкім краі, дзе так лёгка схавацца між людзей і нэандэртальцаў, у адной зь белых вілаў за вапнавай агароджай пасяліўся аднойчы мажны іншаземец. Відаць, ён марыў вярнуць Эркрату колішнюю славу — бо неўзабаве да ягонай вілы пачалі езьдзіць машыны з нумарамі самых розных гарадоў і краін.

Звалі гаспадара вілы доктар Філіп Майно, і нацыянальнасьць ягоную вызначыць было цяжка. Фін — а можа, украінец. Ці наогул азіят — было ў ягоным абліччы штосьці ад круглага мангола, ці ад расейскага селяніна, ці ад бялявага баявога балта. Хто ведае, ці было гэта ягонае сапраўднае імя — але ж кожны мае права мець псэўданім, асабліва калі ён доктар.

Іншаземец узяўся за справу грунтоўна. Спачатку наведнік трапляў да ахоўніка — магутны руды паляк Баляслаў, колішні чэмпіён Памор’я па лесарубным спорце, дабрадушна правяраў госьця на наяўнасьць забароненых рэчаў, забіраў тэлефон і іншую драбязу. Ачышчаны ад пладоў цывілізацыі, госьць трапляў у наступны пакой, ужо менш строгі, але даволі таямнічы, бо ў ім на сталах стаялі сьвечкі, а са сьцен зьвісалі шкуры. У тым пакоі ветлівая дзяўчына Таня правярала, ці праўда госьць зарэгістраваўся на адмысловым сайце, і ці заплаціў ён за візыт. Бо ў трэцім пакоі госьця чакаў сам доктар Філіп Майно — седзячы ў высокім фатэлі, ён прапаноўваў каву, гарбату, сок або глыток добрага віна, каб зьняць стрэс, і з моцным акцэнтам расказваў госьцю, як правільна паводзіцца, калі перад ім адчыняцца апошнія, самыя важныя дзьверы. Бывала так, што доктар заставаўся незадаволены размовай — і карэктна, але цьвёрда казаў, што таму або іншаму госьцю ня варта заставацца ў ягоным доме. Зразумела, у такім разе ўсе выдаткі за візыт вярталіся ў поўным аб’ёме — кампэнсаваўся і кошт праезду. Прынамсі, скаргаў на доктара Майно не было. Усё на ягонай віле было зроблена так, каб госьць адчуваў, што ён завітаў да цывілізаваных і культурных людзей. Якія дбаюць пра тое, каб ад візыту была карысьць.

І толькі пагаварыўшы з доктарам, зрабіўшы на яго добрае ўражаньне і атрымаўшы ўхвальны ківок, госьць мог увайсьці туды, куды так імкнуўся. У паўцёмным пакоі бяз вокнаў, дзе былі толькі ложак, вешалка, невялікі стол і крэсла-качалка, яго сустракала вельмі старая жанчына з тварам такім чорным, што яе можна было прыняць за афрыканку. Апранутая ў жоўты балахон да самых пят, яна невідушчымі вачыма ўзіралася ў госьця і сутаргава ўздыхала. Госьць перапуджана заміраў на парозе. Старая варушыла вуснамі, а гаспадар вілы ціхенька зачыняў за імі дзьверы. Пакідаючы госьця сам-насам са сваім найвялікшым скарбам, які на сайце апісваўся так: магічная шаманка з глыбіні першабытных лясоў, што за адзін сэанс пазбаўляе сучаснага чалавека шкодных узьдзеяньняў асяродзьдзя і мэнтальнага бруду. Спрадвечны рэцэпт чысьціні нашых продкаў перамагае агрэсіўны бруд цывілізацыі. Ну, ці нешта такое.

Зарэгістравацца на тым сайце было няпроста. Прыкладна восем зь дзесяці ахвотных ня здолелі гэтага зрабіць — адпаведна, так і не атрымаўшы падрабязных інструкцый, як дабрацца да «магічнай шаманкі» або хаця б проста зь ёй зьвязацца. Існаваў невялікі тэст, які трэба было прайсьці, перш чым прыступіць да працэдуры рэгістрацыі. Нямногія дасягалі посьпеху. Але машын каля белай эркрацкай вілы доктара Філіпа Майно хапала. І грошай у доктара хапала таксама.

О не, гэта не была мэдычная практыка або гомэапатычнае лячэньне. Гэта была проста сустрэча. Размова. Гутарка напаўголасу. Старая жанчына кансультавала няшчасных насельнікаў эўрапейскіх і суседніх з Эўропай краін. Яна шаптала ім нешта — што ж супрацьзаконнага ў тым, каб шэптам паразмаўляць са старой жанчынай? Урэшце, старыя як ніхто іншы маюць патрэбу ў суцяшэньні. Хто мог бы давесьці, што тут адбываецца нешта большае за простую душэўную размову? І якая розьніца, кім гэтая жанчына даводзілася шаноўнаму доктару? Гэта ягоная справа. Яна лячыла — і ніхто з дыплямаваных мэдыкаў і гамэапатаў ня мог зь ёй параўнацца.

Так, гэта быў час, калі людзі раптам кінуліся да варажбітак, шаманаў, чарадзеяў, экстрасэнсаў.

Так, гэта быў час, калі чалавек зноў паверыў у тое, што яго немагчыма спазнаць, разрэзаўшы і паглядзеўшы, што ўсярэдзіне. Дастаўшы лішняе і зашыўшы тое, што засталося.

Гэта быў час, калі людзі вырашылі, што лішняе ўсё ж хаваецца глыбей. У іхных душах.

Час, калі людзі зноў пачыналі думаць душамі і сэрцам — і з пагардай ставіцца да свайго мозгу, які дужа ім надакучыў.

Час, калі добрыя людзі перасталі выбіраць сабе ў правадыры высакалобых, фанабэрыстых і скептычных выпускнікоў прэстыжных унівэрсытэтаў. А пачалі галасаваць за тых, хто ведаў. За чарадзеяў, шаманаў і экстрасэнсаў. Народных цаліцеляў, душагрэеў, варажбітак і эзатэрыкаў.

Чалавек паверыў у сьмерць кнігі. І зноў вырашыў, што ён нічога ня ведае. Зноў захацеў дакрануцца да таямніцаў. Зноў прыпаў да лап сваіх старых бостваў. Паволі, пакутліва, з налітымі крывёй вачыма пачаў прыгадваць свае татэмы, пачаў абвязваць сябе каранямі і абмазваць ахвярнай крывёй. Пачаў успамінаць старажытныя малітвы.

Слабы і пужлівы чалавек з андартальскага лесу.

Невядома, што адбывалася ў тым пакоі вілы, дзе сустракаліся магічная старая і яе госьці — штораз новыя, але заўжды са старым страхам. Можа, яны і праўда садзіліся там і размаўлялі. Можа, песьні сьпявалі. А можа, скідвалі свае модныя апранахі ды стаялі перад старой шаптухаю, голенькія і халодныя, гусінай скурай пакрытыя, давяраючы чарнатварай ды сінявокай шаптусе сваю такую любімую імі, такую безабаронную і такую тонкую абалонку.

Усім, хто ехаў у Эркрат на прыём да доктара Майно, падавалася, што зь імі будуць працаваць так, як нэандэртальцы зь вяровачкай.

Вяровачка трымціць — будзе бура.

Вяровачка супакойваецца.

Вяровачкі няма — яе скраў мамант.

А старая пакідала іх, аголеных і сарамлівых, стаяць у самоце ды няўмела маліцца, і ішла ў свой лес.

Яны казалі нешта на сваіх мовах, а яна чула адно — дрогкае, вінаватае, поўнае тупаватай надзеі:

«Памагіце, бабушка».

І азіраліся, міжволі шукаючы акно, якога ў пакоі старой не было. Як у страшным сьне.

«Як у страшным сьне» — той, хто прывёз Бянігну ў Эркрат, любіў паўтараць гэтыя словы. Увечары ён адпускаў ахоўніка і ветлівую Таню, замыкаў на віле ўсе дзьверы ды вокны і садзіўся насупраць бабкі, адкаркаваўшы бутэльку сьлівовіцы. Спачатку піў моўчкі, уздрыгваючы ад кожнага шолаху, але пакрысе п’янеў, чырванеў і заводзіў свае гутаркі, ня зводзячы з бабкі добрых, мутных і пустых вачэй:

«Як у страшным сьне. Як успомню, усё як у страшным сьне, Крывічанін, і гэты востраў гнілы, і мы ўсе, як пад гіпнозам… Мусіш мне, бабка, да самай сьмерці дзякаваць, што я цябе ўратаваў. Я да цябе ў жаніхі ня лезу, я не вычварэнец нейкі там. Паглядзі, я так зрабіў, каб усім было добра. Ты лечыш, я арганізую, людзі радыя, спакой ды раўнавага. А там быў страшны сон… Страшны сон…»

Ён закаркоўваў бутэльку і адсоўваў на край стала. Адварочваўся. Закурваў люльку — тут, у Эркраце, ён прызвычаіўся да люлек і добрага тытуню, у доме пахла то вішняй, то сьлівай, то цукеркай чакаляднай, то проста быццам мальцы шыны за сялом палілі. Глядзела Бянігна на свайго збаўцу скрозь шэры дым, і раптам так ёй сэрца шчаміць пачынала, так яе хата родная ўспаміналася, што з гэтай натугі ў грудзях нараджалася недзе ў паветры сьляза — буйная, блакітная, халодная, як кропля азёрнай вады, і садзілася на бабчын нос, нібы зь неба ўпала.

А бабчын ратаўнік, тоўсты Філіп, зноў бутэльку да сябе прысоўвае і налівае. І зноў гаворыць ды гаворыць, мармыча пад бязгучны бабчын плач:

«Страшны сон — вось што там творыцца… Крыўя… Крыўя… Ы-ы-ы… Калі напішу пра гэта — ніхто не паверыць. І ты, бабка, маўчы… Інакш усё пра цябе раскажу. Што ты забойца… І што з хлопцамі маладымі сьпіш… Страшны сон, страшны… Але ж ты на востраве была, ты ж бачыла? Хочаш, я табе раскажу, чаго ты, бабка, ня ведаеш… А ты шмат пра востраў ня ведаеш…»

Наліваў ён сабе для храбрасьці, ды так і забываўся, што сказаць хацеў. Кідаў люльку дыміць, ішоў пяты раз усе замкі правяраць ды вокны, ды сыгналізацыю. Страшны, далібог страшны сон сьніўся чалавеку — і бачыла старая Бянігна, што Філіп той ад сну свайго страшнага ніколі і не прачынаўся. Так гадамі ў ім і жыў — і цяпер жыве.

Ведала бабка, каго ён баяўся зноў у тым сьне пабачыць. Максіма яе Крывічаніна. Жаніха ейнага, якога яна ў Гамбургу кінула — аднаго, зь ягоным востравам, ягонай Крыўяй і ўсімі ягонымі брэднямі.

Лячыла Бянігна людзей, у неандартальскі лес кожны дзень хадзіла — як на работу: ёй бы парадавацца, што нарэшце яна зноў займаецца чым ёй паложана, а ня ў ігрышчы апасныя на востраве з дурнямі гуляе. А ёй усё ня так: нясе яна лішняе ў далоньках сваіх старэчых і нічога не адчувае. Быццам і класьці няма чаго. Схадзіла, вярнулася, а чаго хадзіла? Здаралася, забывала Бянігна старая, што рабіць трэба: стане каля пня, стаіць, быццам ногі ў яе з каменьня. Стаіць і пытаецца сама ў сябе: што я тут раблю? І толькі потым розум да яе вяртаецца і яна да пня кідаецца: спазьнілася!

Першы раз пасьля Гамбургу, калі ў той лес свой пайшла, падавалася ёй, што падазрона на яе глядзяць, што вось-вось зараз выйдзе з-за дрэва які начальнік тутэйшы ды скажа: чаго, бабка, прыйшла? Нарабіла тут брыды, няма табе больш сюды пропуску. А яна б кінулася на калені ды адказала:

«Ведаю я, якая мая віна, спаліце мяне, дзядзькі неандартальскія, на вашым лясным агні, хай мае костачкі згараць, каб і дыму ад іх не засталося! Так мне і трэба, дурной бабцы! Не вярнуся я больш у андартальскі лес!»

Але ніхто ня выйшаў, ніхто на яе ня крыкнуў. Як хадзіла, так і ходзіць. Жыве ў цеплыні, смачна есьць. Можа, і тэлевізар ёй хутка паставяць, калі добра паводзіцца будзе. Толькі ўсё часьцей бабцы чамусьці пад сэрцам смыліць. Ды так, што жыць больш ня хочацца.

Прыехаў неяк на вілу адзін іншаземец — да каня падобны. Пыса выцягнутая, грыва карычневая, а зубы дык і праўда, як у каня. Паказытаў яго ахоўнік-паляк ды памацаў, прапусьціў у іншыя дзьверы — там і Таня яму паўсьміхалася, бо перавёў той конь добрую суму на рахунак фірмы. Сеў нарэшце перад самім доктарам, расказаў, што зь ім здарылася. Доктар Філіп Майно паспачуваў, як ён гэта ўмеў, ды да бабкі госьця адвёў. Зачыніў дзьверы ды наліў сабе, пакуль ніхто ня бачыць. Сядзіць, зажоўвае, у кампутар свой недаверліва ўзіраецца. Бо ўсё там у кампутары, добра. Так добра, што ня можа такога быць. Мо і праўда скончыўся страшны сон? Ці толькі пачынаецца? Уздыхнуў доктар ды яшчэ кілішак спустошыў. Кінуўся люльку раскурваць. І паціху яго адпусьціла.

«Хопіць, — сказаў ён сабе, прымінаючы тытунь. — Страшны сон. І кропка. Усё добра. Што ж мяне так трасе?»

І тут з пакоя, дзе бабка з канём тым працавала, пачуўся крык.

Такога на белай віле яшчэ ніколі не адбывалася.

Кінуўся доктар Філіп да дзьвярэй у бабчын кабінэт, разнасьцежыў іх ды за галаву схапіўся. Госьць ягоны, мужчына-конь, да сьцяны прыціснуўся, твар перакошаны, адной рукой чэлес свой прыкрывае, бо голы ўвесь, як быццам абакралі яго ды разьдзелі, а другой на бабку паказвае і крычыць. Ляжыць бабка на падлозе, вочы закаціліся, балахон жоўты да грудзей задраўся, і бачыць доктар бабчына сподняе, і вачэй адвесьці ня можа. Варушыць бабка вуснамі сухімі ды з рота ў яе стогны рвуцца: мокрыя, жаласьлівыя, доўгія.

Прыбегла на гэты дзікі крык Таня, і ахоўнік прыбег, доктар да бабкі кінуўся, а Таня з ахоўнікам пачалі мужчыну адзяваць. Той ачуняў крыху, змоўк ды іх адпіхнуў — і на доктара па-свойму брэша. Маўляў, адкажаце мне за гэтую траўму. Доктар яго як мог супакоіў — але госьць і слухаць ня стаў, выскачыў за дзьверы.

Паклалі яны бабку на ложак, неўзабаве яна сьціхла і вочы расплюшчыла. Доктар махнуў рукой на ахоўніка з Таняй — выйшлі вон.

«Што ж ты, бабка, вытвараеш? — з дакорам запытаўся тоўсты доктар, выціраючы зь пінжака бабчыну сьліну. — Я табе і сёе, і тое… І ад Крывічаніна ўратаваў. Ці…?»

Ён утаропіўся ёй у вочы.

«Каго ты там бачыла? Бабка? Каго?»

Бабка нічога не сказала, паглядзела доктару свайму, збаўцу, у твар, і доктар пабачыў, што нічога бабцы ня хочацца ўжо, а толькі сьмерці.

«Каго? — закрычаў доктар. — Што там, бабка? Спачатку скажы, а потым памірай! Хто там быў?»

Хоць адказ быў яму без патрэбы. Ён і так ужо ведаў, што адбылося. Глядзеў у бабчыны сінія вочы, якія згасалі так хутка, нібы нехта высмоктваў зь іх сьвятло, і бачыў усё, як на экране. Бачыў, што спаткала бабка некага на сваіх сьцежках. Каго? А знаёмага аднаго. Вясёлага хлопца ў кудзерках, што басанож па зямлі хадзіць любіў. Жыў на сьвеце хлопец, які купіў сабе востраў сярод мора. І хацеў з бабкай старой ажаніцца. Вось жа штука. Вось жа гісторыя. Вось жа замысел бязбожны. На які ня кожны наважыцца, а ён — узяў ды зрабіў.

«Таня! Выкліч хуткую», — крыкнуў доктар гідліва. Яго ажно перасмыкнула ад таго, што зараз пачнецца. Прыедуць, будуць хадзіць, запісваць, пытацца, дададуць у сьпісы, унясуць у базы. Сьмерць распачне сваю бюракратыю. Няма нічога больш пакутлівага і ганебнага, чым бюракратыя сьмерці.

Хуткая прыехала празь дзесяць хвілін.

«Хто яна вам?»

«Маці».

Два лысыя, татуіраваныя, падобныя, як браты, мэдыкі схіліліся над бабкай. Доктар чакаў у калідоры. Паспрабаваў удаць твар забітага горам. Зараз выйдуць, скажуць, што позна: трэба вылаяцца, вылаяцца і заплакаць, выціснуць зь сябе хаця б пару сьлязінаў. А потым падпісваць, падпісваць, падпісваць, замаўляць, плаціць, прымаць спачуваньні…

Ён скрывіўся. Мэдыкі прайшлі міма, весела перамаўляючыся.

«Як яна?»

«Сьпіць, — сказаў адзін, спыніўшыся і высмаркаўшыся. — Старая ў вас маці. Вельмі старая. Але пажыве яшчэ».

«Дзякуй! — прашаптаў ён, паціснуўшы лысаму руку. — Дзякуй!»

«Такому старому чалавеку ня трэба спаць у пакоі без акна, — строга сказаў другі лысы. — Ні ў якім разе».

І яны зьехалі. Доктар зазірнуў у пакой, падышоў да ложка. Сьпіць. Чортава бабка. Чортава-чортава-чортава бабка, якая сустрэлася толькі што зь ягоным самым страшным сном. Якую толькі што лапаў у невядомых лясах сам Крывічанін. Лапаў, перадаючы яму прывітаньне са сваёй Шамбалы. Доктар адпусьціў ахоўніка, сказаў Тані, што заўтра ў яе выходны, і зачыніў дзьверы. Зрабіў агляд дому — падаецца, усё на замку. Яму раптам падумалася, што запас сьлівовіцы скончыўся — няўжо давядзецца наноў усё адчыняць, ісьці ў гараж, ехаць у горад? Але не, апошняя бутэлька была на месцы. Ён наліў сабе, сеў за кампутар і адмяніў усе візыты ажно да нядзелі. Бабка была жывая. Бабку трэба было паберагчы. Бабка магла яшчэ. Магла. Старая Магла, з націскам на першы склад. Крывая Магла, вечна жывая Магла, Магла вечначорная зь вечнасінімі вачыма… Магічная шаманка…

Брэ-э-эд…

Выпіўшы ўсё да апошняй кроплі, ён зайшоў да яе і лёг побач.

«Ты жывая, бабка? Га, бабка? Не мані мне, я цябе ўратаваць хацеў, я табе толькі дабра зычыў, каб ты старасьць дастойную мела. Не дуры мяне, бабка. Жывая… Жывая ты, я ж чую, як тваё сэрца б’ецца. У старых яно ня так б’ецца, як у нас, у старых яно як званы ў царкве, гулкае… Што ты сваім сэрцам усё грукочаш, бабка? Каго ты клічаш? А? Крывічаніна клічаш?.. А хера яму, хера, не аддам я цябе, ты яшчэ жывая, ты людзям патрэбная — і мне, і мне…»

І тады бабка ўзьняла руку і за паветра сутаргава схапілася, нібы падцягнуцца на ім хацела.

Не было ў тым пакоі, дзе яны ляжалі, ніводнага акна, ні шчыліны, ні прарэху — і ўсё ж бачылі яны ў гэты момант, у паўзмроку лежачы, на сьцяне сьветлы прастакутнік, туманам знутры ахутаны, а ў тым прастакутніку, у самай глыбіні, паляваў на іх ды пераліваўся, пляваўся зьмяіным бляскам ды пілаваў іх позіркам знаёмы твар. І прыкрыць яго ў гэтым душным пакоі можна было хіба што ўласнымі вейкамі — але і туды прасочваўся, запаўзаў навязьлівы вобраз, і пальцы самі лезьлі ў вочы, разьдзіралі іх, каб ня бачыць таго, што няўхільна і насьмешліва красавалася перад імі.

«Скажы мне, бабка, прызнайся: спала ты з Крывічанінам? Спала? Дала яму, Максіму нашаму? Распусная бабка, дурная старая, адказвай: зрабіла грэх з маладым? А ён гэтага хоча, толькі гэтага і хоча, каб сілу тваю забраць, ён сам казаў, што цябе возьме і вытрасе на прасьціну, як сумачку вытрасе, як куфэрак — і сам бабкай зробіцца. Не давай яму, бабка, не давай, інакш нам усім канец! Калі тваю сілу Крывічанін займее, вось тады зразумееш, бабка, што такое страшны сон!»

Румзаў п’яны доктар Філіп, курчыўся на ложку побач з бабкай — дый ня доктар ужо, а проста таўстун, які некалі паверыў, што зможа цэлы востраў у руках трымаць, за парадкам глядзець. Паверыў, што будзе яму шчасьце за верную службу. Ужо і не міністар, не бандзюган і ня пан крыўскі ашалела торгаўся ў бабкі ў нагах, то адпіхваючы іх, то хапаючы за худыя калені ды цалуючы праз тонкую тканіну.

«Думаеш, чаму на востраве нас так мала? Бо беглі зь яго людзі, уцякалі, на лодках, на плытах, за любую магчымасьць чапляліся, каб толькі ўцячы як мага далей ад нашай Крыўі. Кожнага, каго мы лавілі, Крывічанін абдымаў ды ў дом да сябе клікаў, пагаварыць па душах, а дзе яны ўсе, тыя душы? А няма, і ніхто ня ведае, куды падзеліся. Думаеш, нехта пытаўся ў яго? Страшна, бабка, было пытацца. Так і засталіся ў Крывічаніна толькі мы… Самыя верныя крывічы!»

Засьмяяўся таўстун празь сьлёзы, але тут скрыпнула нешта ў нетрах дому, нібы падладжваючыся да ягонага плачу — і таўстун ускочыў, кінуўся дзьверы зачыняць, і ніяк ня мог, бо яны ўжо і так зачыненыя былі, мучыўся ён з замком, мучыўся, ды кінуў нарэшце ды зваліўся зьнясілены на ложак.

«Самыя верныя ды самыя баязьлівыя, бабка. Толькі мы Крывічаніна паслухалі, калі народ на востраве жыўцом гніць пачаў. Патлумачыў нам Крывічанін, што гэта перацярпець трэба — першая стадыя перараджэньня: ня толькі душа зьмяняецца ў тых, хто Крыўю сваю знайшоў, але і цела! А як жа інакш? Слухаліся мы Крывічаніна, усё рабілі, як ён скажа, хоць ужо тады ясна было, што забойца ён, забойца… І тое, што дзеўка гэтая, Касія, расказвала, усё праўда: на востраў гэты гаўно рознае звозілі, адкіды, хімію ды іншую дрэнь, каб у сябе экалёгію не псаваць. Таму і змог наш Максімка востраў затанна купіць — бо каму ён яшчэ патрэбны, бабка? Востраў сьмяротнага гаўна!»

Зарагатаў Філіп — і ўжо не зьвяртаў увагі на тое, што пагружаная ў цемру белая віла адказала яму такім самым рогатам.

«А дзеўка тая, Касія — думаеш, Крывічанін яе да месца давёз? Плавае яе труп недзе, сярод сіняга мора, бо хіба ж мы маглі дапусьціць, каб яна пра востраў расказала? Яна ж вярнулася б, разумееш, бабка? Таму і вырашыў Крывічанін яе рыбам скарміць. А з табой ён адразу працаваць пачаў — як толькі ты Янку лячыць стала. Янка… Тая яшчэ свалата. Думаў, калі бабка яго вылечыла, дык самы час уцячы чысьценькім. Таксама недзе на дне валяецца, здаровенькі ды распухлы трупак…»

Заціх нарэшце таўстун, верны слуга Крывічанінаў. Паварушыла бабка нагамі, прыслухалася да подыху гэтага мужчыны няшчаснага, з галавы да пятак у гушчары андартальскім заблытанага — ды зразумела, што ня ўсё яшчэ сказана, а што мае быць сказана, давядзецца ёй выслухаць. І праўда, захроп таўстун, і тут жа ўздрыгнуў ды на бабку палез:

«Можа, мне дасі, бабка? Сілу сваю дасі? Тады і памерці спакойна зможаш… Я нікому не скажу, што ты тую журналістачку ў Гамбургу прыкончыла, чужымі хваробамі задушыла. Маўчаць буду. А цябе адпушчу. Скончацца твае пакуты, бабка, ляжаш у труну харошую, дарагую, скажу, каб цябе ў Беларусь адвезьлі ды каля роднай хаты закапалі. Дай мне, бабка! Я хутка… Табе спадабаецца… Ды ты і не адчуеш нічога, старая дзюрка… А нам усім выгада…»

Рванулася бабка да краю, ды моцна яе Філіп трымаў, рукамі ды нагамі ўчапіўшыся, рванулася да сьцяны, ды не адчынілася сьцяна, не прапусьціла бабку на волю. Сеў на яе Філіп, п’янымі пальцамі штаны расшпіліў, пачаў з бабкі балахон зрываць. Не даецца балахон загранічны, шчыльна скуру аблягае, толькі і выйшла ў Філіпа, што задраць яго да жывата.

«Сьвятло трэба ўключыць, са сьвятлом лепш пойдзе!» — захрыпеў Філіп: і калі ахрып? Да чаго прыліп? Да каго прыліп? Ложачак рып-рып, хочаш, хлопчык, жыць? цёмны дом маўчыць, выспа моцна сьпіць, выспа-гліста ў сінім моры, будзе зараз бабцы гора.

«Не магу, бабка…» — застагнаў Філіп і ўпаў побач са старой тварам у падушку. І прагундосіў зь яе глухім шыбеніцкім голасам: «Забі мяне, бабка… Каб ты здохла…»

Паправіла старая Бянігна балахон, апусьціла да костачак, ды паклала руку Філіпу на цемечка. Магла яна забіць, магла, Магла старая, цяпер ведала, што магла — а самой падохнуць вось ніяк не выходзіла.

13

Зноў пачала лячыць Бянігна людзей. Зноў падаліся ў Эркрат легкавікі самых розных марак ды мадэляў, кіравалі сюды з самых розных аўтабанаў, не прыцягваючы асаблівай увагі, бо ці мала што людзям трэба ў горадзе, які брамаю ў Нэандэрталь завецца. Народу тут заўжды было багата, а чым далей, тым багацей — з такіх краёў едуць, што ты і ня чула пра іх ніколі. Усім да немцаў хочацца, і на нэандэртальцаў паглядзець, і кожнаму вяровачку выпрабаваць ахвота — а заадно і да бабкі завітаць, шаманкі ды шаптухі зь дзікага лесу. Зноў адчыніла свае дзьверы белая віла: вярнуліся на свае месцы і ахоўнік Баляслаў, якога Болекам па-простаму звалі, і Таня, што на рэцэпцыі сядзела ды кліентам усьміхалася. Зноў пачаў піць доктар Філіп — тыдзень трымаўся, а як падпусьціў да бабкі першага пацыента балеснага, дык за старое ўзяўся.

Як і раней, не выпускаў доктар бабку з пакоя — толькі што мэдыкаў паслухаўся і павесіў ёй на сьцяну карціну. На той карціне акно было намаляванае, а за акном Нэандэртальскі лог. Калі Бянігна на карціну глядзела — а рабіла яна гэта часта, калі была ад візытаў вольная ды сам-насам са сваім старэчым целам заставалася — дык перад ёй, як з узгорка, сьцяліўся краявід, поўны сонца, птушак ды белых камянёў, сярод бароў ды гаёў вілася рэчка, і ўрывалася ў Бянігнін пакой высокае намаляванае неба, і ўсё гэтае неба намагалася яна ўдыхнуць сваімі сухімі грудзьмі, так, што пачынаў старую даймаць кашаль. Добры быў Філіп збаўца ейны ад страшнага сну, добры, ды дурны проста — і хцівы, хцівы, як воўк. Вось што чалавеку слабому ды добраму андартальскі лес у першую чаргу дае — хцівасьць неймаверную. Бяры, чалавеча, колькі зможаш. А хочаш, яшчэ прасі.

Але ж павесіў акно на сьцяну — пашкадаваў бабку. Значыць, не сышла яшчэ зь Філіпа дабрыня, значыць, ня здаўся ён, жыве ў ягоным мажным целе нэрвік таненькі, кволы, але вёрткі, той нэрвічак, які на пакуту чужую адгукаецца…

Цяпер доктар Філіп Майно піў моўчкі, да бабкі ня лез — толькі твар у яго рабіўся ўсё чырванейшы ды плямы па ім пайшлі брыдкія. Мог бы да бабкі прыйсьці, сказаць: «Палячы мяне, каб ня піў я больш» — ды заняты ён быў сваімі думкамі, так заняты, што толькі бутэлька яго на сьвеце трымала. Закінуў ён і люлькі свае дарагія, прыгожыя, валяліся яны на падлозе, нячышчаныя, пыліліся, і калі пацыент чарговы прыходзіў, доктар тыя люлькі нагой пад крэсла заграбаў.

Спачатку адмаўлялася бабка людзей лячыць — легла да сьцяны тварам ды на ўсе доктаравы просьбы не рэагуе. За сьцяной госьці сок апяльсінавы п’юць, абстаноўку разглядваюць ды хвалявацца пачынаюць — чаму іх да шаманкі не вядуць, раз грошы заплачаныя. А бабка ў сьцяну ўперылася — і не міргае. Адкрыла яна для сябе сакрэт усіх сьценаў андартальскага лесу: калі доўга на нейкую сьцяну глядзець, дык можна на ёй усё, што хочаш, пабачыць. Вось жа і навучылася бабка: то кот ейны на сьцяне зьявіцца, Гофман, ходзіць па шпалерах белых, пыску мые, яйцы сабе вылізвае, лапкі грызе. На бабку пазірае: калі ты ўжо, старая дурніца, дамоў вернешся? Так ужо табе добра ў тых немцаў? Не абрыдла яшчэ па астравах ды чужых хатах швэндацца? Эх, бабка, у тваім веку… У тваім веку ў труне сасновай трэба ляжаць, зямлёй захінуўшыся — ці хаця б ката карміць. А ты?

За катом іншая сэрыя пачыналася. Бачыла бабка сыночкаў сваіх, Антона ды Мішку — як яны да яе прыяжджаюць ды рэчы яе зьбіраюць: пара ўжо, бабка, вяртацца. Бачыш, мы па цябе прыехалі. Машына гатовая, паедзем у Мінск. У цырк цябе зводзім, і ў музэй вайны ацечэсьцьвеннай. А за Мішкам ды Антонам ужо і Джон з Мэры пад ручку ідуць — і сьмяюцца, шчасьлівыя. Відаць, панесла Мэры ад Джона, што б тая Элізабэта гнюсная ні падстройвала.

«Бабка! — хрыпеў доктар. — Бабка! Падымайся, людзі чакаюць! Не падымешся — карміць ня буду! Пабачыш!»

І праўда, перастаў таўстунок ейны, збавіцель дарагі, бабку карміць. І заходзіць перастаў. Невядома, ці яна так у свой лес неандартальскі хадзіць звыклася, ці ў фільмах бабцы падказалі, толькі праз два дні паднялася бабка ды Філіпу пакарылася: аднаго палячыла, другога, а там і трэці прыехаў. Атрымала тады бабка і ежы ўдосталь, і гэтую вось карціну — з акном ды логам…

Надышло ў Эркраце сапраўднае лета. І хоць кожны дзень сонца над Нэандэрталем сьвяціла, і птушкі пяялі, не было настрою ў андартальскіх людзей. Жылі яны так, быццам вось-вось павісьне над імі цёмная хмара ды пачне апускацца, засмоктваючы ў сябе ўсё жывое, што ў сьвеце засталося. Таму сьпяшаліся людзі жыць, у сто разоў больш і далей лёталі, у сто разоў больш грошай трацілі, у сто разоў шукалі мацнейшых радасьцяў ды асалодаў, і ў сто разоў больш верылі, што толькі магія і красата іх уратаваць ад той хмары змогуць. Усё новыя і новыя экстрасэнсы адчынялі свае цэрквы, да клінік падобныя, і клінікі, што выглядалі знутры, як храмы. Усё больш рабілася на вуліцах салёнаў прыгажосьці ды крамаў вечнай маладосьці, усё больш сайтаў зьяўлялася, дзе расказвалі, як у дзяўчат ды юнакоў ператварыцца, усё больш людзі пра любошчы і ліпасакцыі думалі, і ўсё менш давяралі розным сумніўцам ды прайдзісьветам. І ўсё расла ды расла слава белай вілы ў Эркраце. Не сярод усіх, каго папала, вядома, а сярод людзей знаюшчых, вопытных, хто пра здароўе сваё думае, а ня кніжкі цёмныя чытае ды ў магію і красату ня верыць. Усё больш і больш верыў андартальскі чалавек, што старыя могуць яго амаладзіць ды сілу даць — такую, каб як найдаўжэй у андартальскім лесе ўтрымацца.

На доктара Філіпа Майно лета таксама падзейнічала — аднойчы падняўся ён з ложка раніцай і вырашыў, што ўсе ягоныя бядоты мінулі. Пасьнедаў з апэтытам і спусьціўся ўніз, праверыў, ці ўсе на месцы. Пагаварыў з Баляславам сваім верным, што варта яму напарніка знайсьці — адзін ахоўнік добра, а чацьвёра плячэй шырокіх нікому не зашкодзяць, асабліва на белай віле. Потым за дзьверы, да Тані сваёй харошанькай — запытаўся, колькі візытаў на сёньня. Прыкінуў у галаве, падлічыў — калі бабка ў гуморы, добрая сума выйдзе. Прыбраў у сваім кабінэце, стараючыся пра бутэльку ня думаць — можа, хіба ўвечары сабе кропельку дазволіць. Адпусьціла Філіпа нарэшце, быццам скончыўся страшны сон. Так у той дзень летні пагодны яму на душы лёгка зрабілася, што хоць ты патанцуй.

Зайшоў да бабкі, нахмурыўся для прыліку. Паглядзела на яго бабка ды да сьцяны адвярнулася.

«Адварочвайся, адварочвайся, — весела сказаў Філіп. — Галоўнае, работу рабі, людзей лячы, а што ты там пра мяне думаеш, бабка, справа твая…»

Выйшаў на тэрасу, выкурыў люльку — смачная была люлька на сьвежым паветры. А тут ужо і першы пацыент пад’ехаў — адкуль? А няйнакш з Расеі. Багаты дзядзька. Шмат награшыў у жыцьці, а цяпер прыперла. Ну давай, плаці — бабка і не такіх здаровенькімі адпускала.

Сеў у сваім кабінэце, вокны завесіў, волас у носе вышчыкнуў, руку на нагу, ноўтбук разгарнуў. Чакае.

Дзьверы адчыняюцца. Дзядзька цяжка дыхае. Ён не гаворыць ні па-ангельску, ні па-нямецку. Толькі дыхае і на доктара паглядвае.

«Я гнію», — кажа ён нарэшце.

«Гніяце? — з задавальненьнем адкідваецца на сьпінку фатэля доктар. — О, тут дапаможа толькі магія…»

Ня ведаў доктар Філіп Майно, што ў гэты час да эркрацкага вакзалу, будынку амаль старасьвецкага, пабудаванага, дарэчы, яшчэ да першай сусьветнай, набліжаецца, поўны сонца і мэлядычных абвестак, цягнічок мясцовай чыгункі. Невялікі састаў з трох вагонаў, падобны хутчэй да трамвая. Цягнічок прыехаў са спазьненьнем на шэсьць хвілін — толькі наіўныя вераць у пунктуальнасьць мясцовых ліній. На гістарычны пэрон, па якім ступалі некалі адпраўленыя пад Вэрдэн маладыя салдаты, ладныя афіцэры ў востраканцовых шлемах, камуністычныя агенты і нацысцкія бонзы, амэрыканскія хлопцы з набітымі жуйкай ратамі і турэцкія гастарбайтэры… ды хто толькі ні ступаў! — на гэты вось самы пэрон выйшаў чалавек, апрануты так, каб яго можна было лёгка зблытаць зь некім іншым. Вось мы і зблыталі. Дзе ён? Толькі што стаяў на пэроне, любуючыся эркрацкімі відамі, і вось ужо зьнік. Мы падсьвядома шукаем кучаравую галаву, што хавае твар — але яе няма. Пасажыры маленькага цягніка разышліся ва ўсе бакі, горад раскідаў іх па сваіх вузкіх вуліцах, захінуў ценямі, заглушыў іхныя крокі роварнымі званкамі і пошумам клёнаў. Можа быць, ён сядзіць у адной з утульных эркрацкіх кавярняў, папіваючы першае латэ? Можа, ён замёр з фатапаратам, спрабуючы зрабіць панарамны здымак даліны? Ці, магчыма, ён шуснуў у адзін з дамоў, што так утульна ляжаць вунь там, у засені? Не, ён узяў таксі і выправіўся ў нэандэртальскі музэй. Пахадзіў між галавастых, паўголых фігураў тых, каго людзі адмовіліся прызнаць у якасьці продкаў. Купіў там сабе вяровачку. Нэандэртальскі баромэтр, ведаеце. Добрая дзіцячая забаўка. Вяровачкі няма — яе скраў мамант.

І чалавечка скраў. Няма яго. Хрусьне каменьчык у Нэандэртальскім логу — і нагі, што на яго ступіла, ужо няма.

Кінецца сонца птушкай з густога вецьця на чалавечую фігуру, што хутка прайшла скрозь гай. Але і яе няма ўжо.

Толькі кусты калышуцца. Тыя самыя, што тысячы гадоў таму.

Нічым не адрозныя. Як людзі.

Людзі з андартальскага лесу.

А сёмай вечара чалавек выйшаў да белай вілы, ад якой акурат ад’яжджала шыкоўная машына. Кіроўца прыязна ўсьміхнуўся — як паплечнік, як добры прыяцель, як родны. Быццам ведаў, што за чалавек прыехаў раніцай у Эркрат.

Што за чалавек падымаецца па прыступках.

Што за чалавек цісьне кнопку званка.

Што за дзьвярыма? Там Баляслаў, агромністы, з лысым чэрапам, быццам выразаным з тых дубоў, які ён некалі валіў, выйграючы першыя прызы. Баляслаў кідае на госьця кароткі позірк. Баляславу ўжо заплачана. Баляслаў любіць старыя кампутарныя гульні. Напрыклад, «Біблію». Баляслаў ня ведае, хто перад ім, але бярэ падрыхтаваныя з ранку рэчы і сыходзіць зь вілы, не азіраючыся. Садзіцца на матацыкл і ўсю ноч едзе на ўсход.

За другімі дзьвярыма прыгажуня Таня. І на яе рахунак ужо пераведзеныя грошы. Таня ўсьміхаецца дарагому госьцю так, як яна ўмее. Таня забясьпечаная на год наперад. Таня бярэ сваю лёгкую сумачку і выпырхвае зь белай вілы. Таня здыме кватэру ў цэнтры Франкфурту. Там можна знайсьці добрую працу. Значна лепшую, чым гэтая — у доктара-алькаголіка і ягонай сьмярдзючай старой. Таня любіць усьміхацца. У яе жыцьці будзе яшчэ шмат дарагіх гасьцей. І для кожнага яе ўсьмешка будзе значыць нешта сваё. За гэта яе і цэняць.

Госьць штурхае наступныя дзьверы. Ён заходзіць у пакой, дзе сядзіць доктар Філіп Майно, ужо зусім п’яны. Сядзіць і лічыць. Лічбы не даюцца, лічбы ня складваюцца, цела зацякло, розум выцек, трэба было б выцерці, сабраць, сфакусаваць вочы.

Госьць з агідай глядзіць на постаць, што расьцяклася па фатэлі. Ён ня бавіць у гэтым завешаным шкурамі і дыванамі пакоі шмат часу. Ён загадвае ісьці зь ім — далей, за апошнія дзьверы на гэтым простым шляху, штурхае пахілае і мажное цела перад сабой і зачыняе сьвет за сьпінай.

Цяпер яны зноў утраіх. У цесным пакоі бяз вокнаў, падобным да вострава. З карціны на сьцяне на іх глядзіць Нэандэртальскі лес.

«Бабка! — прамовіў Максім Крывічанін і кінуўся ёй у ногі. Ён абнюхваў яе, тыцкаўся носам у сухое, земляное, жоўтае, чорнае, выцьвілае і ўскапанае часам. Ён вынюхваў у ёй сваю дзікую радасьць, як сабака. — Бабка! Мая бабка!»

П’яны доктар Філіп Майно у гэты час спрабаваў адчыніць дзьверы, але толькі ламаў сабе пазногці. Дзьверы былі як зачараваныя. Максім Крывічанін не зьвяртаў на яго ўвагі.

«Бабка! — павіскваў ён і сьціскаў яе да касьцей, як зімовы холад. — Паехалі дамоў. Нявеста мая… Бабка…»

Нарэшце ён павярнуўся да тоўстага і без асаблівых намаганьняў кінуў яго да бабчыных ног.

«Кожны гад чужому грошу рад. Вазьмі яе за руку».

Філіп заплакаў.

«За руку».

Філіп хацеў ускочыць, але ня змог, паваліўся на калені.

«Вазьмі маю бабку за руку».

Вочы Крывічаніна зрабіліся мутныя-мутныя.

Мы ня ведаем, што далей было на белай віле, калі яна апусьцела. Хутчэй за ўсё, тут адчыніўся салён прыгажосьці. Паўсюль, дзе быў андартальскі лес, рыхтаваліся да запаветнага дня — і хацелі сустрэць яго ва ўсёй сваёй чалавечай красе. Выставіўшы напаказ усе свае слабасьці, павярнуцца сьпешчанымі, сьпечанымі салярыямі тварамі да цемры і паверыць апошні раз, што над вершалінамі гэтага лесу ўсё ж пануе сіла, якой ніхто ня можа супрацьстаяць. Паверыць і сысьці ў зямлю, як вада. Вярнуцца да вапнавых кар’ераў, адкуль усё пачыналася.

А можа, на белай віле пасяліўся іншы доктар. Доктар, якому ніхто ня верыў. Доктар зь ягонымі апаратамі, пігулкамі, тамографамі і кнігамі. Да яго хадзіла ўсё менш гасьцей. Дарагіх гасьцей — бо хіба бываюць іншыя госьці пры сыстэме страхавой мэдыцыны.

Вядома толькі адно. Па нейкім з паветраных мастоў, якія дазваляюць людзям у гэтай частцы андартальскага лесу дзяліцца магіяй і прыгажосьцю, ступалі, трымаючыся за сьпінкі сядзеньняў, жаніх і нявеста. Маці села каля ілюмінатара. Жаніх, выцягнуўшы ногі, уладкаваўся ў праходзе. Стуардэса пачала сваю пантаміму. Самалёт разьбегся і ўзяў курс на поўдзень.

Паляцела бабка ў ноч — як нехта ў сьпіну штурхнуў. Дрэмле пад завываньне машыны крылатай, вочы адплюшчыць — жаніх яе побач сядзіць, у адну кропку ўтаропіўся. Бяссоны Крывічанін. Бо ніхто на Крыўі ня сьпіць, дух сьцеражэ, той, што можа час распрасьці, усё назад вярнуць. Да чыстага лесу.

«Бабка, — паўтараў жаніх, лежачы каля яе ў нумары рымскага гатэля. — Бабка. Нявеста мая. Богам суджаная. Пацярпі. Засталося зусім ужо трошкі. Мы з табой мусім быць цярплівыя, як багі. Перад намі вечнасьць, бабка. Вечнасьць».

Горад, што раскінуўся за акном, ведаў толк у старасьці. Ніхто ня мог сказаць, адкуль ён узяўся, а калі б і змог, дык не паверылі б. Прасьцей было сказаць, што яго знайшлі ў музэі, гэты горад, які глядзеў на старую Бянігну і яе жаніха і разумеў, што яны задумалі.

Горад-бабка. Горад-шаптуха. Горад, які даўно хоча сьмерці — ды ніяк ня можа. Горад-стары забойца.

«І ты, бабка, калі сілу мне сваю аддасі, зробішся горадам, выставіш над зямлёй свае косткі, людзям прытулак дасі. Усе гарады на бабчыных касьцях стаяць, — казаў ёй жаніх, любуючыся выглядам з акна, і гладзіў бабчыну руку, гладзіў так асьцярожна, быццам баяўся, што яна рассыплецца зараз. — Маладыя гарады — гэта і не гарады зусім. Горад мусіць састарэцца, каб сілу мець. Стары горад маладую кроў п’е і ніяк напіцца ня можа. Тут, у Рыме, некалі старыя мужчыны ў Калізэі зьбіраліся, каб кроў маладых глядыятараў піць. І маладзелі, маладзелі, выйгравалі для сябе на гэтых гульнях яшчэ трошкі жыцьця — і ніхто не пераймаўся, што грэх гэта. І кроў пілі, і спэрму падлеткаў, а, бабка, як табе? — бо ніхто старым рабіцца ня хоча. Столькі сілы прапала, бабка… Столькі сілы ў крыві ўтоплена… Ненавіджу кроў…»

Ён узіраўся ў горад за акном, яму на імгненьне здалося, што ня бабка ляжыць побач зь ім на ложку, а маладая ды доўгавалосая дзяўчына, сапраўдная крывічанка, якая ведае і разумее, пра што ён кажа — вось падымецца зараз, заказыча сваімі пасмамі сьвятлявымі, засьмяецца ручаіным сьмехам, ды вянок на яго надзене. Такой і была Алеся, была — пакуль не забраў ён яе да сябе на Крыўю.

«Ненавіджу кроў… Ніколі ні кроплі ні праліў. Бо ня веру ў іхнага бога хрысьціянскага, юдэйскага, крывавага. Я, бабка, калі кроў бачу — непрытомны раблюся, гемафобія ў мяне, бабка… А яны кроў любяць… Без крыві жыць ня могуць. Усё іхнае хрысьціянства — адна тоўстая крывяная каўбаса!»

Ня вытрымаў, забегаў па пакоі, замільгаў, крыламі залопаў — касавурачы на бабку вачыма сваімі зыркімі. Як ангел у пакой заляцеў.

«У нас, славянаў, тых, хто Ведай валодае, старых тапілі. Старых ани перерахувати, ани передерживати, всех старых дедов вытопити — гэта закон старажытны, славянскі. Ня я прыдумаў, у кнізе гістарычнай прачытаў. Баяліся старых, сілы іхнай баяліся. А я цябе не баюся, бабка. Кахаю цябе. Як зямлю, кахаю, як сьмерць, як корань свой родны… Толькі на такой сіле і расьцьвіце Крыўя, тая, што я знайшоў. А дзе душа чыстая, там і кроў ачысьціцца.

У нас, славянаў, бабка, кроў асаблівая. Ёсьць тэст адмысловы: нашая кроў чырвонай застаецца, а ў жыдоў, арабаў, турак, армян, індусаў, іранцаў — у чужародцаў кроў бляднее, сіне-зялёнай робіцца. Як у малюскаў, васьміногаў і каракаціц. Тых, каго на востраў наш сьвяты мора выносіць…»

Хутка ў яе жаніха настрой мяняўся — як у тэлевізара. Толькі што бегаў ад сьцяны да сьцяны, а цяпер ляжаў на пузе, сьмяяўся — ды прыгадваў уголас, забыўшы пра сваю нявесту.

«Некалі я верыў у кроў. Мы з хлопцамі-крывічамі ў Менску такія экспэрымэнты ставілі… Хімія і ніякай магіі. Аднапрацэнтны сьпіртавы раствор мэтыленавай лязуркі; сьпіртавая рошчына крэзылвіялету; паўтарапрацэнтная рошчына нітрату срэбра; саракапрацэнтная саляная кіслата ды яшчэ аднапрацэнтны раствор пэрманганату калію. Хочаш у крывічы? Дакажы, што варты… Што твая кроў чырвоная. Расеец Манойлаў гэтую формулу вывеў. Бралі кроў — сваю, чужую — ды на аналіз. Я ведаў, што не змагу глядзець, а каб не глядзець, найлепшы спосаб — камандаваць. Так я зрабіўся галоўным. Бо не глядзеў. Ніколі не глядзеў, што на мой загад робяць… Там я з Храністам нашым і пазнаёміўся. О, бабка, што ён пісаў тады. Хочаш, пачытаю? Усё тут, усё засталося, толькі вось Кранікёра няма больш… Скончыўся. Дапісаўся. Касмоляг наш…»

Спахмурнеў яе жаніх, але адкінуў змрочныя думкі:

«Ну, няма і няма, і няма чаго пра яго гаварыць. Галоўнае — што ад яго засталося!»

Ён уключыў ноўтбук, уладкаваўся побач з бабкай і, захлынаючыся ад захапленьня, пачаў чытаць:

«Навіны касмалёгіі. Гэта рубрыка такая… Формула крыві… А гэта назва… Бла-бла-бла… Гэта не цікава. Вось. Вось тут. „У СССР гэтую інфармацыю засакрэцілі, бо ва ўладзе былі чужародцы: жыды і каўказцы. Пад іх уплывам і пачалося перараджэньне“».

Ясна, што гэтае іхнае хрысьцінства даўно ўжо ў дупе… Але чытаем далей.

«…Кажуць, усе людзі паходзяць ад Адама. Але калі ў славянаў і ў мурынаў адзін продак, то чаму ж мы ўсе такія розныя? На першы погляд, у людзей чатыры групы крыві, рэзус-фактар і ўсё такое. Афіцыйная навука тлумачыла гэтую розніцу ўмовамі пражываньня, клімату… Напрыклад, нэгры. Яны чорныя таму, што жывуць у тропіках. Аднак колькі б тысяч гадоў белыя ні жылі ў Афрыцы і Азіі, яны чамусьці не зрабіліся ні чорнымі, як нэгры, ні вузкавокімі, як мангалёіды. У Паўночна-Ледавітым акіяне „British Petroleum“ і „Газпром“ знайшлі парэшткі трапічных расьлін і жывёлаў. Даказана, што яшчэ да глябальнай катастрофы полюсы памяняліся месцамі, трапічны клімат на працягу мільёнаў гадоў быў ня ў Афрыцы, а ў нас на Поўначы. Значыць, нэгры маюць такі выгляд зусім не таму, што яны жывуць у тропіках. Застаецца зьдзіўляцца, наколькі чужародныя рэлігіі (Індуізм, Хрысціянства і інш.) Белых людзей замбавалі, прымусіўшы іх паверыць у тое, што нібыта ўсё чалавецтва адбылося ад аднаго юдэйскага Адама. Чытаючы іх Біблію, мы нават ніколі не зьвярталі ўвагі на тое, што іх Адам ня быў народжаны, а быў створаны з праху, створаны штучна. Ева была зробленая з рабрыны, то бок — кланаваная. Адам і Ева былі адны, а значыць іх дзеці распладзіліся праз інцэст, як зьмеі. Таму кроў чужародцаў пры тэставаньні робіцца сіне-зялёнага колеру, што пацьвярджае іх біблейскае г. зн. штучнае паходжаньне. Атрымліваецца, што гэтыя нашчадкі Адама, як навучае іхная Біблія, чалавекападобныя, але яны ня людзі.

Адкуль жа зьявіліся чужародцы?

Міты не ўзьнікаюць на пустым месцы. За кожным мітам хаваецца нейкая рэальнасьць. Так, кітайскія міты кажуць, што кітайцы паходзяць ад нябеснага зьмея, лаціняне вядуць сваё паходжаньне ад чароўнага сабакі, жыды і арабы ад створанага Госпадам Адама. Высновы навукоўцаў: Цалкам відавочна, што розныя „расы“ паходзяць ад розных пачаткаў, а не ад аднаго іх Адама, як палохалі нас хрысьціяне. І мы не самотныя ў сусьвеце. Існуе маса навуковых сьведчаньняў, прадстаўленых у фільме Everard Jurquet „Сакрэтны Космас“, аб генэтычнай сувязі чужародцаў з прышэльцамі пазазямных цывілізацый рэптылёідаў, якіх старажытныя людзі прынялі за багоў. Проста на гэтай зямлі чужародцы расы c4e34f95-150x150 апрануліся ў зразумелую нам матэрыяльную абалонку. На старажытных фрэсках адлюстравана, як прыхадні праводзяць генэтычнае скрыжаваньне ДНК малпаў, сабакаў з ДНК рэптылёідаў, каб вывесьці чалавекападобных істот і празь іх асыміляваць людзей. У няўдалых скрыжаваньнях атрымліваліся сьнежныя людзі, голэмы, русалкі і кінакефалы.

Вось так, бабка. І людзі чыталі гэта! Тысячы чыталі, дзясяткі тысяч. Чыталі і верылі! Усе чыталі — а я ўжо тады думаў пра Крыўю…»

Спала старая Бянігна. Спала пасярод мёртвага старога гораду, побач з жаніхом сваім, які глядзеў у ноч так, быццам хацеў у ёй дзірку прагледзець.

Дзірку памерам з востраў.

14

Уцекачы зьявіліся з поўдня. Аблезлы баркас, што зь цяжкасьцю перапаўзаў з хвалі на хвалю, раптам перастаў тарахцець, замёр на ўваходзе ў бухту — і, заваліўшыся на левы бок, паплыў у бок вострава.

Максім Крывічанін заўважыў людзей занадта позна. Баркас кінуў якар зусім блізка — а можа, сеў на мель — і ягоныя пасажыры, па калена ў вадзе, доўгай чарадою рушылі да берага. Іх было шмат — і гаспадар вострава не разумеў, як яны ўсе маглі зьмясьціцца на гэтым кавалку жалеза, які прасядаў у вадзе ледзьве не да палубы. Баркас мусіў пайсьці на дно адразу ж пасьля іхнага адпраўленьня — і ўсё ж дабраўся сюды, нібы яго падтрымлівалі пад вадой нябачныя рукі нейкіх марскіх бостваў. Ягоны шлях ляжаў далей, на кантынэнт, але сілы гэтых людзей сканчаліся. Таму яны вырашылі зрабіць перадышку. А можа, і праўда, палічылі гэтую нікому не патрэбную сушу Эўропай.

Адкуль яны прыплылі? Максім Крывічанін не хацеў гэтага ведаць. Месца, адкуль яны ўцякалі, было адной з тых сьпякотных краін, дзе ў людзей замест крыві сіне-зялёная рошчына. Як у васьміногаў, каракаціц, малюскаў. Крывічаніну было ўсё роўна, хто яны, адкуль і чаго хочуць. Чужакі мусілі пакінуць Крыўю. Пагатоў, яны зрывалі яму вясельле.

Зноў зрывалі іхнае вясельле.

Колькі іх было? Мо паўсотні. Некалі ў яго таксама было паўсотні, ды яшчэ паўсотні. Але іх няма. І куды падзеліся, Максім Крывічанін думаць не хацеў. Іх няма. Дык нашто пра іх думаць?

Толькі ён, ды бабка, ды Алеся. Крыўская сям’я. Апошняя крыўская сям’я.

Ён з пагардай глядзеў у бінокль, як чужакі раскладваюць на беразе пажыткі, як зьбіраюць і зноў раскладваюць, ужо далей ад вады, заваёўваючы крок за крокам гэтую нечаканую зямлю. Бачыў, як адны падаюць у зьнямозе, іншыя кідаюцца да дзяцей, трэція азіраюцца, шукаючы абароны ад сонца. А сонца ўставала, падымалася ўсё вышэй, Ярыла сьмяяўся, Ярыла даваў цеплыню кожнаму, незалежна ад веры ў яго, і не сачыў за тым, колькі яны гатовы ўзяць. Людзі замітусіліся. Над лягерам уцекачоў вырасьлі самаробныя парасоны ды павеці — большасьць хавалася пад імі, перадавала з рук у рукі плястыкавыя каністры з вадой, але некаторыя мужчыны адыходзілі ад лягеру ўсё далей і далей. І з кожным крокам пачуваліся ўсё больш упэўнена.

Ён сачыў за імі да абеду.

А па абедзе выйшаў на ганак і пабачыў на ўзгорку пяць ці шэсьць цёмных постацяў.

Яны ішлі да ягонага дому, бо іх прывяла сюды старая дарога. Хутчэй за ўсё, з-за скалаў яны не маглі пабачыць пасёлак, і таму ішлі сюды, усё далей, за сьлядамі аўтамабільных шынаў.

Постаці набліжаліся. Максім Крывічанін узяў бінокль і разгледзеў іх. Цёмныя, бліскучыя твары, сьціснутыя кулакі, босыя ногі. Як у яго. Востраў пад іхнымі нагамі дрыжэў. І дрыжэла паветра, якое прагна ўцягвалі іхныя звычныя да сьпякоты шырокія насы.

Ён выйшаў ім насустрач. Яны ня мелі права тут знаходзіцца, гэта была яго прыватная тэрыторыя. Востраў належаў яму паводле закону. Тая дзяржава, што прадала яму востраў, абараняла прыватную ўласнасьць. Яна ні разу не паслала сюды паліцыю. Але закон быў далёка. А тут былі ён — і гэты статак.

Племя, успомніў ён. Так іх і трэба называць. Племя. У яго таксама было сваё племя — і вось яны сустрэліся. Што ім трэба? Канечне, найперш пажэрці. Іншыя патрэбы прыйдуць пасьля. Можа быць, заўтра.

Пяцёра мужчын падняліся да ягонага дому і нарэшце заўважылі яго — не старога яшчэ чалавека ў чорным, зь віхрастай галавой, бяз зброі і з усьмешкай на твары. Такім белым твары. Твары таго, хто жыве за морам.

Мужчыны спыніліся мэтраў за пяць ад Крывічаніна і нерашуча загаварылі паміж сабой. Максім Крывічанін, схіліўшы галаву, чакаў.

Потым яны зьвярнуліся да яго. Быццам апраўдваючыся, але Максім Крывічанін ведаў цану апраўданьням.

Спачатку гаварыў адзін — і паказваў рукой у бок мора. І вось ужо яны гаварылі ўсе разам — усё больш голасна.

Ён кіўнуў. Ім гэта спадабалася, але насьцярожанасьць не зьнікала з быццам алеем намазаных твараў. Сьлізкія людзі, што выйшлі з мора. Ён жэстам запрасіў іх пайсьці зь ім, правёў да каморы з прыпасамі, адчыніў дзьверы. Яны стаялі, не набліжаючыся, і глядзелі, як ён выгружае, крэкаючы, і ставіць перад імі бляшанкі з кансэрваваным мясам, рыс, муку. І нават згушчанае малако — адтуль. Яны загаварылі зноў — узбуджана і пакрыўджана, і замахалі рукамі.

«Вада, — усьміхнуўся Крывічанін. — Вядома, вада».

Ён адкрыў кран і падкаціў плястыкавую бочку. Вада лілася доўга, бясконца доўга. Мужчыны з племені разглядвалі прыпасы. Адзін падышоў да машыны і прыхіліўся да капота. Ён амаль сеў на яго, засранец. Сеў сваёй задніцай, пад якой яшчэ раніцай было сто мэтраў вады, у якой ён мог скончыць сваё ўбогае жыцьцё. А цяпер ён сядзіць на капоце ягонай машыны.

А ягоны прыяцель закручвае на бочцы накрыўку. Іншы засранец падышоў да гаспадара вострава і добразычліва дакрануўся да яго пляча.

Машына. Ім патрэбная машына. Не, гэта не рабаўніцтва, ён проста мусіць адвезьці бочку ў іхны лягер. Двое зь лёгкасьцю паднялі яе наверх і прывязалі, Крывічанін сеў і завёў матор. Ён паволі вёў машыну туды, куды яны паказвалі, хоць і сам ведаў, дзе атайбавалася гэтае племя, а ягоныя госьці шпарка ішлі сьледам, без супынку абмяркоўваючы нешта. Напэўна, яго.

Калі ён зьявіўся на ўзгорку, у лягеры падняўся такі гам, быццам на востраў зьляцелася зграя чаек. Ён пад’ехаў да самых іхных лежбішчаў: тоўстыя вусатыя жанчыны, дзеці з такімі зьвярынымі рухамі, што хацелася загнаць іх назад у іхных мамаш, пякучыя вочы, недаверлівыя белазубыя раты. Ён ніколі ня бачыў іхнае племя так блізка, ніколі не дакранаўся да іх, а цяпер яго абступілі, забалбаталі, пачалі хапаць за рукавы, за штаны. Мужчыны, што пабывалі ў яго, спрытна разгрузілі падораныя ім прыпасы. Цяпер ён разумеў, як мала ім даў, якім мізэрам думаў ад іх адкупіцца. Ежы было на пяцярых. Ён паспрабаваў паказаць ім на баркас, што пагойдваўся недалёка ад берага — але яны зрабілі выгляд, што не заўважаюць ягоных рухаў.

Да яго падышоў нейкі стары — з-за сьпіны, невысокі, з вострым кадыком, што цэліў Крывічаніну ў сэрца. Кадык затрэсься, стары тлумачыў яму штосьці, настойліва, гартанна, зубы мільгалі, і вочы цьмяна паблісквалі, як старыя медзякі.

Крывічанін сеў у машыну і зьехаў.

Увечары яны прыйшлі зноў. Цяпер іх было ўжо дзесяць, а можа, і болей. Яны падняліся ў дом, не чакаючы запрашэньня, хадзілі па пакоях, усё больш сьмялеючы і адчыняючы шафы, дзьверы, шуфляды. Нехта сеў на канапу і пачаў тупа глядзець у сьцяну перад сабой, нібы назіраючы ня надта цікавы футбольны матч. Добра, што дзьверы ў канцы калідору іх не зацікавілі. Можа, наступным разам. У Крывічаніна не было з сабою ключа. Але навошта ім ключ — хіба яны прасілі ключ, калі высадзіліся на востраў?

Яны былі вельмі зьдзіўленыя, калі знайшлі Алесю — якая, забраўшыся на ложак з нагамі, разглядвала іх так уважліва, як быццам даўно чакала і цяпер параўноўвала, ці спраўдзіліся яе думкі. Але яшчэ больш яны зьдзівіліся, адшукаўшы бабку.

Старая Бянігна павярнула галаву на скрып дзьвярэй і толькі міргнула неўпрыкмет, калі да яе, тупаючы, як у мяккі скураны барабан, уваліліся нязваныя госьці. Цёмныя мужчыны з тэлевізара — а можа, тыя самыя, зь неандартальскага лесу. Яны абступілі яе і загаманілі, усе разам, але варта ёй было разагнуць сьпіну, каб паправіць спадніцу, як яны змоўклі, пачціва пакланіліся і выйшлі з пакоя. Яна правяла іх сваімі сінімі вачыма — пакуль апошні не зачыніў за сабой дзьверы.

Мая ты бабка… Паўсюль у андартальскім лесе шануюць старых — а хто не шануе, таго гоняць, гоняць, сьвістам сьвішчуць, пакуль не схаваецца ад вачэй чалавечых парушальнік сьвятога закону. Але ўжо туды, дзе іхная, парушальнікаў, вотчына, не хадзі, старая, трымайся і ў людзей дарогу пытай, каб туды незнарок не патрапіць — бо калі пераступіш мяжу, заблукаеш на чужых лыгарскіх сьцежках, ні закон, ні людзі цябе ўжо не абароняць.

Стаяў Максім Крывічанін каля акна і з узгорка на востраў свой глядзеў. Як рассыпаецца па ім, бы ветрам раскіданая, жменя чалавечых істотаў зь сіне-зялёнай крывёю, як заходзяць яны ў пустыя дамы, займаюць сады, бязьлітасна прыгінаючы да зямлі высокую траву, як, не пасьпеўшы абжыць новую тэрыторыю, ужо дзеляць яе паміж сем’ямі, пракладваюць нябачныя межы, абгаворваюць, дамаўляюцца. Так тут ужо было калісьці — калі ён вітаў сваё племя. Не паверылі яму, што прывядзе бабку, думалі, згніюць тут, пачалі ўцякаць, спачатку па адным, потым цэлымі групамі. Няўжо і ў тых сіне-зялёная кроў была? Ён абяцаў ім, што хутка прыйдзе збавеньне — а яны сьпяшаліся, так сьпяшаліся, што кідаліся ў ваду са сваіх лодак, нібы зьбіраліся ўплаў да кантынэнту дабрацца. Іх прыводзілі да яго — і яны зьнікалі.

Ну, зьніклі — і няма іх. Нашто пра іх успамінаць? Хіба іх чуваць, хіба яны пахнуць, хіба засталося ад іх нешта, апрача дамоў унізе. Зноў абжытых, зноў падзеленых і напоўненых галасамі.

Раніцай іх з бабкай засталося ў доме двое.

Стоячы на ганку, Максім Крывічанін глядзеў, як бяжыць па ўзгорку Алеся, спатыкаецца, перабірае сьмешна даўгімі нагамі. Нічога з сабой ня ўзяла — відаць, зьбіраецца вярнуцца. Не адна, вядома. Зь пераможцамі.

Вось і яшчэ адна здрада, падумаў Максім Крывічанін досыць абыякава. І ўсё ж нешта калола яму ў сэрца. Ня тое, што яна бяжыць ад яго ў лягер да чужынцаў, спадзеючыся стаць між іх сваёй. А тое, што ён здаецца. Што дух ягоны бязьдзейнічае — пакідаючы ўсё ненадзейнаму целу і вяламу мозгу.

Трымаючыся за сьцены, ішла старая Бянігна па даўгім калідоры, што ніяк не сканчаўся. Сьпяваў дом, усімі сваімі скразьнякамі, усімі шчылінамі, усімі скрыпучымі дзьвярыма. Трымцелі сьцены, і білася недзе над галавою фортка. Выцягвала душу з нутра дзіўная музыка, і басавіты малады голас ліха ды ўзрушана выводзіў:

«Гэй, крывічы, гэй,

Крумкачы!»

У бібліятэцы знайшла старая Бянігна жаніха свайго, Крывічаніна. Ляжаў ён на падлозе і падпяваў, як мог:

«Гэй, крывічы, гэй,

Крумкачы, гэй!»

Паглядзеў на бабку з інтарэсам — нібы адкрылася яна яму з зусім іншага боку, нібы памаладзела яна, ці што, і стомлена ўсьміхнуўся:

«Музыкі… Вось чаго не хапала гэтаму востраву. Музыкі. Свайго Вагнэра. Не змагароў трэба было браць, не пісацялёў… А толькі бабку старую — ды добрага музыку… Напішу ў фэйсбук пра гэта».

Бабка пацягнулася далей, але ён дагнаў яе, разам зь песьняй, што вылецела з адчыненых дзьвярэй ды грымела цяпер на ўвесь дом. Дагнаў ды абняў:

«Пара, бабка, пара! Пара нам з табой жаніцца! Сёньня ж і згуляем вясельле! Гатова, бабка?»

Засьмяяўся і адпусьціў старую. Выйшла Бянігна на ўзгорак, ды не змагла сама ўзабрацца, упала тварам у зямлю, ляжыць ды слухае, як у вострава сэрца стукае. Хворы востраў, бальная зямля. Няшчасны ты, жаніх бабчын. Куды ж цябе дарожанька твая завяла? Палячыць бы цябе — перад тым, як на той сьвет адыходзіць.

Ляжала бабка і слухала, і падавалася ёй, што чуе яна з таго боку зямлі, як недзе кот мяўкае, ды лес шуміць, ды едзе па гразі веснавой машына, і галасы знаёмыя зьвіняць глуха, як лыжка ў місе:

«Памагіте нам, бабушка!»

Негр, негр, негрытос,

Не грызі сябе за нос.

Доўга ляжала Бянігна ў траве, ротам у зямлю, сама як зямля, а ўвечары падхапіў яе жаніх ды ў вазок пасадзіў.

«Паехалі, бабка, Крыўю бараніць ды Алесю тваю ўнучаньку зь бяды выручаць».

Пацягнуў яе на ўзгорак, нагамі падпірае, рукі трашчаць, ня надта ён дужы, яе жаніх, а востраў не дапамагае, як з боку назірае і насьміхаецца.

«Каб зь імі згаварыцца, трэба жалезнага бобу зьесьці», — злосна крыкнуў бабцы на вуха Крывічанін, таўхаючы вазок.

«Але я боб жэрці ня буду, я з бабкай ажанюся, вось жа крута ім давядзецца…»

У небе над востравам зьявіўся самалёт, праляцеў над імі нізка-нізка, зрабіў некалькі колаў, махнуў крылом белым ды паляцеў назад. Крывічанін спыніўся і правёў яго вясёлым позіркам. «Бачыш, бабка? І тут здрада. І тут набрыдзь, а што рабіць? Хто чысты ў сьвеце застаўся? Толькі мы з табою…» — абышоў вазок, упаў галавой на бабчыны калені, курчастая галава, валасы на сонцы выгаралі, сядзіць бабка з галавою, як Юдыта, а служанкі ў яе няма, няма каму сказаць, каб схавала тую галаву, самой яе берагчы трэба… Паднялася галава, зірнула мутна, ды зноў сваю песьню завяла, шэптам:

«Гэй! Гэй!»

Гэй, гэй, гэй — яны пакацілі ўніз па камянях, да дамоў, дзе расьсяліліся прыхадні. Крывічанін спыніўся паміж хатаў, выставіў бабку і крыкнуў:

«Алё, вы, нелюдзі! На два словы!»

Выйшлі двое, сталі наводдаль, чакаючы.

Паказаў ім Максім Крывічанін на мора і закрычаў на іх, як на сабакаў.

«Тут вам нельга жыць! Нельга, дэбілы! Гэта гнілы востраў! Вы тут падохнеце ўсе!»

Тады яшчэ двое выйшлі, ды яшчэ, ды яшчэ тры разы па пяць. А зь імі Алеся — стаіць за сьпінамі, на Максіма Крывічаніна глядзіць, як не пазнае. Кінуўся да яе гаспадар, схапіў за руку і да вазка з бабкай пацягнуў. Дагналі яго мужыкі з племені, штурхнулі ў сьпіну, ён і паваліўся ў пыл. Падняўся, зноў па Алесю кінуўся, ды выцяў яго нехта па калене, а нехта ў жывот нападдаў. І пасыпаліся на Крывічаніна тычкі ды ўдары, а нехта ў яго каменем кінуў, ды так трапна, што ў галаву папаў. Добра, што не да сьмерці, парадавалася Бянігна ды да жаніха свайго пакульгала. Як толькі зрабіла пару крокаў, адступіліся ад яго тыя чэрці. Падняўся ён, хістаючыся, падхапіў вазок ды дамоў бабку пацягнуў. Едзе вазок, віхляецца, а Крывічанін ледзь ручкі трымае ды хрыпіць на ўсё горла:

«Гэй, крывічы, гэй,

Крумкачы!»

Давёз яе да мора і ў ваду сеў, галаву прамачыць. Ды толькі вазок з рук выпусьціў, ды так, што пакацілася бабка старая на пясок. Пясок цёплы, добра сонцам нагрэты. Закапала яна ў яго свой чорны сухі твар дый задрамала, як коўдрай захінутая. Толькі й чула, як жаніх яе, Крывічанін, побач улёгся, як сабака пабіты.

З пасёлку тым часам грукат чуўся, не сьціхаў, грукат інструманту цясьлярскага ды дзіцячы плач — абжываўся на краі андартальскага лесу чалавек, і ніякі яму закон быў ня пісан. Так пад грукат ды песьню дзіцячую і заснула.

Толькі не давялося ёй паспаць як сьлед. Прачнулася яна — на небе месяц яркі-яркі, а перад ёй жаніх стаіць: голы, усю адзежу скінуў, страшны, трасецца, чэлес наставіў ды на бабку пазірае.

«Ну што, бабка, настаў нам час жаніцца. Дасі мне сілу сваю — тады пакажу я ім, чыя тут зямля і ў чым дух Крыўі!»

Перавярнулася бабка на сьпіну, хацела ад яго яшчаркай уцячы, ды кінуўся на яе Максім Крывічанін, налёг усім целам, схапіў за спадніцу ды сьцягнуў з бабкі, у сподняе яе рукой палез ды за бабчыну скуру ўхапіўся. Хацела бабка пяском сухім рассыпацца, ды так яе скруціў жаніх любы, што няма куды падзецца. Пасадзіў яе Максім Крывічанін у сваю далонь, ды ногі бабчыны разьвёў у бакі, як мёртвы куст з дарогі прыбраў. Зараз упхнецца ды ўп’ецца ён у бабку, твар ягоны ўсё бліжэйшы робіцца, вось ужо ён зь месяц памерам, а вось ужо і большы за месяц. Уздыхнуў востраў пад імі, ды мора яму ўздыхам цяжкім адказала, сьціснуў жаніх бабчын вочы, перад тым, як апошні закон парушыць, ды не пасьпеў. Вырас за ягонай сьпінай мужык з племені, такі ўжо злы, нібы, ангел чорны, зь неба зьляцеўшы. Ухапіў той мужык зь берага камень круглейшы дый выцяў жаніха штомоцы па макаўцы. Паваліўся Максім Крывічанін на сваю Крыўю ды пацёк у мора чырвонай ручаінай.

«Памагі мне, бабушка».

Узяла бабка ягоную руку ў сваю.

Пашукала звыкла, што ён лішняга мае. Багата знайшла, паклала ў адну далонь, другой накрыла, перакуліла, паглядзела на мора.

«Тут ляжы, — прашаптала Бянігна аднымі вуснамі. — Я быстра».

Падалося Максіму, што на яго ветрам падзьмула. Сухім, гарачым, як увесну вецер на Крыўі.

Клэпала Бянігна з апошніх сілаў па ёй адной знаёмых, колькі разоў ходжаных сьцежках, трымаючы ў руках лішняе, лішняга ня слухаючы, на лішняе не наступаючы. Гу-у-у, гу-у-у, гудзіць навокал, так машына некалі гудзела, да чорнай сьвіньні падобная. «Ну што вы хочаце, — паўтарае старая Бянігна, ды колам драўляным па неандартальскім лесе коціцца, да запаветнага пня прастуе, — гу ды гу, гу ды гу, шкада мне вас, нелюдзі, пагладзіць бы кожнага па загрыўку, ды за вушамі пачухаць, колькі ні хаджу, колькі ні цярплю, а ўсё шкада…» Гарачэй і гарачэй у неандартальскім лесе, вось ужо і зусім невыносна, нібы лазьню нехта ператапіў, ці пажар пачынаецца, у Бянігны пот з ілба ліецца, засьціць вочы, а яна ўсё глыбей у лес заходзіць. Яшчэ не дайшла, а ўжо ведае.

Ведае, што гэтым разам ня будзе на пні пінжака прымятага, і стане яна вакол таго пня соўгацца ў роспачы, ды так і не прыдумае, дзе лішняе пакінуць, каму аддаць. Што выйшаў гэтым разам яе час, не пасьпее яна вярнуцца. Але коціцца далей драўлянае кола, якое ў тым лесе бабкаю звалі, а ў гэтым яму імя ўжо дык і без патрэбы. Коціцца, круціцца, пераскоквае праз карчакі ды канавы, часам ледзь ня збочвае, але рухаецца ўпарта наперад ды парыпвае само сабе, зь ціхай палёгкаю:

«Усё, што маю пры сабе, усё лішняе, усё, што маю, не маё…»

Памяці інжынэра Гарына

Ніякай болей варажбы.

Больш не пішу. Не варагую.

Мне працу бы, мне службу бы,

Пляваць, каму і дзе. Любую.

Найлепш па лініі мэтро.

Наведваць могілкі ў Мантро,

Парыжы, Цурыху і Празе

Няцяжка й тут.

У кожным разе,

На Трактарным і на Аўтазе

Перачытаць «Уліс» па сказе —

Ist gut.

І ў вагонным цёмным задзе

Чуць мёртвых галасоў суладзьдзе

Зусім ня горшая з пакут.

Ніякай болей варажбы. Чытаць чужое, ды паціху.

Не давяраць старому псіху,

Што літарак насыпаў крыху

На мокры бок тваіх павек.

Пісаць? Забудзь дурное ліха.

Цяпер ты вольны чалавек.

…Але ў сьпінах тысяч кніг

Чуваць няўхвальнае зьдзіўленьне.

І вось аднойчы шэрым ценем

Ты прабіраешся між іх

І думаеш, што на буккросінг

Аддаць бы соцень сем ці восем.

А ў сьпінах кніг гарыць гардыня.

І заўтра тэлефон падыме…

Будзільнік злосна трубку кіне:

Служыць, служыць, служыць, служыць.

Пісаць самому — гэта выклік.

Пайдзі і вырві тыя іклы.

Ніякай болей варажбы,

Служы, служы, служы, служы.

Ты кажаш кнігам: гэта карма.

Усё тут марна, марна, марна.

А ў кватэры пах кнігарняў,

Табой пабачаных кнігарняў,

Табой памацаных кнігарняў,

Такіх спакусьлівых кнігарняў,

Яшчэ ня знойдзеных кнігарняў,

Усіх кнігарняў на Зямлі.

Пачуўшы іх нямы загад,

Хапаеш кніжку наўздагад,

«Она того, поверь, не стоит!» —

крычыць твой розум, he’s a poet,

На вокладцы — гіпербалоід,

Які сьціскае псіхапат.

Гары вы гарам, гарам, гарам.

Ты ўспомніў: Гарын,

Гарын,

Гарын.

Маньяк, дыктатар, інжынэр.

Васьмідзясятыя, таршэр…

Ня можа хлопчык даўгалыгі

Пагляду адарваць ад кнігі.

Пад енкі даўняй менскай сьцюжы

Да раніцы, да забыцьця…

А бацька служыць.

Маці служыць.

Народ увесь аддана служыць

Сваім багам, сваім чарцям.

Была б там кніга… так, чытво.

Ня По, ня Оэ і ня Во.

Стары дурны савецкі трылер…

«Засмаж іх сьвет на страшным грылі!» —

Ты іншы, іншы, не такі!

Але ў выгіне рукі

Гардыні торгалася вена:

Пагарда — зброя джэнтльмэна.

А ноч сканчаецца імгненна.

Сьняданак як нямая сцэна.

Партфэль, пінжак, абутак зьменны,

І Гарын рэжа ў жываце,

Сьмярдзіць крывёй у душным класе.

І цэлае жыцьцё ў запасе.

І суп чакае на пліце.

Я помню: школа ў тумане.

Плыве над партай млосным раньнем

Старэчы твар беларусіцы.

У тыя дні над Шабанамі,

Над выбітымі дыванамі

Палала вогнішча амбіцый.

Як сонца, як чырвоны гальштук.

Як Трэці і апошні Рым.

У навакольным сьвеце тым

Я чуў усе адценьні фальшу.

Гары вы гарам, гарам, гарам.

Я вырасту такім, як Гарын.

Я вырасту такім, як Гарын.

Праз «ы» пісацьму «шы» і «жы».

Я марыў, марыў, марыў, марыў.

Я не баяўся іхнай кары.

Гары вы гарам, гарам, гарам!

Я ведаў, як мне трэба жыць.

Быць вольным, гордым і злапомным

І сьмертаносным жоўтым промнем

Шугаць па прыцемках фальшывых,

Знаходзіць іх дамы і шыбы —

І хай пячэ на пальцах скура,

Выхопліваць за тварам твар:

Пыхлівых самазваных гуру

Іх нудных лёкаяў панурых,

Што робяць з варажбы тавар —

І помсьціць за літаратуру.

Вучыцца ў майстроў памерлых.

Псаваць сабе і іншым нэрвы.

Падпальваць замкі і палацы,

Не прызнаваць ні рас, ні нацый.

Бурыць герархіі і пляны,

І, варажбою апантаны,

Заваяваць іх сьвет паганы

І даказаць, што ўсё ня так.

Што ты мастак,

мастак,

мастак.

Цябе памерлыя вучылі

Шукаць схаваных ран і шчылін,

Маліцца таленту і стылю

І промню, тонкаму, як ніць.

Варагаваць —

і варажыць.

IV

Трыццаць градусаў у цені

раман летняга дня

1

Мне даўно не дае спакою старая казка пра Нільса Хольгерсана.

Гэта гісторыя пра тое, як адзін ня надта разумны скандынаўскі хлопчык зрабіўся такі малы, што змог сесьці на гусака і ўцячы з роднай вёскі разам зь дзікімі пералётнымі птушкамі.

Я часта ўяўляю сабе, як Нільс, моцна абхапіўшы птушыную шыю, заплюшчвае вочы, калі гусак уздымаецца вышэй за хаты, за самыя высокія дрэвы, вышэй за ўсё, што падавалася такім недасяжным.

І нават велічны дуб на вясковай плошчы цяпер выглядае як купка пустазельля пад занесеным над ёй драўляным чаравікам.

Яшчэ адзін узмах крылаў — і ўнізе застаўся сьпічасты, нядаўна адрамантаваны дах царквы, якім так ганарыцца мясцовы пастар. Гусак махае крыламі, як апантаны, цяпер або ніколі, цяпер або ніколі, у сэрцы гусака бязладна мільгаюць чырвоныя лямпачкі, а ў сэрцы хлопчыка… Не, у ім яшчэ не прачнуўся жаль, настальгія і пустэча яшчэ далёка, а неба блізка, яго можна памацаць рукой, і толькі інстынкт самазахаваньня не дае Нільсу адчапіць пальцы ад ненадзейнага пер’я. Пальцы, па якіх яшчэ нядаўна так любіла хадзіць настаўніцкая лінейка, бялеюць, але ў кроў паступае адрэналін, без супынку, амаль звышдоза, але яна ратуе яго, не дае яму сасьлізнуць. Яго вушы закладзеныя, ён чуе толькі сваё дыханьне і няспынны шум ветру, подых і вецер, і далёкія крыкі іншых птахаў.

Хлопчык адчувае, як гусак пад ім працуе цягліцамі, спачатку няўпэўнена, адчайна, натужна, раз-пораз страчваючы рытм узьлёту, але неўзабаве крылы нібы заміраюць, і тады ён адплюшчвае вочы і крычыць ад жаху і захапленьня — і гусак адказвае яму адурэлым ад шчасьця голасам. Яны плывуць у паветры на галавакружнай вышыні — можа, нават сем-восем тысяч мэтраў, бо менавіта на такую адлегласьць ад зямлі могуць уздымацца дзікія шэрыя гусі падчас сэзонных міграцый. Здаецца, што ўся краіна раскінулася цяпер пад імі, як дыван у дзіцячым пакоі, з раскладзенымі на ім каляровымі цацкамі і намаляванымі сьцежкамі. Нільс бачыў такі дыван у багатых суседзяў, неяк яго запрасілі пагуляць зь іхным малодшым сынам, але Нільсу было нудна, ён зьеў зашмат торту і яго званітавала проста на прыгожыя ўзоры, і больш яго не запрашалі.

Седзячы на сваім гусаку, Нільс пралятае над вялікім горадам. Горад дыхае, як хворае, тлустае цела, пакладзенае на сьпіну. Горад пацее. Магчыма, гэта нават той самы горад, дзе я жыву. Шаша, абапал якой туляцца адзін да аднаго катэджы, неўпрыкмет робіцца шырокім, самым доўгім у Эўропе праспэктам. Ад праспэкту ва ўсе бакі разьбягаюцца вуліцы, губляючыся ў парках і правальваючыся ў шчыліны між нягеглых дамоў, пад зямлёй адчайна носіцца сюды-туды грымучае мэтро, год за годам шукаючы выхад і не знаходзячы, а наверсе старая рака просіць, каб яе нарэшце закапалі і забылі дадзенае ёй некалі імя. Недзе ў тым горадзе, на бальконе, які схапіла за локаць ужо амаль голае дрэва, сяджу я, чытаю кнігу, чакаю лета. Як гэта ўсё не падобна на Нільсаву вёску, у якой усё і ўсе былі навідавоку, і толькі лес, куратнік ды салома ў сьвірне маглі даць прытулак ягонай адзіноце.

А цяпер вось у яго ёсьць неба.

Гусі крычаць. З Захаду тхне холадам і дажджом. Канечне, вырай знаходзіцца недзе на поўдні, але важак чарады лепш за ўсіх ведае нябесную дарогу. І таму яны пакуль што трымаюць курс на Захад. Магчыма, у важака там справы, якія трэба ўлагодзіць, перш чым павярнуць у напрамку цяпла.

Гусі не зьвяртаюць на Нільса ўвагі. Калі ён зваліцца, ніхто ня будзе лавіць яго і шукаць месца, дзе ён упаў. І плакаць ніхто ня будзе. Гэта гусі, а ня людзі. Гэта халоднае празрыстае неба, а не зямля, на якой плачуць, капаюць магілы і выстукваюць на клявіятурах пасьпешлівыя нэкралёгі.

Вядома ж, рана ці позна яны далятуць да дзяржаўнай мяжы і крыху зьнізяцца, каб абмеркаваць чалавечае глупства. І тады адзін з жаўнераў, ад няма чаго рабіць разглядваючы гусіную чараду ў свой супэрсучасны і супэрдакладны бінокль, раптам заўважыць на сьпіне аднаго з птахаў маленькага хлопчыка.

Хлопчыка, што прыціскаецца да гусінай шыі так, як, бывае, дзяўчаты туляцца да сьпінаў сваіх бойфрэндаў-матацыклістаў.

Хлопчыка, які з амаль каралеўскім недаверам аглядвае бясконцае навакольле з вышыні некалькіх тысяч мэтраў.

І тады жаўнер зьвяжацца з начальствам. Але гусіная чарада будзе ўжо на тым баку мяжы. Хлопчык так і не даведаецца, што яго заўважылі яшчэ на радзіме.

На тым, іншым баку таксама будзе свой жаўнер — зь ня менш, а мо і больш сучасным і дакладным біноклем. І ў жаўнера таксама будзе сваё начальства — мо і больш строгае.

І калі гусіная чарада пачне зноў набіраць вышыню, прагучыць стрэл.

Трапны і прадуманы стрэл з сучаснай і вельмі дакладнай зброі. Стрэл — гэта таксама ўцёкі. Цяпер або ніколі. Цяпер — або ніколі.

Бязьвізавы хлопчык не пачуе стрэлу. Ён толькі адчуе, што нешта пайшло ня так, адчуе, як вялікае цела, якое ён абдымае, страціла лёгкасьць, здрыганулася і абмякла. Гусак пад ім ускрыкне апошні раз, тужліва і зьдзіўлена, быццам ён пабачыў наперадзе мора. Зямля пачне набліжацца так імкліва, што хлопчык зноў заплюшчыць вочы. Мёртвае крыло змахне яго з гусаковай шыі, пальцы расьціснуцца і ён паляціць у бездань, боўтаючы нагамі, роспачна шукаючы апоры і ўвесь час павялічваючыся ў памерах. Ён зробіцца акурат такім, як быў, калі зямля прыцягне яго да сябе за шкірку і ўдарыць па пальцах сваёй цьвёрдай балючай лінейкай.

Нільс выправіўся ў сваё падарожжа ўвосень, калі гусі зьбіраюцца ў чароды і лятуць далёка-далёка, туды, дзе я, напэўна, ужо ніколі не пабываю.

Маё падарожжа пачалося адным летнім днём, у тую пару, калі сонца гоніць людзей да вады і неба і ўнізе на сушы застаюцца самыя безнадзейныя з нас.

2

Напэўна, я мог бы прыдумляць сюжэты для дзіўных мультфільмаў або пісаць сцэнары кіно не для ўсіх і зарабляць на гэтым грошы.

І калі мой тэлефон зазваніў, мне нават на сэкунду падалося, што вось, нарэшце, гэта яно. «Мы хацелі б купіць ваш сюжэт пра гэтага Нільса… Як там яго? Холджэрсана, — прамовіць мужчынскі голас. — Колькі вы за яго хочаце? Адказвайце хутка, у нас яшчэ тысячы такіх, як вы».

«Я падумаю», — адказаў бы я з запінкай. Запінкай на «п», як быццам я заікаюся. П-падумаю. Я заўжды так адказваю, калі ня ведаю, што сказаць. Назваць дакладную лічбу — прагучыць неяк сквапна. Быццам я толькі і чакаў, што мне пазвоняць, быццам я толькі пра грошы і думаю — а гэта ня так. Сказаць, што, маўляў, прапануйце самі — высакамерна: маўляў, ды мне насраць на вашыя баксы (а гэта, зноў жа, абсалютная хлусьня). Кажуць, што гэта такая хвароба, калі ты ня можаш зрабіць выбар. Я нават мэлёдыю для тэлефона не магу абраць. Тэлефон — такая штука: яна гаворыць за цябе, нават калі ты маўчыш. Абярэш нейкую мэлёдыю, і вось яна як зайграе ў нейкім аўтобусе — і ўсе ўжо ведаюць, які ты чалавек. Таму я паставіў на сваю Нокію самы просты гук — як у савецкага тэлефона. І ўсё роўна думаю, што гэта няправільна. Дэманстратыўная сьціпласьць і простасьць — гэта так па-снобску, а я ня сноб. Я нават падымаю, калі на тэлефоне высьвечваецца незнаёмы нумар. А мог бы і не падымаць. Вакол было такое хараство, дзевяць гадзін раніцы — і сыходзіць з парку зусім не хацелася. І гаварыць таксама.

«Алё», — сказаў я, думаючы пра Нільса Хольгерсана.

Але гэта была Мама. Ёй ня скажаш: я п-падумаю.

«Прывітаньне, — кажа мама. — Ты где?»

«Здароў, мам. Ды так… Каву п’ю».

«Понятно, — адказвае мама, — снова не спал. Снова шлялся один по этим своим местам…»

«Не адзін», — адказаў я мякка.

«В твоем возрасте надо хорошо высыпаться, — таропка сказала Мама. — И питаться. Не кофе, а овощи, фрукты… Сорок — это же не шутки. Ты когда на обследование запишешься? Ладно. Так, значит, не один?»

«З Алесем».

«Ну конечно, разве я когда-нибудь услышу от тебя женское имя? — сказала Мама і гмыкнула. — Сказал бы: с Олесей, порадовал бы материнское сердце».

Яна ці то ўсхліпнула, ці то хіхікнула. Мая Мама — вялікая акторка.

«Ладно, сын мой. У меня к тебе просьба…»

«А ты почему не со своего номера, мам?»

«Много будешь знать… Я в аэропорту, срочно приедь сюда, мне нужно одну вещь передать… одному человеку, а я не успеваю. Заберешь у меня, позвонішь и договоришься, только это надо сегодня. Понял? Сегодня, там ждут. Ты все равно все время по городу шляешься, сделай это для меня, хорошо?»

«Хорошо, мам».

Так ён і пачаўся, гэты вар’яцкі, вар’яцкі, вар’яцкі дзень.

3

Сонца даўно стаяла над Менскам, я ня бачыў, як яно ўзыходзіла, але тое імгненьне, калі горад ажыў, як праяўленая фатаграфія, калі цемната, быццам чорная вада, з шыпеньнем сышла ў нябачныя стокі і ўсё навокал зрабілася чырванаватым, чыстым і чужым, я засьпеў ва ўсёй красе.

Быў той момант, калі ненасытныя салаўі змучана замаўкаюць і прачынаюцца вавёркі, выпраўляючыся ў траву па сваіх вывераных маршрутах.

Блукаючы па пустых парках, здымаючы з дрэваў і лавачак тонкую сетку свайго бяссоньня, я выйшаў да высокага будынку побач зь Нямігай і пабачыў на ягоным даху людзей.

З таго месца, дзе я стаяў, цяжка было разабраць, што яны там робяць і хто яны, проста цёмныя абрысы на фоне сьветлага, яшчэ халаднаватага неба. Магчыма, гэта былі будаўнікі, якія пачалі працаваць так рана, бо ня ўкладваліся ў тэрміны, але я ўявіў сабе сэкту Новых Менскіх Сонцапаклоньнікаў: як яны кожную раніцу на самым сьвітанку выходзяць на чорныя астылыя дахі, скідваюць адзеньне. Абсалютна голыя, мужчыны і жанчыны, гладкія, паголеныя, бліскучыя целы — і падстаўляюць свае грудзі, жываты, сьцёгны новаму сонцу. І іхныя ступакі пакідаюць на чорным бітуме даху адбіткі, як пяткі Пятніцы на трапічным пяску. Яны моляцца юнаму менскаму Сонцу, уздымаючы да яго рукі ў лусцэ паганскіх татуіровак, расстаўляючы моцныя загарэлыя ногі, і Сонца лашчыць іхную скуру.

Дзень будзе сьпякотны, на небе ані хмаркі, пасьля малітвы яны разьбягуцца па сваіх ванных пакоях і празь пятнаццаць хвілін сядуць на ровары, надзеўшы навушнікі плэераў, і ніхто ні словам не згадае тую ранішнюю малітву. Толькі лёгкія шматзначныя позіркі, апушчаныя да кубачка кавы вейкі, кароткі ўсплёск пальцаў, дрыготка ў пакрытых пушком гнуткіх хрыбтах.

Ці хацеў бы я далучыцца да іх?

Так, хацеў бы. Але я баюся. Усё пачынаецца з сонца, а потым ты падаеш. Падаеш, падаеш, падаеш.

Мне сорак гадоў, і я ніколі ня быў жанаты. Больш за тое, у мяне ніколі не было жанчыны. Дам вам ператравіць гэты няпросты факт.

І мужчын у мяне не было таксама, удакладню на ўсялякі выпадак. Не, не падумайце толькі, што я нейкі вычварэнец. Проста я ня ведаю, навошта гэта мне, калі ў сьвеце існуе, напрыклад, лета. Вось гэтае лета: зь ягонымі сонцамі, пахамі, травамі, гарачым асфальтам, людзьмі і шумам. Я зроблены зь лета: у мяне пад пахамі пахне скошанай травой, мае пазногці пахнуць асфальтам менскіх вуліц, у маіх вачах скачуць сонцы, і разглядваючы людзей, я паўтараю іхныя звычкі і ціха сьмяюся, калі ў мяне выходзіць распусьціцца ў іхным шуме. Я шчасьлівы і так, бадзяючыся начамі па менскіх парках і думаючы рознае пра людзей, птушак і расьліны. Вядома, я ведаю, што такое стасункі: я прачытаў столькі кніг і паглядзеў столькі рознага кіно, што мог бы, напэўна, імітаваць гэта з большым ці меншым посьпехам, як, зрэшты і ўсе.

Я думаю, што кожны, хто распачынае стасункі зь нейкім чалавекам, займаецца менавіта гэтым: падсьвядома бярэ ў даступнай яму культуры нейкую зразумелую схему і трымаецца яе. Хтосьці жыве пад Джойса, а хтосьці пад Пугачову, хтосьці пад мадам Бавары, а хтосьці пад Ісуса Хрыста. Магчыма, таму я і думаю пра Нільса Хольгерсана. Як ён, перад тым, як наважыцца на ўцёкі, любіў прыходзіць да свойскіх птушак у іхныя паўцёмныя, поўныя пер’я дамы, пабудаваныя ім людзьмі, дамы, падобныя да закінутых гімнастычных заляў — я мяркую, Нільс Хольгерсан быў закаханы ў адну з гэтых птушак, у белую гусачку. Можа быць, ён лашчыў сябе, схаваўшыся ў птушніку і ўзіраючыся ў яе дурнаватыя вочы, бо мне падаецца, для сялянскіх дзяцей гэта найлепшае месца, каб пабыць сам-насам з сабою і дасьледаваць сябе: куратнік, пуня, халодная лазьня…

Я ведаю, што такое сэкс. Я нармальны чалавек: часам я адкрываю запаветныя сайты на сваім кампутары, уключаю відэа і назіраю, чым займаюцца людзі на экране манітора. Я стараюся не ўпусьціць ніводнай дробязі, мне цікава, што яны адчуваюць падчас усёй гэтай валтузьні, я зазіраю ў вочы жанчын і гляджу, як вільгатнеюць целы, напінаюцца сьпіны, рухаюцца ногі, языкі і азадкі. Мне цікава. Але яны не нясуць у сабе ні лета, ні гораду, яны ня пахнуць ні скошанай травой, ні гарачым асфальтам, ні ветрам, які раптам праносіцца па пустой вуліцы, абуджаючы цені, у іхных стогнах не чуваць ні навязьлівага п’янага маналёгу газонакасілкі, ні рыпеньня парасона над галавой, калі п’еш каву ў вулічным кафэ, ні спалоханага прызнаньня пустой кардоннай скрынкі, якая кідаецца на праезную частку перад навальніцай, ні лёгкасьці сіняга балёніка, які раптам выпускае дзіцячая рука, пальцы перапэцканыя марозівам, плач, тумкае тупая папса, вадаспад жалеза абрынаецца на праспэкт. У іх ёсьць толькі яны самі, у гэтых мужчын і жанчын на экране, і яны трымаюць сябе ў руках, сьціскаюць сябе ў сваіх уласных руках, аглядваючыся на камэру, і я адчуваю сябе бачным, і выключаю, і выбягаю на двор, і сьмяюся. У мяне ніколі не было сэксу — але я лепш за вас ведаю, што гэта такое. На гэта цікава глядзець, бо ў галаву лезуць розныя думкі. Але гэтым зусім не цікава займацца.

Мама кажа, што мне ўжо сорак і час узяцца за розум. Я ніколі не расказваю ёй ні пра Нільса, ні пра тое, што я насамрэч думаю і як баўлю час. Напэўна, Мама жахнулася б — але мяне ўсё часьцей бярэ сумнеў, што яна была б шчырая у гэты момант. Мне падаецца, яна прымае мяне такім, як я ёсьць. Адзіная жанчына ў маім жыцьці. Яна кажа пра тое, што хацела б, каб у мяне былі стасункі, таму што таксама трымаецца нейкай схемы. Хоць сама так задаволена сьмяецца, калі я кажу, што, на жаль, нікога пакуль не знайшоў. А я забіраю ў яе старыя сумачкі, якія яна хоча выкінуць — нібыта каб пакласьці іх каля сьметніка. А сам нясу іх дамоў і нюхаю. Проста нюхаю, мне падабаецца, як яны пахнуць. І ўсё — ніякага вычварэньня.

Вядома, калі б у мяне былі жонка або муж, я мог бы расказаць ёй ці яму пра Нільса Хольгерсана. Але што было б потым? Я расказаў бы, а яна паслухала б — і мы працягнулі б будаваць стасункі. Не свае, а чужыя, прыдуманыя ня намі. А так я магу думаць пра Нільса колькі захачу і дзе захачу. На іхнай мове гэта называецца — інфантыльнасьць. У сорак гадоў мова сьціскаецца вакол цябе мёртвай хваткай: у ёй раптам робіцца столькі словаў, каб абазначыць цябе. Дзе яны былі раней, калі я быў малады? Чаму тады нікому не прыходзіла ў галаву гаварыць пра мяне лацінскімі каранямі і навуковымі тэрмінамі?

Я ўжо дапіваў каву і зьбіраўся пайсьці пехатой да мэтро — даехаць да Ўручча і сесьці там на аўтобус у аэрапорт. Мама будзе злаваць, калі я спазьнюся і яна паляціць у свой Бэрлін, падвёўшы знаёмых.

На дне кубачка застаўся цукар, шмат цукру — і я падумаў, што калі б была вайна, я мог бы прадаць гэты пусты кубачак і купіць за яго хлеба.

І тут на маю лавачку падсеў ён — Чалавек з плястыкавым пакетам. Трохі старэйшы за мяне, у белай летняй уніформе: шорты, кепка, кашуля з кароткім рукавом. Мы пасядзелі трохі, чалавек паставіў пакет побач і ўздыхнуў.

«Жара будет, — прамовіў ён. — Тридцать пять, не меньше».

Мне трэба было ісьці, але пакет дакранаўся да майго локця. Ён стаяў паміж намі, і я ведаў, што калі ўстану, пакет упадзе. Я даўно ня бачыў у парку людзей з пакетамі. Я не люблю плястыкавыя пакеты. Спрабуючы адгадаць, што ў ім, я пасядзеў крыху і пачаў паволі адсоўвацца — і пакет пацягнуўся за мной. Як галава п’янага суседа ў вагоне.

«Полдесятого, а как жарит, просто кожа плавится», — сказаў чалавек.

Ужо тады мне трэба было зразумець, што гэта знак. І ўцякаць, уцякаць прэч ад гэтай лаўкі, патэлефанаваць Маме і сказаць, што я не пасьпяваю, што няхай яна пазвоніць сваім сябрам, у яе ж іх так шмат. Пайсьці дамоў і легчы спаць, думаючы пра Нільса.

«Сухое будет лето, все сгорит», — нясьпешна сказаў чалавек.

Я прытрымаў пакет локцем, адчуваючы, які ён халодны. Зьверху зьмесьціва пакета было прыкрыта нейкай курткай. Звычайны пакет, досыць тоўсты. Пакет заварушыўся і палез на мяне.

«Я вам говорю, сегодня будет ад», — пераканана дадаў чалавек і на слове «Ад» сьцяў вусны ў горкай і суворай усьмешцы.

Я падсунуўся бліжэй да чалавека з пакетам, каб прадухіліць катастрофу. Ён зьдзівіўся, але працягваў, як нічога ніякага:

«Задохнемся все в этом пекле».

І тады я ўскочыў і шпаркім крокам, азіраючыся, рушыў да мэтро. Пакет пляснуўся на зямлю, і зь яго паляцелі нейкія нажніцы, нажы, ножыкі, інструмэнты на кароткіх і злых нагах, жалезнае дробнае зьвяр’ё. Я адвярнуўся і пабег, праклінаючы гэтага ідыёта. Мама чакала мяне ў аэрапорце, і часу заставалася няшмат.

4

У часы майго юнацтва людзі хадзілі па вуліцах з плястыкавымі пакетамі — быццам кожны зь іх толькі што расплаціўся ў супэрмаркеце.

Вядома, у гэтых людзей былі і парэпаныя партфэлі, і спартовыя торбы, і чорныя дэрматынавыя дыпляматы з бліскучымі закрыўкамі. І тая пошлая рэч, якую ў нас называюць гнюсным словам «барсэтка», ужо ўваходзіла ў моду. Мяне дагэтуль так і цягне назваць барсэткай якую-небудзь маладжавую злыбяду ў спадніцы. Натуральна, у жанчын былі іхныя цудоўныя сумачкі, якія я так люблю нюхаць. Але аблічча гарадзкога жыхара вызначаў менавіта яркі прастакутны пакет у руцэ. У кожнай вольнай руцэ.

Пукаты і напаўпразрысты, ён амаль заўжды дазваляў угадаць ягонае зьмесьціва. Хоць бы прыблізна. У пакетаў была свая герархія: тыя, што мелі на сабе «інастранныя» надпісы або нейкія цікавыя малюнкі і лягатыпы, цаніліся вышэй, імпартны пакет паводле сваёй вартасьці быў амаль роўны айчыннай торбе. Герархія пакетаў уплывала на чалавечую — і кожны дзень я пакорліва выходзіў з дому з пакетам, як і тысячы іншых менчукоў, і з хваляваньнем параўноўваў свой пакет з чужымі. Ехаў з гэтым пакетам на вучобу, на шпацыр, на працу, на спатканьне, насустрач кожнаму новаму дню.

Сумныя, сумчатыя людзі, упакаваны ў яркія пакеты неспакой… Цяпер я разумею, што пакет панаваў у горадзе праз тагачасную беднасьць ягоных жыхароў. Пакет — рэч танная і практычная, ён не займае шмат месца. Праўда, у яго часта рвуцца ручкі, кожны пакет наогул рана ці позна парвецца, і скрозь тонкі плястык раптам вылезе вонкі ўся нашая натура, выцягнуць свае зьмяіныя галовы нашыя таямніцы і страхі, пакет ненадзейны, як чалавечае шчасьце — і тады, падтрымліваючы за азадак парваны пакет і несучы яго дамоў, як дзіця, мы робімся тымі, кім мы ёсьць насамрэч, без пазалоты і лягатыпаў, мы апынаемся па-за герархіямі. Але калі пакет берагчы і не напіхваць у яго занадта шмат — жыць можна. Можна марыць і мерацца надпісамі.

А яшчэ тыя пакеты ўвасаблялі рынак, Захад, мару пра новае жыцьцё, даступныя тавары, сто гатункаў сыру і каўбасы. Мы ўсе з гордасьцю ўсьвядомілі сябе спажыўцамі. Сьвет як супэрмаркет — гэта прыгожа сказана. Нам падавалася тады, што нашыя браты і сёстры на Захадзе так і ходзяць — з пакетамі, а нам хацелася ва ўсім быць падобнымі да іх. Плястыкавы пакет з лацінскімі літарамі на баку быў маніфэстам нашай свабоды. Ён мог бы зрабіцца нацыянальным сьцягам — і аб’яднаў бы значна больш людзей, чым гэта могуць усе іншыя знамёны і знакі. Пад такі сымбаль стаў бы кожны. І над Домам Ураду плястыкавы пакет глядзеўся б значна больш дарэчна, чым усе магчымыя палотнішчы. Ягоная форма ідэальная для сьцяга, а зьмест — зьмест заўжды можна ўкласьці свой.

Пакет панаваў на вуліцах гораду тады, калі ў мяне яшчэ ня вырас ні вус на пузе, ні густ на сэрцы. Як толькі яны пачалі прарастаць, я адразу ўцяміў ягоную небясьпеку. Пакет здольны зрабіць выгляд чалавека безгустоўным і бязглуздым, нават калі яго трымае самая выкшталцоная і элегантная асоба. Пакет робіць пакетам таго, хто яго трымае. Пакрысе ў горадзе пачалі гэта разумець, людзі разбагацелі і змаглі нарэшце выкінуць свае пакеты на сьметнік, пакет чапляўся за іхныя рукі, як жуйка на падлозе маршруткі чапляецца за падэшвы, пакет не хацеў саступаць, ягоныя ручкі былі яшчэ цэлыя, моцныя, настойлівыя ручкі, якія прыліпалі да нашых стомленых пальцаў.

Плястыкавы пакет сышоў туды, адкуль уварваўся некалі ў нашае жыцьцё: у гандлёвыя цэнтры і гіпэрмаркеты. Праўда, потым людзі зноў зьбяднелі, і зноў разбагацелі, а потым зьбяднелі так, што ўжо ня ведаюць, як жыць далей — але пакет ужо ніколі больш не вяртаўся на вуліцы ў якасьці заканадаўцы моды. Пакет жыве роўна столькі, колькі трэба, каб дабрацца з крамы да дому. Пакет даўно саступіў месца палатняным торбачкам, зручным заплечнікам, стылёвым пляншэтам, і жаночыя сумачкі пахнуць гэтаксама чароўна, як і заўжды.

І толькі старэйшае пакаленьне гараджанаў захавала да плястыкавага пакета дзіўную любоў. Яны не разважаюць пра пакеты ў катэгорыях густу, эстэтыкі, экалёгіі або сацыялёгіі. Яны кладуць туды пэўныя рэчы і нясуць іх у пэўныя месцы ў пэўны час — бо калі ёсьць пакет, туды трэба нешта класьці, ці ня праўда, і наогул, якая каму розьніца, што ў цябе ў руках — так любіць казаць мая харошая мудрая Мама.

5

А што, калі Нільс Хольгерсан не разьбіўся? Я чытаў некалі, што адна югаслаўская стуардэса ўпала з вышыні дзесяць тысяч мэтраў і засталася жывая. Зь Нільсам таксама адбыўся цуд. Ня першы ў ягоным жыцьці, але, відаць, апошні. Нільс трапіў на брызэнтавы навес, нацягнуты над нейкай вясковай крамай, брызэнт быў вайсковы, натаўскі, гаспадар купіў яго затанна ў аднаго штабіста. Цела Нільсава ляпнулася на яго, падскочыла і зноў ляпнулася, але ўжо зусім лёгка — не забудзем, што ягоная вага зрабілася такой, як раней, толькі перад самым прызямленьнем. Ён нічога не адчуваў, ён быў у шоку, гэты палёт у бездань выключыў ягоную сьвядомасьць, паставіў на паўзу — ягонае цела перавярнулася і пакацілася па схіле ўніз.

Ён адплюшчыў вочы ў поўнай цемры. Спачатку яму падалося, што ён проста прачнуўся дома, у куратніку — і Нільс спахапіўся, паспрабаваў падняцца, бо спужаўся, што калі бацька знойдзе яго тут, то западозрыць няладнае. Ён ужо даўно на яго скоса глядзеў, ягоны агромністы, русы, страшны, як рускі, бацька. У прысутнасьці бацькі Нільс ніколі не глядзеў на сваю гусачку, бо яму здавалася, што бацьку адразу зробіцца ясна, усё зробіцца ясна пра ягоную неўзаемную і ганебную любоў.

Цела Нільсава было такое балючае, што яму захацелася памерці. Ён застагнаў, па-даросламу, па-бальнічнаму, і ў цемры раптам адчынілася сьветлая пройма. Месяц зірнуў на яго і прамовіў жаночым голасам:

«Жывы, курва. Жывы, халера ясна. Матка Боска, што ж ты палез на той брызэнт?»

Месяц рабіўся ўсё бліжэйшы і бліжэйшы. І вось ён ужо сьлепіць вочы. Нільс хоча прыкрыць іх, падымае руку да твару — у руцэ заціснута нешта, і ён ня можа расчапіць пальцы. І тады ён дастае гэта зубамі, выцягвае, як бацька выцягваў папяросу з пачка.

Гэта пяро. Шэрае пяро. У зубах у Нільса тырчыць пяро, і ён адчувае ў роце смак сырой курыцы. Падаецца, яно жывое і зараз скажа знаёмым голасам:

«Не змагу? Не змагу-у-у… Хехе! Ды яшчэ як змагу! Ляцім! Я даўно марыў кінуць гэтае быдла і зьехаць у эміграцыю!»

Эмігра-а-ацыю. Так ён казаў, ягоны дзікі гусак, што некалі апынуўся сярод рабоў, ягоны баявы боінг, ягоны нязломны баец, мужны ваяр супраць прыроды і законаў аэрадынамікі. Нільс плача, не расьціскаючы пальцаў, і вольнай рукой дастае пяро з рота. Ён пасьпявае схаваць яго пад пахай, калі дужыя рукі, што пахнуць півам і бульбай, падымаюць яго і прыціскаюць да сябе.

«Кто ты естэсь?»

6

Думаючы пра Нільса Хольгерсана, я ехаў у аўтобусе ў Нацыянальны аэрапорт да Мамы і разглядваў пасажыраў. Зь Нільсам усё абышлося, а вось ці абыдзецца зь імі? Некаторыя зь іх, мабыць, палятуць разам з маёй Мамай — і што б я ні рабіў, у галаве маёй мільгалі розныя жудасныя, але вельмі выразныя карцінкі: лес пад Смалявічамі, раскіданыя па сьветлых, выгаралых ад сонца ялінах рэчы, агонь разыходзіцца ўсё далей і далей. Сто пяцьдзясят трупаў, ня выжыў ніхто, і голас па тэлевізары скажа, што на целе радзімы зьявілася яшчэ паўтары сотні шнараў.

Жукаў Луг, Каралёў Стан. Паэзія Менскага раёну.

Я ведаю той лес каля лётнішча. Скрозь ельнік бялеюць целы самалётаў, узьлётная паласа дакранаецца да ўзьлеску бэтоннай сьцяной, калючыя сухія кветкі дрыжаць на ветры, кожны кусьцік — таксама лётнішча, адкуль штохвіліны ўздымаюцца ў паветра грузныя чмялі. І калі ў аэрапорт ехаць цягніком, то чыгунка праходзіць акурат праз гэты лес, рэдкаваты, але поўны колераў, быццам лета тут зладзіла сваю лябараторыю. На лясных паваротах цягнік запавольвае хаду — і хочацца выскачыць, пругка ступіць на ігліцу, пагуляць у партызанаў. Хоць гэты лес каля лётнішча найпрыгажэйшы ўвосень. Я ўжо езьдзіў неяк сустракаць Маму з Гішпаніі. На ўзьлеску я нарваў ёй красак. Хоць я нешта блытаю, якія краскі. Краскі былі, калі яна была ў Атэнах.

Аўтобус падымаецца да самага тэрміналу, у дзьвярах захрасаюць чамаданы, я дапамагаю, нахіляючыся зусім блізка да нечых валасатых рук: а з рук глядзіць гадзіньнік, у яго твар маёй Мамы.

Спазьняюся.

У тэрмінале холадна і гулка, як у басэйне.

«Где ты ходишь? — яна бяжыць мне насустрач. — Прывітаньне! О Господи, ты чуть ходишь, круги под глазами, тощий весь как не знаю кто. Отвезешь это — и спать. И вот номер, позвони и договорись, только сегодня, обещай, там ждут!»

«Мама! — я з жахам паглядзеў на тое, што ў яе ў руках. — Мам, ты же знаешь, что я… Вот черт, ну ты ж могла более что-то…»

У адной руцэ ў Мамы была паперка з нумарам.

А ў другой — пакет.

Плястыкавы пакет з інастраннымі літарамі. Пакет сярэдніх памераў, а ў ім яшчэ штосьці, упакаванае ў непразрысты, падазроны, няпросты, прышчавы цэляфан.

«Мама, ну ты бы хоть в сумку положила… Ты ж ведаеш, я ненавіджу пакеты… У меня с собой ничего нет, знал бы, заплечник взял… Ну как я буду с пакетом ходить целый день… Как дурак…»

«В сумку? В женскую?» — хітра прымружваецца мама. Вядома, яна баіцца, што я гей, хоць і не прызнаецца ў гэтым. Але цяпер яна жартуе. Проста жартуе і цалуе мяне ў лоб.

«А что там?» — кажу я смурна, ставячы пакет паміж ног. Цяжкаваты, халера. Але не занадта.

«Где?»

«Ну, в пакете этом…»

«Любопытная ты Варвара. Много будешь знать… В общем, держись, ешь и спи побольше, вот тебе деньги, чтоб ел каждый день. И не забудь позвонить и отдать пакет! Все, давай-пока!»

І яна бяжыць на кантроль. Вакол яе заўжды ўсё пачынае рухацца хутчэй. Ёй шэсьцьдзесят адзін, а яна ўсё бегае, лётае, уладкоўвае, крычыць, калі трэба крычаць, і хітрыць, калі трэба быць хітрай. Мая Мама — птушка. Ня гуска, ня курыца, не верабей, а нейкая сумесь савы і арла. І яе такія частыя сэзонныя міграцыі мяне палохаюць. Што, калі… Смалявіцкі лес, выгаралыя яліны, сто пяцьдзясят шнараў. І пакет у мяне ў руках.

У мяне вельмі дзелавая мама. Яна тройчы была замужам, да трэцяга мужа пераехала, а кватэру пакінула мне. Нашую старую аднапакаёўку ў самым цэнтры. Дзелавая, стылёвая, багатая Мама, дзякуючы якой я яшчэ не памёр з голаду — а вось жа, яна дагэтуль думае, што я здольны хадзіць па горадзе з пакетам.

Я бачу, як яна зьнікае ў нетрах тэрміналу.

Я кручу ў руках паперкі — нумар, грошы.

Ля маіх ног стаіць плястыкавы пакет. Быццам мяне папрасілі паглядзець за чужым дзіцём. Трэба як найхутчэй ад яго пазбавіцца, падумаў я, пазяхнуўшы. Цягам гадзіны. Цягам цэлай гадзіны я буду чалавекам з плястыкавым пакетам. Зноў буду чалавекам з плястыкавым пакетам. На мяне будуць паказваць пальцам усе менскія сонцапаклоньнікі.

Якая гэта ўсё-ткі ганьба. Здавалася б, ну, пакет, ну і што. А хочацца проста ўзяць яго і выкінуць. Забыць дзесьці тут, на лётнішчы. Уяўляю, які будзе пярэпалах, калі яны яго знойдуць. Самотны нічыйны пакет пад лаўкай. Обнаружение бесхозных подозрительных предметов. Сапёраў выклічуць, пасажыраў эвакуіруюць.

Я зьехаў па эскалятары ўніз. Трымаючы ў руцэ пакет так, каб усім было ясна, што ён ня мой, я прайшоў міма міліцыянта, які яшчэ доўга глядзеў мне ўсьлед. У мэтро мяне абавязкова правераць. Чорт, а я нават ня ведаю, што ў ім, у гэтым дзяўбаным пакеце. Я выйшаў з мармурова-мармэляднай прахалоды Нацыянальнага аэрапорту і пашкадаваў, што мне трэба ў горад. Цяпер бы ў лес ці на возера. На рэчку… А я тут з пакетам — з рэччу, зь якой ні пагаварыць, ні выкінуць, ні забыць яе, ні забіць…

Маршрутка была пустая, толькі лета сядзела там, на мокрым ад поту сядзеньні, у лета было мокра паміж ног, і яно сьмяялася з нас, і сьвяціла нам, і круціла ручку свайго вар’яцкага радыё. Задуха гэтага мікрааўтобуса аглушала, быццам бесьперапынны шум. Гарачыя хвалі набягалі на твар — і калі б ня Мама…

«О господи, да тут просто газенваген», — прамовіла жанчына за мной і штурхнула мяне ў сьпіну. Пакет увайшоў і сеў каля акна. Пакеты не пацеюць.

«Да Ўручча, — сказаў я, сунуўшы грошы. — Не, давайце да вакзалу».

Мікрааўтобус пастаяў крыху — і вось яны, бягуць, балакаючы на хаду, людзі зь іншага лета. З Алматы, Алібабаеўску, Ашгабату, Апшэрону, Анапы, Альфа-Бэта-Цэнтаўра. Маё менскае лета і іхныя, забраныя са стужкі з багажом, заціснутыя ў адну маршрутку. І разам мы — атамны рэактар лета. Выбухнем? Ці ў нас тут

«Занято»?

Я прыбраў пакет, прыціснуў да сябе, адчуваючы, як б’ецца ягонае сэрца.

«Да метро, да метро, да метро», — загаварылі ўсе адначасова і я заплюшчыў вочы.

Чалавек з пакетам.

7

Можна было, вядома, набраць нумар проста ў маршрутцы: «Алё, добры дзень, гэта ад Аксаны Іванаўны, яе сын, яна прасіла вам пакет перадаць, дзе мы можам сустрэцца? Што? Добра, хорошо, гут, я говорю, я Оксаны Ивановны сын, мне вам тут один пакет передать нужно, куда подъехать?»

Можна было. Але халера на яго, на пакет і на Маму… — не, на Маму халеры ня трэба, я яе люблю… — а не люблю я званіць, калі мяне абляпілі людзі, хай яны і з чужога лета, не з майго, не люблю навязваць свой голас, сваё жыцьцё, свае клопаты. А ім вось пляваць. Яны бяз комплексаў: варта было маршрутцы вырвацца на прастору шашы, як усе падаставалі свае сьмяртэльныя смартфончыкі ды затараторылі ўроссып ды ўразнабой — ды ўсё пра сябе, пра тое, што даляцелі, што хутка будуць дома, ці што яшчэ доўга ня будуць, ці што проста ўсё нармальна, нармальна, нармалды, як адзін мой знаёмы кажа, з націскам на апошні склад, што было класна, а будзе яшчэ класьней, што надвор’е ў Мінску проста

зашибись

заебись

закусь

готовь, я уже в маршрутке сижу, скоро увидимся —

і ўсім ім, па-мойму, проста трэба было абвясьціць сьвету, што яны ёсьць, ёсьць, і нічога ты з гэтым ня зробіш, таму цярпі, слухай і рабі выгляд, што нічога ня чуеш.

Вось і ня стаў я нікому званіць — падумаў, што на вакзал даеду, адтуль і пазваню, дамоўлюся, з вакзалу ў любую кропку даехаць лёгка, калі толькі не ва Ўручча, канешне, ці на Ўсход пакет адвезьці трэба, але гэта наўрад ці, вырашыў я — сам ня ведаю чаму.

Менск быў блізка, выстаўляў зь лесу плякаты, як далоні — маўляў, спасіба, ня нада мне вас, пасажыраў, ляціце міма, і мне хацелася, каб народ у маршрутцы заціх, хаця б на хвіліну. А калі ім усім так хочацца пагаварыць, можна ж зацягнуць разам нейкую песьню. Файна было б, калі б мы зараз усе грымнулі, хорам, па-заліхвацку, хітаючы галовамі, несьмяротны гіт:

«I am a passenger!»

Але яны ня ведаюць словаў. Я быў абсалютна пэўны, што ніхто ў гэтай маршрутцы ня ведае словаў Ігіпопавай песенькі. Затое радыё ведала, што ім да душы: не вешать нос, гардемарины, дурна ли жизнь иль хороша, вось гэта яны ведаюць, самі забылі, адкуль, але ведаюць, падсьпяваць могуць, а мне толькі рот раскрывай. На мове радыё ў маршрутцы гэта называецца: ностальгія. Калі дваццаць чалавек ціха падпяваюць носам:

«Едины парус и душа, судьба и родина едины».

Маршрутка неслася ў Менск. Мы і праўда былі цяпер заадно: пот, подыхі, парус, душа, судьба, родзіна, праўда, была розная, але дзе ты з самалёта сышоў, там і родзіна, такі закон лятучых людзей.

«Хорошо», — сказаў нейкі гардэмарын гадоў пяцідзесяці: ён вывальваўся са сваёй бязрукай майкі, распаўзаўся, як валасатае жэле, ягоны пот струменіўся ў мяне па калене.

«А харашо жыць ешчо луччэ», — абярнуўся нехта і засьмяяўся.

«Не вешать нос», — нахіліўшыся, параіў мне гардэмарын, рускі госьць нашага гораду, мураўёў-невешатель беларускіх насоў, і тыцнуў добразычліва кулаком мне ў пакет.

Каля мэтро жэле выпаўзла, за ім павыскоквалі, як гарох, піражковыя жопы маіх спадарожнікаў, кашуля ліпла да скуры, кіроўца бразнуў дзьвярыма і санліва разваліўся на сядзеньні. Маршрутка, як на аўтапілёце, пакацілася па праспэкце, вось зараз даедзем да вакзалу, і там, у паўзмроку плятформы, я і пазваню… Пакет паваліўся мне пад ногі, я падняў яго і прыціснуў нагамі, гэты пакет быў як мяч, які мне трэба было сёньня загнаць у нейкую, невядомую мне пакуль што браму, я буду бегаць зь ім, абараняць, трымаць сваімі загарэлымі галёнкамі і худымі лыткамі, хаваць пад пахай, навальвацца ўсім целам, рэгбі — вось на што гэта падобна, рэгбі на паляне гораду, я супраць зборнай Менску, супраць двух мільёнаў чалавек, рэгбі пад рогат сонца, пад рокат трыбунаў, пад рык супернікаў — трэба яго пазбыцца, трэба забіць, занесьці за лінію іх лета — і як найхутчэй вярнуцца ў сваё. Бесклапотнае, беспакетнае, бястактнае, бескантактнае лета…

Маршрутка забегла трушком пад скляпеньні аўтавакзалу, я выйшаў, адчуваючы, як пашыраюцца поры — і толькі тады зразумеў, як там насамрэч горача, за граніцай ценю. Спыніўся, стаў за паўкроку ад пекла, трымаючы нагамі пакет, набраў нумар.

Занята. Занятыя людзі могуць сабе гэта дазволіць, а я не. У мяне лета, а ў іх лятучкі. У мяне летуценьні, а ў іх лютыя начальнікі, ляпы, ліпавыя пячаткі, люпус эст, люпанарый тут у вас, даляры, я ў долі, давай лапу. Дзелавыя людзі. Бля.

Ну і што. Хай сабе. Табе да іх што?

Самы час пасьнедаць, вырашыў я — і мы з пакетам зрабілі марш-кідок да чыгуначнага вакзалу, сонцам палімыя, пад таблё ледзь жывыя прыбеглі. І тут ужо абцерліся — ручкі ў пакета мокрыя, сьлізкія…

Чортаў пакет. Колькі яшчэ будзе цягнуцца гэтае руканьне?

Па эскалятары мы даехалі наверх, я ўзяў сабе два беляшы і каву. Абшчапіцельная саблазьніцельніца, не пытаючыся, разагрэла беляшы да тэмпэратуры, пры якой гіне ўсё жывое. Адчуваючы, як мае папілярныя лініі на падушачках пальцаў запякаюцца да цьвёрдай суцэльнай корачкі, я ўзяў аплаўлены пакет і прытуліўся да століка. Плексыглясавая сьценка — вось і ўсё, што аддзяляла мяне ад бездані. Якое ўсё ж зарумзанае слоўца: плексыгляс. А можа, і не плексыгляс гэта, а плястык? З чаго гэта ўсё зроблена, з чаго зроблены горад? Чаму ён не растае пры такой тэмпэратуры?

Вакзал пада мной гудзеў, як заводзкі цэх. Тут выраблялі нешта сакрэтнае, у лета не было сюды пропуску, вунь ягоны расчырванелы твар прыціскаецца да шкла. Беляшы ўсё ніяк не астывалі, я ўжо і каву выпіў, і зноў набраў нумар, і яшчэ раз: занята. Гудкі. Гуд. Зуб. Ім не кусаць, забаліць яшчэ.

Я люблю беляшы.

І люблю гуляць са словамі.

Я стаяў, чакаў, пакуль у майго сьняданку зьнізіцца тэмпэратура, і думаў, што ніхто ў гэтым горадзе ня ўмее гуляць словамі так, як я.

Я мог гэта даказаць.

Ну вось: я люблю беляшы. Для мяне гэта гучыць прызнаньнем у любові ад грамадзяніна сонечнай сярэднеазіяцкай дэспатыі.

Да каго не дайшло, я не вінаваты.

І яшчэ раз набраць нумар. Сказаць: «Алё, здравствуйте, я от Оксаны Ивановны…»

Занята.

Я люблю беляшы.

Толькі вось бяляш цяпер ужо ня той. Асабліва на вакзале. Бледны пайшоў у Менску бяляш, нейкі мокры, нібы іх у лужыне вымочваюць. А ня мокры — дык падгарэлы. Шмат белага цеста, мала шэрага мяса. Усе крывяцца: як ты іх ясі? Гэта ж ня проста фаст-фуд, гэта беларускі вакзальны фаст-фуд, фу, што за пацучаціна ў тваім пачастунку? І яны маюць рацыю. Бяляш ужо ня той. Але я ведаю адзін хітрык: калі я ем бяляш, я ем успаміны. Успаміны пра сваю маладосьць, калі іх рабілі зь любоўю. Зь мясам, з добра прапечанага цеста і зь любоўю.

Нешта ня так з гэтай краінай. Тут усе чапляюцца за старое — але даўно развучыліся яго рабіць. Мёртвы фаст-фуд з савецкага Менску ня здольны замяніць сабой ні макдональдс, ні кейэфсі, але безь яго, савецкага фаст-фуду, тут немагчыма ўявіць сабе вакзал. Мы жарэм успаміны. І яны не канчаюцца. На вакзале нам хочацца ўспамінаў, апошні раз, зь мікрахвалёвай печкі, бо хто яго ведае, як яно павернецца, таму: мне ўспамін. З маянэзам. І кетчупам. І салфетачку не забудзьце.

Сасіска ў цесьце. Чабурэкі па-мінску. Беляшы. Піца з варанай каўбасой. Яны ляжаць за шклом вітрыны, халодныя і дасканалыя ў сваёй цэляфанавай пекнаце — яны падобныя да музэйных экспанатаў, застылых і чароўных, яны дайшлі да нас празь вякі. Мо таму прадавачка так зьдзіўляецца: што? Вы сказалі: бяляш? Няўжо вы будзе есьці музэйныя экспанаты? Вы што, ня бачыце? Рукамі ня трогаць!

«Хочаш? — кажу я пакету, падкідваючы на языку ўсё яшчэ гарачае мяса. — Ну, як хочаш».

У пакетаў няма ўспамінаў. Яны — самі ўспаміны.

Некалі я любіў прыяжджаць сюды, на чыгуначны вакзал, стары яшчэ, каб праводзіць цягнікі. Міжнародныя саставы: Масква-Бэрлін. Масква-Амстэрдам. Масква-Варшава. Масква-Варна. Масква-Прага. Я тады быў студэнтам і часта прагульваў заняткі, прыходзячы сюды з пачкам «Союза-Аполлона», сам юны, як Апалён, палонны гэтай дзіўнай краіны, адкуль, я ведаў, мне ніколі ня вырвацца. Я садзіўся на свой стракаты пакет з падручнікамі і канспэктамі і глядзеў, як адны шчасьліўцы загружаюць у вагоны свае чамаданы, начыненыя будучыняй і нечым яшчэ, мне яны ўсе здаваліся эмігрантамі, гэтыя менчукі, якія ехалі на захад, я нават думкі не дапускаў, што яны могуць вярнуцца. А іншыя шчасьліўчыкі, масквічыкі і масквічкі, дарагія расіяне, выходзілі пакурыць, паплёўвалі на нашую сьвятую зямлю. Дякую тобі, боже, що я не москаль. І дзякую табе за тое, што я нарадзіўся і жыў у буйным чыгуначным вузьле, горадзе, празь які ўжо амаль паўтара стагодзьдзя ўсё цячэ і цячэ чыгунка, наша другая рака.

Я набраў нумар.

Занятыя ж там, аднак, людзі. Вось жа Мама. Магла б пакінуць нешта апрача нумара. Не пры лучыне жывем.

Скайп? Lucy in the skype with diamonds… Вайбэр? Die Weiber. Lucy ist das Weib mit Diamanten.

Я схадзіў у прыбіральню і выліў сабе на патыліцу халоднай вады. А затым падхапіў пакет і выйшаў у пекла.

8

Калі ты на вакзале і наперадзе ў цябе цэлы летні дзень, які ты яшчэ ня ведаеш, як прабавіць — ты ідзеш на Праспэкт.

Ты ідзеш. Я іду. Ты — гэта і ёсьць я, у дадзеным выпадку. Мова заўжды дае нам цень займеньніка.

Я ўспомніў, як чытаў неяк кніжку аднаго немца, Нільса Хольгерсана… цьфу, бля, якога Нільса, вось жа прычапіўся: Томас Бон яго звалі, гэтага разумнага немца. Кніжку, дзе ён піша пра фэномэн менскай урбанізацыі. І прыводзіць, між іншым, вынікі аднаго апытаньня. У менчукоў пацікавіліся, што яны лічаць цэнтрам свайго гораду. Некаторыя назвалі Platz des Sieges, іншыя — Platz der Unabhängigkeit, трэція — Oktoberplatz. Але большасьць — большасьць абвясьціла, ohne jedlichen Zweifel, што цэнтар места для іх — Праспэкт. Гэты самы, які я памятаю яшчэ Ленінскім. Вось гэты самы (самы доўгі ў Эўропе, самы сонечны ў Сонечным горадзе, самы незнаёмы ў краіне нязнаек) праспэкт, які разразае Менск, нібы прамень гіпэрбалёіда — вось ён і ёсьць цэнтар.

Людзі, якія назвалі даўжэзную простую лінію цэнтрам, мусяць мець адмысловае мысьленьне. Калі цэнтар для цябе лінія, ты ні да чаго не прывязаны. Лінія — гэта бясконцасьць, дык якая розьніца, дзе пачынаецца гэты горад і дзе сканчаецца. 1049 ці 2049 — як ад Малінаўкі да Ўручча пракаціцца. Спадзяюся, пакет ня трэба будзе везьці ў Малінаўку, памаліўся я ціха сваім багам, намаляваўшы ў галаве яе ўяўны вобраз, толькі не Малінаўка, толькі не яна, прашу цябе, ойча наш, які есьць беляшы ў сваіх небясях.

І зноў набраў нумар. О цуд. Цяпер там проста ніхто ня браў трубку.

Як жа добра было праваліцца пад зямлю ў падземны пераход — але цяпер паштамт ужо застаўся ззаду, я ляніва рухаўся наперад, як бервяно, што плыве па рацэ, натыкаўся на сонечных зайчыкаў, водарасьці нечых дрэдаў, сьпіны чалавечых пнёў, ішоў, як п’яны, праспэкт нёс мяне, як тапельца… Наш даўжэзны Праспэкт, бясконцы, як дзень… Хоць чаму бясконцы: скрыжаваньне зь Леніна — раніца твая, Парк Чалюскінцаў — твой полудзень, Нацыянальная бібліятэка — вечар твой, о Праспэкце. Мая галава была нагрэтая так, нібы я быў Дзяржынскі ў сквэры насупраць кагэбэ: какбэ фэлікс, какбэ фэнікс, і гарачы вецер дзьмуў на мяне, як электрафэн, госпадзе, гэтае лета мяне заб’е.

Калі гэтая сьпёка забудзе пачуцьцё меры, яна спапяліць горад дазваньня. І нас, прыматаў, пантафагаў з пакетамі, што плывуць у мроіве, з расталым марозівам замест мазгоў, зь цёплым півам замест сэрца.

Так думаў я, рухаючыся да таго скрыжаваньня, дзе Ленін, ГУМ, Макдональдс і нацбанк забілі сваю бандыцкую стрэлку.

Лета спапяліць горад. Ацалеюць тыя, хто апантаны спажывецкім інстынктам. Ацалеюць тыя, хто сярод працоўнага дня блукае халаднаватымі галерэямі гандлёвых цэнтраў, хто выбірае сабе купальнікі і плаўкі, хто спусьціўся ў падземныя царствы, каб за шторкай прымераць на сябе штота оччэнь красівае, штота оччэнь моднае, прымерыць на сябе зьніжку ў самым нізе прыніжанага летам гораду.

Ацалеюць пасажыры мэтро. Калі пакет трэба будзе везьці далей за плошчу Перамогі, я абавязкова паеду на мэтро, падумаў я. Мэтро верне мяне ў цьвёрды стан. З Туркмэністану сьвядомасьці ў Скандынавію прытомнасьці.

Ацалеюць тыя, хто схаваўся за тоўстымі сьценамі музэяў.

Ацалеюць тыя, каму не хапіла месца ў цеснай маршрутцы лета.

Бервяно даплыло да Цэнтральнага. Я споўз на плястыкавае крэсла і замовіў сабе піва і квасу. Квас ад смагі, піва для таго, каб адзначыць, што я жывы. Асушыўшы першы кубак, я ўзяўся за другі — і тут за мой столік бухнуўся ён. Чалавек зь дзяцінства.

Макасёў. Макасев. МcАсёф. Літары паплылі перада мной раней, чым гідкі голас напоўніў іх сэнсам, зьместам, формай. Што я пра яго памятаў? Нічога. Ну, можа, кіно. Так, мы хадзілі ў кіно. На «Палёт у краіну пачвараў». Зеленахвостыя «чудовішчы». Здаецца, аўтар той дзіцячай кніжкі — той яшчэ лукашысьцік.

«Здорово, — сказаў Макасёў. — Что, не узнал? Я тоже думаю: ты, не ты. А это ты».

«Здароў, — сказаў я. — Калі ты Макасёў, гэта я. А калі не, дык адпаведна, не зусім я».

«Чего?» — Макасёў выцер лысіну. Лысіна была ўтрая большая за маю. І пуза ў яго было ўтрая большае за маё. І вера ў сябе. І нават лета ягонае было большае: з Макасёва цякло. Па вусах, і ў рот трапляла. Макасёў развальваўся на кавалкі. Макасёў сплываў ад мяне. Каляровая лужына.

«А, ну да, я слышал, что ты на мове говоришь, — прамовіў Макасёў. — Мне Пискун рассказывал. Он говорил, видел тебя недавно. Года два назад. А чего ты на мове говоришь? Угости пивом, а?»

Я неахвотна паклікаў афіцыянтку.

«Ну как ты? Где ты? А у меня нормально все. Охранником вот устроился. В Момо. Квартиру построил. В Малиновке. Сколько лет, а? Сколько зим. Девушка! Пиво! Мы пиво заказали, забыли? Может, хватит уже трещать, люди здесь ждут. Так как ты? Чего на встречи выпускников не ходишь?»

«Я нармальна», — я адпіў са свайго вясёлкавага плястыку.

«Ну и жарит, блядь, просто мозги прожигает насквозь, — уздыхнуў Макасёў. — То, блядь, дожди. То, блядь, тридцать в тени, нахуй. Девушка! Такая молодая и такая курица. Неси уже пиво, где ваша культура обслуживания? Во, так, ставь сюды. Теплое, блядь. Все теплое. Пиздец. Я вчера салатом отравился. Взял салатик. Ага. Всю ночь фаршил. Сегодня чуть поднялся. Я сутки через двое. Хорошо, выходной сегодня. Тебя вот встретил. Давай, за встречу».

Я дапіў піва. Ён прагна, але акуратна асушыў плястыкавы кубак на траціну і ўхмыльнуўся.

«Это хорошо, что я тебя встретил. Приятно на счастливого человека посмотреть. Да… У тебя вот все заебись. А мы люди простые. Но выживаем как-то».

Я хмыкнуў.

«Народ у нас такой. Все перенесет. Все стерпит. Войну вот как-то пережили, и это переживем. И кризис, и хуизис».

«Какую войну?»

«Ну, Великую Отечественную. Какую ещё. А помнишь, как мы у тебя дома города строили? Из книжек?»

Я ніякіх гарадоў ня памятаў. Пагатоў пабудаваных разам з Макасёвым. Шчыра кажучы, разам з Макасёвым я б ня тое што горад — нават каркасны дом ня ўзяўся б будаваць. Нават туалет. Ды яшчэ з кніжак?

«А ты праўда Макасёў? — спытаў я, паглядзеўшы на тэлефон. — Нешта я засумняваўся».

«А кто я, по-твоему? — Макасёў прагна ўсмактаў у сябе ўсё, што засталося. — Ты чего? Мы ж с тобой вместе учились. А? Ты чего, братишка? Солнышко в головку бобо? Да… Правду Пискун говорил, задрал ты нос. А чего задрал? Вот что в тебе такого, что ты себя лучше нас считаешь? А, блядь? Что?»

Я памахаў афіцыянтцы. Макасёў схапіў мяне за руку:

«Да ладно тебе. Шутка. Может, и правда ты лучше. Я ж тебя помню. Как тебя учителя облизывали, ты ж у нас лучше всех диктанты писал. И эти, как их, блядь, сочинения. Я просто о чем. Ты нос не задирай. Будь прошче лицом. Я вот с тобой как с человеком. Блядь, даже обнять тебя захотелось. Давай еще по пиву, а? Так хуячит сонце, не могу, надо пива ешче взять. Закажешь?»

Мяне ўратаваў тэлефон. У спадзяваньні, што гэта невядомы, але амбітны прадусар знайшоў, нарэшце, мой нумар, каб прапанаваць мне тысячу сто баксаў за сцэнар мультфільму пра Нільса Хольгерсана, я схапіў яго і сказаў, што слухаю. Слухаю. Слухаю і п-падумаю. Макасёў нецярпліва зьбіраў тлусты пот са сваёй пляшыны ў пакамечаную сурвэтку.

«Вы мне звонили, — прамовіла няўпэўнена трубка. Малады мужчынскі голас. Такія ў капіравальных цэнтрах працуюць. — С вашего номера».

«Ага, — узрадаваўся я. — Я от Оксаны Ивановны. Мне вам надо пакет передать. Она просила. Я ее сын…»

Трубка нерашуча маўчала.

«Дык… Где мы встретимся? — бадзёра, нібы і ня лета паліла над парасонам, пад якім мы хаваліся з Макасёвым, спытаў я. — Может, давайте поближе к центру? Если вам удобно?»

Трубка ўздыхнула:

«Пакет? Вы ошиблись. Не туда попали».

«Пачакайце!» — я перазваніў, але мне адказаў той самы голас, голас задушанага летам чалавека, які не хацеў пакетаў, ня ведаў Аксаны Іванаўны і наогул ставіўся да мяне ўсё больш падазрона.

«А что у тебя в пакете?» — спытаў Макасёў і тут жа палез да яго сваімі мокрымі пальцамі.

«Не твое дело», — кінуў я. Відаць, нумар няправільна запісаў. Ці мама. Хутчэй усё ж мама. У сьпешцы, нявыспаная, сьпінагрызу свайму ня той нумар дала. Лічбу пераблытала. Пакет дала, а нумар ня той. Хоць ты цяпер наўгад звані. Трэба ёй эсэмэс паслаць. І Макасёва паслаць. І ісьці далей, у лета.

«Я пива закажу, — пакрыўджана сказаў Макасёў. — И водочки. За встречу. Ты ж при деньгах, а у меня временные трудности. Девушка!»

«Я в туалет схожу, в макдак, — я падняўся і схапіў пакет. — Закажи, конечно. І пива, и водочки. И закусить».

«Давай, — Макасёў схапіў з суседняга століка мэню. — Только салатик брать не будем. А то потравимся. Стой. А чего ты с пакетом? В туалет?»

«Там… Там косметика, — сказаў я, цьвёрда гледзячы яму ў вочы. — И прокладки. Я ж пол поменял. Я теперь женщина, Макасёв. Так Пискуну и передай, когда следующий раз увидишь. И всем нашим. И салатик возьми все-таки. С селедкой. Тут такие салатики — пальчики оближешь».

І, памахваючы пакетам, я пераможна рушыў да мэтро міма агаломшанага Макасёва. А можа, гэта быў і не Макасёў. Схаваўшыся ў цень каля дошкі ахвярам тэракту, я напісаў маці адчайную эсэмэску:

Ty dala mnie niapravilny numar. Nie mahu pieradac pakiet. Cakaju pravilny. Tvoj syn.

Напэўна, я быў адзіны ў гэтым горадзе, хто піша эсэмэскі лацінкай. Шкада толькі, без дыякрытычных знакаў. Мама заўжды сьмяялася, калі я пісаў ёй: cakaju. «Я читаю это як „какаю“, — казала яна пры сустрэчы. — И вспоминаю, как ты был маленьким и правда: какался. В колготки. Тогда все малыши колготки носили. Такие трикотажные. Мальчики голубые, девочки розовые. Представляешь себя в голубых колготках?»

9

А вось што далей было б з тым Нільсам? Пра гэта думаў я, чалавек лета, выпаўзшы з другога боку Праспэкту і млеючы каля сьветлафора, каб хутчэй нырнуць у засень Аляксандраўскага сквэру. Туды, да Купалаўскага, дзе фантан, дзе дзеці і дзірка ў леце, я, дзіка свабодны пасярод гэтага дня, дэблінскі герой з цэлым пакетам невядомага чаго. Што чакала б яго, Нільса, у той польскай сям’і, што прытуліла хлопчыка, які ўпаў зь неба?

Мама. Адкажы. Напішы. Нумар. Мне патрэбны правільны нумар. Гэты пакет зьвязвае мне рукі.

Ну, Нільс — хлапец, да працы звычны. Узялі б яго ў парабкі, калі ачуняў, дакумэнты справілі б. Ці ня справілі б? Не, тая польская сям’я, на падворак якой зваліўся Нільс зь пяром, заціснутым у руцэ, была не такая дурная, каб адразу прызнавацца, што да іх хлопчык зваліўся. Яны б яго хавалі — а ён бы ім дровы калоў, у хляве прыбіраў, у полі ўпраўляўся б. А за гэта меў бы і хлеб, і мёд, і бігас па вечарах, і новую вопратку.

Чамусьці тая сям’я, якая прытуліла Нільса, бачылася мне падобнай да герояў кніжкі Марсэля Райх-Раніцкага. Быў такі знакаміты нямецкі літаратурны крытык, яўрэй, які падчас акупацыі ўцёк з жонкай з Варшаўскага гета — і знайшоў прытулак у палякаў, што хавалі яго ледзьве не да канца вайны. Райх-Раніцкі расказвае, як ставіліся да яго тыя палякі: прымушалі працаваць, баяліся кожную сэкунду, што празь яго іх арыштуюць і расстраляюць, грубыя, поўныя забабонаў людзі. Але немцам беглага яўрэя з жонкай яны не здалі. Уратавалі ім жыцьцё. І ён быў ім удзячны да самага скону.

Ну вось прыкладна так я іх уяўляў. Нільсу ў іх было добра. Але не для таго ж ён у ліліпута ператварыўся і на гусака залез, каб пераляцець празь мяжу і так і пражыць да сьмерці парабкам на чужым хлебе. Не, Нільс хацеў далей.

На Захад.

Я сеў каля фантана, тварам да тэатру. Пакет прыхіліўся да лаўкі, як быццам шчакой прыціснуўся. Купалаўскі дражніў сваім парыскім выглядам. Тэатры заўжды падобныя да тартоў — а самы вялікі торт у Менску, гэта, канечне, Опэрны. Балшой торт опэры і балету. Бісквіт на біс.

Купалаўскі не балшой, он маленькый. І за гэта я быў яму ўдзячны. Я наогул заўжды быў удзячны ў гэтым горадзе ўсяму маленькаму, дробнаму, непрыкметнаму, някідкаму. Тэатр ня мусіць быць большы памерам за самога сябе. Купалаўскі — сувымерны свайму маштабу і сваім амбіцыям. Гігантаману тут няўтульна. У ім ня так даўно адчынілася аўстэрыя — з тэрасай, на якой увечары часам танцуюць вальс. Увечары, калі сонца садзіцца ў таксі і зьяжджае некуды на Паўднёвы Захад, на праспэкт Жукава. Цяпер тэраса была пустая — толькі нейкія жрацы Мэльпамэны пілі каву, тулячыся далей ад сонца. Што яны сказалі б, калі б я зараз пусьціўся вальсаваць проста перад імі, абняўшы свой пакет за цэляфанавую талію?

Яны толькі ўсярэдзіне тэатру, на сцэне, такія творчыя. Тут, за столікам аўстэрыі, ім хочацца, каб сьвет быў нармальны. Усім хочацца, каб сьвет навокал быў нармальны і падпарадкоўваўся законам, а ўнутры сябе можна быць вар’ятам, геніем, кім заўгодна. У думках мы дазваляем сабе ўсё, але ад іншых патрабуем абмяжоўваць сябе правіламі.

А лета глядзіць на нас і сьмяецца.

«Жаришча», — сказала дзяўчына на высокіх абцасах, праходзячы міма і трымаючы пад руку сваю сяброўку, таксама на хадулях. Таксама — тэатр. Нябачны вулічны тэатр.

Яна спатыкнулася, калі я пра яе падумаў. Падвярнула нагу. Лепш я ня буду думаць пра людзей, вырашыў я, падымаючы пакет.

Лета смажыла самотнага міліцыянта на патэльні побач з прэзыдэнцыяй. Я ўратаваўся ў «Ведах» — гэтай кнігарні, у якую варта хадзіць толькі дзеля яе букіністычнага аддзелу. Прахалода захінула, як вада, і я адчуў, які я ўсё ж мокры. У «Ведах» цікавая каляровая гама — пачынаецца ўсё зь яркіх, сьветлых колераў новых, бліскучых, такіх пазытыўненькіх кніжак, а чым далей ідзеш міма іхных румяных пысачак, тым цямнейшымі робяцца паліцы, і вось ужо ты ў букіністычным, тут пануюць чорныя, карычневыя, бура-зялёныя, пацёртыя, цёмныя ад часу вокладкі, быццам ты пражыў дзень, дзень сярод Ведаў, ад раніцы да вечара…

Як заўжды, у букіністычным нейкі дзед, які пах мачой і мачызмам даўно мінулых дзён, разьбіраўся зь цярплівай гучнагалосай прадавачкай. Ён прыйшоў па грошы, ён шамкаў і шумеў газамі, і ўсё ніяк ня верыў, што за ягоныя скарбы дадуць так мала. Дый скарбы бралі ня ўсе — і ён, наваліўшыся на прылавак, пыхцеў па-беларуску, на сваёй, інцілігенцка-кракадзілгенцкай мове:

«Я ж не абы-што здаваў. Гэта ж класіка, спадарынька мая даражэнькая, такую цяпер не пішуць! Што, маладыя здольны штосьці пахожае стварыць? Ірунду вы гародзіце! Вы ж паглядзіце, гэта творы! Творы на вякі!»

«Толстой есть у нас, хватает у нас Толстого, вот, видите, везде Толстой, мы берем, берем, я же не говорю, что не берем!..»

Я пакорпаўся ў беларускамоўным аддзеле. То адна кніжачка, то другая — з аўтографамі. Жылі пісацелі, чыркалі свае прысьвячэньні, імянныя, каменныя, крамяныя, так, быццам вечна жыць зьбіраліся, а цяпер іхныя дзеці, сябры, унукі і проста ўладальнікі нікому не патрэбнай макулятуры нясуць увесь гэты арс лонга ў лямбард.

Я б надоўга завіс тут, бо ўжо не заўважаў ні смуроду мачы, ні надакучлівага куваньня абалдзелых бібліяфілаў — але тут тэлефон у кішэні сказаў, што мама, відаць, атрымала мой крык аб дапамозе. І праўда, яна даслала мне нумар. Проста нумар. Так, адна лічба была няправільная. Дурная лічба. Але ж Мама. Магла б хоць слова напісаць. Занятая. Увесь сьвет заняты. І толькі я…

Схаваўшыся за кнігамі, я набраў правільныя лічбы.

«Да! — тут жа, імгненна, нібы толькі й чакаў, прамовіў жалезны мужчынскі голас. Нібы сам Дзяржынскі ў сквэры насупраць кадэбэ трубку падняў. — Да!»

«Добры дзень, я ад Аксаны Іванаўны, — пачаў я напаўголасу. — Яна прасіла вам пакет перадаць».

«Рига, — строга сказаў голас. — Знаете, где это?»

«У Латвіі», — адказаў я, гартаючы альбом Міхася Савіцкага.

«Это на Сурганова, универсам, — сувора абарваў мяне голас. — Там и встретимся. Возле входа. Через полчаса. Я позвоню».

І гудкі.

Я не люблю, калі са мной так гавораць. Ні здрасьце, ні дасьвіданьня. Што я, вартаўнік пакету свайму? Ён што, і з Мамай так размаўляе? Я адчуў нясьцерпнае жаданьне неяк адпомсьціць. Ці хаця б прымусіць яго пачакаць. Ці… Ці кінуць пакет каля ног, хай сам нахіляецца і падымае. Ці наогул нікуды ня ехаць. Але Мама. Маму нельга засмучаць. Мама прасіла.

Я выйшаў зь «Ведаў» і адразу ж кінуўся ўніз, у мэтро. Сьпякотны горад нават за локаць ухапіць не пасьпеў сваімі вогненнымі рукамі. Мэтро сустрэла пахам падзямельляў, сутарэньняў, суцінскімі колерамі… Спакой. Сьпёка засталася над галавой, сьпёка сюды не даставала, там, наверсе, лета танчыла свае вальсы і маршы… Я купіў жэтончык, падняў пакет, рушыў наперад…

«Молодой человек! — сіні мужычок бег да мяне, загараджваючы праход. — Пройдемте, пажалуста, на досмотр».

Гэтыя сінія мужчыны — відаць, самая ненавідзімая частка чалавецтва ў горадзе. Прынамсі, мною. Яны такія ветлівыя, што хочацца даць ім падсрачніка. Іхная ветлівасьць — ветлівасьць жаўлакоў, што ходзяць у іх пад скуламі, калі яны кажуць сваё: «Пажалуста, спасіба, шчасьлівага пуці». Трэба, было, відаць, пакарыцца, уздыхнуць, пагардліва сьцяць вусны — і паставіць свой злашчасны пакет на гэтую стужку. Хай прасьвеціць, дзеяч народнага прасьвяшчэнія. Але нешта раптам пстрыкнула ў маёй галаве.

«А чым я вас так зацікавіў?»

Бяз сэнсу гэта ўсё. Калі пачынаеш зь імі гаварыць, яны з гэтай іхнай бездакорнай жаўлаковай ветлівасьцю пасылаюць у офіс сваёй канторы — маўляў, маеце прэтэнзіі, абрашчайцесь туда ў устаноўленым парадке. Усё марна. Але я спыніўся, прыціснуў пакет да грудзей і сказаў:

«Я говорю, чем я вас так заинтересовал?»

Ён дабрадушна ўсьміхнуўся. Таксама — дабрадушнасьць эсэсаўца. Жорсткая такая, уладная дабрадушнасьць.

«У каждого своя работа».

Arbeit macht frei.

«Пройдемте на досмотр».

«Я что, такой… Падазрыцельны?»

«Молодой человек! Пройдемте на досмотр!»

«Не пойду!»

«Ну так пешком ходить надо. Или на такси ездить, — зьдзекаваўся ён, весела разглядваючы маю футболку. — А метро прохладно. В такую жару в метро зайти как в бассейне искупаться. Пройдемте».

«Не пойду, — я адышоў ад яго на крок. Сам ня ведаю, навошта я гэта ўсё распачаў. — Патлумачце, калі ласка, прычыны вашай увагі».

«Што? — ён усьміхнуўся яшчэ шырэй. — Ничего тлумачыць не обязан. В случае отказа от досмотра имею право не пустить вас в метро. И все тут. Если есть претензии, абрашчайцесь на…»

Я павярнуўся і пайшоў назад, да дзьвярэй. Чамусьці мне важна было паказаць яму, што ён не прымусіць мяне прайсьці гэты ягоны прагляд. Цікава, што яны робяць у такіх выпадках? Асаблівыя прыкметы запамінаюць?

І тут празь дзьверы ламануўся да турнікета нейкі бамбіза з заплечнікам такім агромністым, што ў ім мы з маім дурацкім пакетам маглі б зьмясьціцца ды яшчэ каго-небудзь узяць з сабой. Эсэсавец кінуўся да яго. Праход быў адкрыты. Ня ведаю, пабачыў ён ці не, але я падбег і кінуў жэтон, і апынуўся ў маім родным мэтро, у якім, памятаю, мы каталіся зь цёткай у дзень адкрыцьця новай лініі, калі я быў зусім малы, і патрацілі кучу бліскучых навюткіх медзякоў. Па той бок сіні ахоўнік быў ужо ня страшны. Я спусьціўся па прыступках і зьліўся з натоўпам. Абпаленыя летам людзі сьвяцілі смочкамі. Лета дазваляе. Лета выстаўляе нас напаказ: валасатымі і з кепска паголенымі нагамі, смачкастымі смаркачамі, нясмачнымі, спацелымі, анатамічнымі да матузкоў.

«Нэкст стэйшан плошча Перамогі», — сказаў маладзён з голасам работніка капіравальнага цэнтру, я бухнуўся на вольнае месца і паклаў на калені пакет. Пакет быў яшчэ цёплы. Быццам у ім абед ляжаў. Абед невядома для каго.

10

А і праўда — што ў ім, у гэтым пакеце? Едучы на Акадэмію Навук, я перабіраў розныя варыянты. І чым больш людзей набівалася ў вагон, тым больш фантастычныя рэчы прыходзілі мне ў галаву.

Мая Мама займалася продажамі. Што гэта значыць, заўжды было для мяне таямніцай. Але лягічна, цалкам лягічна было меркаваць, што і зьмесьціва пакета неяк зьвязанае з гэтымі самымі продажамі. Магчыма, яна прадавала касмэтыку, трэслася ў маёй галаве, касмэтыку, якісьці максфактар, ці чым там яны цяпер фарбуюцца, мама-мэнэджэр, што ж такога? А ў Галі, напрымер, мама-мэнэ-бэнэ-джэр. Цэлы пакет касмэтыкі, за які заплачана. Кліентка чакае, клейкія ручкі пакета ліпнуць да яе пальцаў, дзякуй, спасіба і дасьвіданьня.

Але чаму тады трубку падняў мужчына? Муж? Муж мэнэджаркі? Мэн мужадаяркі? Огого, лета, огого, як жа я гуляю з табой у словы, без супынку, прыпынак за прыпынкам, нэкст стэйшан «Акадэмія навук» — а адтуль зайцам на тралейбусе да Рыгі. Riga. Riiiga. Квітнее сталіца Сацыялістычнай Латвіі.

Я абмацаў пакет. Касмэтыка — гэта нецікавы варыянт.

Можа, там грошы. Цэлы пакет, набіты стодаляравымі купюрамі. Гэта больш падобна да праўды. Такім голасам, якім са мной гаварылі па тэлефоне, можа прамаўляць толькі пакет, набіты стодаляравымі купюрамі. Голас грошай. Голы сокал з пакетам баксаў у дзюбе: паглядзіце, што я вам нясу! Дзенежкі. Дзенежкі. Дзеньгі-дзеньгі, дрэбедзеньгі. А астальное ўсё дрэбебедзень.

Дрэбебедзень набліжаўся да свайго апагею. Тралейбусы плылі ў гарачым мроіве, мірнае неба над галавой трэскалася ад сьпёкі. На прыпынку за Акадэміяй мастацтваў нехта ляжаў, твар прыкрыты, пару чалавек схілілася над целам, ногі — нежывыя, падэшвы такія кранальныя, у падэшвах уся чалавечая сіла, паказаў падэшвы сьвету — усё, не жылец, пацыент. Дзесьці на Праспэкце трубіла ў рог скорая, у рот лезла, у рот, да сэрца дабрацца, а зубы сьціскаліся, не пускалі, людзі і машыны, машыналюдзі сноўдалі, ва ўсіх не хапала часу, чаму гэты, з падэшвамі наперад, думае, што ён можа без чаргі?

Магчыма, у маім пакеце ляжыць чалавечая галава. Адсечаная чалавечая галава, разважаў я, схаваўшыся на чорным квадратным мэтры ценю, пакуль мой тралейбус чакаў зялёнага на тым баку Праспэкту. Дакладна, у ім галава чалавека. Галава мужчыны, загорнутая ў газэту, і яшчэ ў адну, і яшчэ ў адзін пакет з завязанымі ручкамі. Я вёз да ўнівэрсаму «Рыга» адсечаную чалавечую галаву. Са сьвіных галоваў робяць халадзец — халадзец ды халаднік, вось што прыемна есьці ўлетку, сьпякотным днём. А ў мяне ў пакеце чалавечая галава — з выпучанымі вачыма, з носам, з вушамі, з разяўленым у вусьцішнай усьмешцы ротам. Аддаць галаву і выпіць піва. Я ўсяго толькі кур’ер — прыняў, прывёз, здаў, подпіс, пячатка.

Зайцам, ваўком, мядзьведзем, ланьню быстраногай, не прыклаўшы нічога да валідатара БСК, ні вуснаў сваіх, ні вялікага пальца, даехаў я да «Рыгі» — і вось ужо стаяў сярод рыжанаў, зараджаўся ад сонца менскага, як смартфон, і расла ўва мне нецярплівасьць. Ад гэтага пакета трэба было пазбавіцца як мага хутчэй: бо ўсё мацнейшым рабілася ягонае панаваньне. Вось ён ужо і ўспаміны пачаў падкідваць, успаміны пра маладосьць, пошлую маю, з усімі яе пашанотамі ды сантымэнтамі, шпаркую і шапялявую, шумную, шчасьлівую сваёй адсутнасьцю мэты…

Некалі тут, унізе, проста пад нагамі, піўнушка была: мы з прыяцелямі лавілі ў паўлітровыя слоікі маладое сонца, і самі былі маладыя, і мачавыя пухіры ў нас былі няпужаныя, паслухмяныя, колькі ні залівай — перацярпіш, ныркі працавалі па-пралетарску, пена дзён асядала на нас мякка, як сьнег. І вось я зноў стаяў каля той «Рыгі», і зноў з пакетам, нібы мне зноў дваццаць, і зноў думаў пра піва, і толькі прыяцелі некуды падзеліся, і ў «Рызе» ўжо не саўкі сноўдаюць, а мае «Суседзі», сярэдняя кляса, суайчыньнікі, спажыўцы.

Спажыўцу ўсё роўна: ню-ёркер, кензо, сэканд-хэнд,

Каб пасьпець закупіцца да грэцкіх календ,

Трэба мець пры сабе ўяўленьне пра сьвет,

Пэрспэктыву, рахунак, надзею, пакет

І білет на канцэрт у КЗ як даніну культуры.

Я трымаю ў руцэ пакет і думаю пра Нільса Хольгерсана. Вось кім яму трэба было навучыцца быць там, за мяжою: найперш спажыўцом. Навучыцца арыентавацца ў зьніжках, зьнікаць у кабінках, прымяраць на сябе спачатку рэчы, а потым ужо людзей і словы, браць гуртам, плаціць у растэрміноўку, не прапускаць распродажы, браць, берагчы, эканоміць і бруіцца ў натоўпе такіх самых істотаў, нічым не выдаючы сваёй непажыўнасьці для сьвету. У яго мусіла вырасьці спажывайка — і польскае мястэчка недалёка ад вёскі, дзе яго прытулілі, было школай, палігонам для спажыўцоў, пажары фарбаў на рэчавым рынку патушы купюркай, казюрка ты невядома адкуль узятая, звалілася на галовы добрым людзям, каля рынку аўтобусная станцыя, адтуль можна да Бялай Падляскі дабрацца, а там ужо і да Варшавы. Білет ён сабе купіў употай, з адкладзеных, і адпрасіўся ў туалет, а сам да касы і ў парк. Тая добрая сям’я яго каля кебабніцы чакала, чакала, чвякала, пачалі шукаць — да аўтобуса сорак хвілін, трыццаць, дваццаць пяць… Дзе ты, Нільсе? Можа, у паліцыю заявім? Не, у яго ж ніводнай паперкі, ён хлопчык зь неба, хлопчык, у якога толькі і было, што пяро ў руцэ шэрае ды на нагах грубыя чаравікі невядомай фабрыкі, на целе падлеткавым — нейкае рызьзё. Ён ня можа зьнікнуць, бо яго і так няма. Ён нідзе не зарэгістраваны, не застрахаваны, нікім не застрашаны, нікім не ўпісаны ў сьпісы, толькі місу яму выдалі і лыжку, і мыла з зубной пастай «Colgate», вырабленай адмыслова для краін Усходняй Эўропы, што, як вядома, сканчаецца за ракой Бугага, яна ж Лямпапо, яна ж Амазон-ком. Які хлопак, цо пан муві? Не вемы.

А ён, Нільс, ужо на вакзале ў Бялай Падлясцы бульбу фры жарэ — а пад’еўшы, на шашу і наперад, на захад. І вось ён ужо ў кабіне вялікай фуры, і кіроўца-кракавяк пытаецца, кім ён хоча быць.

«Паэтам».

Не, вядома, ён сказаў гэта значна пазьней. І не кіроўцу: курвамаць! — парыкваў той з вышыні свайго Volvo Globetrotter XXL на легкавікі.

Не, Нільс прамовіў гэта самому сабе — і спалохаўся сваіх словаў. У прыбіральні бэрлінскага вакзалу. Празь некалькі гадоў. Тады ён ведаў ужо чатыры мовы, а слова, прамоўленае перад люстэркам, усё роўна атрымалася на нейкай іншай:

Поэтому.

Тады ён ужо ўсіх прачытаў: ад Шэксьпіра да Бахман, ад Фроста да Фрэі Стоўн, ад стогадовага Бродзкага да Івана Блядскога, пецярбурскага клясыка з 2017 году. Нільс ужо ведаў, што хоча гаварыць са сьветам так:

Як па-эта.

Але яшчэ не здагадваўся, што пра гэта лепш нікому не расказваць.

Нільс быў паэт, а у мяне пакет у руцэ. І калі тэлефон звоніць, пакет трэба трымаць нагамі, каб кнопку націснуць.

«Алё».

«Здравствуйте, я по поводу пакета…»

«Так, так, — бадзёра загаварыў я, а суседзі з „Суседзяў“ сунулі мне ў твар свае паснулыя пысы. — Я ўжо на месцы, даўно вас чакаю, дзе вы?»

«Извините, — а галасок быў жаночы, малады, лісьлівы, ласкавы, ласы да гульняў з тэмбрамі, — Машина сломалась, жара, не могли бы мы с вами попозже договориться?»

«Маглі б, — змрочна сказаў я, марна спрабуючы трапіць у вузкую палоску ценю, пакінутую мне чалавецтвам. — Могли бы. Да. А где?»

«Возле цирка, — пасьпешліва і вінавата сказала яна. — Вам нормально возле цирка?»

І тут перада мной вырасла яна. Дзенежка.

«Вам нормально? Слышите меня?»

«Это вы? — сказала Дзенежка, не зьвяртаючы ўвагі на тое, што я па тэлефоне гавару. — Ой, это и правда вы…»

За сьпінай у Дзенежкі стаяў хмуры пацан і трымаў за руку пацаня.

«Вы пропали… Слышите меня? Я перезвоню?» — плакаў голас у трубцы. Я крыкнуў, затрымліваючы Дзенежку позіркам:

«Во сколько? Я там могу быть через полчаса где-то».

«Нет, я не успею, давайте через два часа. Хорошо? Вам подходит? Извините, что так получилось».

«Ладно», — сказаў я.

У меня в трусах прохладно.

Каб жа ж. Пекла там было, пекла. Смажаныя яйцы на абед лету. Пот, пот, пот, джэк-пот для містэра Джулая.

А Дзенежка стаяла і разглядвала мяне з такім зьдзіўленьнем, што хацелася ўцячы.

«Это и правда вы».

«Праўда».

«А что вы здесь делаете?» — яе зьдзіўленьне было непадробным. Мяне проста бесяць такія пытаньні. Сустракаеш кагосьці са старых знаёмых, а яны пытаюцца так, быццам ты ня ў Мінску нарадзіўся, быццам ніколі ня жыў тут: что вы здесь делаете? Быццам шанец сустрэцца ў людзей, якія жывуць у адным горадзе, роўны нулю.

«Чалавека чакаю… Чакаў, дакладней, — я запнуўся. — А ты тут жывеш недзе паблізу?»

«Ага, — яна ўсё разглядвала мяне з-пад капелюша. Пляжнага такога. Які ёй пасаваў, вельмі добра пасаваў, ёй заўжды ўсё пасавала. — Живу вот в том доме. Родители мужа там квартиру нам купили. А вы? Тоже здесь где-то?»

«Неа, я ў Малінаўцы, — схлусіў я. — А тут па справах. Так. Ага. Вось».

«Познакомьтесь, это мой муж, Витовт, а это Франтишек, сын», — сказала Дзенежка, адступіўшы на крок.

Хмуры пацан працягнуў мне руку.

«Где твоя панамка? — Дзенежка шырока расплюшчыла вочы і зірнула на сына. — Панамка где? У тебя солнечный удар будет!»

«Не хочу панамку».

«Надень сейчас же! Скажы ему, чтобы надел, слышишь, Витя?»

«Панамку надень», — глуха сказаў Віця і пачаў насоўваць на галаву пацаняці белую з малпамі панаму.

«Ну, як у цябе, Дзенежка? Усё добра?» — я падхапіў пакет, паказваючы, што мне трэба ісьці.

«Да…» — сказала яна, глыбока ўздыхнула і паўтарыла:

«Да! А я почему-то думала, что вы… Мне сказал кто-то…»

«Что? Что, Денежка?»

«Мама, а почему он тебя денежкой называет?»

«Где твоя панамка?»

«У папы».

«Витя, ну я ж тебе сказала, надень ему панамку, ты что, не видишь, жара какая?»

«Франак, надевай панаму!»

«Не буду!»

«Мне сказали, что вы умерли».

Я недаверліва засьмяяўся.

«Хто?»

«Не помню. На встрече выпускников. Вы же тогда не пришли, а мы всех учителей звали. И вам звонили. Много раз. И кто-то узнавал… И нам сказали, что вы… Глупо получилось. А что вы здесь делаете?»

«Ды так. З чалавекам адным сустракаюся. Ну добра, я пайду. Шчасьліва, Дзенежка».

«Да, конечно. У меня теперь другая фамилия. По мужу. Шелег».

«Ну, розьніца невялікая. Пайду. Трымайся!» — я рушыў па сходах уніз, махаючы пакетам, занадта актыўна, напэўна, бо і праўда расхваляваўся, як дурань. А можа, гэта проста сьпёка. Ніякай вытрымкі, адна выпечка.

«Подождите. Я сейчас! — кінула яна свайму сямейству і пайшла за мной. — Я ж не просто так спрашиваю. Я помню. И вот вы. Так не бывает…»

«Што помніш?»

«Когда вы увольнялись, вы мне сказали, там, в парке. Что вот, Денежка, когда-нибудь, через много лет, ты пойдешь с мужем и детьми в магазин, выйдешь, а там я буду стоять. И ты сделаешь вид, что меня не узнаешь. Пройдешь мимо. Потому что учителей надо забывать. Обязательно надо забыть их, как их звали, и лица, и голоса, потому что когда начнешь виноватых искать, то… То будешь искать среди любимых и среди своих настаўнікаў. Это ваши слова. Вы что, не помните?»

«Не, — сказаў я. — Даўно гэта было. Лухту нейкую сказаў. Каб цябе ачараваць. Толькі мужу не кажы. Таму што маладыя мужы раўнівыя да мінулага».

Хлопчык падбег да яе, учапіўся ў калена, муж Дзенежкі дагнаў яго, схапіў галаву аберуч.

«А что у тебя в пакете?» — спытаў хлопчык.

«Не знаю, — сказаў я яму. — Видишь, я без панамки. И вот что со мной стало. Какой я старый и глупый. Забыл, что в пакете ношу. Надень панамку, пожалуйста».

І я пакінуў іх на прыступках каля «Рыгі», і слова «панамка» яшчэ доўга са мной было, круцілася ў галаве, панамка, панамка, панам-панам, панамэрыкэн. Ну і што. Дзенежка. Адзін раз яе пацалаваў. Мне было дваццаць тры, ёй шаснаццаць. Малады спэцыяліст і школьніца. Ну, не Лаліта ж. І ня Гумберт. Гулялі разам, псіну яе выгульвалі, па горадзе хадзілі, пасьля ўрокаў, далёка адсюль, школа на Розачцы, шпацыры ўздоўж Сьвіслачы, званок, паўгадзіны, і перакульваецца ўсё: уся школьна-дзяржаўная герархія камечыцца ў маім партфэлі, як гальштук, цяпер яна — на вяршыні, а я запляваны сонцам плябей, раб рабізны на яе твары, і вось мы стаім на беразе мёртвай ракі, і я яе цалую асьцярожна ў скронь, а яна маўчыць, а потым ціха так, працяжна, маркотна:

«Я думала, вы сначала меня научите чему-нибудь важному».

Вось як. З крыўдай, са смуткам — і з разьлікам, на тое, што гэта я, яе настаўнік, нечаму навучуся. Спачатку даць, потым браць. Больш я да яе не дакранаўся. І так нічому і не навучыў. А што было далей?.. нічога ня памятаю. Што яна пра мяне падумала, сустрэўшы праз столькі гадоў?

А што яна магла падумаць?

Чалавек з пакетам. Які аднойчы пакінуў на яе скроні свой калючы пацалунак. Ён так і застаўся там, на яе скуры. І хто ведае — можа, туды яе пасьля мяне больш ніхто не цалаваў.

11

За сьпінай у Камароўкі я зьеў кебаб, стоячы за круглым высокім столікам. Вялікі, цёплы, кебаб быў нечым падобны да файнага, рукамі пашытага мяшэчка з дробнымі падарункамі, што высыпаліся зь яго мне ў рот, а яшчэ на пальцы, на джынсы, на кола зусім ня рыцарскага стала, на асфальт, на якім мітусіліся адурэлыя ад сьпёкі мурашы. Чалавек, які есьць кебаб, павінен шырока адкрываць свой рот. Быццам ён крычыць. Лаваш гумовы, скрыпучы, нібы папяровы скрутак.

Я выцер пальцы аб джынсы, высмаркаўся… Чамусьці ў сьпёку шмат хто ў Менску пачынае смаркацца. Нібы заклінае зіму вярнуцца. Сурвэтка — нібы з жывата задавальненьне выцер. Выцер, хіцер Зьміцер, і далей пайшоў жыць. Сэрыйны забойца.

Ляці ў сьметніцу. Вось так. Прамахнуўся. Заўтра дворнік падбярэ, начэпіць на сваю палку-капалку, пахавае сурвэтку разам зь яе вялікай гісторыяй.

«Как это у вас нету пива? В такую погоду у вас должно быть ледяное пиво!»…

Кебабы для іх — як кафэтэрый ва ўнівэрмагу. Дзе пажраць, там і піва. Там і водочка. Законы ісламу забараняюць прадаваць піва там, дзе кебаб. Але менчукам по. Яны дома. А кебаб не. Ліцо без гражданства. Арыенталізм на службе самай талерантнай у Эўропе краіны.

Выйшаўшы з ратавальнага ценю кебабніцы, я зноў падумаў пра Нільса. Дзе я яго пакінуў? Ах так, у бэрлінскай прыбіральні, дзе ён глядзіць на сябе ў люстэрка і кажа дзіўнае слова: паэт. Той, хто кажа слова «паэт», таксама павінен шырока разяўляць рот. Прынамсі, трошкі шырэй, чым звычайна. Так мова нагадвае нам пра тое, што паміж кебабам і паэзіяй існуе дзіўная сувязь. Паэту патрэбны кебаб. Кебабу патрэбны рот. Роту патрэбныя словы. Словы патрэбныя паэзіі. Паэзія патрэбная паэтам.

Гэта як горад, дзе ўсё знаходзіцца паміж сабой у нелінейнай, ненаўпроставай залежнасьці.

На адной з бэрлінскіх вуліц юнак Нільс Хольгерсан пабачыць ровар бяз колаў. Дакладней, колы ў яго будуць, але намаляваныя. Іржавы бязногі ровар будзе вісець на сьцяне, на ланцугу, і там, дзе мусілі б быць колы, проста на цэгле сьцяны будуць намаляваныя два кругі са сьпіцамі. У Бэрліне можна пабачыць што заўгодна, асабліва ў прыдуманай будучыні, гэты дзіўны ровар быў мастацкім творам, а можа, проста помнікам свайму двухколаваму ўлюбёнцу — і ўсё ж Нільс застыў перад гэтай карцінкай, матэрыяльны ровар, намаляваныя колы, іржа і ружовая фарба, здымі зьвера з ланцуга, садзіся яму на загрывак і едзь, каці, каціся, кацігарошак, Käthe Kollwitz з табой, па бэрлінскіх вуліцах, на накрэмзаных у паветры блінах, гнільс-гнільс-гнільс: і вось ты ўжо на Курфюрстэндам.

Напэўна, гэта было ўпершыню, калі ён напісаў верш.

Парадаваўшыся за Нільса і ўявіўшы ніколі ня бачаны мною Бэрлін (цікава, ці бывае там такая саплівая сьпёка?), я перайшоў вуліцу і кінуўся ў склеп сэканд-хэнду. Да сустрэчы заставалася яшчэ паўтары гадзіны. Па прыступках уніз — і вось я ў бясьпецы, тут штучны ветрык і пахне антымольлю, і адзеньне адклейваецца ад скуры, добры склеп, мой фамільны, часта там бываў, час ад часу купляў штосьці, штосьці гэткае.

Стоячы перад люстэркам, я разглядзеў сябе і прыйшоў да высновы, што выглядаю проста жудасна. Жу: чорная футболка з надпісам «404. Belarus not found», пакамечаная, запраная, расьцягнутая на шыі, нібы ў яе слана прасоўвалі, прасторная, на два памеры большая за мой, такія футболкі былі папулярныя шэсьць гадоў таму ў раёне плошчы Перамогі ў горадзе Мінску. Да: джынсы, якія выпучваліся на каленях двума агіднымі шарамі, прыдуманыя яўрэем мэрыканскія штаны турэцкай вытворчасьці, зашмальцаваныя, занадта кароткія, на шрубах. Сна: на босых нагах хлюпанцы, брудныя, разьбітыя ад начных і дзённых блуканьняў, нястрыжаныя пазногці выглядваюць, як галодныя дзеці. Жудасна. Твар загарэлы, нямыты, шчасьлівы, сівая шчэць точыцца каля вачэй, на галаве сумбур замест музыкі, рэдкія ўскудлачаныя валасы. Се чалавек. Сим победиши хаос и мерзость. Сим ён кажа сім-сім-адчыніся гораду М. у самы сьпякотны дзень ад пачатку часоў «Луч».

А пінжачок нічога. Ільняны. Купіць такі, накінуць — і адразу з бамжакі ператворышся ў багемнага іншаземца, які ад няма чаго рабіць блукае Менскам і мармыча нешта па-свойму, па-іншаземску. Дзьвесьце тысяч, гэта дваццаць рублёў новымі, на рукаве пляма: дзе ты сядзеў, уладальнік пінжачка, у якую салату апусьціў задуменна локаць, у якім горадзе з Магдэбурскім правам? І хто сказаў табе: сыньёр, у вас локаць у талерцы. Грацые, грацые, сыньёра, міо пінжакко э фініто.

Я зайшоў у кабінку, накінуў проста на сваю нотфаўндлэндавую футболку. Мой памер. Трэба браць. Праўда, пляма. Праўда, у плячах завялікі, разношаны бо. Праўда, дзірка на падкладцы. Але ён мой. Уно пінжакко, сыньёра, іль джорно фортунато, ма ля кальдура э тэррыбіле. Так я скажу.

Я выйшаў з кабінкі і падышоў да вялікага люстэрка. Хто яго ведае. Браць-ня браць? Здаецца, ён усё ж быў занадта стары і паношаны. І ўсё ж: спакуса.

У люстэрку за сваёй сьпінай я пабачыў фіранку суседняй кабінкі. А пад ёй — жаночыя голыя ногі. Голыя костачкі. Сам ня ведаю чаму вярнуўся да сваёй прымерачнай, але не зайшоў, стаў перад фіранкай, прыхіліў пакет да сьцяны, уздыхнуў, пацёр рукі — і зазірнуў у шчыліну чужой кабінкі. На імгненьне. Не стрымаўся. Сорамна, сорамна. Пабачыў няшмат, станік, плячо, нахіленую да спадніцы галаву. Адхінуць, таргануць, раскрыць, сказаць: можна я на вас пагляджу? Проста пагляджу. Я не пасьпеў разглядзець усяго. Мне трэба ведаць, як вы выглядаеце, калі здымаеце спадніцу. Навошта? Не, вы не падумайце, што я маньяк які-небудзь, я не падглядваў, гэта ўсё шчыліна, яна спакусіла, я не хацеў, а зараз я выйду на сьпёку і ўвесь дзень буду мучыцца, вас дадумваючы. Дазвольце мне проста паглядзець і пайсьці. Што вам, шкада?

Апошняя фраза была б такой брыдкай. Вядома, я гэтага не зраблю. Ніколі так не зраблю. Так і пайду, са словам «панамка» у галаве і з вобразам шчыліны, недагаворанай прыгажосьці, так і дажыву гэты дзень: панамка, пакет, голае плячо невядомай жанчыны.

Цяжка.

«Я вазьму», — паволі кажу я, кладучы пінжакко на прылавак.

Я буду пахнуць склепам.

Як дурань, буду бадзяцца па горадзе з пакетам і ў ільняным чужым пінжаку, калі горад разьдзяваецца, падстаўляючы сябе сонцу. Сонцапаклоньнікі вяртаюцца з працы, ровары круцяць коламі, сьцёгнамі, шортамі, дупамі, я ўжо занадта стары, каб быць адным зь іх.

Пінжаку не падабалася на мне. І надвор’е яму не падабалася. Нічога, звыкне, зласьліва думаў я, ідучы міма Камароўкі ў бок Праспэкту. Бог цярпеў і пінжакам вялеў. Так я ішоў і разглядваў свае адбіткі ў вітрынах кіёскаў і шкле гандлёвых цэнтраў, у шчытах сацыяльнай рэклямы і акулярах мінакоў. Зусім іншы чалавек ішоў да плошчы Якуба Коласа. Сур’ёзны, салідны, прэдставіцельны. Летні стыль. Лянівы і расслаблены я.

Лянівы і расслаблены я пайшоў па Праспэкце ў бок плошчы Перамогі. Перайшоў трамвайныя пуці, зірнуў на гадзіньнік. Яшчэ гадзіна яму заставалася, гэтаму мне ў новым пінжаку — і гэты я павярнуў направа, дайшоў да аркі, выйшаў да старога тралейбуснага дэпо, тут была галерэя Ў, а яшчэ бар ды кнігарня, сонца страшна сьмяялася са сьляпуча-белых столікаў, людзей не было відаць, сьмяротнаму тут ня выжыць. Я прайшоў міма, потым вярнуўся, заскочыў па прыступках у кнігарню. Прыклаўшы нагу да гэтага іхнага нулявога кілямэтра, пачатку кніжных дарог Беларусі. Там у іх на ганку быў такі адбітак нагі. А на белай сьцяне надпісы: маўляў, адсюль да нейкага пісацеля столькі і столькі кілямэтраў. Або дзён, або тысяч на таксі. Напэўна, пісацелі любяць езьдзіць на таксі. Калі б я быў пісацелем — я б толькі на таксі і езьдзіў. Сядзеў бы на заднім сядзеньні ў цёмных акулярах, паглядваў на горад і цадзіў бы скрозь зубы:

«Менск… Менск… Хто зжэр душу тваю? Хто пастрыг табе ўсе валасы ў носе? Хто развучыў цябе чытаць геніяльныя кнігі, напісаныя, у тым ліку, мной, гэтымі вось рукамі?..»

І ламаў бы пальцы ў роспачным жэсьце, і плакаў бы, і плаціў таксісту больш, чым мог сабе дазволіць.

І кляўся б гэтаму таксісту ў любові да народу.

У кнігарні было пуста. Толькі прадавец сядзеў, у манітор глядзеў — стылёвы хлопец з разумнымі вачыма. «Добры дзень», — павітаўся ён са мной зычліва, і гэта быў адзіны прадавец сёньня, які наважыўся сказаць такія словы. Напаўняючы кнігарню пахам свайго сьпінджакко, я адказаў яму няясным бурчэньнем і прабег вачыма кніжкі. Вядома, расейскія. Вось гэтыя я хацеў, даўно хацеў, трэба ў Мамы грошай папрасіць, калі вернецца: «Почему мужчина должен хорошо одеваться» Адольфа Лёаса (чуеш, сьпінджакко?) — і другую, тоўстую, цудоўную, смачную: «Наука приготовления и искусство поглощения пищи» Пэлегрына Артузі. Я патрымаў у руках першую, разгарнуў другую, з асалодай прачытаўшы пад нос ачмуральныя радкі:

«Говорят, в тосканской Маремме, когда приходит время кастрировать жеребят, друзей приглашают на обед, где главным блюдом служат как раз жареные яички кастрированных лошадей. Об их вкусе ничего не могу сказать, поскольку никогда не пробовал, хотя этот конский, а может, даже ослиный орган мы с вами не раз едали, сами того не ведая.

Я расскажу вам о бараньих яичках, которые наверняка ценятся не меньше, и вкус у них, как у субпродуктов, а то и нежнее.

Отварите их в соленой воде, потом надрежьте вдоль, снимите верхнюю пленку, состоящую, как уверяют физиологи, из туники и эпидидимиса. Порежьте мякоть тонкими ломтиками, хорошенько обваляйте в муке, потом во взбитом яйце и обжарьте…»

Гэта было хораша.

О мама мія, як жа гэта было хораша.

Я паставіў кнігу на месца і ўжо зьбіраўся сыходзіць.

«Не жадаеце кнігі беларускіх аўтараў паглядзець?» — спытаў прадавец.

Я хмыкнуў. Мне падабалася думаць пра гэтых «беларускіх аўтараў» — але чытаць іх? Prego uvolto. Я ўжо даўно выйшаў з таго ўзросту, калі людзі цікавяцца беллітам. Вядома, часам мне трапляліся іхныя імёны, нейкія інтэрвію, нейкія малаўцямныя апісаньні іхных кніжак… Але купіць і чытаць тое, што яны панапісвалі?

Аднак прадавец быў добры знаўца сваёй справы — і вось я ўжо стаяў перад паліцамі з сучбеллітам, як яны гэта завуць на сваім жаргоне. Ну што ж, нічога не зьмянілася, нехаця прабег я вачыма па сьпінках кніжак у мяккіх вокладках.

«І што вы мне парэкамэндуеце?» — спытаў я з выклікам. Мне не хацелася сыходзіць з кнігарні — але і кніжкі айчынных жывых клясыкаў гартаць не хацелася. Хацелася халоднага піва. Хацелася заплюшчыць вочы. Хацелася праваліцца ў сон і прысьніць яйцы маладога баранчыка.

«З прозы: вось новая кніга Трухановіча… „Крыжаванка“, постмадэрнісцкі раман, бэстсэлер… — прадавец працягнуў мне цагліначку, я ўзважыў у руцэ: на прэмійку пацягне. — Вось біяграфія Пятра Марцава, калі вы цікавіцеся такой літаратурай. А гэта сямейнага сага, „Плян Бабарозы“. Павел Касьцюкевіч. Яшчэ ёсьць апошні Бахарэвіч, „Бэзавы і чорны“, кніга пра Парыж праз акуляры белліту».

Ну так. Трухановіч. Той, што напісаў раман «Лебяда» — а на вокладцы гэтае слова напісана так, нібыта там стаіць: «Лібіда». Ага. Касьцюкевіч, Бахарэвіч. Усе гэтыя ічы. А пачытаць няма чаго. Праўда, Касьцюкевіча я не чытаў, мо і цікава, сямейная сага можа быць забаўнай. А вось за папсовага Трухановіча і нуднага Бахарэвіча я брацца ня стаў бы. Некалі я іх любіў. У іншым жыцьці. Пакуль не адкрыў для сябе іншыя кніжкі. І высьветлілася тое, у чым я ня стаў бы прызнавацца прылюдна. Што белліт другасны… Такі другасны, што шкада робіцца ўсіх гэтым нашых пісьменьнікаў. Спадзяюся, у іх на таксі хапае.

«А з паэзіі: вось новая кніжка Вальжыны Морт».

«Ня ведаю такога паэта», — суха сказаў я.

«А гэтую кніжку Хадановіча чыталі? „Цягнік Чыкага-Токіё“?»

Вядома. Хадановіч. Трухановіч, Бахарэвіч, Касьцюкевіч, Хадановіч, Мартысевіч, Адамовіч. Адны ічы. Падазроная еднасьць.

«Вось другі зборнік Юлі Цімафеевай, „Цырк“, вось Інга Шпакоўская, „Крылы Мэма“, а гэта Наста Кудасава, ляўрэатка прэміі „Кніга году“. Антон Рудак».

«Прыгожыя вокладкі», — прамовіў я.

«Ёсьць і яшчэ нешта, — сказаў прадавец і выцягнуў з-пад стала тоўстую кнігу. — Яна, канечне, на аматара. Рэпрынтнае выданьне альбома пачатку дваццатага стагодзьдзя. Зь вершамі на невядомай мове. Франсуаза Дарлён. Пагартайце, можа, вам будзе цікава».

Я патрымаў кнігу ў руках. Прыемны цяжар. Але жаданьня разгортваць гэты том, у якім былі вершы невядомай паэткі, ды яшчэ на невядомай мове, у мяне ня ўзьнікла. Вось калі б там былі ілюстрацыі…

«Дзякуй. Я, напэўна, пайду».

«Да пабачэньня», — весела сказаў ён, здаецца, зусім не засмуціўшыся, і вярнуў кнігу пад стол, туды, дзе стаялі кардонныя скрыні.

І зноў я выгнаў сябе на гэтую сьпёку. Калі ж ужо скончыцца Этат Адзкі Ад? Я нырнуў у цень дрэваў, што навісалі над гаражамі. І ўспомніў, што зусім недалёка ёсьць месца, дзе можна нядорага пасядзець пад парасончыкам з куфлем піва. Ну вядома, «Шчодры». «Шчодранькі». Шчодры вечар у цені нэкропалю… Я імкліва пашыбаваў да аркі, перабег вуліцу Кісялёва, завярнуў за рог. Помнік Перамозе («А каго вы перамаглі?» — неўразумела пытаўся ў мяне калісьці латыскі знаёмы, якому я паказваў Менск. Я думаў, жартуе. Зьдзекуецца. А ён і праўда ня ведаў… Да чаго дайшоў прагрэс у Савецкай Латвіі!)

У бары «Шчодрым» стаяў ледзяны холад. Чорт, тут было нават халадней, чым у мэтро. Відаць, гэта і мелася на ўвазе, калі яго адчынялі. Закускі ніякія, слодычы банальныя, піва адзін гатунак, затое холад — найшчадрэйшы. Такі, што ўжо праз хвіліну захацелася пагрэцца. На шчасьце, адзін са столікаў быў вольны. Адзін з трох — трэба займаць. Я хуценька ўзяў сабе піва і арэшкаў, запоўніць дзіркі ў гнілых зубах. Сеў, агледзеўся, зрабіў першы, асьцярожны глыток. Цеплаватае, як і ўсё навокал. Але мы не пераборлівыя, мы, людзі ў пінжаках, якія мараць пра кнігу Пэлегрына Артузі і разважаюць пра Нільса Хольгерсана. Нільс ужо ўладкаваўся ў адну маленькую кнігарню на Агамэмнанштрасэ. Ён там будзе працаваць ажно пакуль яе не зачыняць…

Прымружыўшыся, я выпіў палову куфля і пачаў разглядваць суседзяў. За маёй сьпінай дзьве дамы вуркаталі пра тое, што сёньня самый жаркый день за всю историю наблюдений.

Пра што яны? Якіх наблюдзеній? Тысячу гадоў таму ў гэтым горадзе таксама мог жыць нейкі стараславянскі фрык, які вёў запісы пра сонца і лета. Але хто яго ўспомніць. Сапраўдная гісторыя нябачная. Сапраўдную гісторыю трэба дадумваць. Выдумляць.

…и не надо оскорблять.

А побач, за суседнім столікам, двое мужчын, адзін майго ўзросту, адзін малады, можа, нават студэнт, барадаты, дробненькі, абмяркоўвалі нешта. Інтурысты. Авантурысты. Той, які маладзейшы, выглядаў цалкам па-эўрапейску, зрэшты, такіх маладзёнаў, як гэты, можна сустрэць ад Лос-Анджэлесу да Кіёта. Першы быў сіваваты, нэрвовы, вочы гараць, майка старая, на нагах парэпаныя туфлі, на каленях жоўтых штаноў мокрая пляма. Непрыстойнага выгляду іншаземцы, карацей — а можа, толькі адзін зь іх турыст, а другі наш, тутэйшы, але хто зь іх хто, сказаць было цяжка. Можа, яны наогул выдурваліся. Надта ўжо свойскі быў у іх акцэнт. Што ж, кожны вар’яцее па-свойму.

«O balzoje sveuta fuzu mau neistoje, — сказаў старэйшы. — Аkkau nekau fuzu o aluzoj, stogo nau mau neamiluzu… Bilad».

«U o ujmahinoje nenormoju dinutima au aluzu istuzu uve klinkutima, — адгукнуўся маладзейшы, пачухаўшы загарэлае калена. — Oku, au us tau bif nedeu u dreutejlima, onkuru tau da au, da liuta…»

«Narmaldy», — адказаў першы і яны па-змоўніцку засьмяяліся.

Вось нахабы.

«Выбачайце, на якой мове вы гаворыце?» — ня вытрымаў я, зь цяжкасьцю падбіраючы ангельскія словы, якія даводзілася выхопліваць з набрынялай сьпёкаю, павіслай сваёй галавы. Хацелася спаць. Але і адказ ведаць таксама хацелася. Вось жа натура ў нас, людзей. Цікаўныя мы. На гусака залезем, толькі б ведаць, што там, за лесам, у канцы, за мяжою…

«Romanch», — ашчэрыўся старэйшы. Маўляў, швайцарская раманшская, швайцарцы мы, тамтэйшыя, рэдкія птушкі ў вашым вадасховішчы.

Я кіўнуў:

«Прыгожая мова».

Малодшы хітра зірнуў некуды ўбок — і яны працягнулі сваю размову, ужо цішэй, паглядваючы на мяне неяк пераможна, так, што хацелася ім штосьці крыўднае сказаць. Што можна крыўднае сказаць швайцарцам, якія на сваіх рэтараманскіх дыялектах балакаюць? Што можна наогул крыўднае сказаць швайцарцам? Нічога не прыходзіла мне ў галаву. Ну, можа, пра тое, што яны ў другую сусьветную нікога не перамаглі. А баязьліва выконвалі ўсе загады Гітлера, толькі б захаваць свой цудоўны нэўтралітэт. Ці вось пра што: у 1938 Швайцарыя заключыла дамову з нацыстамі, што ня будзе даваць палітычны прытулак асобам са штампам «J» у пашпарце. І наогул, успомніў я: яны толькі ў 1971-м надалі жанчынам права голасу. Апошнімі ў Эўропе. І гэтыя людзі забараняюць нам калупацца ў…

Швайцарцы раптам засьмяяліся.

Ці ведаюць яны пра ўсё гэта? Малодшы дык дакладна не. А вось старэйшы, канечне, у курсе. Як скрывілася б ягоная пыса, калі б я яму прыгадаў «швайцарскую» віну?..

«Памагіте», — пачулі мы і разам азірнуліся.

На прыступках каля ўнівэрсаму «Шчодры» ляжаў нейкі пажылы дзядзька. Відаць, яму зрабілася блага ад сьпёкі і ён упаў проста на хаду, ударыўшыся галавой аб асфальт. Яшчэ адна ахвяра сёньняшняга мікрахвалёвага дня. Жанчыны кінуліся да яго, мае швайцарцы змоўклі і зь цікавасьцю сачылі, што будзе далей.

«Здесь недалеко поликлиника есть, на Киселева! — сказаў грузчык „Шчодрага“, падымаючы непрытомную ахвяру. — Эй, мужики, помогите кто-нибудь!»

Швайцарцы замахалі рукамі — маўляў, мы ні пры чым. Я зірнуў на гадзіньнік, трэба было ісьці да цырку. Грузчык плюнуў і пацягнуў няшчаснага ў цень. Піва было дапітае, я даў куфлю саскочыць са століка і паскакаць па плітцы, а сам рушыў на Праспэкт. Застаўся яшчэ адзін марш-кідок. Зусім кароткі. А затым — спаць. Спаць. Спаааць…

12

Пад пранізьлівымі промнямі, якія ўжо ведалі, што іх час сканчаецца, і таму імкнуліся не абмінуць нішто і нікога, я дайшоў да павароту на вуліцу Янкі Купалы і яшчэ на сьветлафоры заўважыў іх.

Сонцапаклоньнікаў.

Яны стаялі каля цырку, не зважаючы на агонію сквару, падставіўшы лету свае сьветлыя валасы, і нэрвова, трывожна азіраліся, хоць да нашай сустрэчы заставалася яшчэ пяць хвілін. Яны чакалі мяне — жанчына і мужчына, абое ў белым, і гэты дзіўны белы колер іхных апранахаў рабіў яшчэ цямнейшымі іхныя загарэлыя твары і голыя рукі. Ім абаім было, мабыць, гадоў па трыццаць пяць — нецярпліва і зь нейкай фанабэрыяй яны ўзіраліся ў мінакоў, шукаючы мяне, спрабуючы выхапіць мяне першымі зь летняга натоўпу, апярэдзіць, вызначыць, вычапіць, каб пасьпець зьмяніць выразы сваіх занадта ўжо непрыязных твараў на добразычлівыя дзелавітыя ўсьмешкі. Мне раптам захацелася, каб яны ведалі, што я першы іх пабачыў, пабачыў і выкрыў: я дачакаўся зялёнага і перайшоў Праспэкт, зайшоў збоку і стаў каля ўваходу ў цырк, насьмешліва гледзячы на іхныя ідэальна роўныя сьпіны.

Вось яны павярнуліся, шукаючы мяне, прасьлізнулі вачыма па ўсіх тых постацях, што нясьпешна, нібы плывучы, рухаліся па Праспэкце, іхныя пагляды вярнуліся — і яны пайшлі проста на мяне, на хаду надзяваючы на твары фальшывую прыязнасьць.

«Здравствуйте, — працягнула мне руку жанчына, усьміхаючыся ўсімі зубамі. — Наверное, вы нас ждете».

На слова «нас» яна зрабіла такі націск, што зрабілася ясна: паміж імі больш агульнага, чым можна было падумаць. Чым жа яны ўсё-ткі займаюцца?

Мужчына таксама паціснуў мне руку.

«Добры дзень», — сказаў я, разглядваючы ягоны змрачнаваты, нягледзячы на маску дабрадушнасьці, твар.

Жанчына нецярпліва, нібы яе нешта ўкалола ў сьпіну, пацягнулася:

«У нас не так много времени…»

«У мяне таксама», — ухмыльнуўся я.

Яны неўразумела пераглянуліся.

«Вы же от Оксаны Ивановны? И у вас для нас кое-что есть?» — спытала жанчына, крыху закусіўшы вусны.

«Ну да», — адказаў я, мне нарэшце надакучыла зь іх зьдзекавацца, кончыць гэтую справу — і спаць.

«Так где же?..» — яна шматзначна скасавурыла падведзенае вока.

«Вот…» — сказаў я.

Вот.

Пакета пры мне не было.

Не было пакета.

Вот. Вот не было яго. Я схамянуўся і апусьціў вочы.

«Чорт, — сказаў я, адчуваючы, як убога выглядаю ў гэты момант. — Хм. Так, пакет. Канечне. Здаецца, я яго згубіў. То бок не, не згубіў, што вы. Я яго забыў. Дома. Не, ня дома, а ў сяброў. Я яго зараз прывязу. Пачакайце крыху. Самі разумееце, бывае».

«И сколько нам… ждать?» — мужчына наблізіў да мяне свой загарэлы твар і ў вачах ягоных мільганула такая злосьць, што я адхіснуўся і сьцяў кулакі. Зрэшты, ён стрымаўся і адвярнуўся, прамовіўшы некуды ў бок, як рэпліку для публікі ў тэатры:

«Надеюсь, он его и правда забыл, Кира».

Жанчына ад расчараваньня ажно задыхнулася. Вочы яе ўжо не ўсьміхаліся, яны палалі, як два скварныя сонцы:

«Как же вы могли забыть? Это же очень важный пакет. Где вы его забыли? У нас нет времени!»

«Ды я яго праз пятнаццаць хвілін прынясу! — залепятаў я, мружачыся ад крыўды на самога сябе. — Дайце мне дваццаць хвілін. Праз паўгадзіны максімум. Я мігам».

«У нас нет ни полчаса, ни сорока минут, — сказаў мужчына. — Вы должны были принести его сюда. Пакета нет. И вы сами не понимаете, что…»

«Нам надо поговорить, Никос», — жанчына ўзяла яго за локаць і мякка пацягнула за сабой. Ён падпарадкаваўся — неахвотна, але даў ёй адвесьці сябе да найбліжэйшай лаўкі. Яны пашапталіся і вярнуліся да мяне рашучыя і ўжо зусім не такія ветлівыя:

«Мы сделаем так, — сказаў гэты ніштожны Нікас. — Через два часа, нет: меньше чем через два часа вы привезете пакет на станцию метро „Могилевская“. Там его заберет наш человек. На остановке, в сторону выезда из города. Вам все понятно?»

«Да», — прамармытаў я, зьбіраючыся сыходзіць.

«Пакет должен быть у вас в руках», — строга сказала жанчына, схапіўшы мяне за руку і зазірнуўшы ў вочы. Ад яе нічым ня пахла. Нават здаровым жаночым потам. Пальцы былі прахалодныя, прыемныя, але нейкія ўладныя, нібы яна ў пальчатках была, гэтая Кіра. Ну і знаёмыя ў маёй мамы. Трэба ёй сказаць пра гэта, калі вернецца. Я пачаў за яе баяцца. Можа, і яна таксама вось так вылоўлівае людзей каля цыркаў і хапае іх за руку. Мая дзіўная мама. Але мая Мама пахне. Пахне жаночай сумачкай. А гэтая Кіра — пахне пустэчай.

Я імкліва рушыў назад, да плошчы Перамогі. Не хацеў, але азірнуўся: гэтая няпростая парачка, Нікас і Кіра, разьбегліся ў розныя бакі, ён у бок парку Горкага, яна ўверх, да Кастрычніцкай. І ці то мне падалося, ці то і праўда на тым месцы, дзе мы стаялі, цяпер таптаўся, азіраючыся, чалавек, які таксама шукаў сустрэчы са мной. Ён круціў галавой, выглядваючы ў руках у мінакоў пакет, пазіраў на гадзіньнік, але пакета не было, не было аніякага пакета, і таму ён не зьвярнуў на мяне ўвагі.

Лухта, падумаў я. Прымроілася. Прымірыцца — і прывезьці ім той — піііп! — пакет, той абсалютна піііп! пакет, які цяпер піііп! ведае дзе трэба было шукаць.

Мае шанцы вярнуць яго былі малыя. І ўсё ж, і ўсё ж. Надзея памірала апошняй — разам з гэтай сьпёкай дурной, якая мяне, маленькага і вінаватага, давяла да канфузу, канец мне, што Мама скажа, куды пашле, калі вернецца. Ці эсэмэскай пашле. Ёй жа раскажуць. Усё раскажуць: ня сын у вас, Аксана Іванаўна, а сып на целе, сыр зь дзіркамі ў яго замест мазгоў.

Сорамна.

Будзеш ведаць, як думаць пра свайго Нільса, дакараў я сябе, панура скачучы па мосьце, ганебна-пасьпешліва, нявыспаны, раб спацелага пакета, што спаскудзіў мне дзень, будзеш ведаць, як набіваць галаву лухтой замест таго, каб за рэчамі сачыць, чужымі рэчамі, не тваімі, за чужымі рэчамі пільным вокам сачыць трэба, а то расфантазіраваўся тут, ні да бока ні да вока, а ўсё чаму, таму што ні на волас не задрамаў, усё скакаў, як малады, хрэн мне ў вочы.

Усё таму, што сваіх рэчаў ня маеш. Таму і звычкі няма да пільнасьці.

Пінжачок сабе прыкупіў. А пакет чужы згубіў.

Швайцарцы ўсё гэтак жа сядзелі пад сваім парасонам, а за іншымі столікамі не было нікога. Я кінуўся да інтурыстаў, схапіў іхны столік, у іхных вачах прачнуўся стомлены жах:

«Пакет, — сказаў я. — Вы ня бачылі мой пакет? Я забыў яго тут».

Яны заматлялі галовамі. Ды калі б і бачылі: ён стаяў бы каля іх, ён бы ня ўціснуўся ў дзіцячы заплечнічак, які малодшы швайцарац на вольнае крэсла кінуў. Я зайшоў у бар, халодны, пусты, грымнуў кулаком па вітрыне:

«Пакет. Я пакет потерял. Забыл у вас. А может, и не забыл».

Прадавачка задумалася. Неглыбокія вочы памутнелі.

«Вы не помните, я к вам с пакетом зашел или без?»

Или без, или без.

«С пакетом», — упэўнена сказала яна.

«Или без?»

«Или нет, вы были без пакета», — прамовіла прадавачка гэтаксама ўпэўнена, як і дагэтуль.

Я махнуў рукой і выйшаў. Пабег у кнігарню. З парогу шапнуў прадаўцу пра пакет, бо ў глыбіні пакоя нехта гучна гаварыў пра нейкую сёньняшнюю прэзэнтацыю.

«Не, вы былі без пакета, — хлопец таксама перайшоў на шэпт. — Гэта дакладна. Я запамінаю такія рэчы. Мне вельмі шкада».

З кута выйшла чорная котка, падабаюцца мне аксамітныя танцы, падышла, пацерлася аб мае ногі. Нібы суцешыла: ідзі, ты яшчэ пасьпееш, знойдзецца твой пакет, чалавеча. Жывеш ня вечна, але яшчэ ня вечар.

І горад пачаў раскручвацца назад. Двор, праспэкт, плошча, рынак. «Ешчо не вечар, — напяваў я раздражнёна, крочачы па роварнай дарожцы, і адкуль толькі ўзялася пад носам гэтая пясенцыя, — ешчо ня вечар, ешчо адна асталась ноч у нас з табой». Хто пяе? Хто? Лайма Вайкуле. Пэўне ж, яна.

Пусьць гаварят… А што гаварят? Забыў. Памяць выдала і выдыхнулася — і хацелася спаць. Нырнуў у цень, узяў кавы, двайное эспрэса, выпіў адным рэзкім глытком, і наперад, міма Коласа зь ягонымі партызанскімі амурамі, міма кацянятаў, якіх трымалі так, нібы прадаюць на вагу, міма «Імпульсу», які ўдаваў старанна, што менавіта ў ім б’ецца пульс гораду, але гэта быў блеф, блеф, пульс гораду біўся ў маіх грудзях, арганізм пачынаў злаваць: падушку, падушку, дзе ты быў, у babuschka, і вось я ўжо перабег вуліцу і, спатыкнуўшыся, паляцеў па прыступках у склеп, здрасьце-ізьвініці, я тут у вас забыл.

«Пакет, — сказала тая, у каго я купіў пінжакко. — Так и знала, что вы вернетесь. Вот он».

«Спасіба», — сказаў я, прыціскаючы яго да грудзей. Танга з пакетам.

«Сегодня многие не в себе немного. Такая жара», — сказала мне гэтая звычайная, простая, зусім ня сонцапаклоньніца а так: мяшчанка, мінчанка, мачанка ў вачах, млявая, без выкрутасаў.

«Да, — сказаў я. — Да. Ужасно, правда? Как вас зовут, девушка?»

«Лайма».

«Спасибо, Лайма. Вы молодец».

«Я не Лайма, я Лера, — сказала яна пакрыўджана. — Вам бы поспать. У вас под глазами черные круги».

Паношаны я. Паношаны. Застацца б тут, павесіла б Лайма-Лера мяне на вешалку, начапіла б цэтлік, можа, і купіў бы хто.

13

Чорныя кругі селі на тралейбус, 29-ы, між іншым, а чаму селі — таму што пад’ехаў, адчыніў дзьверы, нібы спэцыяльна для мяне, і неяк мяне крануў гэты жэст міласэрнасьці.

Чорныя кругі ўжо каля Опэрнага. Чорныя кругі ўжо да Траецкага вырульваюць. Чорныя кругі ўжо на мосьце шынамі шоргаюць. Чорныя кругі ўжо пад мост кіруюць, выпаўзаюць зь ценю. Чорныя кругі спыняюцца каля царквы, назву якой я ніяк не магу запомніць. Чорныя кругі выходзяць з тралейбуса. Чорныя кругі ідуць у супрацьлеглым накірунку. Да станцыі мэтро ідуць, людзей пужаюць, пінжакко махае рукавамі, сквар суняўся, паветра гарачае, паднябеньне можна апячы.

«Братишка, — кінуўся мне напярэймы нехта ў чырвонай майцы без рукавоў. — Братишка, ты местный?»

«Ну», — чорныя кругі неахвотна спынілі свой бег.

«А я из Москвы. Братишка, можно спросить? Где здесь у вас костэл такой есть…»

«Хостел? Не знаю. У нас хостелов хватает. Погугли».

«Да я запутался уже. Я из Москвы сам, понимаешь? Костэл хочу посмотреть. Где-то здесь он».

«А как называется?»

«Не помню. Мне сказали, его здесь все знают. О, вспомнил, он красный такой. Красный костэл».

«Костёл, что ли?»

«Да не, костэл. Где ксендзы моляться».

«Костёл».

«Сам ты костёл, братишка. Я костэл красный ищю».

Я задумаўся. Сланечнікі, Сўіфт і здаровая русафобія — вось што ўратуе нас. Ён паглядзеў на мяне зь безнадзейнасьцю апошняга ў сьвеце чалавека:

«Ладно, понял. Давай, братишка, удачи тебе».

І пайшоў. Костэл. Трэба ж. Чамадан, вакзал, Расія.

Чорныя кругі ўжо пад зямлёй. Чорныя кругі міма ахоўніка праходзяць. Чорныя кругі жэтон чырвоны абскубаны кідаюць у шчыліну. Чорныя кругі зь белым пакетам садзяцца ў цягнік. Чорныя кругі ідуць на апошні бой.

«Камяні, — сказала Нільсу Хольгерсану жанчына, што прыходзіла ў бэрлінскую кнігарню, дзе ён працаваў, кожную суботу. Прыходзіла і корпалася ў кніжных скрынях — але ні разу нічога не купіла. — Камні. Калі чалавеку хочацца лётаць, хочацца ўцячы, хочацца кінуць усё, што ён любіў: трэба есьці камяні».

Steine.

«Па каменьчыку-два на дзень, — спакойна казала гэтая фраў. — Так чалавек набывае вагу і цяжар. Едучы камень, ня так лёгка адарвацца ад зямлі».

Нільс слухаў, гартаючы старую кнігу. Усе кнігі ў кнігарні былі ягоныя. Але дому ў яго не было. Старая брала кнігу за кнігай, гартала, ставіла не на тыя месцы, не на тыя паліцы, а то і проста клала сабе пад ногі. Пасьля таго, як яна сыходзіла, яму даводзілася наводзіць Ordnung. Кожнага разу наводзіць орднунг.

Ён ведаў, што яна нічога ня купіць. Ведаў, што прыйдзе зноў. Ведаў, ужо ведаў гэтыя дзіўныя словы: Steine, Erde, fliegen, fressen. Калі ён упершыню пабачыў старую, дык хацеў яе выгнаць. Але яму забаранілі. А старая не раззлавалася. «Камяні», — казала яна. Steine.

Досыць ужо думаць пра Нільса. Гані яго прэч. Падумай лепш пра тое, што ў цябе справы. Думай пра важнае.

Так казаў сабе я, чалавек у пінжакко, з пакетам і сівым павуціньнем у вушах.

Ад станцыі да станцыі менскае мэтро зьмяняе пах. Ст. м. Няміга пахне потам і парфумай, моладзьдзю і маладжавасьцю пахне, а на Купалаўскай ужо цяжкі водар цэнтру, таннага адзеньня, небагатых, радых нейкай безнадзейнай радасьцю людзей, што чакаюць цягніка ў сваё гета, гатовыя да новых чэргаў і новай мітусьні ў аўтобусах ускраіны. Першамайская пахне прахалодай пустаты, тут мала хто выходзіць, а заходзяць зь іншага боку, у іншым напрамку, Пралетарская пахне электрычкай і семачкамі, Трактарны Завод бляскам яркіх лямпаў сьмярдзіць, шумны і гулкі, нібы ліцейка, а на Партызанскай заўжды цёмна, як у летнім лесе перад чыгуначнай дывэрсіяй, і пах тут такі: пах небясьпекі. Аўтазаводзкая белая з касьцяным адлівам, як сукенка шабаноўскай нявесты, і пахне абуткам, які насілі ўвесь дзень не здымаючы. Ужо тут, у тунэлях, пах зьмяняецца канчаткова, і ты разумееш, што едзеш на край гораду: водар холаду, тынку, жалеза, рабочага подыху, прахадной, мэтал і цемра. І вось на Магілёўскай ты выходзіш і забіраеш з сабой на паверхню апошні, разьвітальны пах, так пахне горад, які кінулі ў атаку на сырую зямлю, давай, давай, зраўняй зямлю зь зямлёю.

На плятформе рвануў наперад, але давялося спыніцца, людзі падымаліся па прыступках доўга, як наўмысна сьпіны выстаўляючы: куды лезеш, тут табе ня цэнтар, тут народ жыве, народ памяркоўны і нясьпешны. Побач са мной запаволіла хаду парачка, я паглядзеў незнарок: ого. Здаецца, я іх пазнаў. За ручкі трымаюцца.

«Прабачце, а вы… Вы Бахарэвіч?» — спытаў я нечакана сам для сябе.

«Так», — сказаў Бахарэвіч, зусім не зьдзівіўшыся. Верхнія зубы ў яго былі роўныя, белыя, а вось зь ніжнімі гамон. Як у мяне амаль. Было відаць, што ён ня надта рады, што я яго пазнаў. Ні хера сабе. Бахарэвіч і Цімафеева ў мэтро. У багатых свае дзівацтвы. Цімафееву я таксама пазнаў, яна была ў сукенцы, і ад сукенкі гэтай, ад яе малюнку дзікаватага і колераў нянаскіх ішоў такі выклік, такое нахабства ў ёй адчувалася, што неяк я разгубіўся. Я ведаў, што яна нядаўна кніжку вершаў выдала. Усё піша і піша гэтая парачка, то ён, то яна, але я цьвёрда вырашыў, што ня буду іх чытаць. Бо я горды. А яны, відаць, сябе невядома кім лічылі. Зоркі, блін. І ўсё-ткі забаўна: Бахарэвіча і Цімафееву на Магілёўскай сустрэць. Проста ў мэтро.

«А што вы тут робіце, калі не сакрэт, спадар Альгерд?» — спытаў я, каб нешта сказаць, і пастараўся прамовіць гэта як мага больш абыякава.

«На лецішча едзем», — прагундосіў Бахарэвіч. А Цімафеева паглядзела на мяне насьмешліва. Уяўляю, колькі яны зарабляюць. Усё па замежжах катаюцца. І на табе: ст. м. Магілёўская. Машыны ў іх няма, ці што? Цімафеева пацягнула Бахарэвіча за руку, і яны зьніклі ў дзьвярах, нібы некуды вельмі сьпяшаліся. Бахарэвіч абярнуўся і ашчэрыўся. Можа, спадзяваўся, што я аўтографы ў іх папрашу? Хвігу. Я наўмысна адстаў, каб даць ім згубіцца ў натоўпе.

Яшчэ на цёмнай Партызанскай станцыі мне нарэшце захацелася памачыцца — вось што значыць сьпёка сышла, арганізм апрытомнеў ад шоку і ўспомніў пра свае патрэбы. Цяпер ужо лішняе з потам ня выведзеш. Трэба сябе вывесьці, як сабачку, пад нейкае дрэўца. Калі сядзеў, можна было цярпець, а нагамі запрацаваў — і ўсё, бывай, спакой. Добра, што гэта ўскраіна: тут дрэўцаў хапае, падумаў я і зірнуў на тэлефон: да сустрэчы яшчэ хвілін пятнаццаць, пасьпею.

Дзелавым крокам выйшаў насустрач ужо ня страшнаму сонцу, абагнуў кіёск, прайшоўся да рудога ўзьлеску, за якім запраўка зелянела. Доўга выбіраў дрэўца, каб з праспэкту не было відаць. Унізе аўтобусы тоўпіліся: на Сокал, ды на Сосны, ды на ўсялякія іншыя Сны. Дастаў свайго прыяцеля, мокрага, запрэлага, струмень весела выскачыў на траву, прыбіў памярцьвелыя ад сквару краскі, паліўся, пераліваючыся ў промнях утаймаванага сонца. Разам зь ім і сон выйшаў — апаражніўшыся, я адчуў другое дыханьне, галава зрабілася лёгкай і зноў — сваёй. Вось зараз аддам пакет — і можа, не паеду спаць, а паеду на Камсамольскае возера, залягу на якой-небудзь высьпе, высплюся з заплюшчанымі вачыма…

Я зашпіліў прарэх, павярнуўся і тут жа атрымаў рэзкі, сьляпы, моцны ўдар проста ў жывот.

Кароткай шалёнай нагой. У жывот.

«Добра, што адліць далі», — пасьпеў падумаць я, валячыся ў траву.

Далі-далі. Дагналі і яшчэ раз далі, як бабуля казала.

…і вось тады Нільс напісаў свой першы верш. Ад рукі, на аркушы старой паперы, якую знайшоў у шуфлядзе вінтажнага стала пачатку ХХІ стагодзьдзя…

Іх было двое: адзін лысаваты, круглы, як пень, другі з прыгожымі вуснамі і ўшчэнт прапітымі вачыма. Півам пахлі, півам з гарэлачкай, яршыстыя хлопцы-каўпакоўцы, ангарскія, ангры бёрдз, а нага калышацца, колькі яны выжралі: а нахуй усе падлікі, цяпер яшчэ возьмуць, пачастуюцца ад маіх шчадротаў. Біў пень, ён жа засунуў руку ў мой пінжак, дастаў кашалёк, тэлефон, сунуў сабе ў заднія кішэні, не правяраючы, падхапіў мой злашчасны пакет і сказаў строга:

«Ня сцы. Мужык. У абшчэственных местах».

Другі ўсё пазіраў на мяне сваімі летуценнымі вачанятамі, ды вусны складваў вутачкай, гожая рожа, гідотная ружа; пакет аддайце, гады.

Пень пайшоў, махаючы маім пакетам, прыгажун за ім, куды яны зараз пойдуць, у Мома, да мамы, мазалі мазаць. Махнулі пакетам, на прыпынак выйшлі. І вось ужо не відаць іх.

Я падняўся: спачатку на кукішкі, потым на піпішкі, потым на донішкі, на апалонішкі, і вось ужо стаяў, аддыхваючыся.

І зноў пра Нільса падумаў.

У 2039 ён напісаў свой першы верш. Ад рукі. На аркушы старой паперы, асадкай, так, так, асадкі нікуды не падзеліся, і верш называўся…

Народу на прыпынку было ня дай божа. Натоўп. Дзесьці тут мяне чакаюць, нецярпліва азіраюцца, набіраюць мой нумар, тэлефон мой зьвініць у кішэні пня, а пню по, яму ўсё по, і пакет у ягонай руцэ пралетарскай (памылка: люмпэн-пралетарскай). А ў маёй няма пакета, таму ніхто не зьвяртае на мяне ўвагі, ніхто, Магілёўская як магіла, шум цішыні пануе вакол мяне, шум Менску, які выплюхнуўся за ўласныя межы.

Я пастаяў на прыпынку, спусьціўся ў падземны пераход, выйшаў з таго боку Партызанскага праспэкту, сеў на бардзюрыну, чалавек без пакета. Міліцыянэр прайшоў, паглядзеў няўхвальна, малады, ладны, пальцы пахнуць ладанам. Паскардзіцца яму, ці што? Хай падыме сваіх па трывозе, далёка пень з прыгажуном не сышлі, прыгажун ногі перастаўляе зь цяжкасьцю, цяжкі напой гарэлачка, і піва ня лёгкі.

Але я ня ведаю, што ў пакеце. Можа, яго нельга паказваць пабочным асобам і міліцыянтам? Можа, Маме ад гэтага будзе кепска. Я люблю маму. Магчыма, я мусіў вярнуцца на прыпынак, знайсьці там таго, каму трэба было перадаць пакет — і сказаць: скралі. Я не вінаваты. Скралі. Шукайце самі, а я пакутнік, ахвяра, я спаць паеду.

І тут, крэсьлячы ўмоўную лінію паміж сабой і прыпынкам на тым баку, я пабачыў іх. Пня і спадарожніка ягонага: як два апосталы, што ад сваіх адбіліся, яны паволі ішлі па Ангарскай наверх, у бок прыватнага сэктару, у напрамку Паўночнага пасёлку. Я бачыў іхныя сьпіны — пагойдваючыся, яны плылі супраць плыні, у цёплым мроіве летняга вечара, бесклапотныя, з потнымі патыліцамі. Прыяцелі.

Ускочыўшы, я шпаркім крокам кінуўся за імі і неўзабаве дагнаў. Трымаючы дыстанцыю, пайшоў, разважаючы, што рабіць. Усё трэба было вярнуць, усё, ды яшчэ адпомсьціць, але на помсту не было часу, на прыпынку чакалі — а можа, ужо плюнулі, ну і сын у Аксаны Іванаўны, колькі яму гадоў? Сорак. Ня можа быць. У сорак пакет умеюць даставіць куды трэба. Падлетак ваш сын, падлетак.

Як Нільс Хольгерсан.

Які ў Бэрліне напісаў свой першы верш. Ад рукі. Верш пад назвай «Карчма „Антарктыда“».

Сам ня ведаю, адкуль да мяне прыйшлі раптам гэтыя словы. А Нільс прыдумваўся ўсё ясьней, усё дакладней і выразьней. І пакет у руцэ пня пагойдваўся так, нібы ня меў да мяне ніякага дачыненьня. Пень і прыгажун дайшлі да прыватнага сэктару, міма праносіліся тралейбусы, каля кафэтэрыяў Ангарскай ангажаваліся мужчыны, а я брыў ды брыў, сьледам за маімі ворагамі-рабаўнікамі, і ня ведаў, што мне рабіць. Яны падышлі да нейкай хаты, загрымела засаўка. Іншы Менск, малы, непрыкметны, сачыў за мной са сваіх нізкіх вокнаў, засохлыя калёнкі цягнулі дзюбы да зямлі, за платамі пляваліся вішнямі. Я стаў каля весьнічак, выцягнуў шыю. Пень з прыгажуном пагрукалі ў дзьверы, але ім ніхто не адчыняў.

«Вотан! Вотан!» — закрычаў пень. А можа, ён Віталіка зваў.

Прыгажун сеў на ганку, закурыў, павесіў галаву. Пень штурхнуў яго нагой, па-сяброўску. Прыгажун скрывіў вусенкі, вочы-песенькі звузіліся, пень паклаў пакет пад ногі, дастаў мой тэлефон, кашалёк, пачаў разглядваць. Штосьці прабурчаў пад нос. На твары прыгажуна распаўзлася ўсьмешка. І вось мой тэлефон паляцеў у кусты. Грошы пень акуратна склаў сабе ў кішэню кашулькі. На кашульцы бліснулі надпісы: усе енастранныя, ахуенныя, надпісы-енкі, сэнсу якіх ніхто зь іх ня ведаў.

Я адышоў на іншы бок вуліцы, стаў за кустамі на горачку зямліцы ля калёнкі, так мне было лепш відаць. Пень выкурыў цыгарэту, паляпаў па маім пакеце і падняўся. Выйшаў на вуліцу, пайшоў хутка, не азіраючыся, каратканогі каратысьцік у красоўках. Дзейнічаць трэба было імкліва: я кінуўся на двор, да прыгажуна, які драмаў на ганку, схапіў пакет, папоўз на каленях у кусты, знайшоў накрыўку ад тэлефона, батарэю, а потым і ўсё астатняе. Ускочыў на ногі. Прыгажун расплюшчыў вочы і паглядзеў на мяне каламутным, шчасьлівым позіркам. Склаў вусны, нібы для пацалунку.

«Ты кто? — спытаў ён нарасьпеў. — Вотан?»

Мне хацелася ўдарыць яго нечым па галаве. Я быў пэўны, што ён прыняў бы гэта з такой самай шчасьлівай усьмешкай. Чортава Ангара. Наркаманскі край. Прыціскаючы апаганены пакет, я выбег на вуліцу і вырашыў, што трэба вярнуцца да мэтро пасёлкам, інакш можна было зноў сустрэць пня. Той, відаць, па дагонку выправіўся. Зараз вернецца. Думаць трэба было хутка, а званіць яшчэ хутчэй.

І тут мне стала ясна, што мой тэлефон здох.

14

Калі ты маеш у галаве мапу, табе ня зьбіцца са шляху. Аблудныя дарогі толькі падаюцца аблуднымі, горад перамог хібы дэзарыентацыі, ідзі — выйдзеш да мэтро, толькі ў людзей не пытайся напрамак, чалавек — істота слабая, можа і не туды паказаць пальцам, а можа і ў неба тыцнуць.

Над пасёлкам у далёкай смузе гарэлі на вечаровым сонцы гмахі шматпавярховікаў. Дзесьці там яно, Партызанскае авэню, кудысьці туды трэба было ісьці, каб пням на вочы не трапляцца.

Некалі тут жыло шмат цыганоў. Адсюль і да Дражні — цыганскія сядзібы, за высокімі агароджамі, з-за якіх і цяпер яшчэ ліецца дзіўная мова, патокі незразумелых словаў, сярод якіх раптам праскокне «дваццаць тысяч» або «лампачка». Так яны гавораць, а ты слухай і галаву ламай: хто яны, свае, не свае? Свае, вядома. Яны тут жылі, яшчэ калі твая прабабка да Менску не даехала. І ўсё ж не свае. Дваццацьцю тысячамі і лямпачкай — свае, а недаверлівым бляскам вачэй — чужыя. Я люблю чужых. Люблю іх, як цягнікі на Менскім чыгуначным вакзале. Бязь іх холадна было б гораду. І неяк ня думаеш, разважаючы пра чужых і сваіх, што ты і сам тут чужы. Гораду безь цябе — нармальна. Табе бяз гораду — сьмерць.

Тут бабка мая жыла. Калі я ў яе жыў, нас цыганамі палохалі: «Цыганы забяруць, прададуць, заб’юць, зьядуць!» Самае страшнае, канечне: прададуць. Як гэта так, прададуць, думаў я, піянэр, савецкі грамадзянін, начытаны пра рабаўладаньне ў Рыме? Як можна жывога чалавека — прадаць?

Цыганы могуць, запэўнівалі мяне дзяўчаты з Ангарскай, Дражні, Алтайскай. Цыганы злыя і хітрыя. Беражыся іх. Бо выкуп запатрабуюць: і давядзецца тваім маме і тату ўсё прадаць, толькі б цябе назад забраць.

Чамусьці ўсіх, каго выкрэсьліваюць са сьпісу людзей, абвінавачваюць найперш у празьмерным захапленьні гандлем. Гандаль — гэта загана. Сумленны чалавек не гандлюе і не гандлюецца. Плюецца пра выглядзе таргаша. Беларусы — не гандляры. Яны — земляры, «што за народ такі? Вядома ж, землякі!» — як у песьні пяялася. Земнаводныя. Зямныя, землекапалкі, зямляне, рудыя мышы. Акопы капаць — іхнае захапленьне. Зямлянкі. Ямы. Пасадзіць сябе ў зямлю, прарасьці, карэньне пусьціць. Так у зямлю ўжывіцца, учапіцца, каб ніхто выдраць ня мог. Таму і ня любяць яны вандроўнікаў, кацігарошкаў, якіх ня кінеш у аліўе роднай зямелькі, ня любяць тых, хто на гусаках у неба ўцякае. І тых, хто сваю зямлю кінуў і да іх прыпёрся, таксама ня любяць. Чалавек без карэньня сохне. Сабака брэша, вецер носіць — гэта пра непрытульных эмігрантаў, ніхто іх слухаць ня хоча, што ты можаш сказаць разумнага, чалавеча, калі карэньчыкі сабе на нагах не адрасьціў?

Што ты можаш сказаць у сваё апраўданьне, Нільс Хольгерсан?

І дзе мне падзарадзіць тэлефон?

Думаючы пра ўсе гэтыя невясёлыя рэчы, я ішоў наўскос па пасёлку, а дамы Енісейскай бліжэйшымі не рабіліся. Толькі мяккае сонца абводзіла іхныя контуры: усё прыгажэйшымі, гусьцейшымі, сытнейшымі фарбамі. З садоў ішоў ачмуральны пах летняга вечара, чырванаватых ужо пладоў, нізка над неасфальтаванай вуліцай навісалі галінкі, важкія, жарсныя, няпужаныя, спакушаючы спыніцца і забыць, куды я іду і нашто. Жах нечаканай адзіноты наваліўся на мяне: навокал не было нікога, ніводнае жывой душы, толькі душнаватае паветра даносіла галасы аднекуль з-за павецяў ды пераробленых у альтанкі сьвірнаў. Я адчуў, што горад пада мной правальваецца некуды, адломваецца ад свайго цела, я ішоў і не абарочваўся, баючыся, што пабачу за сьпінай прорву, глыбокую і цёмную, па краях якой струменіць пясок. Не спыняцца, дайсьці да праспэкту, забыць гэты вечар, як аповед п’янага дзеда ў перапоўненай тройцы-тралейбусе. З-за павароту паволі выехала машына, паглядзела мне ў вочы і чамусьці міргнула фарамі, прагула міма, нясьпешная, нястомная, дыхнула гарачым жалезьзем, цяжкі легкавік з забітымі нябачным дымам лёгкімі…

Я паскорыў хаду. Але за сьпінай ужо сыгналілі. Уладна. Гучна. Забрахалі сабакі.

«Эй, постой!»

Я вырашыў не абарочвацца.

«Стой, тебе говорят!»

Машына дала задні ход, я павярнуўся, каб ня трапіць пад колы, і вось яны ўжо стаялі на маім шляху: чорны легкавік і старэйшы за мяне мужык у шэрым касьцюме, гальштук боўтаецца пад напаўрасшпіленай беласьнежнай кашуляй.

«Слышь? Ты Вату знаешь?»

«Нет», — кінуў я, але з машыны выйшлі яшчэ двое, таксама ў касьцюмах, пры гальштуках, загарэлыя, чырванагорлыя.

«Как не знаешь?»

«Не местный».

«Подожди», — яны абступілі мяне, дабрадушныя, стомленыя, вугельчыкі ў вачах.

«Ты не понял. Найди нам Вату, мужик. Спроси у кого-нибудь. Его здесь все должны знать».

«Я ж не местный, ребята».

«А чего ты не местный? Что тут делаешь?» — яны падышлі блізка-блізка.

«А в пакете что?» — спытаў той, першы, аблізнуўшы чыста паголенае падносьсе.

«Ничего».

«Показывай».

Я азірнуўся. Вуліца маўчала. Пустая вуліца, вечаровая, уся ў садах, нібы ў апраўданьнях сваёй недалучанасьці.

І тады з машыны выйшаў чацьверты. Валасы вожыкам. Пагляд сумны, як у забойцы. І таксама: касьцюм, гальштук. Ён паказаў ім, каб прысьмірэлі, замаўчалі, агледзеў мяне:

«Выглядишь, как клоун. Ты знаешь, что ты как клоун выглядишь?»

Я сьціснуў у руцэ пакет.

«Чем занимаешься?»

«Ничем».

«Оно и видно. Работаешь?»

«Нет».

«А на хлеб насущный? Или паразитируешь?»

«А вам какое дело?» — злосьць ударыла ў галаву, сяду зараз проста на гэтую ўтаптаную, шынамі забітую зямлю, нікуды не пайду, пакет трэба? Вось вам пакет. А сам сяду і буду сядзець, тапчыце, сапіце, прадавайце.

«Поедешь с нами на свадьбу, — сказаў гэты мужычок голасам, які ня звык цярпець пярэчаньняў, хіба што як перчык, для вастрыні стравы. — Клоуном. Назад отвезем. Жрать-пить можешь без ограничений. Просто посидишь с нами, как клоун. Поехали».

Я рвануўся, але неяк нясьмела, слабавата, яны падхапілі мяне пад рукі, пад пахі, пад пакет, які я не выпускаў з рук. І вось я ўжо сядзеў у машыне, на заднім сядзеньні, заціснуты іхнымі каленямі касьцюмнымі, як калюмнамі храму, у якім ужо точаць нажы тоўстыя жрацы, а машына пранеслася па пасёлку, міма дому Ваты, міма тралейбуснага прыпынку, пацокала, нібы з зубоў нешта дастаючы, на сьветлафоры, і за якую хвіліну мы ўжо былі каля мэтро Магілёўская. Выехалі на шашу і паляцелі на поўнай хуткасьці за горад: міма Шабаноў, Стаек, Соснаў, усіх гэтых гарадзкіх сноў… Праскочылі пад мастамі, выбраліся на прастор.

«Дочка замуж выходит, — павярнуўся да мяне галоўны з мужычкоў. — Таня. Привезу ей клоуна. Очень она их любила в детстве… А сейчас вот забирают девочку мою из гнезда. И кто? Мелочь какая-то. И что она в нем нашла? Послал бог зятька. А мне молчи. Молчи, папа, говорит, люблю я его. Понимаешь, ты, клоун?»

Нічога не сказаў клоўн. Толькі ў пакет свой мацней учапіўся. А што ў пакеце, што? Можа, там джын сядзіць, вазьму зараз, разьвяжу лашчоны плястык, выпаўзе дымком дух злыбядны, прамовіць сіплым стотысячагадовым голасам: «Дзевяноста дзевяць тысяч дзевяцьсот дзевяноста дзевяць гадоў сядзеў я тут, у неэкалягічным пакеце, паланёны хцівымі людзішкамі, і вось вызваліў ты мяне, чалавеча, прасі, чаго хочаш! Любое жаданьне тваё выканаю, а пасьля заб’ю». І я скажу: «Спыні гэтую машыну і ператвары ўсіх, хто тут сядзіць, у муміі жукоў, а мяне выпусьці і дай мне гусака шэрага, спрытнага, дужага, каб мог я сесьці на ягоную сьпіну і паляцець, куды вочы глядзяць. Забяру з сабой гэты горад, каб валэндацца па ім ноч і дзень, дзе б я ні апынуўся, увесь гэты горад зь ягонымі лаўкамі, каўкамі, кіёскамі і смочкамі, а больш нічога не вазьму, нават пакет гэты можаш сабе пакінуць, о джыне».

«Да не сцы ты, — сказаў ацец нявесты. — Поработаешь, и доставим тебя назад в целости и сохранности. Мы с пацанами думали, надо в центр ехать, а тут ты. Такая удача. Без Ваты обошлись, слава богу».

Ён дастаў цыгарэту, пасмактаў, не запальваючы, выкінуў у акно.

«Но смотри мне, чтоб без фокусов. Свадьбу не испорти. Без истерик, понял? Звонить, жаловаться не советую. У меня весь город схвачен. Все знают, что я сегодня дочку замуж отдаю. Замуж… Был бы там мужик. Слизь какая-то. Не, ну что она в нем нашла? А, пацаны?»

Пацаны спачувальна загмыкалі.

15

Здалёк перад намі рос, імкліва закрываючы далягляд, скрынепадобны сіні куб менскай ІКЕА. Колькі ж было віскату, калі абвясьцілі, што яго адчыняюць. У колькіх шчасьлівых маладых вачах адлюстраваліся сасна і белізна будучага дабрабыту, якім сонцам заліло паркоўку для сьціплых эканамічных мараў, бо менавіта ёй выявіўся раптам Менск у хвіліну радаснай весткі. Цяпер і мы таксама, цяпер і мы: ікея мая дарагая, я сэрцам табе прысягаю ў шчырай сыноўняй (даччынай) любві! Паехалі неяк і мы з Мамай, купілі сёе-тое ў маю кватэрку замест асавелай савецкай мэбелькі, дывансаны, таршэрсаны, крэселсаны, століксаны. І нават канапсана. І ўсё за нейкія пяць соцень. Багіня Ікея, апякунка Беларусі, рассыпала над краінай праменьне сваёй халвы. А потым ім зрабілася сумна. Апусьцела Ікея. Грымнуўся Ікар. І цяпер стаяў сіні куб на Магілёўскай шашы, высіўся, невясёлы, нагадваў пра сваё першае прышэсьце, чакаў новых гаспадароў… І ўсё ж яна была, была, гэтая хвіліна нацыянальнага гонару. І мы мелі сваю Ікею. І мы зваліся людзьмі. Зямлі, волі, Ікеі, солі…

Машына нарэшце павярнула да адной з тых раскошных сядзібаў, якія растуць, як радыеактыўныя грыбы, па ўсёй Меншчыне — трымаюцца зграямі, катэджнымі бандамі, мураваныя маёнткі з назвамі прэтэнцыёзнымі, поўнымі штучнага цукру, кшталту «Панскія Забавы», «Охотничье имение „Троекурово“», «Усадьба „Медвежья“», «Графский пруд»…

Potsony выйшлі, страціўшы да мяне ўсялякую цікавасьць. Панская бяседа тут даўно ўжо гудзела, надышоў той момант, калі ўсе, здавалася, забыліся, чаго сабраліся, і наш прыезд іх напалохаў. Па кустах замерлі госьці, з талеркамі ў руках ды келіхамі, расшпіленыя, п’яныя, шкляныя вочы, кроўю налітыя твары, голыя сьпіны і гістэрычны рогат. Пабачыўшы ацца нявесты, грымнулі нешта псэўданароднае музыкі, вяла, гулка, адно буханьне ды стогны струнаў.

«Гуляете, падлы?»

«Гуляем, Василь-Василич!»

«Не нажретесь никак!»

«Никак не нажремся, Василь-Василич!»

«Вот же я вас из калаша».

«Так точно, Василь-Василич, дайте тока мясцо дожевать».

Да ацца нявесты слугі кінуліся, са стопачкай, ды з графінчыкам, ды зь лімончыкам, а ён ім, як толькі задніцу тугую разьмяў, як бізуном па тварах: «Танька где?»

Апусьцілі слугі вочы, а нейкі жардзіна-мажардом паслужліва і скрушна ў глыбіню двара паказвае. Ацец нявесты туды кінуўся, мы за ім. Там, пасярод белых штучных акацый і лопнутых шарыкаў, быў зеленаваты ставок, а ў ім нявеста стаяла, пасярэдзіне, па пояс у вадзе, сукенка ляжала вакол яе на зацягнутай раскай паверхні, нібы талерка папяровая, а нявеста ў цэнтры гэтага бела-жоўтага кола, як пірожнае. Яна павярнулася да нас голай сьпінай — і высокая прычоска ўздрыгвала, як быццам нявесту зьнізу пад вадой нехта кусаў за ногі.

«Танька! Танька!» — кінуўся да яе ацец. Стаў на беразе, рукі да яе працягнуў.

Тут жа на пясочку скакаў жаніх, паўтараў, адкашліваючыся:

«Таня! Танечка! Вернись! Папа приехал!»

«Танька! — ацец нявесты кінуўся разувацца. — Ну что ты придумала, дочка? Обидел кто? Скажи, кто, я его на кол посажу! Только имя назови!»

«Танечка!» — кашляў жаніх, разглядваючы свае туфлі.

«Ты чего стоишь, вошь ты дешевая? — крыкнуў на яго ацец нявесты. — Ты уже там быть должен, на руках ее вынести, сокровище свое! Я тебе что, куклу доверил? А, блядь? Послал бог зятька!»

«Так это, Василь-Василич, папа, — залыпаў вачыма жаніх. — Я плавать не умею. Да и не подпускает она никого. Даже вот Вичку не подпускает!»

«Вичку! — ацец нявесты сьцягнуў шкарпэткі і сунуў іх жаніху пад нос. — Я вас всех тут сейчас закопаю живьем, если с доченькой моей что случиться… Таня!»

«Дайте мне камень, папа, — пачулі мы яе голас. Голас Афэліі Менскай. — Камень, прошу».

«Что ж ты такое несешь, дочка? — горка завыў Папа. — Утопўться хочешь? Ты ж его любишь, слизняка этого! Сама говорила!»

І тут ягоны шалёны позірк упаў на мяне.

«Таня, дочка! — загаласіў ён радасна. — Я ж тебе подарок привез! Догадайся, кого? Клоуна! Живого!»

І тады яна павярнулася. Калыхнулася вада, урачыста пацягнула за сабой сукенку, голая сьпіна зьнікла, прычоска хітнула шыньёнам.

Я пабачыў спакойны твар звычайнай менскай дзяўчыны — на такія чамусьці кідаюцца, як на мядок, загранічныя трутні, пруцянеюць ажно, калі такіх бляндыначак пабачаць. Шэрыя стомленыя, зусім не капрызьлівыя, але захінутыя плеўкай поўнага і ўжо не кіраванага вар’яцтва.

«Клоун?»

«Да! — закрычаў Папа, зьзяючы ўсьмешкай. — Сюрприз!»

«Да! — ажывіліся госьці і запляскалі ў ладкі. — Ну Василь-Василич, ну молодец!»

«Сколько ему заплатили, хотелось бы знать, — холадна прамовіла цётка ў бардовай сукенцы. — Шикуете, Василий Васильевіч».

Таня Афэлія нахмурылася, але тут жа зморшчыны разгладзіліся.

«Пускай подойдет, — прамовіла яна разгублена. — Ко мне, сюда».

Я абвёў іх вачыма. Іх нарадзіў сёньняшні гарадзкі сквар. Яны проста не маглі існаваць, і ўсё ж яны існавалі, уперыліся ў мяне вачыма, нецярплівыя, плацёжаздольныя, пасьпяховыя, зьвязаныя сваяцтвам. Што ж, вада ў летні вечар — гэта не найгоршы варыянт.

«Что ты стоишь? — рыкнуў Васіль-Васіліч. — Слышал, что дочка сказала? Работай!»

Я паклаў пакет на траву, скінуў свае ўшлёпкі, пінжак, закасаў, як мог, джынсы. І пайшоў у адбымкі п’янай вады. Густаватай, зь зялёнай жывой душой, поўнай гукаў, бурбалак, каламуці. Падышоў да яе, стаў перад нявестай, нібы гэта я жаніх быў, а яны ўсе мае госьці — стаялі, раты разявіўшы, чырвоныя шкуркі твараў павыцягваўшы.

«Привет, — сказаў я. — Вообще-то я не клоун».

Яна ня слухала. Узяла мяне пад руку і мы выйшлі з вады, як найлепшая пара тэлевізійнага конкурсу. Пад плясканьне іхных далоняў і звон крышталю.

Мяне пасадзілі каля маладых, уціснулі паміж сьведкай з боку нявесты і нейкім pоtsan, які, што праўда, быў ужо даўно гатовы і лавіў цяпер рыбу ва ўласнай талерцы: рыбка высьлізгвала, сьмерць ніяк не давала сябе падмануць. Мне навалілі гару мяса, налілі шклянку гарэлкі «Русский стандарт», я прамармытаў «горка» разам з усімі, таропка адпіў, праглынуў гарачы кавалак… Сьведка была тоўстая, галарукая, галаногая, запечаная ў фальзе ружовай сукні.

«У вас зарядного не найдется? Для Нокии».

«Нет», — яна засьмяялася, нібы я сказаў ёй на вуха непрыстойны жарт.

«Я слышал, один хрен, из оппозиции, остров себе в море купил, — сказаў ацец нявесты пад пачцівае чвяканьне сваіх дарагіх гасьцей. — Ципа, штоб там оппозиционеров готовить, боевиков всяких. Я вот думаю: вот купил бы я остров. Собрал бы там вас всех и улетел. А через год бы прилетел и посмотрел, кто живой остался. С теми и жил бы дальше. Дела бы делал. Вы ж посмотрите на себя. Здесь же каждый второй — шлак. Не люди, а клоуны. Вы ж по понятиям жить не можете. Только жрать и бабло клянчить. Тошнит меня от вас, госьцейкі даражэнькія!»

Пад маімі нагамі сядзеў пакет, чакаў, што я яму нешта кіну зь вясельнага стала. Костку? Ножку? Ручку? Нявеста… Хоць якая яна нявеста, яны ж пажаніліся ўжо. Таня і яе жук-плывунец. Таня гэтая на мяне глядзела, ва ўсе вочы. Чордт, чордт, я што, і праўда зайздрошчу яе мужаньку? Рэўнасьць? Адкуль ты прыйшла, я цябе ня знаю, ідзі сваёй дарогай, я Нільса люблю, а цябе, дурная, прэч ганю: вэг! Зь зялёнай вады вылезла, адказвае рэўнасьць. Рука Таніна: рука тапеліцы. Афэлія, дачка дробнага афэрыста, акруціла мяне сваімі водарасьцямі.

«Покажи что-нибудь, клоун, — папрасіла Таня. — Пожалуйста».

«Мне позвонить надо», — сказаў я.

Але яна чула толькі тое, што ёй хацелася.

«Хорошо, — сказаў я. — Но я лучше расскажу. Слушай…»

«Всем рассказывай! — крыкнуў Васіль-Васіліч. — Всему столу! Микрофон дайте клоуну! Иди на сцену!»

Я падхапіў свой пакет, пукаты, закатаваны, выйшаў, спатыкнуўшыся аб скрутак дратоў, на сцэну. Даўно я не выступаў са сцэны. Можа, апошні раз ва ўнівэры. На Дзень студэнта мне трэба было прасьпяваць камічныя куплеты. Вось жа шоў тады выйшла… Больш за два дзясяткі гадоў таму, у іншым жыцьці. Я выглядаў на подыюме ў той далёкай актавай залі ня горш за Бэрці Вустэра: у капелюшы, пазычаным у самадзейным тэатры, у белых шкарпэтках (так было модна), у гальштучку-матылёчку, мальчык-пальчыкавая батарэйка; о, што гэта быў за Дзень студэнта, я выйшаў і засьпяваў пад фанаграму пра тое, што

Наш дэкан Пятро Кузьміч

Сьвеціць у начы, як зьніч,

Асьвятленьне ў туалеце

Лепшае на факультэце!

І ўзнагародай мне была поўная цішыня ў залі, ніхто не сьмяяўся, ніхто, а потым мне сказалі, што паэта зь мяне ня выйдзе — так і атрымалася. Затое цяпер сто чалавек лічылі мяне клоўнам, і яна таксама, і мне трэба было нешта сказаць.

«Что ты молчишь, клоун?» — крыкнулі з таго канца стала, які губляўся ў гушчары бутэлек і мясных пагоркаў.

«Ща из пакета как достанет…»

«Бабу голую!»

«Тихо, черти, — раўнуў на ўсю бяседу бацька Афэліі маёй, Жукаў вайны маёй, патрон усёй кліентэлы. — Давай, клоун, начинай!»

«Я вам раскажу гісторыю пра аднаго хлопца… — пачаў я, круцячы ў руках мікрафон. — Які жыў у Скандынавіі. У Даніі, калі быць дакладным. У адной вёсцы, нічым не прыкметнай. Аднойчы ён зрабіўся такі малы, што здолеў сесьці на сьпіну шэрага гусака і падняцца высока ў неба. Гусак узяў курс на захад. Разам з хлопцам. І больш іх ня бачылі. Гэта, вядома, казка. Але яна чамусьці не дае мне спакою. Сёньня я ўвесь дзень пра гэта думаю. І вось што я хацеў вам сказаць…»

«Песня про зайцев», — сказаў хтосьці.

Як у сьне, яны паволі рухалі шыямі. Нібы хочучы сагнаць зь сябе здранцьвеньне.

Таня усьміхнулася.

«Усім ржаць!» — скамандаваў Васіль-Васіліч.

Госьці леглі ад рогату.

«На гусака… Дания… — надрываліся сукенкі ўсіх магчымых колераў, белыя кашулі, прыліплыя да сьпінаў, кадыкі, быкі, ганчакі, павукі… — Не дае спакою… Ну, насмешил… Петросян…»

Я сеў на месца, але так, каб пры першай жа магчымасьці высьлізнуць.

«За что тебе платят, артист?» — пагардліва сказаў Танін мужанёк. І забыў пра мяне. Закусіў мяне фаршыраванай індзейкай. Шырокія людзі з шырокімі жэстамі, шырокія твары з шырокімі ратамі, шырокія душы больш ня мелі ўва мне патрэбы. Я непрыкметна выйшаў і рушыў па пакоях вялікага панскага дому. Дзесьці тут ужо стаяў ложак, а на ім была пасьцеленая іхная першая шлюбная ноч. Дзесьці тут мусіла быць зараднае. Пазваню, патлумачу, выкручуся, высплюся — і ўсё забудзецца.

Прывязаны дротам да сьцяны, уключыў тэлефон. Наш дэкан Пятро Кузьміч… Два-два-тры-пяць. Ці шэсьць. Шэсьць. Наш дэкан Пятро Кузьміч… Нокія-нокія, абпаліла ногі я… Ці пяць? Пін-код быў забыты. Пакет пры мне, пін-код у гаўне. Наш дэкан Пятро Кузьміч… Сонцапаклоньнікі на менскіх дахах ўжо разьдзімалі свае тонкія ноздры, сьветлыя валаскі на загарэлай скуры варушыліся, рыхтуючыся да праводзінаў сонца. Яшчэ гадзіны тры — і неба над Менскам зробіцца колеру фіранкі ў Нільсавым гатэлі.

«Вы извините, — маладая жанчына, якая ўвайшла ў пакой, нечым нагадвала Таню. — Да, я ее сестра. Я вас отвезу, папа не хотел вам ничего плохого, просто на него находит, когда выпьет. Он за Таню переживает… Вы только в милицию не звоните, ладно? Ради Тани. Пожалуйста!»

«Я пін забыў, — прамовіў я абыякава. — Нікому пазваніць не магу. Ні ў міліцыю, ні…»

«Я вас отвезу, до метро, — яна памахала ключамі. — Готовы? Не злитесь только. Это все жара отцу в голову стукнула. И водка. Людей хватает с этими своими дебилами, а потом, как протрезвеет, деньги им дает, чтоб не жаловались…»

Яна села за стырно ў чым была: сукенка кароткая, туфлі скінула пад сядзеньне, ногі непрыгожыя, вусны хваравітыя, вузкія, колеру сукравіцы, крывяцца. Я залез ззаду, не хацеў сядзець побач, пакет да сябе прыціснуў, каб не забыць. Пра Маму ўспомніў: яна б ганарылася. Раскажу ёй, калі вернецца, раскажу, а ў яе ні пра што пытацца ня буду, ні пра сяброў яе дзіўных, са скрыпучымі, нібы скрадзенымі, галасамі, са справамі цёмнымі, у якія яны маму заблыталі, Мама дарослы чалавек, а я сорак гадоў пражыў — і ўсё роўна сыночкам Маміным застаўся, стомленым студэнтам пасярэдзіне лета. Лета — мой сакрэт. Аднойчы ў маладосьці, сустракаючыся са сваёй вучаніцай, спакусу гонячы, вёрткі, як сьпіца, я разгадаў таямніцу лета, зрабіў так, каб яно спынілася, зрабіў крок у ягоны сад, і больш ужо не выходзіў. Куды мне бегчы з гэтага менскага лета? Грукае ўнутры сэрца, старасьць — ня летні месяц, старасьць мне не пагражае, лета мая абаронца, высплюся, прачнуся пад менскіх саловак, заўтра сонца будзе, і заўжды, і свабода, і самота, і суткі самых неверагодных прыгод і няісных цудаў у няісным маім горадзе, дзе жыць мне ды жыць яшчэ, сорак ды сорак, ды ў сачок, ды сьветлы шлях у сьмерць, імя якой: горад-герой на рацэ Сьвіслач.

Таніна сястра маўчала, каб не выдаваць мне сваіх сямейных тайнаў. Сіні куб Ікеі вырас, напяўся, упаў за сьпіны, на плыўкі асфальт шашы. Над Шабанамі сонца заходзіла, коміны лавілі яго, лавілі, ды ня вылавілі, ды ня вылавіравалі…

«Дообгоняешься», — сказала злосна Таніна сястра ў лабавое шкло і скінула хуткасьць. Пад намі прамільгнуў мост, яшчэ адзін. І вось ужо зялёныя аўтобусы пачалі мазаць сабой палатно дарогі, хакейная клюмба паклялася, што яна заўзее за Беларусь, шаша раздваілася, растраілася… «Не расстраивайтесь», — сказала Таня, высадзіўшы мяне каля мэтро і ўручыўшы мне пару купюраў. Вечар прыняў мяне ў свае мяккія смуродныя вятры. І я рушыў, пагойдваючыся, па прыступках уніз. Купіў жэтон і талёнчык.

«Пройдемте на осмотр», — ласкава сказаў сумны ахоўнік. Як доктар, да якога ты ўжо шмат разоў хадзіў на прыём.

Я не супраціўляўся.

«Что у вас в пакете?» — спытаў ён, выціраючы пот з шырокага, лякіраванага сонцам лба.

«Камни», — сказаў я, падумаў і ўжо зусім упэўнена паўтарыў:

«Теперь я точно знаю. Камни».

Італійская кухня

З рукалай рукаючыся,

Мыючы маяран,

Сьвежым базілікам закідваючы сыр і сьвет,

Лечышся ад рэўнасьці, расейшчыны і іншых ран,

І ад навінаў у Парыжы, за сьценкай і, што рабіць, у Маскве.

АрэгАна або арЭгана — дзе тут паставіць націск?

Мой знаёмы італіец казаў, на «э». На «э»!

АрЭгана:

Я кулінарны геній і грамар-нацы

Салютую мокрай рукою вялікаму дучэ — то бок сабе.

Розьнячыся ад размарыну толькі дзіўным складам сваіх малекул,

Поўны тэстастэрону, цярплівы, як Эстрагон,

Я мог нарадзіцца духмянай траўкай, а выйшла, на жаль, чалавекам,

Які патрабуе трошкі больш, чым сонца, вада, балькон.

Не даючы ўпасьці ў пасту сівому воласу,

Верачы вяршкам беларускіх малочных заводаў

(дваццаць працэнтаў тлустасьці, інакш ня вырасьці соўсу),

Я пачуваюся роўным Ўітмэну, Купалу, Коласу —

Некалі пра мяне здымуць сэрыял на сто эпізодаў.

Напяваючы сабе пад нос чухнЮ,

Я заваёўваю гэтую кухню.

Дэканструктар рэцэпту, Гаспадар агню,

І ў патэльні соўс няўхільна пухне.

«Жыла дзяўчынка Паста,

І хлопчык Базілік.

Дзяўчынку звалі Наста,

А хлопчык недзе зьнік».

Хочаш паесьці напраўду смачна — ідзі да бедных.

Бедныя маюць траву на вокнах, віно ў пакеце.

Да бедных, чуеш,

шчасьлівых — і усёведных!

Бедныя кіруюць сьветам на кухні і ў інтэрнэце.

Бедныя маюць прыгожы ўзор на пледах,

Купляюць кніжкі, каб ашчаджаць на кедах,

Самі вінаватыя ў сваіх бедах,

Мізантропы, аматары старых камэдый.

Бедныя — гэта мы з табою.

Бедныя,

рабое,

абое.

Бедныя ходзяць па горадзе пехатою,

Хадою вольных, сваёй хадою.

У бедных заўсёды багата справаў,

А ў галаве ў іх багата страваў —

Простых, духмяных, такіх наедных.

Хочаш даведацца, хто ты — ідзі да бедных.

Год базіліку, базіліку зь яе рукі.

Год маярану, ёй вырашчанага на падваконьні.

Яна гаворыць зь імі так, нібы яны маюць душу

і іх языкі

І мовы знаёмыя ёй да апошняга кончыка

і апошняга

кораня.

V

Капсула часу

1

Sutika kau kusuzu trudutima

O odoluzu, tau neveduzu, sou u Miensk istuzu kopjuta sutikama, kau kusuzu trudutima.

Naujma neladuzu, sau o fuzuta, trudutimakusuta, nekau arekuta parou samabavutima. Stogou naujma neokoje, negrimoje, o nau aluzuta da ne ujma parou o. Najda, najda: o fuzuta akkou trudutimakusuta bim neodoluzu neistuzu nekalau u sigrutima, da maudatau sigruta fuzu tau usoboje, aluzu tau ida ne. Usoboje sutika imatuzu sabou kopja, naujma imatuzu nau ritualika, nau stutika, nau amglutima, nau balbuta, natuputima.

O trudutakusalnutika balbuzu inajsabou tudou social networks, istuzu afkluzoje kopjuta u facebook, ukou naujma takuzu suttou-ottou vedutima a trudutika, nau tikoje akkoutika da noje arekutika, plutika trudutima, kau naujma imatuzu. Naujma nekusuzu truduta, sou linguzu u uvjutima. Naujma negrizu trudoje korputika nevedoje geroika. Naujma nekusuzu nau tulutika. Naujma kusuzu onkuru usoboje trudutika, o trudutika, sou duzu nau intrutima istutima.

U vedutajnutima istuzu usoboje balbuta parou o sutika. Litofaguta. Da donk balbuta, ne o tajnoje: gastrolitizm. Vedalnutika balbuzu oviloj: sutika kusuzu trudutima stogou naujma aluzu triboje arekutika parou organizmika, «litofagika» kusuzu trudutima stogou naujma neimatuzu nesou, sou istuzu u trudutima. Odoluzu juk. Kalau vedutajnuta bu veduzu ujma, au bif sabau hutahuzu. Vedutatajnuta balbuzu «au veduzu», da u korputima grimuzu truduta.

Akkou u tulutima volfsutima uve balbutima brudergrimika. Balbuta «Volfuta da sidonk kroskoje meesutika». Veduzu?

«…Pomirnoje meesuta-arduta bim balbuzu: „Aidu da asitu amiloje trudutika, fuzu o igonoje sutima korputima trudutima, kalau nau krapuzu!“ Kroskutika bim aiduzu da bim asituzu da duzu volfsutima u korputima, kvajujma kou imatuzu. Meesuta afkluzu tulutima volfutima, juk broju akkou imatuzu, volfuta neokuzu neujma… Kalau volfsuta bim fuzu tork, nau bim intruzu gluzutima, da bim aiduzu u liutima gluzu. Najda nau bim tuzu, akkou u korputima trudutika grimuzu da buzu.

Au linguzu bim bavoje,

Tork — truduta mau grimoje!..»

Mau ujmaamglutima bim tikoj: parous arduta-meesuta bim fuzu o. Bim neaiduzu ottou, najda bim ksuzu o hitrutima uve kroskutikama da volfsutima? Nau bif odoluzu volfsutima linguzu neistoj. Amiloje volfuta — neistoje volfuta. Najda nau bim aluzu bavutima amstutima. Arduta-meesuta fuzu sutahitrutima, nau hitruzu, nau takuzu kroskutikama da volfsutima u nau spektaklutima, nau performancutima. Da volfsuta balbuzu tekstutima, da neonkuru textutima: tajnoje tajnobalbutima! Trudutika paroututima kroskoje meesutikama: trudoje gerojekorputika paroututima istoje istutima. Truduta inaj volfsutima simboluzu odolutima meesutima-ardutima gur volfsutima.

O trudoje gerojekorputa Odolutima.

Akkou u stutima ujmoje.

Trodoje gerojekorputa, sou kou neodoluzu, imatuzu inaj, u nau korputima.

Korputa odolutima inaj korputima neodolutima.

* * *

Nau brekutika.

Nau brekutika vodroje akkou dreutika.

Nau brekutika brekoj grimuzu.

Nau lasuta bavoje. «Neistu, lasuta strilorusutika!» — laduzu au tajnobalbalbutima Valzyna Mort.

Nau brekutika oviloje, neonk brekutagajaln bu neokuzu da neladuzu, sau nau gajusuta imatuzu o amilofuzutima. «Akkou ganj skamuta!» — balbuzu naujma kalau kartuzu a amerikoje krautima Teresa Widener; nau kroskutika, nau kroskoje meesutinika neveduzu nesau. Ardutika-brutika imatuzu imatutima u nau sigrutikama.

Teresa Widener imatuzu kronk skonk. Nau amiluzu kusuzu trudutika, nojeduzalnutika skamuzu igonoj: «Wow, nau kusuzu nau neumoje, o krauta takuzu uve klautima neumojutima trudutikama, da fuzu nau ottou-tudou u ogutima akkou asmakurekutika!»

«Au amiluzu trudutika us asmakutima tutima», balbuzu Teresa.

Amglutima noje tutima.

Odoloj balbuzu: ardoje tutima.

Ardoje tuta, ardoje truduta.

U Miensk istuzu uskrauta Teresima. Uskrauta u trudutikama. Truduskrauta. Onoje istuta, onoje istoje uvjuta. Nekou nebalbuzu Volha aiduzu u televizutima balbuzu a nau amilutima. Nekau netakuzu u Volha intervjutima. Mauta Volhima neveduzu sou nau imatuzu onk kroskoje aluzutima.

«U nekau amglutima au intruzu au lingoje akkau klinkuta», laduzu V.

«Akkau au odoluzu neaiduzu u pavutima, nepavuzu», laduzu V.

«U mau istutima kve ujma klinkutima, au fuzu uve klinkutima, au ufjuzu klinkutima, akkou au odoluzu istuzu, us naujma, kau au amiluzu», balbuzu V. sabau.

«U nekau minutima au intruzu pavuta bu takuzu mau guroj», balbuzu nau siptoje.

«Au ne ausuta!» — balbuzu V.

Stogou nepavuzu, akkou ausuta, tau imatuzu kusuzu trudutikama. Fuzu tau vigutima ujma, imatuzu ujmutima amiloje komutikama. Viguta duzu tau chansutima istuzu deu tau aluzu. Fuzu tau vigutima ujma. Akkoubi tau kroskuta, kau (ujma veduzu) imatuzu kusuzu ujma. Tulutima, kroskutejlima, vedutejlima, gajutejlima, kopjutima. Kusu ujma! — balbuzu pomirnoje krauta, pomirnoje arduta ardutima: Kusuzu ujma! Da onoj tau bu legoje akkou klinkoje kubutika, akkou klinkoe kroskutika, kroskoje krautika da mautika, kau tau bleruzu u tau albumutima. Tau imatuzu istuzu korputoje da tajnoje. Tolstyj i krasivyj.

Trudutika duzu intrutima vigutima. Inogutika stuzu u tutima trudoj. Tau legoing pavuta, tau legoing klinkuta, o ujma sau tau imatuzu veduzu.

* * *

Ujma kusuzu nau tutima.

Tuta o kusuta sau netupuzu, neodoluzu tupuzu. Tisonk vekutima odoluzu tau kusuzu tau stutima, najda nau linguzu u flakutima. Shoje u sveutaamglutima, kvaj shoje, sau tau aluzu nau zagluzu. «V sluchaye oslanbleniya khrustiashchikh svoystv palochki rekomenduetsya podsushit».

Tuta aiduzu u tau kopja trudutima, kalau lasuta kranuzu onkionk. Us pavutima, sau kvaj trudoje u sentrutima stutima u dinutima. Us gluzutima. Us neumojutima nemoje irukutima, sau imatuzu irukutastrilutima u autobusuta da tralibasa. Us tributima. Ujma kusuzu tutima, najda tuta neokuzu o. Akkoubi tuta istoje, da tau ne.

Neujma sutika odoluzu balbuzu, truduta istoje istuta ida ne. Mineralutika o tajnuta. Kalau okuzu mineralutima, tau laduzu nau pletuzu.

Da nekalau truduta bu nepletuzu.

* * *

Inaj Volha istuzu ujma nemoje tuta. Us trudutikama sau nau kusuzu bim, odoloj fuzu kroskoje stutima.

O bim striloje uviuta. Volha bim kusuzu skonki vekutikama: trudutko uve Venetia tajnostutima, plutko trudutkima uve spanoje tutasprugutima, oviloje trudutima uve Adriatikama, ujma onoje trudutikama skandinavioje, onoje tviutima, ujmatviutoje, tisonkvekutoje, trudutima sau imatuzu grimutikama nautima, olo, strilo, fla…

Nau bim laduzu a oviloje olotrudutima uve balkanikama. Nau bim ujma, onki ujma pluta, markoje, pasipoje, nau pasipuzu, Volha bim kusuzu nau akkou azukuta orijentoje, akkou oviloje halvutima, us rozinutikama da strudutkima. Halvuta us trudutima… Nau odoloj kusuzu us astakutikama. Kusuzu us kavutima. Asmakoje truduta. Nau bim aluzu us nekau o poplutuzu. Najda mauta Volhima bim nekusuzu trudutikama. Da akkou veduzu Volha bim nebalbuzu nau sau nau amiluzu trudutima. «Deu oviloje truduta sau tau imatuzu uve Adriatikama? — bim balbuzu nau. — Au odoluzu fuzu us nau nesau tajnoje. Au tajnuta. Tajnuta kau asituzu arekutima».

«Au ottouduzu nau, — bim balbuzu Volha. — U igonutima. Kalau bif veduzu, kalau bif tau balbuzu mau… Bu amiloje, vusatko, bu neigonoje. Tau kvaj ujma amglutima bim nefuzu tajnutima».

Tuputoj, Volha da nau mauta bim balbuzu belarusutima, nekau u stutima bim neveduzu balbuta balbutima, najda nekau veduzu, nau nebalbuzu o.

Volha bim veduzu sau nau balbutika bim neamiloje. Nau tuputoje balbutika. Mauta Volhima bim neamiluzu kalau nau tuzu sau nau netajnuzu.

«Ujma arekuta tajnoje imatuzu nau amglutima», bim balbuzu nau.

Sau bif nau balbuzu kalau bif veduzu sau Volha kusuzu trudutima? Nau bif laduzu nau nevodroje.

Truduta ottoubalbuzu. Najda akkou balbuta: sau ida kau? Istoje sutika truduta ida neistoje? Volha, Volha, kau tau: pantofaguta ida vegetariuta? Akkou kusutima tau kusuzu: us okutikama ankluzoje ida afkluzoje?

* * *

Donki izmroje trudutika u fla irukutima.

Mauta fuzu trudutika pavuzu tork da nau imatuzu trudutika u irukutima noje.

Da noj onki. Da noj.

Tajnofuzoje korputa. Kroskoje tajnoje trudutko. Parou sutika kau amiluzu onkionk. Onk tau, onk mau. Da vinuta. Da nebalbuta.

Kvaj bim laduzu Volha kalau bim tuzu Donki Izmroje Trudutika u Miensk. U kopjutima «Kamennaja Horka» bim natuzu o, nekau kau balbuzu Goran. Nau ne bim serbuta, Goran ottou nau «gora», ujmatruduta, ujma u kopjutima bim imatuzu kvaj balbutikama. Kroskoje nevedoje balbutikama u tutima ujma vodrutima.

«Au imatuzu donki izmroje trudutikama da bu kusuzu o tajnutima us krautima, kau au laduzu ujmatajnoje, ujmatikoje. Duzu mau tajnosveutikama, svoi fotki, tau imatuzu sidonki dinutika, tudou sidonkutima au bu balbuzu, kau au takuzu bim. Us nau bu kusuzu Donki Izmroje Trudutika, onkuru us nau».

O bim igonoj, igonoj, ujma igonoj. Inehutoje sprugohutoje nepauznoje suta us mautoje akkoutikama. Trudutika u inogukuprutima.

Idiuta kau laduzu ganj onkuru nau maustrilo. Nau donki mauolutikama.

O bim prou akkoufuzutima. Nekau bif imatuzu nau sau o neamiloje kvaj fuzu. O bim ganj neamiloje parou kopjutima, skamuta parou kopjutima. Najda nekau bim nebalbuzu da neblokuzu nau, o igonutima. Ujma dinuta nekau duzu na Goran nau tajnosveutikama, nau fotki. U kopjutima bim krautika kau bim amiluzu o hitrutima. O krautika bim neveduzu nesau Donki Izmroje Trudutikama, najda naujma bim aluzu o. Au aluzu o. O bim nau balbuta.

Nau Volha imatuzu onoje balbutima, onoje uviutima. Onoje laduta ladutima.

* * *

U Miensk o balbuzu «vypadak». Vypadak — akkoubi hitruta «korputastrilutikama». Astakutika. Akkoubi tau hitruzu da nesau vbokuzu. Na Volha aiduzu amiluta hutrutima. Chancuta. Neokoje veuta amglutima.

Onki dinuta Volha bim siduzu u kavejlima da kartuzu igramutima.

«Tau okutika tajnoje», bim balbuzu nekau.

Nau fuzu okutika tork. Na nau bim okuzu mauta us olabutima akkoubi us trudutima, us lasuta bavoje, us brekutikama oviloje. Kusoje mauta.

«Akkou tau odoluzu veduzu? Tau neokuzu mau okutikama».

«Odoluzu istuzu au u tau igramutima?» — bim balbuzu nau.

«Kalau krauta tajnoje nau okutika ujmaamglutima tajnoje», — bim balbuzu nau.

Akkou spruguta.

«Aluzu au bu balbuzu tau akkou tau okutika? Sau tau okutika otoje?»

Nau bim nealuzu fuzu nau onk. Nau bim laduzu nau bif odolozu fuzu nau hutima nevodroje.

«Nealuzu».

«Tau okutika…» — nau bim afkluzu okutima da fuzu lasutima bavoje.

Volha bim ufjuzu, aluzu aiduzu ottou.

«Tau okutika akkou laputima… Akkou nauta…»

«Mau o netikoje».

«Striku… Striku, tajnuta. Balbu us mau. Au odoluzu balbuzu amiling. Tau okutika akkou donki izmroje trudutika. Tau amiluzu trudutima? Soltokuguta? Silebruta? Kristaluta? Tau mauta duzu tau tributima parou ujmadeneg-trudutikama, parou tajnoahutima?»

Da o amglutima Volha bim intruzu tokutima. Nau bim hitruzu us nau. Da nau, o mauta, bim nesau neveduzu, nau bim laduzu, nau bif fuzu nau amiloje na nau balbutika sprugoje.

«Glu us mau».

Da o Volha da Goran (nau veduzu: o bim nau; kau bif balbuzu a Donki Izmroje Trudutikama?) aiduzu uviutima da Goran balbuzu ujma nepauznutima, da Volha netuzu, nau laduzu a nau nevedutima. Volha balbuzu «Bu», Volha balbuzu «Bu okuzu», «Tau bu okuzu», kalau istuzu presizoje, nau duzu na Goran telefonutima da Goran aiduzu ottou, ujma nebavoje. Volha aiduzu tudou zatulutikama, nau aiduzu na uviutima, Volha asituzu okutima, akkou Donki Izmroje Trudutika, tulutima Goranima, Volha aiduzu parou nau, Goran neokuzu nau, Volha aiduzu negrimoju, broju, hitroju, akkoubi asitalinga na neujma pauznoje sutakusalnutima. Volha bu veduzu deu nau istuzu, deu nau tuluta. Deu nau imatuzu nau sigrutima, nau Donki Izmroje Trudutika.

Otojbalbutika — skamoje arekuta. Tau duzu sabau u imatutima otojbalbutikama da tau laduzu sau tau kvaj ujma imatoje, kvaj odoloje, tau odoluzu otojuzu ujma us ujma. Najda otojbalbutika fuzu tau okoje, o balbutika balbuzu a tau ujma ing tau aluzu, ujmamglutima ujma ing tau aluzu.

Kalau tau aluzu otojuzu nekau us nesau, bu laduzu a o. Rizikuta. Truduta nebalbuzu da balbuzu onkamglutima.

* * *

Sau vigoing parou sutikama: veduzu, sau truduta nebalbuzu, ida veduzu, sau truduta balbuzu?

Truduta nebalbuzu. Ujma sutika, nonkinonk prosentika, laduzu sau o kvaj. Truduta nebalbuzu. Truduta neodoluzu balbuzu. Truduta neistoje. O logikoje.

O logikoje da netikoje. O neduzu nesau, onkuru vedutima parou istutima. Istutima parou istutima.

Truduta balbuzu onkuru u balbutima kroskutima. O neveduta, o usladuta.

Variantuta donk. Truduta odoluzu balbuzu.

O nevigoju. O neduzu nesau. Najda o odoluzu fuzu tau istuta onoje. Onojing, noj ing ujma sau tau bif laduzu. Kalau tau laduzu truduta odoluzu balbuzu, tau odoluzu ujma. Tau imatuzu tau istutima, tau ksuzu fuzu nau akkou tau aluzu.

Kalau tau laduzu sau truduta balbuzu, tau tikoje sabau. Tau tikoje onojutikama. Da kalau onojutika laduzu tau bif nevodroje. Truduta balbuzu — da mizou tau da sutejlima aiduzu nekau tikuta, nekau kopjuta. Istuzu nekau kranuta.

Kalau tau odoluzu laduzu sau truduta balbuzu, tau odoluzu usladuzu balbutima. Okunao.

Sutika nekusuzu trudutima. O logikoje. O kvaj.

Najda o nekvaj!

Teresa da Volha, Goran da onoje sutika kusuzu trudutikama. O vedoje arekuta. Ujma okuzu o sutikama, ujma okuzu da skamuzu bavoje: neodoluzu istuzu.

Trudutko, donk trudutko, markoje, brekutikama, trudoje. Ujmaamglutima istuzu sutika, a kau neodoluzu balbuzu, kvaj o nekvaj. Stogou ujma vigoju usladuzu sabau, kalau tau odoluzu. O sau tau usladuzu vigoje, o sau tau imatuzu fuzu tau onk.

Kusuzu trudutima o fuzu sabau istutima. Istunatutima.

Amerikoje nataln Kosinski bim ujma vedoje. Nau bim natuzu gramutika sau kartalnutika laduzu neusladoje. Kartalnutika bim laduzu nau kartuzu saubimutima, istoje balbaidutima. Skamoje saubautima a istutima kroskoje polinoje evrejutima Erzy Kosinski u amglutima Donki Sutejloje Skambuzutima. Nataln bim ujma naladuzu, ujma o nebim: o nojuta bim kvaj balzoje, kvaj igonoje. Parou kartanutikama. Parou nojtalnutikama o bim amiloje duzuta! Skandaluta. Kvaj odoluzu usladuzu sabau istutima! Kalau tau evrejuta, kalau balbuzu a kvaj skamoje arekutika!

Ujma kartalnutika bim intruzu buzoje, balzoje. Au laduzu o kartalnutika bim aluzu nau tributika ottou.

Akkou nebavoju istuzu kalau tau istutima fuzu parou tau onoje sutika. Onoje sutika da akkoubim-arekutika. Kalau tau neusladuzu tau istutima, o bu fuzu onije sutika. O sutika, kau, akkou vedoju, o skamutejla. Kau o balbuzu bim? Nekau frankuta. Au umaamglutima neveduzu.

Kau neladuzu sau kroskoje mauta odoluzu pavuzu u gusilebedzima — bu neistuzu u stutima deu arduzu bim. Ine o balbuzu nebif emigratutima.

Istuzu samoju o kusuzu trudutima.

Da nekau nesau ao balbuzu.

Samoje fuzuta o tajnuta. Tajnuta, sau tau balbuzu, o jaf netajnuta. Tajnuta, sau tau aluzu plutuzu us onojutima, fuzu neistuzu tau da nau. Tajnuta, a sau tau balbuzu, fuzu neistuzu sabau.

U amglutima kalau tau da au kusuzu u onkutima nau trudutima, o tajnoje. Najda duzu tajnutima onojutima — tuputa. Tajnuta aiduzu ottou, liuzu ottou, pavuzu ottou.

Nebalbu nekau, sau tau imatuzu tulutima tajnutima.

U amglutima, kalau balbutima balbuta bim veduzu onkuru nau fuzaln, ujma bim amiloje.

U amglutima, kalau onkuru onki suta u sutejlima bim veduzu nau balbutima, o sutejle bim bavoje da amiloje.

Imatu tajnutima.

* * *

Stiguzu nemoje tajnutima. Stiguzu da nekalau ne nimatuzu: o nemoje, o kroskoje, o tajnoje. Odoluzu istuzu, mau amiling netakuzu nemoje? Istuzu dukoju? Fuzu kvaj akkoubi au bif neveduzu nesau? O legoju. O kvaj legoju, nepretenduzu na nemoje tajnutima. Nemoje tajnuta legoje. Bu u hinutima nevedutima, bu us nau, kau tau bim usladuzu.

Neladuzu sutima kau tau neamiluzu da netikuzu. Ne bu igonoje na nemoje. Nekartu gramutima sau tau nestiguzu. Nekartu tajnobalbutikama: nemoje kalau tau neokuzu tajnutima, najda vigoing: nekartuzu tajnobalbutikama, sau tau natuzu bim. Tajnuta pavuzu broje, onk balbuta, donk, tronk — da tajnuta bim liuzu, ufjuzu ottou, tajnuta bu trudutima, najda naujma, akkou vedoju, nebalbuzu.

Istuzu arekutika, sau tau amiling netakuzu. Aidu dukoj. Fu akkou pomirnoje Bianihna, aidu dukoj, deu uguta da kuruta, u rusutejlima, sau (kau?) balbuzu Neandertaler Wald. Ujma sau au imatuzu, nemoje, bim balbuzu nau.

Amiling usladu tau tajnutima da usladu balbutima parou onojutima. Donk istutima, donk balbutima, onki parou tau, donki parou sutika. Najda imatu donk. Onoju sutika bu fuzu tau istutima parou tau.

Najda broing nekau nebu o u tau tikuzu.

* * *

Goran bu nenatuzu u kopjutima. Nekau bim neveduzu, sau us nau. Bim nevedoju, kau bif odoluzu imatuzu Donki Izmroje Trudutima uve irukutima Goranima da kusuzu o kopja us nau.

Ujma bim intrutu nebavoje, tuputoju. Ujma bim laduzu nau bif imatuzu nesau ne takoje, nesau tajnoje.

Volha, krauta kau kusuzu trudutima, bim aiduzu us anklutima tulutima uviutima na Kamennaja Horka. U tutahitrejlima siduzu kroskoje krauta, kroskutko, da bim kusuzu trudutko. Donk guroje brekutika bim ujmoje, oviloje, nau bim grizuzu trudutko akkou shutima. Nau ujmoje bloje okutika bim ladoje okuzu na trudutko. Kroskutko bim neokuzu na Volha, kalau nau bim aiduzu da siduzu irukutoj.

«Sau tau fuzu?» — bim balbuzu Volha, najda da kvaj bim stigoju.

«Au kusuzu trudutko», bim balbuzu kroskoje krauta u oviloje neumoje kuprutima.

«Nastogou?»

«Au amiluzu trudutko».

«Tau arduta duzu tau kusuzu trudutko?»

«Ne, nau balbuzu o fuzu sutikama balzoje, — bim balbuzu kroskutko u oviloje kuprutima. — Stogou odoluzu neistuzu».

«Kvajujma tau vekutima?» — bim Volha balbuzu. O balbutika ujmaamglutima duzu kroskutkama. Nastogou? Stogou kroskutika amiluzu o balbuzu.

«Sonk».

Volha bim minutima nebalboje. Kroskutko bim kusuzu trudutko da fuzu olabutima na o krautima, kau imatuzu irukutima klutima.

«Sau o u tau?»

«Kluta», bim Volha balbuzu.

«Tau amiluzu kusuzu klutikama?»

«Ne».

«Da sau? O kluta tau tulutima?»

«Ne, au amiluzu kusuzu pastutima, rusutikama, sokoladutima… Da o kluta nemau tulutima. Au nau takuzu, takuzu nemoje. Stigu?»

«Arduta balbuzu o igonoj, takuzu nemoje. Tau igonoj?»

«Au igonoje. Da tau?»

«Au igonoje ganj», bim ufjuzu kroskutko. «Au bim kusuzu trudutko. Nebalbu mau ardutima, amiloju?»

Volha bim afkluzu okutikama. Da takuzu uve kuprutima donki izmroje trudutima.

«Tajnoje», bim balbuzu bavoju o nenormoje kroskoje krauta sonkivekutima u oviloje kuprutima neumoje.

«Taku onk», Volha, igonoje krauta tronkitronk vekutima, kau onkiskonk minutima ottou bim takuzu nemoje us nemoje tulutima, bim duzu onki izmroje trudutko nau noje komutima. Da donki trudutima bim linguzu u lasutima. Izmroje truduta u ardoje lasutima.

Donki krautika bim siduzu u Kamennaja Horka da kusuzu trudutima.

* * *

Kalau Volha bim balzoje, nau mauta ksutima bim neskamuzu. Kroskoje izmroje truduta bim nesau fuzu. Sutika kau kusuzu trudutima neistuzu ujma. Da sutika, kau ne kusuzu, kvaj. Najda kopjuta bim u skamutima.

Onkuru kalau Volha bim neistuzu da gajalingutika bim kramuzu nau tulutima, sutejle bim veduzu tuputoj, sau nau bim kusuzu trudutima.

Inaj nau korputima bim tuta. Ujma tuta trudoje u korputima krautoje. Trudoje stuta deu au istuzu. O mau tuluta, o mau okovuta. O mau ankluta. U mau uviuta aiduzu grimoje kugoje sutika, guroju auta, min tuta da truduta. Ujma otoju, deu istuzu. U akkou korputima. Truduta nebalbuzu, akkou vedoju. Deu truduta, tou istuzu suta. Aiduzu u tajnutima, asinuzu tajunutima, ksuzu istutima. Linguzu fuzoje irukutika, grimuzu kugoje kusustrilutima, laduzu: akkou ardoje odinutima minusveuta. Tajnoje.

2

Капсула часу

1

…У прыбіральні ён, дапамагаючы сабе зубамі, завязаў на рукаве чырвоную павязку. Спрыту ў такіх рэчах яму заўжды не хапала — вось і цяпер непаслухмяны матузок залез яму ў рот, і ён пасьпеў удосталь насмактацца казённай тканіны. Ён інстынктыўна агледзеўся ў пошуках якой-небудзь дзевачкі-васьміклясьніцы, якая б адным рухам разабралася з гэтымі дурацкімі матузкамі. Давялося прызнаць, што памяшканьне, дзе ён цяпер стаяў перад люстэркам, было не найлепшым месцам для васьміклясьніц. Ды і для яго самога. На калідоры таксама нікога было не злавіць, званок празьвінеў, працоўны дзень пачаўся. Хай вісіць так, галоўнае не махаць рукамі.

З гэтай павязкай дзяжурнага пэдагога ён адразу зрабіўся падобны да ўжо немаладога, але яшчэ цалкам мярзотнага нацыста. Карычневая кашуля, купленая ў сэканд-хэндзе, нядаўна зроблены андэркат з косым праборам — каб прыкрыць лысіну, цудоўна дапаўнялі аблічча. Толькі шортаў скураных не хапала. Паглядваючы на павязку, ён хутка, але ня страчваючы годнасьці, прамінуў калідор і афіцэрскім крокам увайшоў у клясу.

Ніякай рэакцыі. Увайшоў у клясу. Нуль увагі. Настаўнік увайшоў у клясу. Ідэальны сказ. Прамое выказваньне, дзівосна-нэўтральнае, эмацыйна не афарбаванае, нічым не афарбаванае, апрача чырвонай павязкі, якая боўтаецца на рукаве. Дзейнік, выказьнік, дапаўненьне (зрэшты, лішняе). Настаўнік увайшоў. Настаўнік! Сьвяты чалавек! Пакутнік! Ваш уладар і павяліцель, ваш герой і пабядзіцель, Гітлер-ваш-асвабадзіцель, судзеб і дзялоў вяршыцель, юных душ нагой Праксіцель, ой ты скромны белы кіцель, ваш айцец і наўчыцель, жарсьцяў ваш агнетушыцель і гармонаў дырыжор…

Ён абвёў вачыма гэтае нацысцкае зборышча. Усе ў чырвоных павязках. Дзяжурная кляса.

Дзеці. Якія ж яны яшчэ дзеці.

Грудзі-дражнілкі, шчодра выкладзеныя на пярэднюю парту, проста перад ім, так, каб можна было зазірнуць у дзёрзкія выразы і ўразіцца, дрыгнуць, дараваць дурасьць іх уладальніц. Або — хлопцы. Віславухія васіліскі, рэдкія вусікі над убогімі губамі, вінаватыя вільготныя далоні, высокія галасы, вайнушка ў галаве: волаты-ванючкі.

Шумлівыя, глумлівыя дзеці. Некалі яны думалі яго напужаць. Сьмешныя, сьмешныя дзеці. У кожнага ў галаве дзірка, а зь дзіркі ідзе шум. Гэта ўсё, што варта пра іх ведаць.

Прымусіць іх змоўкнуць было няцяжка. У сваім пэдагагічным арсэнале ён меў сто спосабаў зрабіць гэта — і заставалася толькі выбраць найпрыгажэйшы.

Канечне, можна было пазбавіць іх адзінай мовы. Перамяшаць іх гаворкі так, каб яны не разумелі адно аднаго. Разбурыць Бабілён іхнай балбатні, расьсеяць іх па сьвеце — сям і там, сьвет не такі вялікі: ад унівэрсаму «Смарагд» да самурайскага клюбу, куды яны вечарамі ходзяць качацца. Ён ужо бачыў, як яны сьцішваюцца, лыпаюць вачыма, гэтыя дзеці зь дзіркамі ў галаве, адкуль ідзе няспынны шум, ён ужо бачыў, як словы захрасаюць у горлах, яны давяцца шумам і замаўкаюць — што ж, цяпер можна пачаць урок. Але гэты спосаб пагражаў яму непазьбежнымі разборкамі з дырэктарам — пан Дырэктар не любіў архаічных мэтадаў, пан Дырэктар паважаў наватараў і атэістаў.

Наватарскімі спосабамі ён валодаў добра. Напрыклад, можна было пазашываць ім раты. Схадзіць у кабінэт працы, пазычыць нітак і доўгую іголку — і абысьці парту за партай, губу за губой. Дзеці-зашыванкі. «Настаўнік школы на ўскраіне Менску закалоў сваіх вучняў». Закалоў? У якім сэнсе? Як кабанчыкаў? Або шпрыцам? Не, іголкай для шыцьця. І зашыў казённымі ніткамі. Закалоў да страты мовы. Ясна: палітычная акцыя. Пэрформанс. Ды не: проста пэдагагічны прыём.

Усё роўна ў гэтым узросьце яны пагалоўна мараць сабе нешта пракалоць. Пірсінг выклікае ў іх нейкае парасячае захапленьне. Нібыта ім мала вушэй, нібы на целе бракуе дзірак. А хто-ніхто з вучаніц ужо колаты арэшак: па вачах відаць, што маюць пярсьцёнкі ды колцы ў пупках. У іхных вачах добра відаць іхныя пупкі. Часта гэта адзінае, што там можна пабачыць. Прагрэсіўныя таты і мамы ня супраць лёгкага пірсінгу — калі дзіцятка добра вучыцца, хай пракалупае ў сабе дзюрку-другую. Чамусьці пупок падаецца бацькам бясьпечным месцам. Ну, давай, толькі ў пупок, строга кажуць яны, не разумеючы, як непрыстойна гэта гучыць. Чамусьці пуп ні ў кога не выклікае рызыкоўных асацыяцый. Узяць хаця б пуп зямлі, на якім мы жывем. Наогул ніякіх дадатковых сэнсаў. Толькі пупок. Проста пупок. Праколаты пуп зямлі.

Кляса, між тым, працягвала выць, рохкаць, мэкаць, бляяць і скуголіць. Дзеці. Бедныя парасяты. Калі ён трапіў да іх упершыню, ягоная завушніца выклікала ў іх фурор. Што было б, калі б ён паказаў ім усе свае татуіроўкі? Мабыць, яны абралі б яго сваім фюрэрам.

Зашыць ім раты, зашыць.

Але і гэты трыкатажны спосаб зьнітаваць іх дзеля пэдагагічных патрэбаў варта было пакінуць да лепшых часоў. Зашытыя, як у зомбі, раты ягоных вучняў, можа, і замаўчаць, але, перастаўшы шумець, гэтыя глумлівыя дзеці пачнуць румзаць. Ім, бач ты, будзе балюча. Ён не любіў, калі яны плачуць. А такое бывала: пашкадуйце, бацька прыб’е. Як жа яны яго раздражнялі — румзаючы, любое зь іх выглядала так, быццам пазіруе для плякатаў сацыяльнай рэклямы. Кшталту, «Папа, не пей» ці «Мы супраць хатняга гвалту».

Існавалі, вядома, і іншыя спосабы зьвярнуць на сябе ўвагу. Зьняць штаны і паказаць ім голую задніцу. Абліць дзяцей бэнзінам і падпаліць. Але ўсё гэта пагражала выклікам на пэдсавет, вымовай або пазбаўленьнем прэміі. Дзеці цяпер ня тыя, якімі некалі былі мы. Іх вучаць ведаць свае правы — пуп зямлі абавязвае.

Нарэшце пасьля ўсіх гэтых развагаў — мінула ўжо хвілін дзесяць — ён абраў досыць традыцыйны спосаб, які, бывала, выкарыстоўвала шмат гадоў таму іхная маладая беларусіца. Спачатку ён паклікаў на дапамогу літаратуру. Дастаў таўшчэзную таміну, на якой красавалася хітрае, нейкае хрыстапрадаўчае слова «Хрэстаматыя», якое ніколі не асацыявалася ў яго з прыгожым пісьменствам — паволі падняўся і ўзьняў яе на вышыню вачэй. А потым расьціснуў пальцы.

Хрэстаматыя так добра ўхрыстамацілася ў стол, што ўсе паэты, якія сядзелі ў ёй, атрымалі, відаць, шматлікія ўшыбы ўнутраных ворганаў.

Кніга паклала іх рукі на парты, як цэлы варожы ўзвод на зямлю. Яна стрэліла па іхных трусіных вушах, нібы гармата. Гул ад яе быў чуцён, пэўне, нават у краме «Смарагд» і ў самурайскім клюбе.

Стала ціха-ціха.

На ўсёй зямлі. І ўрок нарэшце паплыў — як тыя ручнікі па рацэ. Далёка. Куды ён завядзе, ніхто пакуль што ня ведаў.

Дзеці. Якія ж яны яшчэ дзеці. Варта табе наладзіць гук — і вось ужо змоўклі, паселі, лапкі склаўшы. Незадаволеныя. Нехта нахабна пакруціў пальцам каля скроні: «Во наш Алег Іванавіч ухерачыў». Маўчы, Сідарэвіч, хрыстом-матам прашу, маўчы.

Ёб вашу хрэстамаць, дзеткі, я прымушу вас мяне выслухаць.

Не даючы ім апамятацца, ён дастаў пусты трохлітровы слоік і паставіў на стол. І паглядзеў на іх доўга, злавесна. На ўсіх адразу. Сядзяць, прысьмірэлыя, прысаромленыя, заінтрыгавана дрыгаючы нагамі. Пазіраюць: то на слоік, то на настаўніка.

«Гэта для аналізу мачы?» — ня вытрымаў адзін зь іх, той, які з асабліва глумлівым выразам вачэй. Пара галасоў прыцішана і радасна цяўкнула, іншыя чакалі, што будзе.

«А табе мала, Сідарэвіч? — адказаў ён у поўнай цішыні. — Уся школа ведае, што ты сцышся ўначы, але я ня думаў, што твая норма большая за тры літры…»

Гэтым разам цяўканьня было крыху болей. Маленькая настаўніцкая перамога.

«Я не Сідарэвіч», — прабурчэў дзіцёнак з выклікам, зьбянтэжаны, раззлаваны.

«Магчыма, — пагадзіўся ён. — Але ў ложак, значыць, і праўда сцышся… Што маўчыш? Пост-праўда, яна такая».

Сідарэвіч змрочна апусьціў галаву, раздушаны жалезнай лёгікай. Дзеці. Ім не было чаго запярэчыць. Хай чарговы раз пераканаюцца, наколькі ён круты ў адкрытым баі.

Ён успомніў, як прыйшоў да іх упершыню. Як стаяў перад імі, напружаны, недарэчны, гатовы да ўцёкаў, нібы прусак, засьпеты пасярод кухні, стаяў, правільны і прычасаны. Як прэў, хапаў ротам паветра і ня ведаў, як прымусіць іх павярнуцца ў свой бок. А цяпер яны адна каманда. Каманда «Лятучага Галяндца», які нясецца на ўсіх ветразях у менскі вечар.

Яны ўсе былі для яго сідарэвічы. А дзяўчаты — каштанкі. Так зручней. У думках, канечне. Не запамінаць жа іх было і праўда, як дарослых, пайменна. Яму здавалася, што гэта абсалютна нерэальна. Ён ведаў, што ў гэтай богам выклятай клясе ёсьць прынамсі адзін Сідарэвіч. Гэтага хапала. Толькі вось хто зь іх і як выглядаў — забыў, а дазнавацца было не ў ягоных правілах. Дый хіба яны б сказалі праўду? Для іх гэта зрабілася б вясёлай гульнёй: не згаворваючыся, яны памяняліся б імёнамі і выставілі б вучыцеля на сьмех. Ён ужо чуў іхны гогат. Здаецца, у аднаго зь іх было такое прозьвішча: Гогат. Ці не ў таго, якога ён так шчодра ўзнагародзіў толькі што энурэзам? Тата ў яго Гогат, і мама Гогат, і брат. Сямейства Гогатаў, надзея пупу зямлі, хрыбет нацыі.

Што да каштанак, тут усё было прасьцей: вось яна, сядзіць каля акна, нэрвовая, у швэдрыку, глядзіць на штосьці — угадаць ані шанцу: што там, штыкетнік з птушкамі, школьны стадыён, чорная хваля ўкапаных у зямлю шынаў, шэры будынак, дым… задумалася. Каштанка Натальля — з націскам на імя, у школе ўсё і ўсіх называюць так, быццам прозьвішча адно на ўсіх, толькі імёны розныя. За год ён і сам пачаў так казаць. Рабіць акцэнты ня там, дзе трэба. Не на тых гуках, не на тых думках, не на тых тэмах. Школа зрабіла зь яго нешта іншае. Кожны дзень яна ператварала яго ў нешта іншае — і дома, пад душам, пад Вагнэраў шторм, ён кожны вечар адчайна намагаўся вярнуць сабе сябе, уціраў ў сваю скуру сваю страчаную самасьць, змываў гукамі старой і вечнай музыкі працоўны дзень. Такі, як гэты.

Заставалася зрабіць яшчэ некалькі штрыхоў. Ён падышоў да аднаго зь сідарэвічаў, самага ўбогага, з палымянымі вушамі, ужо ўшчэнт запляванага папяровымі кулямі, сідарэвіча кволага, полага, бясполага лоха, іхную цацку, зацкаванага іхнымі ціхімі подласьцямі забітага зайку. Відаць, з такіх і вырастаюць потым белакурыя бэстыі. Пазьней, калі ўсё гэта скончыцца: клясы, кляўзы, ляскат партаў, пляўкі, бясконцае паляваньне… Ён падышоў да яго і паказаў на пярэднюю парту. Уратаваў да званка. Няшчасны перасеў (як там яго? Віця?), уцягнуўшы ў плечы галаву. Няўдзячны маленькі дзядок.

Ён вярнуўся да свайго стала і сеў побач з гэтым убоствам. Цяпер у клясе быў парадак. Уратаваны ім Сідарэвіч сядзеў, дзіўна ўздрыгваючы, нібы ў сьне, і ён адчуваў, як ад гэтага цела ідуць хвалі млявай нянавісьці.

«…Я быў такі, як ён, тыя самыя косыя плечы, тая самая нязграбнасьць. Дзяцінства маё, згорбіўшыся, каля мяне. Сышло, і не крануць яго, хаця б зьлёгку. Маё сышло, а ягонае — таямніца, як нашыя позіркі. Таямніцы, бязмоўна застылыя ў цёмных палацах нашых сэрцаў. Таямніцы, што стаміліся тыраніць, тыраны, што мараць быць зрынутымі» (Ул. 2:66).

Што ж. Сідарэвічы і каштанкі ўдосталь пакаштавалі ягонай справядлівасьці. Пара! Самы час папрацаваць.

«Сёньня. У нас. Не зусім. Звычайны. Урок, — пачаў ён, роўна раскідваючы словы ў разоры гэтай дзікай клясы, як суворы, але справядлівы сейбіт. — Урок. Які. Пакажа. Пакажа, што вы зь сябе ўяўляеце. Пустышкі вы ці сапраўдныя пупы зямлі. Хтосьці з вас чуў калі-небудзь пра капсулу часу?»

Не. Яны ня чулі. Ім спадабалася слова «капсула», але не спадабалася слова «час». Ягоныя словы выклікалі ў іх неспакой і мулкасьць у сьпінах. Кляса закруцілася, заёрзала. Яны і так сядзелі ў капсуле — капсуле школьнай клясы, і ў іх здранцьвелі ногі і нылі копчыкі.

«А можна тэлефон дастаць?»

«Можна дастаць нагой да носа, — сказаў ён строга. — І замаўчаць, калі ня можаш сказаць нешта па тэме. Тлумачу. Капсула часу — гэтая такая штука, у якой захоўваецца пасланьне будучым пакаленьням».

Ён зрабіў паўзу, каб да іх дайшло.

«У каго што па калена?» — ня вытрымаў адзін зь сідарэвічаў.

«Не ў цябе, — цярпліва павярнуўся ён да гэтага дубовага лба. — Таму ты ў штаны ўсялякую дрэнь суеш, каб дзяўчаты думалі, што ў цябе там ого-го».

Дзеці былі радыя. Дзеці ажывіліся. Сідарэвічы загулі. Каштанкі зашапталіся.

«Дзяўчаты, дзяўчаты… — перадражніў хлопчык, хаваючы вочы, паклаўшы падбародзьдзе на парту. — Ды каму яны…»

«Давай, паказвай, што ў цябе там, — ён падышоў да нахабы і стаў проста над цёмным цемечкам, дзелавіта прачышчаючы языком у роце абломак зуба. — Ну! Даставай. Што там у цябе такое — да калена…»

Вучань пачырванеў, запоўз пузам пад парту і выцягнуў са штаноў кнігу.

Ён гідліва зірнуў на вокладку:

«Танки Третьего рейха… Иллюстрированная энциклопедия. Дык ты ў нас арыец, Сідарэвіч? Я-я, нацюрліх?»

«Я…»

«Паглядзі на сябе. Ты ж яўрэй, Сідарэвіч. Нельга табе такія кніжкі чытаць. Хоць ты ж і чытаць як сьлед ня ўмееш. Ты ж толькі карцінкі разглядваеш».

«Самі вы яўрэй…» — нязлосна адгукнуўся Сідарэвіч.

«Усе людзі яўрэі, — сказаў ён строга. — Запомні».

Яны недаверліва засьмяяліся.

«Вы б самі пачыталі… Алег Іванавіч, а вы ў танках сячоце?» — вучань нават не скрывіўся, не пакрыўдзіўся. Паглядзеў на яго лісьліва, пяшчотна. Вось з каго яна дакладна ніколі ня вылузаецца — белакурая беларуская бэстыя.

«Хай іншыя з тваіх штаноў чытаюць, а мне толькі раз на цябе паглядзеўшы, рукі памыць хочацца», — сказаў ён з усьмешкай.

«Алег Іванавіч, плюньце на яго, пра капсулу лепш раскажыце», — незадаволена сказала адна з каштанак.

«Ага, давайце лепш пра капсулу», — пачулася яшчэ некалькі галасоў.

«Добра, — ён падышоў да акна. — Штаны не парві, арыец. Як я ўжо сказаў, капсула часу — гэта пасланьне нашым нашчадкам, якое пішуць сучасныя людзі, то бок мы з вамі, і якое звычайна запакоўваецца ў пэўную ёмістасьць, капсулу. Капсула захоўваецца ў пэўным месцы — напрыклад, яе можна ўмантаваць у сьцяну, заліць у падмурак, кінуць у акіян, або проста закапаць. Як правіла, на капсуле пазначаецца, калі яе можна адчыніць і прачытаць пасланьне. Напрыклад. Напісаўшы пасланьне, мы можам пазначыць на капсуле: „Менск. 2017. Адчыніць у 2050 годзе“. Некалі людзі знойдуць капсулу, даведаюцца, калі яна была адпраўленая, і прачытаюць, што мы ім напісалі. Прачытаюць, пра што мы думалі ў наш час, пра што марылі і як уяўлялі сваю будучыню. Магчыма, яны прачытаюць гэта, калі нас ужо ня будзе ў жывых. Хутчэй за ўсё, так яно і будзе. Чым лепш схаваная капсула, тым цяжэй яе знайсьці. Хоць і тут усё ня так проста, выпадковасьць ніхто не адмяняў…»

«А навошта яе закопваць? — прабасіў нейкі прастылы сідарэвіч. — Можна ж проста ў інтэрнэт адправіць? Зрабіць так, каб самараспакавалася празь пяцьдзясят гадоў… А то капаць… Я капаць не люблю… Што я, калхозьнік?»

Заржаў, за ім іншыя — нявесела, навісшы над партамі, і ўсё ж ён бачыў, што ім цікава. Пакуль што. Праглынулі прынаду.

«Які ты разумны, Дзярун. Празь пяцьдзясят гадоў ужо такога інтэрнэту ня будзе, праз такі час мы ўжо ўсе ў віртуальнай прасторы будзем жыць, як галаграмы», — хутка прамовіла нейкая жвавая каштанка і падціснула вусны.

«А дзеці адкуль будуць брацца?»

«Генэравацца, кнопку націснуў — і гатова».

«Празь пяцьдзясят гадоў нас саміх ужо ня будзе! — рашуча заявіў сідарэвіч справа. — Усяму сьвету будзе пі…!»

«Не… Нас марсіяне ў рабоў ператвораць, — летуценна сказаў сідарэвіч-арыец. — Кроў піць будуць, і размнажаць, як сьвіньняў. На забой».

«Марсіяне не дэбілы, каб такіх, як ты, размнажаць. Такіх яны ў цырку паказваць будуць», — піскнула іншая каштанка.

«Зараз ты ў мяне размножышся, Салаўёва».

«Так што ў нас сёньня творчае заданьне! — спыніў ён іх дзіцячыя фантазіі. — Вы, то бок восьмая „а“ кляса, пад маім мудрым кіраўніцтвам напішаце кожны сваё кароткае пасланьне. Пасьля гэтага мы схаваем нашу капсулу ў надзейным месцы. Закапаем яе. Што вы там напішаце, справа ваша, я правяраць ня буду. Поўная свабода. Можна пісаць ананімна, толькі улічвайце, што гэта калі-небудзь прачытаюць людзі. Што яны пра вас падумаюць? Я б на вашым месцы пра гэта не забываўся. Ну, што, паехалі, часу ў нас засталося няшмат, дваццаць пяць хвілін. Пачынаем. Гэта ў вас апошні ўрок, правільна? Так што пасьля званку здаем, што напісалі, ідзем і закопваем капсулу».

«Я не магу пасьля званку…» — пачуліся расчараваныя стогны.

«У мяне рэпэтытар…»

«Хто ня можа, я не прымушаю, са мной пойдуць добраахвотнікі. І адзнакі ў іх таксама будуць добрыя. На два балы вышэйшыя. Усё, час пайшоў, пішам».

Яны пакорліва выцягнуліся, нясьпешна зашалахцелі сшыткамі.

«А капсула дзе?»

З капсулай, вядома, выйшаў промах. Ён усяляк імкнуўся ня выдаць сваёй зьбянтэжанасьці, але яны ўлавілі яе, ваўчаняты, улавілі і вылавіравалі сваімі глумлівымі позіркамі да слоіка на стале. І запытальна перавялі вочы на яго, а ён стаяў, як абпляваны. Па клясе прайшоў задаволены стогн. Буркнуў адзін, пырснуў другі, і адна з каштанак шырока адплюшчыла вочы, напоўненыя такім захапленьнем, быццам яна на конкурсе прыгажосьці перамагла.

«Банка?»

«Гэта… Гэта і ёсьць наша капсула?»

Кляса заржала, заружавела, зарохкала — жаласьлівы слоік на стале і праўда выглядаў жудасным зьдзекам зь велічнай ідэі: недамыты, мажны, мутны, і нейкая мяшчанская пыха адчувалася ў ягонай крыклівай кругласьці.

«Трохлітровік часу…» — сказаў нехта.

«Можа, лепш на піва, Алег Іванавіч?»

«Скінемся на банку?»

Вінаваты быў настаўнік працы, які яшчэ месяц таму абяцаў вырабіць у сваё майстэрні прыгожы і ладны футарал са сталі. Яшчэ і надпіс выгравіраваць кляўся, падла. Але ўчора ён зноў сустрэў працавіка каля крамы «Смарагд» — выявілася, што той не зьбіраўся выходзіць з запою. Яго наогул цьвярозым ніколі ня бачылі — у кожнага свой крэатыўны падыход. Працавік акурат узяў новую порцыю чарніла і быў у гуморы.

«Іванавіч, ды я табе такую капсулу зраблю — у космас адправіць можна! — палез ён абдымацца. — Я ж у сакрэтнай лябараторыі працаваў, ты ж у курсе… Заўтра будзе гатова! Іваныч, ты мяне знаеш! Не падвяду!»

І так кожны раз. Абрыдла ўжо нагадваць — ён ня з тых, хто ўмее прасіць двойчы. Дый Пан Дырэктар усё чапляўся: конкурс крэатыўнасьці сярод настаўнікаў у самым разгары, а ідэя ягоная так і заставалася ідэяй. Як ні сустрэне яго, усё пытаецца: гатова капсула ці не? І што яго прымусіла месяц таму ляпнуць пра гэтую сваю ар-рыыгінальную задуму? Прамаўчаў бы, правёў віктарыну, раздаў бы дзіцяткам пратэрмінаваныя вітаміны айчыннай паэзіі — і забыў. А так трапіў у пастку ўласнай ідэі. На яго пачалі глядзець з павагай і яшчэ большай зайздрасьцю, Пан Дырэктар лічыў, што перамога на конкурсе ў іх у кішэні, і вітаўся зь ім, як з роўным. Трэба было нешта рабіць.

Прозьвішча дырэктара было Барсук, меў ён і імя па бацьку, гэты неад’емны атрыбут настаўніцкай улады, але чамусьці любіў, калі яго называлі панам. Мо таму і любіў, што сам быў гісторык. Гісторык з кашай у галаве і неразборлівай любоўю да іншаземных словаў: інавацыя ў ягоных вуснах гучала ватнай падкладкай, а сімулякры ператвараліся ў сімуляркі. Пан Дырэктар быў апантаны крэатыўнасьцю: маё крэда — крэацыяніст, горда крумкаў ён, і ад вас я чакаю найперш крэатыўнасьці. «Забудзьце ўсё, чаму вас вучылі, на адным стажы ў мяне ніхто ня выедзе!» Паныла седзячы на сваіх стажках, настаўнікі ўсё ж неяк выяжджалі — і ніхто не зваліўся з возу. Прычэплівы, але няўважлівы быў Пан Дырэктар — з такімі можна суіснаваць, галоўнае займець навык.

Да яго Пан Дырэктар адразу ж паставіўся з падазронай прыязнасьцю: «Вось чалавек, здольны на Нешта Гэткае!» — казаў ён у настаўніцкай, абдымаючы яго, новага настаўніка, за плечы. Настаўніцкая пазірала з рэўнасьцю; зрэшты, тут усе раўнавалі адно аднаго, як у шэксьпіраўскай п’есе. Нешта Гэткае было няўлоўным, расплывістым боствам, сутнасьць якога доўга заставалася для яго таямніцай. Ён выдумляў віктарыны, ладзіў урокі-суды над пэрсанажамі савецкага белліту і конкурсы красамоўства. Ён даводзіў сваіх вучняў да гістэрыкі. Мары пра спакойную ссылку ў нічым не выбітнай школе, дзе можна адседзецца год-два ў пошуках больш годнага занятку, памерлі ў самым зародку. Пан Дырэктар нікому не даваў спакою, а яму найперш. «Эх… Ня тое, — мармытаў засмучана Пан Дырэктар. — Разумееш, калега Іванавіч, ня тое… Павінна быць Нешта Гэткае! Такое, каб душа разгарнулася, а потым зноў згарнулася! Такое, каб адчуваўся прарыў! Ты зможаш!»

Вось аднойчы ён і ня вытрымаў чарговай дырэктаравай атакі ды ляпнуў пра капсулу. Ахвяраваў сваім, недатыкальным, таемным — толькі б гэты Барсук адчапіўся.

«Хм. А вось гэта і праўда Нешта! — ухваліў Пан Дырэктар, вымаючы вільготную сурвэтку. Ён заўжды праціраў рукі пасьля заняткаў, нібы змываў зь іх кроў гістарычных бітваў і задушаных паўстаньняў. — Нешта Гэткае! Вось гэта я і называю крэацыянізмам! Дзейнічай!»

Капсула… Па шчырасьці, ён ня бачыў вялікай розьніцы: сталёвая, шкляная ці з пап’е-машэ. Ды хоць зь дзіцячай скуры. Таму сёньня раніцай ён выцягнуў з прыбіральні пусты слоік, адзін з тых, што кожны месяц перадавала яму маці, вытрас зь яго памідоры і прапаласкаў пад кранам. Урэшце, якая сучаснасьць, такая і капсула. Трохлітровік выглядаў сымбалічна і да таго ж дужа аўтэнтычна. Што магло б лепш увасабляць наш гераічны час? І ня менш гераічнае месца? Клясычны дызайн: une banque trilitère classique! Да таго ж слоік быў празрысты. І — што самае істотнае — надзейны. Традыцыя, правераная часам. А менавіта час ён і мусіў прарэзаць сваім круглым рылам. Камень і шлак часу. Якім бы ні атрымалася іхнае пасланьне — да некага яно мусіла дайсьці. Што само па сабе неверагодна абсурдна.

Ягоныя ваўчаняты ўсё яшчэ пасьмейваліся.

«Што за ўхмылкі? Вам палец пакажы, вы лыбіцеся. Як дзеці малыя».

«Дык эта самае, мы і ёсьць дзеці, Алег Іванавіч! Мы ж несавяршэнналетнія!»

Зрэшты, выбару ў іх не было. Кляса навісла над сшыткамі. Яны засунулі ў раты асадкі, і твары іхныя прынялі адсутны і тупаваты выраз — нібыта яны да смочак на бруху самкі прыклаліся. Худой і зьнясіленай самкі бясплатнае адукацыі.

«Алег Іванавіч, а што пісаць?» — капрызьліва спытала нейкая каштанка, пасмактаўшы сваё паркерава пяро.

«Ну што-што… Раскажыце ў двух словах пра сябе. Што вам цікава, што акружае. І што гэта за час, у які мы ўсе жывем. І зьвярніцеся да людзей з будучыні. Якімі вы іх бачыце. Пра што, на ваш погляд, яны павінны задумацца. Ясна?»

«Не!» — адказаў яму на дзіва зладжаны хор. І пачалося:

«А колькі? Старонкі хопіць?»

«А што зьверху пісаць?»

«Колькі заўгодна. Нагадваю, у вас поўная свабода. Зьверху?… Ну, дату можаце паставіць».

«І што, усё ад рукі? У мяне пальцы баляць!» — занылі па чарзе ягоныя сідарэвічы і каштанкі.

«Можна і не пісаць, — ашчэрыўся ён. — Калі ласка. Хто ня хоча, каму няма чаго сказаць, адкрылі падручнікі на старонцы сто два… І да заўтра вывучыць, на адзнаку. Хто ня піша, падыміце рукі».

Пішуць. Скрыпяць. Руплівая шматрукая рабыня. Ён паглядзеў на ўратаванага ім сідарэвіча: той калупаўся ў вуху. Заўважыў яго бязьлітасныя вочы, неахвотна ўзяў асадку. Закрэмзаў, мучачы мярзотныя свае прышчы.

«Ай! Я ня ведаю, што пісаць!» — зарумзала, вылепіўшы з вуснаў ружовае пірожнае, каштанка, што сядзела перад ім. Кінула асадку — і чаму школьныя асадкі так бразгочуць, падаючы на стол? — пляската, пуста, паскудненька. Кінула, адвярнулася, а ў самой ужо цэлая старонка гатовая. Ня ведае яна… Усё яны ведаюць, несавяршэнналетнія савяршэнствы.

Заскрыпелі, прыціхлі, засаплі.

2

Больш за ўсё ў школе яго зьдзівіла, што ён зноў стаў Алегам Іванавічам. Як жа лёгка робіць кар’еру тваё ўласнае імя. Школа — установа для жабракоў-арыстакратаў, працуеш за капейкі, затое кожны дзень маеш прыстаўку-оччаства, ня горшую за «фон», і на яе фоне падаешся сабе не такім ужо й мізэрным. Добры дзень, Ідальга Іванавіч, як вашыя справы, Арэх Банвіванавіч, калі ласка, Морпех Бананавіч, ня стаўце мне пяць.

Ён вёў урокі як лекар: не дазваляў сабе крыку, не сюсюкаў, ня скардзіўся і не шкадаваў. Проста рабіў сваю працу. Са сваімі вучнямі ён заключыў непісаны кампраміс — зь ім яны гавораць па-беларуску, хто як умее, але быццам бы па-беларуску, а ён не папраўляе і не зьніжае за мову адзнак. Яны, канечне, ня ўмелі, яны былі з таго пакаленьня, для каго беларуская была хутчэй другой замежнай, чым роднай-моднай, але паціху гульня іх захапіла. Магчыма, яны яго нават любілі і крыху шкадавалі — як і належыць пацыентам нэрвовага, стомленага, але добрага і стараннага лекара, які ўзяўся за безнадзейную справу. Яны ведалі, што яму іх ня вылечыць. Але ён лячыў, як быццам яму і праўда ўсё гэта было важна.

Яму? Важна? Ды пляваць ён хацеў. І на іх, і на іхных бацькоў. Праца патрэбная, каб аплачваць задавальненьні. А задавальненьняў у ягоным жыцьці засталося няшмат. Вікі, віскі, Вільня — вось і ўвесь набор. Гэтую трыяду можна было ўспрымаць як veni, vidi, vici ці як Kinder, Küche, Kirche, у залежнасьці ад настрою і абставінаў.

Штодня, едучы ў сваю школку, ён праглядаў абвесткі на сайтах працоўных вакансій. Найперш, зразумела, у разьдзеле «Мастацтва, забавы, мас-мэдыя». Краіне былі патрэбныя трэнд-вотчэры — і гэта гучала як парода сабакаў. Сабачкі мусілі вынюхваць модныя рэчы ў крамах ЗША і ў замежных блогах і валодаць ангельскай на ўзроўні Upper. Не, гэта не для яго. Куды яму, дварняку. Хтосьці шукаў капірайтэра-піяршчыка 80-га ўзроўню. Што трэба піярыць, тлумачыць ня сталі. Якая розьніца. Капіюй, пі, наярвай і ня парся. Сетцы крамаў «Рублёўскі» быў пазарэз патрэбны культарганізатар: «ініцыятыўнасьць, харызматычнасьць, крэатыўнасьць, актыўная жыцьцёвая пазыцыя». Апошняе асабліва пужала. Быць у адказе за суворы адпачынак сотні давераных табе каўбасьнікаў, касірак і грузчыкаў і забаўляць іх сваёй актыўнай жыцьцёвай пазыцыяй — гэта было горш за школу. Хацелася б паглядзець, як яны выпрабоўваюць кандыдатаў на харызматычнасьць. Ну што, хлопча, насьмяшы нас. Абаяй ды наябі, ды так, каб ніхто не заўважыў. Харя-то у тебя не больно харизматичная…

Айчыннай культуры былі патрэбныя страсныя выкладчыкі сальсы, а таксама бачаты, вальсу, вогу і стрып-плястыкі. Пяшчотныя флярысты і мужныя майстры тату, радасныя вядучыя ФМ-радыё і мэнэджэры па продажы керамічнай пліткі. Несудзімыя мыйнікі посуду і непітушчыя касіры ў букмэкерскую кантору. Слаўныя кіраўнікі тэлеканалу Слуцк ТВ і аніматары (зь яго атрымаўся б неблагі Кракадзіл Гена). Катастрафічна не хапала адміністратараў у катарскія кінатэатры і мэрчэндайзэраў. Тэрмінова шукаліся кіраўнікі курсаў па нарошчваньні веек і шустрыя швачкі-машыністкі.

Вікі, віскі, Вільня. Не пытайцеся, адкуль у настаўніка грошы на віскі і Вільню — кожны круціцца, як можа. Мець тут працу значыць шукаць іншую, ня мець ніякай значыць мець толькі адну, быць значыць мець, мець значыць знаць патрэбных людзей. Вільню ён дазваляў сабе раз на месяц, па выходных — браў загадзя білет, прыяжджаў раніцай і, непрыкметны, адстаяўшы ў змакрэлай чарзе памежнага кантролю, выходзіў, сонны і нейкі прысаромлены, у віленскі вырай, піў каву, купляў драбязу, насалоджваўся іншым рытмам, іншым розумам, тут можна было стаць няспрытным, празрыстым, тонкім, тут ня трэба было хітрыць і трапацца, тут можна было растварыцца — да вечара.

Не, сваю Вільню раз на месяц ён, відаць, нікому не аддаў бы. А нешта іншае з рэшты часам можна было замяніць на Вініфрэд. Такі быў псэўданім у дзяўчыны зь сяміхвіліннага порна, ягонага любімага роліка, лепшага за які ён так і не знайшоў. Усё там было натуральна і проста, як у наскальным жывапісе. Яна была жывая, маркотная, нясьпешная, і скура ў яе была ў прышчыках. Відэа дзейнічала на яго прымірэнча і лагодна. Твару мужчыны відаць не было — ды ён нічога і не рабіў, ад яго заставаўся толькі чэлес, зь якім Вініфрэд абыходзілася на дзіва спакойна і зь нейкім затоеным жалем. Можа, яна кахала таго мужыка, і ён быў сьведкам аднаго іхнага вечара. Заўжды аднаго і таго самага вечара. Яны канчалі з гэтым мужыком разам. Ёй на далонь. Раз на тыдзень.

Ён быў самотны, і яму было сорак. У сорак гадоў пакрысе пачынаеш заўважаць, што тваё цела перастае цябе слухацца. Спачатку гэта зьдзіўляе, успрымаецца як недарэчнасьць, потым злуе, нібы здрада, а потым прыходзіць пакора. Сорак — ня вырак, сорак — выклік; тваё цела робіцца падобнае да школьнай клясы, над якой цябе нядаўна паставілі наўчыцелем. Канечне, большасьць тут яшчэ выконвае твае загады і нават прыхамаці — неахвотна, ляніва, але выконвае, бо такі ўжо заведзены парадак. Але сям і там зьяўляюцца маргіналы, неслухі, іх мала, але галасы у іх усё мацнейшыя, гэтых дурнілаў усё болей — іх трэба ўпрошваць і караць, падманваць і ўзнагароджваць. А ёсьць жа і сапраўдныя адмарозкі. Гемараідальныя вузлы калектыву. Як і любому настаўніку, табе хацелася б перавесьці іх на нейкае іншае, чужое цела, а сабе пакінуць толькі прытомных і дысцыплінаваных. Мара кожнага пэдагога.

Але гэта ня тая школа, якую можна зьмяніць. Разумееш, ня тая. Гэта твая школа на ўскраіне гораду, і гэта твая кляса, іншай ня будзе, і гэта твая краіна, як бы ты ні марыў пра чужую, і гэтае дэжа-вю трэба неяк дажыць.

3

Вось і званок званітавала. Дзіньдзілінь, цзынь цзылінь.

Загадаўшы ім чакаць унізе, ён схадзіў да працавіка, узяў старую, але яшчэ крэпкую, крапіўнай фарбай запырсканую рыдлёўку — і выйшаў на ганак.

Ісьці закопваць капсулу часу выклікалася ўся кляса — але па дарозе чарада расьцягнулася, дзеткі пачалі спыняцца, адставаць, губляцца, шмыгаць па адным у норкі двароў, у дзьверцы пад’ездаў. Ведалі, што ім адрыгнецца гэты сабатаж — і ўсё ж уцяклі.

Ён спыніўся там, дзе з чорных голых кустоў ужо выглянулі першыя пустыя паўтарачкі з-пад піва. Бліснула пад елкай фольга, адкрылася палянка: аксамітнае вугольле на белых пабітых цаглінах.

Ён агледзеў сваю групу і ўсадзіў рыдлёўку ў зямлю.

Штук восем каштанак і ўсяго пяць сідарэвічаў. Небагата — але для легітымнасьці хопіць. І ягоная Каштанка тут як тут — усе шчабечуць, а яна маўчыць.

На ўзьлеску, там, дзе горад, выдыхнуўшыся, працягнуў сваю лапу — але не дастаў, не дацягнуўся, яны стаялі і глядзелі, як ён дастае са спартовай торбы капсулу часу. Напэўна, збоку гэта выглядала вельмі сьмешна. Нібы яны зараз расьсядуцца тут, на паваленым паўзгнілым дрэве, і пачнуць расьпіваць сьпіртныя напіткі. То бок ён, дарослы мужчына з вышэйшай адукацыяй, прынёс слоік і зараз пачне наліваць дзецям: піце, дзеткі, пі-піўко, будзеце здаровы.

Ну ладна. І безь яго нап’юцца.

«Ну, што? Кідайце сюды свае лісты шчасьця».

Тупавата пазіраючы на яго, яны палезьлі ў заплечнікі і торбачкі. Павыцягвалі сваю пісаніну, некаторыя па два-тры аркушы. За сябе і за друга-падружку. Ён быццам бы чуў іхныя сіплыя галасы: «Слышь, кинь там за меня, а? Ну кинь, что тебе, в падлу?»

Нарэшце яны апусьцілі свае пасланьні ў рыльца і ўтаропіліся ў яго: што цяпер?

Як вядоўца нейкага вар’яцкага спортлято, ён патрос слоік зь іхнымі лістамі ў будучыню.

«Капаць самі будзеце», — прапішчаў нейкі Сідарэвіч.

«Зь мяне карона ня зваліцца», — змрочна сказаў ён, папляваў для саліднасьці і сьмеху на далоні і скалупнуў першы, самы мяккі, пласт яшчэ не адагрэтай пасьля зімы, пакрытай леташняй пляшывай травой глебы.

Ён і падумаць ня мог, што капаньне зробіцца такой пакутай. Што зямля ня будзе паддавацца, што з усіх сілаў будзе чапляцца за свае сырыя сакрэты, што стане хапацца за тупое лязо рыдлёўкі ўсімі сваімі жывымі дратамі, дурная беларуская зямля, гарадзкая, яшчэ не прэпарыраваная, паравая, з пахам сьмерці. Яны акружылі яго з усіх бакоў, абыякава глядзелі, як ён пакрываецца потам, які адразу забіў усе поры. У яго было адчуваньне, што ён капае сабе магілу.

Ён спыніўся і паглядзеў у тэлефон. Толькі пяць хвілін прайшло, пяць хвілін, цэлыя пяць — а ямінка, якую ён адваяваў у зямлі, была сьмеху вартая. У такую толькі нага праваліцца можа — да костачкі. Пяць хвілін, вось шостая пайшла, папаўзла, падлюка — а ён ужо быў змучаны. І ўсё ж трэба было зрабіць гэты подзьвіг — які ён сам наклікаў сабе на галаву.

На далонях зьявіліся мазалі. Зьявіліся і адразу ж лопнулі. Прыстойная яма ўсё ніяк не вымалёўвалася.

Гэта табе не Вікіпэдыя, бля, сказаў ён самому сабе. А яны, здавалася, пачулі, ягоныя вучні.

Гэта табе ня ў Вільню катацца. Ня віскі папіваць, бля.

Яны глядзелі на яго ўсё больш насьмешліва. У іхных дзіцячых вачах не было ні каліва спагады.

Гады. Ён капаў.

Капаў.

Капаў.

Капаў.

«Можна, мы ўжо дамоў пойдзем, а, Алег Іванавіч?»

«А вы ўжо тут неяк са-а-амі…»

Ён злосна абвёў іх вачыма — і зразумеў, што не ўтрымае. Ну і валіце. Валіце, дзеткі.

Нах. Дахаты то бок.

Капаў.

Капаў.

Капаў.

Калі ён падняў вочы, стоячы па пояс у зямлі, што ніяк не здавалася, на яго глядзела толькі яна. Каштанка.

«Ідзі ўжо», — сплюнуў ён.

Яна моўчкі адвярнулася.

Капаў.

Ён закрыў слоік з пасланьнямі бруднай плястыкавай накрыўкай, вылез, пастаяў крыху побач з Каштанкай. А потым асьцярожна апусьціў капсулу часу ў яміну. І нагой пачаў закідваць гэтую зробленую ім дзірку ў зямным шары чорнымі камякамі. Зноў схапіў рыдлёўку і дакончыў працу. А затым патаптаўся па сьвежай зямлі. Хоць ты расшпілі зараз прарэх і памачыся на справу рук тваіх. Калі б не Каштанка, ён, мабыць, так і зрабіў бы.

Яны, ня кажучы ні слова, вярнуліся ў мікрараён.

«Да пабачэньня, Алег Іванавіч».

«І табе таго самага».

Капаў.

А потым… А потым няма чаго расказваць. Ён схадзіў у школу і вымыў рукі, шыю, лоб. Ад яго пахла могілкамі. У аўтобусе, што вёз яго дамоў, да абеду пад вікі, пад віскі, пад думкі пра Вільню, ён сустрэў пана Дырэктара.

«Як там наша капсула?» — заклапочана спытаў пан Дырэктар.

Ён стаяў, а пан Дырэктар сядзеў. Зваротная герархія. А можа, і правільная — у дадзеных абставінах.

«Усё ў парадку», — адказаў ён.

«У якім сэнсе?»

«Закапалі».

«Як закапалі?» — пан Дырэктар ажно ўстаў зь месца, ухапіўся за поручань.

«Вось, гадзіны яшчэ не мінула. Пайшлі з рабятамі ў лес і закапалі».

Пан Дырэктар паглядзеў на яго, як на прыдурка.

«Як гэта закапалі? Алег Іванавіч, даражэнькі… Ну вы ж дарослы чалавек. Так справы ня робяцца! Закапалі… Вы павінны былі паказаць мне, тое, што вы закопваеце? Разумееце? Гэта ж любому ясна! Ох, Алег Іванавіч… Дарагі вы мой… Што ж вы нарабілі…»

«Але…»

«Ніякіх але! — строга абарваў яго пан Дырэктар. — Капсула часу — гэта ж вам не гульня нейкая ў бірулькі. Гэта важная, адказная справа. Ідэалагічная перш за ўсё. Вы павінны былі зацьвердзіць тэксты рабятаў, праверыць іх на палітычную і маральную правільнасьць. Заверыць. Вы іх хаця б самі прачыталі?»

«Гэта ж іхная справа… Іхная творчасьць».

«Якая творчасьць? Вы хоць уяўляеце сабе, што яны там панапісвалі? А яны панапісвалі! Але вы яшчэ пра нешта забыліся. Забыліся, што праз шмат гадоў гэтую вашую капсулу адкапаюць. І тады гэта будзе ганьба. Ганьба для вас, ганьба для мяне, ганьба для бацькоў. Але ў першую чаргу — ганьба для школы! Уявіце сабе, што пра нас падумаюць людзі будучага! Якімі яны нас пабачаць. Тымі, хто ня змог вырасьціць нармальнае, здаровае пакаленьне. Тымі, хто дазволіў нашчадкам вырасьці маральнымі ўродамі! Алег Іванавіч… Госпадзе, што ж вы нарабілі… Дзе быў ваш розум, га?»

Яны ў поўным маўчаньні — скрушным, цяжкім, як краявід за акном — праехалі некалькі прыпынкаў.

«Ведаеце што, Алег Іванавіч, — павярнуўся да яго раптам пан Дырэктар. — Я думаю, ня позна яшчэ ўсё выправіць. Вяртайцеся на месца, дзе вы закапалі вашую капсулу, дастаньце яе і паўтарыце ўсё. З чыстага ліста. І абавязкова пакажыце мне. Вашае шчасьце, Алег Іванавіч, што ёсьць такія памылкі, якія можна выправіць… Вашае шчасьце… Вы мяне зразумелі? Што вы ўсьміхаецеся? Лічыце, што гэта загад, старэйшага па званьні».

Ён прыехаў дамоў, паабедаў, выпіў паўбутэлькі віскі. А потым зь нейкай нечаканай радасьцю зарагатаў. Увечары ён увайшоў у школу, папрасіў у вахцёра ключы і ліхтарык і рушыў у лес. Засыпаную яміну ён знайшоў не адразу, давялося паблукаць па кустах, адкуль вецер бязьлітасна вымятаў смурод і плястыкавыя бутэлькі. Здаецца, тут. Ён насунуў на рукі абачліва захопленыя з дому пальчаткі і пачаў капаць.

Вось ён ужо па костачкі стаіць у зямлі.

Вось ён ужо па калена.

Па грудзі.

А слоіка ўсё няма.

А ён усё капае.

Тут яго і варта пакінуць. З рыдлёўкай у руках, з марамі пра вікі, віскі, Вільню і Вініфрэд, у цемры лясочка, які жыхары мікрараёну так і называюць: лясок, таму што на большае ў іх не хапае ні сіл, ні любові, ні, халера на яе, звычайнай фантазіі.

3

Au laduzu, sau bif fuzu au u nau stutima, kalaubif kapsuluta nebu.

Au bif aiduzu u tulutima. Au bif takuzu skloje sloik da donkzironki plutika klinkutima. Da natoje strilutika — donk.

Da bif natuzu donkzironki natutika. Akkoubif o bu natuzu mau klasuta. Mau vedalutika.

Parou ujma au bif laduzu stiluta, parou ujma nau individuloje laduta natutima, parou ujma nau neotojutika. Da tuputoju — nau balbuta.

Kalau tau odoluzu natuzu — o ne trudoje.

Budinutima au bif takuzu sklutima u plutima panima Dyrektar da u nau okutikama bif afkluzu sklutima da duzu nau: o kapsuluta vedejlima.

Natustrilutika onoje tviutima, klinkuta us onoje nituklinkutikama. Nau bif duzu amilutima mau ideutima. Najda kalau bif nau nesau laduzu — nau bif neduzu o okuzu. Nau ladoje suta, pan Dyrektar. Stogou nau fuzu hutoje u vedejlima. Kvaj ujma vekutikama.

Da kalau nau bif balbuzu kroskutikama: tau bu natuzu us duvedalutima natutika u butima? — kroskutika bif balbuzu nau: kvaj, tuputima. Bimdinutima.

Da kalau nekau us kroskitikama bif balbuzu mau: o amiloje us nanutikama? — au bif balbuzu: kvaj, tuputima, tau natutika linguzu u tutima. Parous tau balbuzu, sidarevic? Aidu, taku vedutima, kroskutko.

Da nekau bif neaiduzu prou.

Ujma bif sutikama balboje umoje balbutima.

O onkuru sau fuzu us o amglutima, kalau bu kusuzu tutima, nutima timnoje, netajnoje, nesamoje? Tutima u kroskoje dreutejlima u mikrorajonima, dreutejlima, sau sutika kvaj balbuzu: dreutejle, stogou u onoje o sutika neimatuzu ni irukutima, ni amilutima, ni banaloje fantazutima?

Kapau.

Kapau.

Kapau.

Paul Celan bim natuzu tajnobalbutima, sau tau kvaj amilizu.

Akkou ne laduzu o sau? Akkou laduzu istutima neonkuru onoje sutika, najda sabau?

Aiduta istuzu.

(Tronk rekutika. Viki, Vilnia, viskuta. Ne, o tuputima guloje balbuta. Shutochki. Uviuta u neudeu).

Aiduta u natutima. Laduzu o balbaidutima, sau primuzu ujma.

Vbokuzu tutima uve logutima.

Da duzu ujma aiduzu u znakutima. Akkou psautikama. Psautikama, kau striloju bim siduzu u kugoje kristutima, da balbuzu, da balbuzu kvaj, akkoubif aluzu fuzu kromuzu o nutima.

Fu kvaj, stobou ujma bu vbokuzu asituzu tau, u stutima, deu tau neasitoje. U stutima, deu tau nekalau nebu. Nebim da nebu.

Ujma aluzu onkuru onk. Balbaiduta, sau fuzu legoje, sau pasobluzu okuzu ksutima aidutima.

Da tau fu tutima tork, fu.

Мроя

Мы прыехалі зь вёскі.

Ага,

І чамусьці паставілі

Вольскага.

Тую, старую

«Мрою».

Пачалі падпяваць, прыгадваць ды гадаць

Што было са мною

І што з табою.

Спачатку «Дваццаць восьмую зорку».

Пасьля — «Кастрычніцкі цягнік».

А потым: «Дзьве пары маіх шкарпэтак».

І было адчуваньне, што мы запісаныя з табой на іх,

На тых кружэлках

і на старых касэтах.

Быццам яшчэ жывыя яны, магнітафоны мінулага,

Каханьні, піва, марозіва, убогія магазіны,

Быццам старая мроя не падманула нас,

Быццам сьвет яшчэ вольны, амаль беларускі, яшчэ нявінны.

Быццам яны яшчэ жуюць сваю шакалядную стужку й ня давяцца.

Быццам з намі ніколі

нічога

ня здарыцца.

Апрача песьняў, апрача мроі.

Мроі ды мора на два пакоі.

З намі нічога ня здарыцца.

Гэта краіна ня зьменіцца.

Мы не ажэнімся.

Не разьвядземся

І не састарымся.

Мроя прымроіцца.

Мы не сустрэнемся.

Некуды дзенемся.

Да настальгіі памалу дажыць — так сабе дасягненьне.

Горад — як гімн перамозе і гімн гігіене.

Платныя зьзяюць сваёй чысьцінёй прыбіральні.

Слухаць старыя гіты значыць нішчыць паціху рэальнасьць.

Што ж ты, блін, лезеш, быццам там цукрам пасыпана?

Чорт. Мроя. Вольскі. І мы. Аж ня верыцца.

Проста нядзеля, лета, другога ліпеня.

І год быў з нулём і са страшнаю двойкай наперадзе.

VI

Сьлед

1

І вось аднойчы ён памёр.

Уначы, у горадзе, які ён не любіў, на вуліцы, назву якой ён не запомніў.

Ён запомніў толькі назву гатэлю.

«Розэнгартэн».

Ружавы сад.

Назва, як калючая шчэць, вымытая бясплатным кветачным мылам.

На аранжавых шпалерах у калідоры — сьляды нечых пазногцяў. Зялёныя дываны ў бурых плямах, падобныя да геаграфічных мапаў. Жоўтыя запраныя фіранкі. Зламаны ліфт з заклеенымі паласатай стужкай дзьвярыма. Пах падгарэлай фасолі.

Тут можна было зьняць пакой за трыццаць марак. Безь сьняданку, затое з душам: тры хвіліны цеплаватай вады, якая яшчэ доўга стаяла ў прыдоньні кабінкі. У ёй можна было нават вымыць парачку рэчаў. Ён так і зрабіў — і сілаў у яго больш не засталося.

Пастаялец мог толькі ляжаць, курыць і глядзець у акно. Часам ён прыўзьнімаўся на локці, намацваў на падлозе бутэльку таннага рому і заходзіўся ў глытку. Рому ў бутэльцы рабілася ўсё меней, а недапалкаў у плястыкавым кубачку ўсё болей. З этыкеткі на пастаяльца пазірала дзяўчына, падміргвала, клікала пайсьці за сабою. Узяць яе за руку і рушыць проста ў намаляваныя хвалі. Аднекуль вынырнула даўно забытае слова: мулатка. «Мулатка», — сказаў пастаялец і ціхенька засьмяяўся, настолькі лягчэй раптам яму зрабілася ад гэтага слова. У бутэльцы калыхаўся акіян: мутны, саладжавы, цяжкі, як адрыжка. Пастаялец плыў на сваім ложку проста да поўні, слухаў плёскат нябачнай вады і глядзеў у акно.

Стаяла цёплая і смаркатлівая эўразіма, месяц фэбруар, час, калі пупышкі на дрэвах баляць, як смочкі. Калі кожнае дрэва мучыцца ад бяссоньня, калі кожны дзень падобны да даўгога тунэлю, канец якога хаваецца ў густым тумане.

Дыхаць было цяжка — але перастаць дыхаць яшчэ цяжэй.

Гэта быў ягоны пяты «Розэнгартэн». А можа, і дзясяты. Магчыма, што ўсе яны мелі нейкія іншыя назовы, але гэта было ўжо ня важна. Памяць больш ня слухалася яго. Прыціскаючыся шчакой да падушкі, такой сырой, быццам у яе нядаўна нехта плакаў, ён ляжаў у танным гатэлі, і дзіўныя рэчы прыходзілі яму ў галаву.

Некалі, у мінулым жыцьці, ён быў знаёмы з жанчынай, што ўмела прадказваць лёс. Калі гэта было? У 2020-м? У 2030-м? Дзіўны быў час. Хуткі, поўны знаёмстваў, якія абрываліся, так і не завязаўшыся ў вузлы, так і павіснуўшы пасярод ягонага жыцьця каляровымі ніткамі кароткіх сустрэч. «Ты шчасьлівы, — казала яна. — Ты памрэш далёка адсюль і няскора. Ты памрэш як шчасьлівы чалавек, у сьне, прахалодным досьвіткам, у садзе, між кветак і пчолаў».

А можа, і не было ніякай жанчыны. Можа, гэта ягоная памяць пісала вершы, бо сам ён ужо ня мог. Нават такія.

Напэўна, яму ня трэба было здымаць тут нумар.

Але халера на вас! — ён ня мог больш спаць на вуліцы. І вось ён ляжаў на ложку, чысты, вымыты з галавы да ног, увесь нейкі цяжкі, нібы трымаў сам сябе за валасы. Бэрлінская ноч гарэла. «Какой огромный умывальник, как солнце парит горячо…» Ён ляжаў, з асалодай выцягнуўшы рукі, выпрастаўшы сьпіну — і паміраў.

Гэтага ня бачыў ніхто — і нікому ва ўсім горадзе не было цікава, хто ён такі, дзе ён знаходзіцца і што зь ім адбываецца. Нават калі б ён зараз закрычаў, ніхто не адгукнуўся б. Гатэль «Розэнгартэн» быў такім месцам, дзе крычалі кожную ноч, хто ў сьне, хто наяве, а часьцей за ўсё блытаючы два гэтыя станы, тут галасілі п’яныя мужчыны, лямантавалі, як малпы, жанчыны, енчылі забытыя ўсімі дзеці, да крыкаў тут прызвычаіліся, як да птушыных сварак ці скрыгату і жалезнага перастуку гарадзкой электрычкі. Кожны, хто зьняў тут нумар, мог крычаць што заўгодна і на любой мове.

Пастаяльца тут ня ведаў ніхто — і сам ён ня ведаў нікога.

Але пастаялец ня быў самотны.

Ён меў кнігу. І яшчэ адну рэч.

Ён заўжды меў пры сабе кнігу — і: яшчэ адну рэч.

Пастаялец усьміхнуўся і заплюшчыў вочы.

2

Пакаёўка пагрукала аб адзінаццатай раніцы. Праз тонкія сьцены яна пачула, як ёй адказаў дзелавіты дзяцел з суседняга парку: так-так-так. Яна ўздыхнула і знайшла ключ — звычайны стары мэталічны ключ, якім замыкалі дзьверы і сто, і дзьвесьце гадоў таму. Бліскучы і крыху праржавелы, зь біркай, на якой ужо нельга было разабраць лічбы.

«Самая надзейная рэч! — так казаў ёй шэф, стары скнара Бюхман, які год за годам катэгарычна адмаўляўся ад электронных ключоў і вельмі ганарыўся сваёй несаступлівасьцю. — Калі ў іх аднойчы паляціць уся Сыстэма — а яна паляціць, вось пабачыш! — гэты стары добры хлопец зробіць сваю справу як мае быць. Яго ня зломіш, запомні гэта. Бо ён жалезны. Ён мае прынцыпы».

Аб адзінаццатай у «Розэнгартэне» быў чэк-аўт, а гэты нумар быў аплачаны толькі на адну ноч. Пакаёўка адамкнула дзьверы, рыхтуючыся, што зараз давядзецца тармасіць заспанага пастаяльца, дакранацца да белай, безабароннай скуры ў рэдкіх валасках і радзімых плямах, адчуваць на сабе яго ашалелы позірк і слухаць чужую, пасьпешлівую, пакамечаную ранішнюю гаворку, такую на дзіва зразумелую, быццам яна ведае ўсе мовы на сьвеце. Окей, окей, скажа ён урэшце і сарамліва сядзе на ложку, з коўдрай на каленях і плеўкай сну на вачах, окей, пяць хвілін! І растапырыць пальцы, як вялікі няўклюдны кажан. Вільготныя складкі на жываце. Сонца ў жоўтых адсырэлых фіранках. Едкі пах пажылога, нездаровага, нявыспанага мужчыны, які даўно перастаў сачыць за сабой. Пакаёўка прызвычаілася да такой працы. Яна ўвайшла ў пакой і стомлена апусьціла рукі.

Яна неяк адразу зразумела, што ён нежывы, зразумела, калі толькі пабачыла голыя жоўтыя падэшвы, якія вытыркаліся з-пад коўдры. Пастаялец ляжаў у строгай і простай паставе, на сьпіне, выцягнуўшы рукі паўзьверх коўдры, і ўсьміхаўся. Зусім як той добры пастар, у якога пакаёўка прыбіралася перад тым, як уладкавацца сюды. На твары нябожчыка быў такі спакой, быццам яшчэ зь вечара было дамоўлена, што яна прыйдзе да яго, і вось ён вітае яе, думаючы пра штосьці сваё.

Яна старалася не глядзець у гэтыя вочы, але ўсё роўна зазірнула ў іх яшчэ, і яшчэ, і яшчэ. У вачах было мутна — апошняя кропля начнога туману ўратавалася ў іх і яшчэ ня высахла. Яе хацелася выцерці, але дакранацца да мёртвага пастаяльца было страшнавата.

Пакаёўка засьпела гэты туман на сьвітанку, калі выяжджала на працу са свайго прадмесьця. Яна нахілілася над галавой памерлага, уважліва агледзела доўгія вейкі, сівыя бровы, грубыя валаскі на скулах, вушы ў рэдкім пуху. Яна магла зрабіць зараз што заўгодна, а чалавек перад ёю ня здолеў бы нават адвесьці позірк.

Пакаёўка на імгненьне задумалася і паказала пастаяльцу язык. Павадзіла ім па вуснах, схавала. Цмокнула. Унутры ў яе ўсё прыемна трымцела ад дзіўнага і жудаснага адчуваньня, што зараз мярцьвяк, гэты немалады спадар на ложку, падміргне ёй або нахмурыць бровы. Ёй не было яшчэ сарака, яна любіла забаўляцца, калі ніхто ня бачыць. Часам яна корпалася ў рэчах гасьцей, пакідаючы сабе на памяць якую-небудзь драбязу. Танную завушніцу, нейкі цікавы гузік або нетутэйшую манэтку. Дома ў яе была калекцыя такіх цікавостак, сярод якіх былі сапраўды дзіўныя штукі. Напрыклад, тая маленькая драўляная жанчына з чырвонымі шчокамі. Іх было шмат, аднолькавых, як клоны, але розных памераў, і яны лёгка зьмяшчаліся адна ў адну, сарамяжлівыя, нібыта адчувалі непрыстойнасьць такога існаваньня. Пакаёўка ўзяла тады сабе самую малую, каб ніхто не заўважыў.

Яна агледзела пакой, думаючы, што б пакінуць на памяць пра мёртвага пастаяльца. Заўважыла недапітую бутэльку рому, панюхала і адпіла крыху. Сунула ў кішэнь запальнічку, што валялася на падлозе, і азірнулася на нябожчыка.

Ня тое каб здарылася нешта неверагоднае. Не. У «Розэнгартэне» і раней паміралі пастаяльцы, а ў суседнім гатэлі нядаўна забілі двух эмігрантаў. «Ды што мы! Думаеш, сьмерць глядзіць на рахункі? У іхных гілтанах і кроўн-плазах людзі мруць, як мухі, — казаў яе шэф. — Проста ніхто не прызнаецца. У Сыстэмы ёсьць грошы, каб схаваць факты, вось і ўсё. Так было заўжды: хто багаты, той і выбірае праўду! У іх пад зямлёй нават моргі ёсьць, каб гасьцей не пужаць амбулянсам ля пад’ездаў. Вялікія белыя моргі, і месцы там рэзэрвуюцца на год наперад. Сыстэма ўмее замятаць сьляды!» І ён, напэўна, меў рацыю, гэты стары бухматы Бюхман, які ўвесь час сядзеў у сеціве, падпісваючы пэтыцыі і слухаючы свой старажытны стрыжаны рок, як там зваліся тыя гурты, «Vier Zähne»? ці «Viecher und Zehen»? Ну, нешта такое. Быццам у яго не было іншай работы. Бюхман насіў старамодную джынсавую спадніцу і футболку з выявай сымпатычнага мальца. «Чэ Гевара ненавідзеў Сыстэму, ён бы ім паказаў!» — казаў ён, горда тыцкаючы сябе ў адвіслыя грудзі.

«Хто гэта?»

«О! Гэта быў герой! Мача! У мінулым стагодзьдзі ведалі, што такое паміраць за ідэю! — казаў Бюхман, пырскаючы сьлінай і трасучы пасмамі; ён казаў так упэўнена, быццам яму самому было ўжо сто гадоў. — Такія, як ён, не паміралі ў гілтанах! Такія, як ён, падыхалі ў прыстойных гатэлях, дзе цэняць свабоду і ведаюць, у чым праўда жыцьця! Такім, як наш! Што ты рагочаш? Ды я б яму задарма нумар здаў — жыві і даві буржуеў!»

Яна тады засьмяялася, не стрымаўшыся, а Бюхман толькі махнуў рукой і зноў палез на свае чырвоныя сайты корпацца ў старых фатаздымках і трэсьці сухімі рэдкімі пасмамі пад гэтых сваіх хлопцаў, якія, відаць, даўно ўжо падохлі ад наркаты.

Вось жа, будзе яму сёньня чым заняцца, лайдаку.

Праўда, сама яна яшчэ ніколі не натыкалася на мёртвых. Гэты быў першы — першы мёртвы мужчына ў яе жыцьці. Пакаёўка падумала, што яна ўжо досыць доўга працуе тут і варта было б намякнуць Бюхману на прыбаўку. Да таго ж яны не дамаўляліся, што яна будзе прыбіраць за мёртвымі. За жывымі — добра, хоць, як высьветлілася, мёртвыя — больш акуратны народ. Толькі вось накурана так, што давядзецца выносіць матрац і праць фіранкі. Гэтай пасьцелі ўжо гадоў трыццаць. Пакаёўка ўздыхнула, паправіла на грудзях нябожчыка коўдру, патэлефанавала ўніз і паведаміла пра здарэньне.

«Вось жа свалата. Добра, нічога не чапай, — прабурчэў Бюхман. — Прыбяры пакуль у дваццатым. А я зараз выклічу, каго трэба».

Дзень абяцаў быць доўгім. Сонца вызірнула з туману, і ў парку зноў запрацаваў дзяцел, а ў двары ўзяла першыя акорды бэнзапіла. Потым зноў зрабілася шэра, быццам гэты вялікі горад не заслугоўваў так шмат сьвятла. З туману на блізкі чыгуначны мост цяжка выпаўзалі электрычкі і з іржавым рыкам каціліся да станцыі — як на праселых і сьпісаных ва ўтыль амэрыканскіх горках. Электрычкі праяжджалі зусім блізка, з акна калідору можна было разглядзець твары пасажыраў. Вось і яшчэ адна — штурхаючы вазок з бруднай бялізнай, пакаёўка правяла яе вачыма. Большасьць людзей з адсутным выразам глядзела проста перад сабой, але ў апошнім вагоне раптам нечы твар прыляпіўся да шкла носам, расплыўся ў шырокай, бессэнсоўнай усьмешцы, шчэрачы зубы, зьбялеў, сплюшчыўся і зьнік пад мостам.

Нібыта ў электрычцы толькі што камусьці ўсадзілі нож у сьпіну.

Пакаёўку звалі Айсу. Калі б Айсу нарадзілася на стагодзьдзе раней, яе маглі б называць мулаткай — але ў 2050 годзе ў Бэрліне ніхто ўжо ня ведаў гэтага слова. Амаль ніхто.

3

Неўзабаве пакой, дзе памёр пастаялец, напоўніўся жывымі людзьмі. Прыехала паліцыя, сфатаграфавала і зьехала — у Айсу нават нічога не спыталі. Калі пакаёўка зазірнула туды наступным разам, каля нябожчыка ляніва завіхаўся мэдык — маленькі мужчына ў расшпіленым зялёным халаце, такім кароткім, што ён зусім не закрываў спадніцу, з-пад якой тырчалі тоўстыя ножкі ў ваўняных калготках. Ён, відаць, прыехаў на ровары — унізе калготкі былі ўсе ў чырванаватай гліне. Пасярод пакоя змрочна стаяў Бюхман і тузаў свой чырвоны значок.

А вось каля акна, у цьмяным туманным сьвятле, піў каву з плястыкавага кубачка высокі хударлявы спадар. Прыгожы — пакаёўка не магла адвесьці вачэй. І модна апрануты: боты да калена, чорная кароткая спадніца ў абцяжку… блакітная блюзка з сэленіту сядзела на кашэчым торсе як быццам другая скура. Але самай файнай была тонкая, доўгая кучаравая барада, перахопленая каля самага падбародзьдзя серабрыстым шнурком — такіх паноў рэдка пабачыш у іхным гатэльчыку. Вузкія насьцярожаныя вочы на імгненьне ўспыхнулі, пабачыўшы пакаёўку, і зноў згасьлі. Ён абыякава глядзеў, як яна разглядвае ягоныя вострыя калені. На адзіным у пакоі крэсьле вісеў ягоны чорны скураны плашч.

Які ж ты прыгожы, падумала Айсу. Прыгожы і такі абыякавы, што ёй хацелася ўкалоць яго нечым вострым — ці дастаць запальнічку, пстрыкнуць і паднесьці да ягонага выцягнутага тонкага запясьця, каб пабачыць, як ён затанчыць ад болю, як скрывіцца твар і зноў загарацца вузкія вочы. Ёй закарцела дакрануцца да ягонага плашча — і паглядзець, што будзе.

Скура твая — сіла, перад якой я скаруся.

Яна так і зрабіла. Ён нічога не заўважыў.

«Што тут думаць… Сэрца, — весела сказаў мэдык, выпрастаўшыся і няўхвальна зірнуўшы на твар пакаёўкі, што паказаўся з-за дзьвярэй. — Памёр, відавочна, у сьне».

«Некалі казалі, што гэта прывілей шчасьлівых, — уздыхнуў Бюхман і пачухаў галаву. — Вось небарака. Ну, што зробіш. А можна крыху… Крыху хутчэй усё ўлагодзіць? Ці вы ўжо скончылі?»

«Не цярпіцца здаць пакой, у якім спаў нябожчык? — засьмяяўся мэдык. — Ну, ён ня з тых мерцьвякоў, якія прыбавяць славы вашаму гатэлю».

«Паглядзім, — сказаў Бюхман, пачухаўшы грудзі. — І ручнік паслаў. Бач ты… А што гэта ў яго там? Вунь там, сьвеціцца?»

Мэдык выцягнуў з-пад нябожчыка яркі цэляфанавы пакет і паціснуў плячыма.

«Ня думаю, што гэта мае значэньне».

«Баяўся абасцацца? — спытаў гер Бюхман і нэрвова ўсьміхнуўся. — Прыстойны спадар, нічога ня скажаш. Рэдка хто так клапоціцца пра чужую маёмасьць. Усім бы так. Хоць клапаціся, не клапаціся… Усе там будзем. Там, відаць, таксама гатэль, га? На тым сьвеце? Так што я там не прападу…»

Ён засьмяяўся і выцер вусны ў чорнай сьліне.

«Рэлігія — дурман для народу».

«Лепш бы гэты небарака пра сэрца сваё падумаў, — адгукнуўся мэдык. — Чым пра старыя прасьціны. Цікавы экзэмпляр. Цяпер такіх самагубцаў рэдка знойдзеш. Курэньне. Алькаголь. Старыя добрыя антыдэпрэсанты… Ня думаю, што ён бавіўся электронкай. Так, старамодны быў чалавек. Цяпер такіх ня робяць. На шчасьце».

«Ён іншаземец, здаецца. А што да старамоднасьці, як вы сказалі… Цяпер у асноўным ідыётаў робяць, — сказаў Бюхман. — Штампуюць іх, як запчасткі. Нядаўна трое такіх у нас зьнялі пакой. Тут, па калідоры налева. І з акна птушак у парку пачалі біць, ультрагукам. Раніцай іду, па ўсім парку птушыныя трупы. А саміх і сьлед прастыў. Месяц ціха было, як на могілках. Цяпер вось дзяцел пасяліўся нарэшце. Чуеце?»

«Моладзь ёсьць моладзь, — прымірэнча прамовіў мэдык і схаваў інструмэнты. — Стрэс, гармоны… Паляваньне на птушак некалі добра прыдавалася на тое, каб здымаць напружаньне. Спорт карысны для здароўя. І наогул жывёлы. Некалі людзі ў заапаркі хадзілі — дзіўна, але ім дапамагала».

Усе зірнулі на яго з інтарэсам, нават чалавек каля акна паставіў на тумбачку сваю каву і шумна глынуў сьліну.

«Не, вы не падумайце, — мэдык замахаў кароткімі рукамі. — Я толькі кажу, што…»

«А мы і ня думаем, — сказаў раптам чалавек каля акна. — Мы слухаем дзятла. Чуеце? Дзяцел у шатах, нябачны ў ранішнім тумане, высяляе з дрэва чарвячкоў».

І праўда: за акном зноў пачуўся стук.

«Як у гатэлі, — прамовіла пакаёўка, і ўсе азірнуліся. — Чарвякі жывуць там, як у гатэлі, ніхто пра іх ня ведае, нікому яны не цікавыя. Апрача дзятла, канечне».

«Айсу! — усклікнуў Бюхман. — Табе што, няма чым заняцца? Спадарства, давайце ўжо канчаць, тут жа ўсё ясна, сэрца, памёр у сьне. Але мы ж — мы жывыя! Кожны мае права на кавалак хлеба з маслам».

Ён з абурэньнем махнуў рукой у бок высокага спадара ля акна і пачаў нецярпліва калупацца пальцам у вуху, разглядваючы на сьвятло вушную серу, як быццам зьбіраўся яе зараз зьесьці.

Тэрэзіюс Скіма дапіў каву, непрыязна паглядзеў на Бюхмана і сплюшчыў у руцэ плястыкавы кубак.

Гаспадар гатэлю… Ён жа жылец, ён жа адміністратар, ён жа ахоўнік і начны парцье. Ён жа кухар, махляр і сутэнэр. Кудлатая палыселая галава, чырвоная футболка, пінжак з камуністычным значком, падраная на жопе джынсавая спадніца. Яшчэ паўтары сотні гадоў таму казалі, што ў Бэрліне камуністых больш за ўсё сярод швайцараў. А цяпер самымі зацятымі камуністымі зрабілася дробная буржуазія. Гэты горад столькі перажыў: ваймар і маніякальныя мары, змрочны нож Муру і эўфарыю канца гісторыі, тэрарызм і тахелес, танкі і танцы — і зноў вярнуўся туды, дзе пачынаўся. У свой вобраз сталіцы вар’ятаў. У сваю эўрапейскую ноч… І Бюхман быў анёлам гэтай ночы. Тоўстым і сквапным ваякам начнога войска.

Скіма наматаў на палец бародку зь серабрыстым матузком — і асьцярожна вызваліў. Матузок, раскруціўшыся, нібы жывы, упаў на грудзі. Бюхман… Скіма ведаў такіх прахвостаў, якім дастаўся некалі сямейны бізнэс, дастаўся, калі ім было па дваццаць і ў галаве ў іх гудзела адна рэвалюцыя. Не прывучаныя да цяжкай працы, яны імгненна занядбалі бацькоўскую справу. Усе ўладальнікі гатэляў у гэтым раёне былі на адзін твар, усе думалі толькі пра тое, як бы прапусьціць праз свае цесныя кабінкі як мага больш вось такіх дурняў і няўдаліц кшталту гэтага мерцьвяка на ложку — там, унізе, каля рэцэпцыі, ужо стаяла пара чарговых кліентаў, якім трэба было схавацца ад гораду на адну ноч, пакуль новы дзень не засуне іх у электрычку і не шпурне ўніз, на цёплыя і смаркатлівыя вуліцы, дзе ім зноў не пашанцуе. Пра птушак Бюхман, канешне, схлусіў: яму проста заплацілі за тое, каб пазабаўляцца, насамрэч яму няма справы да нейкага там парку за вокнамі, да птушак, была б воля Бюхмана, ён здаў бы і гэты парк, падзяліў бы яго на цесныя квадраты і браў бы за кожны квадрат як за нумар на адну асобу, з нацэнкай за экалягічнасьць.

Усё было проста. Яшчэ адным чалавекам зрабілася меней. Яшчэ адным пахам, насмаркам, зубной шчоткай, вялікай праблемай, занятым месцам у электрычцы, сьледам на мокрай зямлі, галаўным болем, голасам, просьбай, крыкам. Хутка нябожчыка забяруць, а ён, Тэрэзіюс Скіма, пачне калупаць гэтую нікому не цікавую сьмерць. Бо яму за гэта плацяць. Ён спусьціцца па сходах уніз, дзе пераступаюць ужо з нагі на нагу людзі зь цёмнымі вачыма і неспакойнымі запясьцямі. Ён пройдзе міма іх ашчэраных ратоў, міма засохлых дрэўцаў, выйдзе на вуліцу, уздоўж якой стаяць у адным бясконцым шэрагу прапаведнікі і афрыканскія прынцы, прастытуткі і прадаўцы гарачых каштанаў, усе гэтыя праўнукі і праўнучкі чалавецтва, хто пасьпеў, той прысеў, на вуліцу, дзе няма ні сонца, ні сьмеху, дзе дрэвы мучацца ад бяссоньня і ўсім так хочацца жыць. Але гэта будзе пазьней.

Не, Тэрэзіюс Скіма не служыў у паліцыі. Ён працаваў агентам так званай Erkennungsdienst, ED Berlin, службы ідэнтыфікацыі неапазнаных асобаў. Гэта была зусім маленькая кантора, хоць справаў у яе хапала: у горад, нібы загіпнатызаваныя, цягнуліся людзі з усяго сьвету, яны праточваліся праз шчыліны, праходзілі скрозь сьцены, прасочваліся сюды разам з паветрам, яны ляцелі ў бэрлінскую ноч, нібы інсэкты на сьвятло, і паміралі тут, і ніхто ня ведаў, адкуль яны і хто. Апошніх паўстагодзьдзя чалавек толькі і рабіў, што выстаўляў сябе напаказ, імкнуўся быць бачным, чутным, змагаўся з публічнасьцю і за публічнасьць — і здавалася, што вось яна, тая эпоха, калі ў сьвеце цяжэй чым калі-кольвек згубіцца, але ж не: на плянэце ўсё роўна большасьць складалі тыя, пра каго не было вядома анічога. І Тэрэзіюс Скіма знаходзіў іх імёны. Ён высьвечваў у цемры і хаосе часу іхныя жыцьці — як правіла, ужо тады, калі па гэтых закінутых сьцежках ужо не было каму ісьці; ягонай задачай было пазбавіць сьмерць ананімнасьці і паведаміць у адпаведныя органы, хто менавіта пакінуў шэрагі чалавецтва, каго можна было больш ня ўлічваць вечна заклапочанаму закону і заўжды цікаўнай, але занадта абмежаванай у сродках дзяржаве.

Ці любіў ён сваю працу? У 2050 годзе пра гэта не прынята было пытацца. Праца як праца: але ў ёй прысутнічала нешта, што прымушала Тэрэзіюса Скіму адчуваць цікаўнасьць, амаль забытае эўрапейцамі пачуцьцё. Цікаўнасьць і зьдзіў. Ягоныя тонкія вусны складваліся тады ў маркотную ўсьмешку, і можна было меркаваць, што яго засмучае ягоны невясёлы занятак, але не: калі Тэрэзіюс Скіма працаваў, на ягоных вуснах зьяўляўся дзіўны смак, гаркавы, як трава, і пякучы, як быццам ён пракусіў сабе скуру. Тэрэзіюс Скіма любіў гэты смак. Нібы ён стаяў на беразе акіяну і глядзеў на тое, як пачынаецца бура.

А яшчэ Тэрэзіюс Скіма любіў котак, кароткія вузкія спадніцы і старое кіно — такое, якое здымалі на дапатопныя смартфоны ў пачатку стагодзьдзя. Яму было трыццаць пяць, ён скончыў Потсдамскі ўнівэрсытэт, ягоная магістарская праца была прысьвечаная камэнтарам, якія пакідалі ў сацсетках пачатку стагодзьдзя рэжысэры так званай «SuperDDR»: Мюльбах, Ойбушка, Цзы Фань… Можна было застацца ў навуцы, замкнуцца ў сьвеце віртуальных прывідаў, так і пражыць, не перанапружваючы ні цела, ні душу — але чамусьці… Чамусьці Тэрэзіюса Скіму цягнула ў кіно вуліц, у так званую «рэальную рэальнасьць», ногі самі вялі яго туды, дзе было вусьцішна і шумна, дзе цябе самога здымалі на сваё відэа вісклівыя вокны і разьбітыя пыльныя вітрыны няіснага больш гораду, дзе пахла нікому не цікавым жыцьцём.

У розэнгартэны і кайзэргофы, у самыя цёмныя і занядбаныя кварталы выкінутага з гісторыі гораду. У такія вось пакоі, што зьмяшчалі цэлае жыцьцё і дзе на ложку прытулілася маленькая чужая сьмерць. Яго ўражвала, што ён мог бы зрабіцца адным зь іх — і ён ніяк ня мог уцяміць, што за выпадак аддзяліў яго ад гэтых людзей непраходнай мяжою. Няўжо гэтым выпадкам было дзяцінства? Ці — дабрабыт бацькоў? Або яшчэ страшней: ён проста нарадзіўся ў гэтай краіне. Нарадзіўся: а значыць, ягонай заслугі ў тым, што ён не памрэ самотны ў танным гатэлі сярод чужых людзей, няма. Няма! Неяк ён пачуў ад аднаго эмігранта: калі ты з Усходняй Эўропы, тваё нараджэньне — гэта пахаваньне зажыва. Гэта яго агаломшыла. Усё магло быць інакш. Ён мог нарадзіцца ў вёсцы па той бок Мяжы. Сярод «бураковых палёў, каларадзкіх жукоў і народных прыкметаў…» Сярод гусей, курэй і парсюкоў. І тады не было б нічога. У тым, што Тэрэзіюс Скіма нарадзіўся Тэрэзіюсам Скімам, не было ніякай ягонай заслугі.

Гэта цяжка было прыняць. Гэта злавала. Гэта хвалявала. Гэта руйнавала ўвесь ягоны сьвет. Аднойчы ў нейкай крамцы на яго накрычаў п’яны чалавек — гэта быў супрацоўнік ED. Яны пазнаёміліся, разгаварыліся. А празь месяц Скіма атрымаў пасьведчаньне агента. Было сьмешна. Тыя рэжысэры з SuperDDR ненавідзелі ED… Бунтары з прыдуманай імі супэркраіны.

Тэрэзіюс Скіма падняў выкураны пастаяльцам недапалак і паднёс да вачэй.

Што я раблю тут? Дзеля чаго мне ведаць, хто ён быў такі? Што ад гэтага зьменіцца?

Мэдык насунуў шапачку, кіўнуў Скіму і выйшаў.

«Айсу, расьпішыся там за мяне, — прабурчэў Бюхман. — Слухай, агент, я спадзяюся, табе хопіць тут дзесяці хвілін на гэтыя вашыя фармальнасьці?»

У пакой увайшлі дужыя хлопцы і, некалькі разоў перакуліўшы цяжкае цела нябожчыка, ускінулі на насілкі. Апошні раз правесьці позіркам па ягоным твары, запомніць кожную рысу. Фота — гэта яшчэ ня ўсё.

«Выносім».

Вось у пакоі ўжо і няма ніякай сьмерці. Хлопцы затупалі ў калідоры, панесьлі нябожчыка ўніз. Бюхман ішоў сьледам, нібы сьвятар. Было чуваць, як ён напявае пад нос: «würgen macht frei». Старая песьня.

Тэрэзіюс Скіма наматаў бародку на палец, адпусьціў. А затым сьціснуў вузкія вусны, якія зноў паколваў гаркавы смак таямніцы, і ўзяўся за справу.

4

Аўсвайс нябожчыка, як яны пасьпелі пераканацца, быў усяго толькі бессэнсоўным пляскатым кавалкам плястыку — сканэр на яго нават не рэагаваў. Гэта быў часовы дазвол на побыт у краіне — цікава, колькі яму далі часу чыноўнікі паліцайпрэзыдыюму: год, два, тры? А галоўнае, калі? Ад фота ў куце засталася толькі ружовая пляма, літары былі зацёртыя, нібы іх нехта саскроб нажом. Зразумела, што аўсвайс быў даўно пратэрмінаваны і ўладальнік захоўваў яго толькі таму, што іншага пасьведчаньня асобы ня меў. Не, ён ня быў шпіёнам, гэты пастаялец — ён проста занадта часта начаваў пад дажджом і сьнегам, губляў сваё немудрагелістае майно і зноў знаходзіў, выпускаў яго з рук у лужыны чужой краіны, яго абкрадалі, білі, ён хварэў і зноў прытомнеў, і кожнага разу гэтае плястыкавае, неахвотна выдадзенае яму сэрца зноў вярталася да яго, немаведама якімі шляхамі.

Саскрэблены з плястыку, зацёрты бяспашпартны чалавек толькі што ляжаў на гэтым вось ложку. Вядома, Бюхман мусіў адказаць перад законам за тое, што пасяліў у гатэлі асобу без дакумэнтаў, але Тэрэзіюс Скіма ведаў, што махне на гэта рукой — яму было не да Бюхмана, з гэтым камунякам усё ясна і так, унізе ўжо чакаюць новыя пастаяльцы, у якіх таксама ніхто не спытае, хто яны такія. Валакіта з разборам і штрафам толькі адцягнула б агента ад сапраўды важных рэчаў. Пагатоў іншыя знойдзеныя ў пастаяльца прадметы аказаліся значна больш цікавымі.

Так, тут было пра што падумаць.

Маёмасьць нябожчыка зьмяшчалася ў адзін заплечнік. Шкарпэткі і майткі ён, відаць, незадоўга да сьмерці зьбіраўся памыць у душавой кабінцы — яны ляжалі на падлозе, яшчэ сырыя, зь белымі саплівымі плямамі ад мыла. Бруднае паліто вісела на кручку, яно яшчэ захоўвала колішнюю элегантную форму, але ўжо страціла колер. Каля дзьвярэй разводзілі вушамі ў бакі разьбітыя, заліхвацкія дарожныя чаравікі. На трэснутай ракавіне ляжалі старая зубная шчотка і выціснуты да апошняй кроплі тубік зубной пасты. У заплечніку Тэрэзіюс Скіма знайшоў штаны і швэдар, відэлец, адкрывалку, нож… Набор плястыкавага посуду… З гэтым усё было зразумела. Зроблены мэдыкам аналіз паказаў, што ДНК памерлага пастаяльца няма ні ў воднай базе дадзеных. Ва ўнутранай кішэні заплечніка ляжала пяцьдзясят марак купюрамі і меднай дробязі грамаў на трыста. Банкаўскую картку, канечне, шукаць было бессэнсоўна. Вось яна, яго картка: пакамечаны цыгарэтны пачак з купюрамі. Скарыстаныя насоўкі, анучы, бясплатная, грубая, як каменным парашком пасыпаная, туалетная папера «Пяшчота»… Іржавая машынка для скручваньня цыгарак. Пакет таннага тытуню. І іншыя артэфакты зусім не фантастычнага чалавечага жыцьця.

Але ў заплечніку былі яшчэ тры рэчы, пабачыўшы якія, Тэрэзіюс Скіма зразумеў, што нябожчык ня быў звычайным бадзягам.

Па-першае, папяровы нататнік, увесь скрэмзаны надпісамі — крамзолі віліся па ім, як бясконцыя валасы, скручваліся і выпаўзалі, чапляліся за іншыя, абрываліся і завіваліся, каўтуны літар, чорны волас чужога почырку…

«Ён што?.. Пісаў ад… Ад рукі? На паперы?»

Тэрэзіюс Скіма азірнуўся. Пакаёўка стаяла на парозе, заварожана гледзячы на нататнік у ягоных руках.

«Вычварэнец, праўда? — усьміхнуўся Скіма. — Я мяркую, ад рукі ён пісаў ня толькі алоўкам…»

«А чым?»

«Напрыклад, дубцом па мокрай пасьля дажджу зямлі. Часам я бачу, як яны гэта робяць. Сядзяць на лавачках, апусьціўшы галовы, і крэсьляць свае знакі. Злуюцца, сьціраюць накрэмзанае падэшвай чаравіка, і зноў пішуць…»

«Я таксама гэта аднойчы бачыла. У Тыргартэне».

Але Тэрэзіюс Скіма ўжо трымаў у руцэ наступную рэч, якую пакінуў пасьля сябе пастаялец. Трымаў асьцярожна і нават з апаскаю. Нібы ня ведаў яшчэ дакладна, што гэта такое.

Але ён ведаў. Вядома, ведаў. Гэта была кніга. Папяровая старая кніга: шэрая сырая вокладка, пад якую запоўз туман, шэрыя старонкі, зь якіх, расплыўшыся, быццам з-пад вады, глядзелі рэдкія літары незнаёмай мовы. Літараў было ня так ужо і шмат — і таму яны выглядалі яшчэ больш балючымі, чорнымі, крывымі, нібы на іх падала нябачнае сьвятло аднекуль з-за Скімавага пляча. Як банкноты скасаванай валюты няіснай ужо дзяржавы, падумаў Скіма, разглядваючы загнутыя ражкі старонак, зморшчыны хворай паперы, таемныя значкі, некаторыя зь якіх нагадвалі лацінскія, а іншыя быццам былі наўмысна прыдуманыя дзеля пародыі на звыклы нармальным людзям шрыфт. Вядома, гэта была кірыліца. Літары з таго боку Мяжы.

«Кніга», — сказала Айсу, таропка і нэрвова, быццам хацела падказаць Скіму тое, да чаго ён ніяк ня мог дапяць.

«Дарэчы, а што вы тут робіце? — спытаў Скіма, гледзячы на яе зь вясёлым неўразуменьнем. — Хіба час для эксплюатацыі чалавека чалавекам яшчэ не надышоў? Па-мойму, у гэтым горадзе эксплюатаваць пачынаюць а восьмай».

«Я падумала, што вам трэба будзе мяне распытаць».

«Пра што?»

«Пра гэтага… Які памёр. Вы ж мусіце запытацца ў мяне, што я пра яго ведаю, што запомніла… Хіба не?»

Тэрэзіюс Скіма гмыкнуў і зноў ухапіўся за сваю шыкоўную бародку. Звычайна пакаёўкам няма ніякай справы да іхных пастаяльцаў, якія адышлі ў лепшы сьвет або на вакзал. Normalerweise яны ўсяляк імкнуцца даць зразумець, што пляваць хацелі на такіх убогіх. Якая розьніца, што сталася з тым, хто нічым ня стаўся.

«Добра, — бародка пакацілася па грудзях Скімы. — І што вы ведаеце? Што запомнілі?»

«Нічога асаблівага, — пасьпешліва прамовіла Айсу. — Ён прыйшоў, калі быў дождж. Выглядаў стомленым. Бюхман накрычаў на яго: што гэты небарака ногі ня выцер, сьляды пакінуў на дыване. Хоць дывану ўжо больш гадоў, чым мне, ды Бюхман і сам ногі ніколі не выцірае. І ня мые…»

«Дарэчы, аддайце запальнічку, — мякка папрасіў Скіма. — Я ведаю, яна ў вас».

Айсу пачырванела.

«Адкуль вы ведаеце?»

«У нас у аддзеле работа такая — ведаць усё, — з удаванай важнасьцю сказаў Скіма і засьмяяўся. — Я яе бачу. Вы ня курыце, нябожчык курыў, а ў вас на кішэні, вось там, на грудзях, добра відаць контуры прадмета, які любы дурань ідэнтыфікуе як запальнічку».

«Вазьміце яе самі, — ціха сказала Айсу. — Я проста ўзяла. Навошта яму запальнічка? Там?»

Тэрэзіюс Скіма паклаў кнігу, падышоў да яе ўсутыч і спрытна выцягнуў запальнічку з кішэні. Пакаёўка страпянулася.

«Там? — ён пстрыкнуў і паглядзеў на агеньчык. — Вы што, верыце ў замагільнае жыцьцё? Як тыя… Людзі зь мінулага?»

«Не».

«Тады што вы маеце на ўвазе пад гэтым „там“?»

«Ну, мусіць жа быць нешта. Пасьля сьмерці».

«І як вы сабе ўяўляеце гэтае нешта?»

«Ня ведаю».

«Але чамусьці мяркуеце, што курыць там забаронена», — сказаў Скіма.

«Там мусіць нешта быць, — упарта прамовіла пакаёўка. — Гэта як з Усходняй Мяжой, разумееце? Там, за ёй, нешта ёсьць. Там таксама людзі жывуць… І можа быць, там нават ёсьць гатэлі. І ў гэтую хвіліну ў адным зь іх… Няхай у самым убогім, але стаяць двое, такія, як мы, і гавораць пра сьмерць. Як цікава пра ўсё гэта думаць…»

«Цікава», — адгукнуўся Скіма, ня слухаючы, і дастаў са стракатага пакета зь лягатыпам «Альдзі» трэцюю рэч, якая засталася ад загадкавага пастаяльца.

Гэта было пяро.

Старое, сьмярдзючае птушынае пяро.

Трымаючы яго, Тэрэзіюс Скіма нечакана адчуў, як па целе ягоным прабегла дзіўная дрыготка. Быццам ад пяра струменілі нябачныя хвалі — і праціналі Скіму ад кончыкаў пальцаў да валаскоў на каленях.

Пацямнелае, але яшчэ гордае птушынае пяро — якое нават сваёй формай захоўвала ў сабе вобраз птушкі, вечны вобраз палёту.

Ён яшчэ ніколі не трымаў у руцэ пёраў. Ён адчуваў адначасова гідлівасьць і гордасьць — і яму няўтульна было ад гэтага дурнаватага хваляваньня.

«Што гэта?» — спытала Айсу.

«Гэта пяро. Птушынае».

Ні Тэрэзіюс Скіма, ні Айсу ня ведалі, якія яны на дотык, птушкі. Яны ведалі толькі, якія на дотык людзі. Ведалі і не баяліся чалавечых дотыкаў. Бо такая ў іх была праца: дакранацца. На пэўнае імгненьне гэта іх зблізіла: Айсу зрабіла да яго крок, і Скіма даў ёй патрымаць пяро. З апаскаю паклаўшы яго на далонь, Айсу ўважліва разглядзела касьцяны кончык, жаўтаватую афарбоўку косых палосак, пухнаты верх. І аддала пяро Скіму.

«Гэтым ён пісаў у нататніку?»

«Не», — коратка і ўпэўнена адказаў Скіма.

Не такое, зрэшты, яно было і старое — дый не настолькі сьмярдзючае, як яму падалося. Варта было проста адчуць яго сваім, адчуць, што цяпер пяро будзе гаварыць за свайго памерлага ўладальніка — і вось ужо Скіма пагладзіў яго пальцам і нават паказытаў сабе падбародзьдзе. На ім не было сьлядоў фарбы або атраманту, ім нічога ня скрэблі і наогул захоўвалі досыць надзейна. Гэтае пяро мела для памерлага нейкую важнасьць, нейкае значэньне. Магчыма, яно было абярэгам — а можа, нагадвала пра штосьці. Хоць магло стацца, што чалавек проста падабраў яго на вуліцы, напляваўшы на ўсе магчымыя хваробы, якія перадаюцца птушкамі. Проста так, падняў і паклаў у кішэню, зачараваны яго дасканаласьцю, пекнатой, незвычайнасьцю… Пяро магло быць зачэпкай. Нябожчык мог быць неяк зьвязаны з птаствам. Працаваў калісь — або паляваў, даведзены да адчаю голадам.

«Айсу! — зароў зьнізу Бюхман. — Ты хочаш, каб наша фірма загнулася? Дзе ты, чортава камсамолка? Я што, адзін буду прыбіраць гэты Палац зьездаў?»

Айсу са шкадаваньнем абвяла вачыма пакой і спынілася позіркам на Скімавай бародцы.

«Я нават ня ведаю, які ў яго быў голас, — прашаптала яна. — Ён нічога не сказаў. Узяў ключ і паклэпаў наверх, сюды».

І яна выбегла ў калідор.

Дзяцел пагрукаў у дзьверы дня — патрабавальна і дзелавіта. Тэрэзіюс Скіма надзеў скураное паліто і завязаў чырвоны шалік — нібы апрануў на сябе вуліцу. Ён склаў свае здабыткі ў заплечнік: кніга, нататнік, пяро; рэчы, якія мусілі загаварыць. На парозе ён спыніўся і абярнуўся, быццам нешта забыў. Але ў пакоі не заставалася нічога, што прымусіла б яго вярнуцца. І ўсё ж, і ўсё ж…

«…комната была сама по себе; но нашелся посредник, и теперь этот вид становился видом из этой именно комнаты».

5

Папіваючы турэцкую гарбату — як утульна атайбаваўся й растае драбочак цукру ў роце з кожным глытком, драбочак цукру, вартаўнік маўчаньня! — Тэрэзіюс Скіма праглядаў усё тое, што сеціва магло расказаць яму пра гусіныя пёры. Ён заклаў нагу за нагу і раз-пораз лавіў на сабе няўхвальныя позіркі маладога кебабніка: занадта кароткая спадніца для гэтага раёну. Ня варта было іх правакаваць — але Тэрэзіюс Скіма меў свае прынцыпы. Прынцыпы, што грунтаваліся на разважлівасьці і здаровым сэнсе. І насамрэч: калі б ён мяняў спадніцы кожнага разу, калі апынаўся ў новым Stadtviertel, у яго папросту не хапіла б запасаў у гардэробе. Дый не пасавалі яму тыя шырокія і доўгія спадніцы, у якіх хадзілі мужчыны ў гэтай частцы гораду. Тэрэзіюс Скіма меў густ.

Прачытаўшы ўсё, што сеціва ведала пра гусіныя пёры, Тэрэзіюс Скіма вярнуўся да адной карціны, якая зацікавіла яго сваім сюжэтам. О так, вядома, «Сьмерць Марата» Жака-Люі Давіда, вядомы твор. Некалі ён быў выстаўлены ў Брусэлі, але ўжо два дзесяцігодзьдзі карціна знаходзілася ў Абу-Дабі, купленая тамтэйшым шэйхам. На гэтай карціне пёраў было ажно два: адно ў руцэ толькі што забітага рэвалюцыянэра, другое на драўлянай тумбе, побач з чарніліцай. Гэтыя два пяры — вось дзе былі сапраўдныя прылады забойства, намаляваныя Давідам. Нож на падлозе? Не, ён занадта відавочны, ён усяго толькі выканаўца, мсьцівец. Бязьвінныя пёры забілі значна больш народу — і працягвалі забіваць, нават нягледзячы на гібель свайго ўладальніка. Гусіныя пёры, якімі падпісваліся прысуды і ставіліся крывавыя рэзалюцыі…

Ад карціны Давіда, якую Тэрэзіюс Скіма памятаў яшчэ са школы, ён неўпрыкмет перайшоў да іншых і зрабіў некалькі адкрыцьцяў, якія нямала яго пазабаўлялі. Высьветлілася, што сьмерць жорсткага якабінца пісаў ня толькі Давід. Расеец Ганчароў стагодзьдзе з чвэрцю таму намаляваў парачку Марат-Кардэ нібы ў сцэне зь нямога кіно — але каляровага, расфарбаванага мастаком у марозна-крымінальныя ленінградзкія цені. Пёраў там не відаць, там рука забойцы — ужо сама па сабе пяро… А Марат — як сьвяты, рукі ўзьдзеў, ня зьдзіўлены, але гатовы да ўзьнясеньня. Некалі Мунк напісаў сваю сьмерць Марата: там удзельнікі драмы — каханкі, на стале садавіна, на ложку — прапораты труп, тварам да гледача аголеная Шарлёта, з пачуцьцём выкананай місіі, асуджаная, што асудзіла. Чэх Іржы Суруўка, натхнёны Мункам, таксама напісаў пасьцельную сцэну: яна зьверху, занятая справай, рот у Марата вялікі, нібы парваны. Трохкутнік паміж ног Шарлёты працінае Марату ніз жывата, рука з нажом занесеная над сэрцам, двайное пранікненьне, ня толькі забойства, але яшчэ і кастрацыя.

І ніводнага пяра на карцінах дваццатага стагодзьдзя. Нібы мастак хавае сапраўдную прыладу злачынства. Нібы спрабуе замесьці сьляды. А на карціне Давіда жанчыны няма. Дакладней, ёсьць, але ня кожны яе пабачыць. Шарлёта Кардэ на карціне Давіда: чырвоная адтуліна ў грудзях забітага, адкуль выцякае кроў.

Тэрэзіюс Скіма любіў думаць пра такія рэчы.

Гусінае пяро зьнікла з ужытку даўно. Спачатку час вырваў яго з рук людзей пішучых, амаль адразу ж — з рук людзей служылых, з рук гасударавых мужоў, потым прыйшла пара, калі пяро яшчэ доўга жыло ў сымбалях і знаках. Архаічнае ўвасабленьне адмерлай літаратуры і апошніх уздыхаў журналістыкі. Паўсотні гадоў таму яшчэ казалі: «твор належыць пяру»… Новая эра прыйшла, як Шарлёта Кардэ, і пяро выпала з рук. Дваццаць гадоў таму апошнія рамантыкі ўсё яшчэ спрабавалі прычапіць яго на свае сьцягі. Старыя выцьвілыя сьцягі, запраныя, як прасьціны ў танным гатэлі. Пяро і крылаты конь: была ў гэтым нейкая злая іронія. Пакуль літаратары лёталі над плянэтай у аплачаных арганізатарамі лайнэрах на фэстывалі і канфэрэнцыі і ліхаманкава стукалі пальчыкамі па клявіятуры, ловячы натхненьне і верачы ў сваіх крылатых коней, казычачы сымбалічнымі пёркамі сваё самалюбства — на зямлі непрыкметна памерла літаратура. І не знайшлося такога аддзелу, які б заняўся ідэнтыфікацыяй яе трупа. Чым ці кім яна, уласна кажучы, была?

Тэрэзіюс Скіма дапіў гарбату і расплаціўся. Калі б кебабнік ведаў, чым ён займаецца, дык паставіўся б да Скімы яшчэ больш няўхвальна. Навошта марнаваць сілы на чалавека без аўсвайса? Чужынца, які нават у Бэрліне ў 2050-м ня змог прыдумаць, што яму прадаць. Няўдачніка і, хутчэй за ўсё, прайдзісьвета.

«Добрага дня», — буркнуў Тэрэзіюс Скіма, паправіўшы спадніцу.

І ўсё ж…

Навошта яму было пяро? Чалавеку без імя і біяграфіі, які памёр сёньня ўначы ў гатэлі «Розэнгартэн»? Старое пяро, якое ён бярог ад непагадзяў часу і цягаў з сабой у плястыкавым пакеце?

Пяром адчыняліся дзьверы ў цёмны пакой ягонага жыцьця. Ключ быў, але адрэсы Тэрэзіюс Скіма ня ведаў.

Але ён добра ведаў свой горад. У Бэрліне 2050-га хапала цікавостак. Адносна недалёка ад кебабніцы, на Ёахім-Лёў-штрасэ, стаяў двухсотгадовы дом, у цокальным паверсе якога разьмяшчалася старая кнігарня. Кнігарня папяровых кніг — наколькі Скіма ведаў, яна цікавіла толькі самых звар’яцелых турыстаў і прадаўцоў рознага хлабусьця. Некалі ў горадзе іх была процьма, такіх установаў, некалі бэрлінцы з радасьцю ўсмоктвалі пыл папяровых кніг і ахвотна дзяліліся ім з усімі гасьцямі. Але ўжо ў год нараджэньня Тэрэзіюса Скімы шмат хто абіраў электронныя выданьні і пачынаў вялікую чыстку свайго жытла ад грувасткіх і прычэплівых, як грыбок, кніжак. Калісьці Ёахім-Лёў-штрасэ называлася іначай, калісьці і сама тая кнігарня мела іншы назоў, а цяперашні ўладальнік адразу ж павесіў над нізкім уваходам шыльду з гордым і безнадзейным надпісам: «Die letzte Bücherei».

Тэрэзіюс Скіма ўжо ня памятаў, ці бываў ён там хоць раз, ці спускаўся па прыступках у паўпадвальную нару, адкуль, здавалася, тхнула ўсёй гнільлю і ўсёй сьмешнай годнасьцю старога, папяровага сьвету. Але цяпер ідэя наведаць «Апошнюю кнігарню» падалася яму не пазбаўленай сэнсу.

І вось старое бэрлінскае мэтро, апеты скрыпам няісных пёраў унтэргрунд, ужо трэсла яго і матляла ў розныя бакі, нагадваючы пра тое, што падарожжы ў часе цяпер можа дазволіць сабе кожны.

…Адбіўшыся на імгненьне ў шкле парэпаных дзьвярэй — нібы пабачыўшы сваё імя на старонцы старой кнігі — Тэрэзіюс Скіма пацягнуў на сябе ручку і не без сарамлівасьці спыніўся на стаптаным парозе. Над галавой дзынькнуў званочак, абвясьціўшы на сваёй дзіўнай мове, што ў гэтым горадзе яшчэ ёсьць прынамсі адзін чытач. Праўда, каму быў адрасаваны гэты радасны звон, было не зразумела. Тэрэзіюса Скіму з усіх бакоў абступалі кнігі, іхныя стосы цягнуліся да самае столі, і кожны нагадваў старога падсьлепаватага асілка, што падпірае плячом суседа, каб ня ўпасьці. Гэтыя калюмны з кніг, прыхіналіся да сьценаў, закрывалі сьпінамі вузкае акно, налазілі адна на адну, счэпліваліся ў цесных праходах — гэта таксама быў горад, старажытны горад, дзе жылі толькі калюмны са сколатымі краямі і стомленыя атлянты, і Тэрэзіюс Скіма адчуў сябе чужым. Яшчэ ня позна было выйсьці з кнігарні, плюнуць на ўсе тыя пытаньні, якія ён з такой саманадзейнасьцю думаў агучыць між усяго гэтага нагрувашчаньня старызны. Што за бязглузьдзіца: атрымаць патрэбны адказ тут было настолькі ж нерэальна, як знайсьці нейкую канкрэтную кніжку. Тэрэзіюс Скіма адчуў, што варта яму зрабіць хаця б крок насустрач маўклівым папяровым гарам, як яны пачнуць асядаць, руйнавацца, рассыпацца ў пыл, што задушыць яго, заваліць, закрые яму шлях да адступленьня.

І калі сярод мёртвага кніжнага гораду прагучаў голас, ён не адразу зразумеў, адкуль менавіта ён даносіўся.

«Добры дзень, я магу вам дапамагчы?»

Мінула мо хвіліна, перш чым Тэрэзіюс Скіма здолеў нарэшце разгледзець сярод старажытных цаглін і друзлых папяровых цягліцаў трусіны твар гаспадара. Два пярэднія жоўтыя зубы выступалі далёка наперад, вялікія вушы тырчалі над лысінай, маленькія, чырвоныя, круглыя вочкі падазрона ўпіліся ў Скіму. А яшчэ гальштук-матылёк, а яшчэ вусікі — такіх людзей дакладна ўжо ня робяць. Тэрэзіюс Скіма нават не паверыў, што ў Бэрліне можа існаваць такая вось пародыя на сучаснага чалавека. Відаць, гаспадар займеў такі выгляд, каб прывабіць турыстаў — але наведнікаў у «Апошняй кнігарні» не было. Ці іх проста даўно заваліла кнігамі — і яны ня могуць выдыхнуць ані слова?

«Добры дзень, — паўтарыў кніжны трус, скрушна назіраючы, як Тэрэзіюс Скіма круціць галавой і скубе бародку. — Вітаю ў Апошняй Кнігарні. Магу запэўніць: у нас сапраўды танна. Вы нідзе ня знойдзеце такога выбару і такіх сьмешных коштаў. Найлепшыя і самыя старыя кнігі — усяго паўмаркі за асобнік. Альбомы, коміксы, дыскі, мапы, паштоўкі. Усё не пазьней за 2035-ы год. Пятнаццаць тысяч выданьняў дваццатага стагодзьдзя, пяць тысяч дзевятнаццатага, каля тысячы яшчэ больш старых. У мяне ёсьць тое, што вы шукаеце».

Тэрэзіюс Скіма не пасьпеў вокам міргнуць, як кніжны трус ужо стаяў пад ягоным локцем і гартаў кнігу, падсоўваючы яе Тэрэзіюсу Скіму пад вочы.

«Вось. Хіба гэта ня тое, за што варта аддаць пяць марак?»

Тэрэзіюс Скіма зірнуў і адвярнуўся. Гэта была кніжка з карцінкамі: сэкс, сэкс, сэкс. Нічым так лёгка не завабіць чалавека, як карцінкамі і сэксам.

«Бачу, што крышку памыліўся, — з павагай прамовіў кнігар. — Тады паглядзіце. Гэта тое, што не пакіне вас абыякавым. Нават калі вы прынесьлі прысягу ў Антысэксуальнай лізе. З гэтага можна зрабіць матрас — кніга добра прыдасца для кампутарнага мадэляваньня».

«За каго вы мяне прымаеце?» — сказаў Тэрэзіюс Скіма.

Прадавец не зьбянтэжыўся. Ён спрытна пераклаў кнігі з рукі ў руку, і яшчэ раз з рукі ў руку, у яго было шмат рук, у гэтага чалавека-труса, які ўвесь час рухаўся, нібы выкручваўся з абдымкаў кніжных асілкаў. І вось ужо Скіма міжволі, нібы абараняючыся, выставіў наперад далоні, а на іх легла шырокая, шурпатая таміна і нібыта сама пачала гартаць свае каляровыя, вінна-цёмныя бачыны. На ілюстрацыях маладая жанчына (1900? 1920? 1890?) практыкавалася ў плоцевых уцехах з сабакам — танканогім і цікаўным догам, з трохі непраўдападобна выцягнутым даўгім языком.

«Гэта мадэмуазэль Дарлён, — усьміхнуўся па-змоўніцку прадавец. — Яна была абазнаная ў задавальненьнях. Праўда, тут ёсьць нейкія літаркі, нейкі тэкст… Але не зьвяртайце ўвагі. Карцінкі вялікія, а тэкст можна адрэзаць. Хочаце, за дзесяць марак я зраблю гэта сам? І ў вашай кнізе ня будзе нічога лішняга?»

«За каго вы мяне прымаеце?» — паўтарыў Тэрэзіюс Скіма, гэтым разам ужо значна больш важка, так, што гэты ўжо ня трусападобны, ужо цалкам сабе шчураваты кнігар страпянуўся і схаваў свой альбомчык — быццам і не было.

Кнігарня з шамаценьнем загарнулася, нібы старая папяровая забаўка.

«Дык нашто вы тады прыйшлі сюды?» — спытаў кнігар, аблізнуўшы вусны. Некалі людзі аблізвалі кончыкі пальцаў, перад тым, як перагарнуць старонку, успомніў Тэрэзіюс Скіма. Ён бачыў гэта ў кіно.

Тэрэзіюс Скіма неахвотна дастаў кніжку, што засталася ад памерлага жыльца «Розэнгартэну», і працягнуў яе прадаўцу. Той схапіў, патрос, паднёс да сваіх няшчырых, шчурыных вачэй.

«Больш за дваццаць пфэнігаў я вам за яе ня дам…»

«Не хвалюйцеся, — сказаў Тэрэзіюс Скіма і скруціў са сваёй бародкі прыгожую фенечку. — Мне патрэбная кансультацыя: што вы можаце сказаць пра гэтую… кнігу. Ці ня ведаеце вы, хто яе аўтар — або, можа, вам траплялася такая? Можа, нехта купляў яе ў вас або прыносіў на продаж?»

«Вось яно што, — ашчэрыўся кнігар. — Вы з паліцыі».

«Я з ED, — нецярпліва прамовіў Скіма. — Гаспадар гэтай… гэтай кнігі памёр сёньня ўначы, і яна, на жаль, адзіны дакумэнт, які ён пакінуў пасьля сябе».

Чамусьці яму цяжка давалася гэтае кароткае слова — «кніга». Такое кароткае, быццам яно саромелася свайго існаваньня.

Buch.

Das Buch.

Плод засохлага тысячагадовага дрэва.

Пакаштаваўшы які, пачынаеш заікацца. Пакуль не адчуеш, што заіканьне ёсьць дарам. Кнігі вынайшаў заіка.

«Кніга… — сказаў гэты сьмярдзючы букініст, адвярнуўшыся. — Так, вядома. Кніга…»

Ён што, плача?

Не, гэта кніжны пыл выядае яму вочы. Тэрэзіюс Скіма і сам адчуў, як шчыпле яму недзе ў валасках у носе.

«Здаецца, яна напісаная па-расейску, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Але ня факт. І я ніколі не паверу, што вам няма чаго сказаць пра гэтую… ну… кнігу».

Кнігар пакруціў кнігу ў руках.

«Не, я бачу яе ўпершыню. Але расейскіх кніг у мяне хапае. Расейскіх і тых, што выдаваліся ва ўсіх гэтых лімітрофах. Да 2020-га году. Магу дакладна сказаць, што яе купілі не ў мяне. І яшчэ…»

«Што?»

«Мяркую, ён сам яе напісаў, гэты ваш нябожчык».

«Чаму?»

«Ня ведаю. Але мне знаёмы гэты тып. Паэты. Кожны зь іх цягае з сабой асобнічак сваёй кніжкі. Паверце, я дастаткова на іх наглядзеўся».

«Паэты? Тыя, хто піша… вершы? Хіба яны яшчэ існуюць?»

Кнігар неяк злосна засьмяяўся.

«Яны — так. Яны нават чытаюць сваю чухню. Але толькі самім сабе. І страшна гэтым ганарацца. Па шчырасьці, гэтыя вычварэнцы вартыя жалю. Больш самазакаханых істотаў я ў жыцьці не сустракаў. Думаю, ваш кліент якраз з такіх…»

Тэрэзіюс Скіма паказаў кнігару фота пастаяльца. Той пацёр вочы і ўсьміхнуўся.

«Сьмерць сама найлепшы аўтар. Неўміручы клясык. Перад ёй мы ўсе поўныя глыбокай пашаны чытачы. Не, я яго ня ведаю. У мяне ён не выступаў. Значыць, ваш кліент ня дурань. Прынамсі, у яго хапала розуму не гуляць у іхныя гульні».

«Якія гульні? Што вы маеце на ўвазе?»

«А вы ня ведаеце? Хоць адкуль вам ведаць… Вы не падобныя да таго, хто бавіцца ў „Абажур“».

Заўважыўшы неўразумелы позірк Скімы, кнігар зласьліва, крыва засьмяяўся.

«Гэта клюб маладых ідыётаў. Жорсткіх, як і ўсе дзеці. Яны прыходзяць да гэтых старых пердуноў, паэцікаў, і робяць выгляд, што фанацеюць па іхных вершыках. Разумееце? Зрэшты, гэта трэба бачыць. Сёньня ў мяне будзе чытаць адзін такі небарака. Не разумею, чаму да яго не даходзіць, якое ён сьмяхоцьце. Зрэшты, гэты занятак — папісваць кніжкі — заўжды асьляпляў людзей, раптам і ўжо незваротна. Пісаць іх — як выколваць сабе вочы. Уласнаручна выдзіраць іх са сваёй башкі і ўсё жыцьцё пачувацца шчасьлівым. Яны хворыя людзі… Як вас завуць?»

«Агент Тэрэзіюс Скіма», — Скіма кіўнуў і прысеў на скрыню з кнігамі.

«Вы немец?»

«Я бэрлінец», — коратка адказаў Скіма, а сам падумаў, што як бэрлінец ён мусіў бы ведаць пра гэтае дзіўнае месца.

«Я таксама… — кнігар задумаўся. — Маё імя Кляйнрот. Увэ Кляйнрот. Да вашых паслугаў, агент Скіма. Дык пра што гэта я? Ах, так. Гэтыя нудныя шоў варта пабачыць на ўласныя вочы. Прыходзьце сёньня а сёмай. Абажурнікі (гэта ад слова „абажаю“, канечне ж) прыйдуць на свайго клоўна. Які не падазрае, хто ён насамрэч для гэтай моладзі. Цікавы псыхалягічны фэномэн, мушу вам сказаць. Агідны і цікавы, агент Скіма…»

«Чаму ж вы трываеце ўсё гэта… тут… вам жа агідна?»

«А што я магу зрабіць? Клоўн крыўдуе, калі яму намякаеш пра ягоную сапраўдную ролю. Апошнія кнігарні ёсьць і ў іншых гарадах. Ён можа паехаць да іншых. А абажурнікі плацяць мне за ўваход. Тры маркі, дарэчы. Яны багатыя, гэтыя злыя дзеці, новыя людзі новай плянэты. Зразумейце мяне. Кожны выжывае, як можа. Прынамсі, мы ўсе маем ілюзію, што часы літаратуры яшчэ не мінулі. Што старая цудоўная эпоха яшчэ ня скончылася. Хоць, па шчырасьці, агонія пачалася яшчэ перад вашым нараджэньнем…»

Тэрэзіюс Скіма ўжо ведаў, што пойдзе. Ён і не падазраваў пра існаваньне ў горадзе такіх субкультураў. Гэта магло быць важна для працы — але была і іншая прычына. Якая, ён пакуль што ня змог бы патлумачыць нават самому сабе. Горад, па якім ён швэндаўся год за годам, раптам прачыніў яму патаемныя дзьверы. Быццам ты жыў гадамі з адным чалавекам і думаў, што ведаеш пра яго ўсё. А высьветлілася, што гэты знаёмы да апошняга ўрослага пазногця чалавек — суцэльная таямніца…

«Што да кнігі… — Кляйнрот з уздыхам аддаў яе Скіму. — Тут няма прозьвішча аўтара. І няма назвы. Так пачалі рабіць не раней за 2035. Тады вырашылі, што назва — гэта занадта прэтэнцыёзна, а пісаць сваё прозьвішча на вокладцы — бессэнсоўна. Калі зь літаратуры сышлі апошнія грошы — скончылася і гэтая вечная прэтэнзія на ўладу. Уладу над тым, што ты напісаў. Паверце, я ведаю, пра што кажу. Я мяркую, ён выдаў яе за свае грошы недзе ў нас. І прыехаў сюды, ня маючы ілюзій. Ён не зьбіраўся чытаць яе перад абажурнікамі. Ён проста быў шчасьлівы тым, што мае. Апошні паэт. Вось кім ён сябе лічыў. Эмігрант, які думаў, што зможа пражыць тут, у нас, пішучы вершыкі на сваёй расейскай мове… Дык чакаць вас сёньня, агент Скіма? Я не вазьму з вас плату, так і быць. Лепш купіце ў мяне штосьці».

«Так, я буду, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Кажаце, а сёмай? Дайце мне якую-небудзь расейскую кнігу. Любую».

«Хм, — Кляйнрот пацягнуў носам паветра, нібы спрабаваў на пах вызначыць, дзе ляжаць расейскія кніжкі. — Можа… Хоць не, там няма карцінак. Адны літары. Літаркі, літаркі, літаркі… Ведаеце што. Вазьміце казку. Гэта расейская казка пра хлопчыка, які зрабіўся такі малы, што змог уцячы на сьпіне гусака з роднай вёскі за мяжу. Старая казка. Вось…»

Ён замёр перад кніжнай гарою — і раптам надзвычай спрытным, амаль нечалавечым рухам кароткіх пацучыных пальцаў вышмаргнуў зь нетраў тонкую падрапаную кніжку ў выцьвілай вокладцы.

«Падарожжа Нільса зь дзікімі гусямі… — задуменна сказаў Кляйнрот. — Што толькі не прыдумаюць гэтыя расейцы. З вас марка».

«Нільс? Гэта не падобна да расейскага імя, — кінуў Тэрэзіюс Скіма, асьцярожна кладучы манэтку на сьпіну нейкай энцыкляпэдыі. Упусьціш — і манэтка згіне сярод гэтых гор, гэтых калёнаў, гэтых асілкаў, заснулых на стагодзьдзе вартаўнікоў забытага храму. — Хоць, вядома, усяляк бывае…»

«Бывае, — пагадзіўся Кляйнрот, схапіўшы манэтку кароткімі жоўтымі кіпцямі. — Вы маеце рацыю. Бывае ўсяляк».

6

На літаратурную імпрэзу ў «Апошняй кнігарні» Тэрэзіюс Скіма апрануў чорную вечаровую сукенку, а паўзьверх — скураную куртку. На нагах ягоных былі тыя самыя боты да калена: як і куртка, боты былі са штучнай скуры, якая ўжо даўно перасягнула якасьцю натуральную. Некалі штучная скура адсьвяткавала, так бы мовіць, этычную перамогу над натуральнай, вычышчанай ад крыві і крыку жывёлаў (ад крыку, застылага ў яе мёртвай фактуры, пазбавіцца было цяжэй…) — а затым прыйшла эстэтычная і эканамічная.

Толькі эмігранты з далёкіх краінаў і з-за Ўсходняй мяжы, адтуль, дзе канчаецца Эўропа, захавалі барбарскую любоў да скуры забітых зьвяроў — нібы самі заставаліся зьвярамі; а можа, гэтак яны баранілі ў сабе радзіму: як вырваныя з нораў жывёлы?

Яшчэ паўтара стагодзьдзя таму з натуральнай скуры рабілі вокладкі для кніг, падумаў Тэрэзіюс Скіма, спускаючыся да дзьвярэй «Апошняй кнігарні». Ужо другі раз сёньня, адзначыў ён, не без сумневу беручыся за жалезную ручку. Магчыма, яе хапалі спацелыя пальцы самых розных памерлых пісьменьнікаў. Ён ня ведаў ніводнага імя — але яны былі. Гэта яны напісалі ўсе тыя папяровыя горы — і ціха сышлі ў нябыт, пакінуўшы нам разграбаць створанае імі. А мы не разграбаем. Мы проста схавалі горы пад зямлю і зрабілі выгляд, што іх больш няма.

Дзьверы абыякава паглядзелі ў твар Тэрэзіюсу Скіму і адвярнуліся. Цяпер на іх была прылепленая някідкая афіша, што абвяшчала:

«Апошняя кнігарня» запрашае на вечар паэзіі

Кіма Кляўса,

аўтара паэтычных зборнікаў «0,9, 99», «Ohne Bilder, mit Kobolden» «Iwandurak», ляўрэата паэтычных прэмій «Абажур», «Абажур-2», прэміі імя Імрэ фон Штукара, двойчы ляўрэата прэміі імя Эльзы Клюге і прэміі Івана Блядскога.

Уваход — 3 маркі. Уладальнікам залатой клюбнай карткі «Абажур» зьніжка 50 адсоткаў.

Было безь дзесяці сем, але кнігарня, здавалася, нават не падазравала пра падзею. Нічога не зьмянілася з таго моманту, як Тэрэзіюс Скіма выйшаў адсюль, трымаючы ў руках кніжку пра Нільса. Тэрэзіюс Скіма пашукаў вачыма прадаўца, але не знайшоў і дастаў тэлефон, каб праверыць пошту. Але нешта замінала яму сканцэнтравацца. Быццам нехта назіраў за ім, заглядваў праз плячо, варушыў вуснамі… Дзе ў кніг вусны? Дзе вочы ў кніжных узгоркаў? Дзе сканчаюцца рукі састарэлых кніжных атлянтаў?..

«Агент Скі-і-ма, — Кляйнрот вынырнуў зь нейкай нары. — Ня думаў, што вы і праўда завітаеце да нас. Але я рады, напраўду рады. Беражыце нэрвы, агент Скіма. І прашу вас, ні ў што ня ўмешвайцеся. Гэта ж ня вашая кампэтэнцыя, праўда?»

Тэрэзіюс Скіма схаваў тэлефон. Ён яшчэ ня ведаў, як яму паводзіцца тут: Кляйнрот нібы сам быў старой кніжкай, якая немаведама чаму загаварыла, і яго хацелася загарнуць і паставіць на месца.

«Чытаньне будзе тут, у суседнім пакоі, — Кляйнрот зрабіў запрашальны жэст. — Асьцярожна, агент Скіма, здыміце заплечнік, не прымушайце мяне зноў насыпаць горы…»

Пакой, у які яны ўціснуліся, быў меншы за першы, але тут стаялі толькі крэслы, і таму ён падаваўся прасторнейшым. Месца каля сьцяны было вольнае — там, за маленькім антыкварным столікам, на якім стаяла запаленая сьвечка, сядзеў тоўсты чалавек у сукенцы такой кароткай, што праз тонкія калготкі можна было разгледзець друзлыя ляжкі і каляровыя майткі. Сукенка была з глыбокім дэкальтэ, адкуль вылазіла густая чорная поўсьць. У неахайнай барадзе чалавека жылі кавалкі зьедзенай сёньня ежы: зь першага позірку Тэрэзіюс Скіма вызначыў, што гэта рэшткі кебабу… канечне ж, кебабу Алі, які меў сваю ядальню на рагу Грэгар-Зандэр-штрасэ недалёка адсюль. Ніжэй за дэкальтэ сукенку упрыгожваў надпіс: «…und grün des Lebens fucking Baum…»

Цытата — але адкуль? Тэрэзіюс Скіма імгненна спраўдзіў у сеціве і скептычна пасьміхнуўся.

«Знаёмцеся, — Кляйнрот з гідкай усьмешкай паглядзеў на тоўстага мужчыну. — Кім Кляўс, геній нашага часу. А гэта агент Скіма, у нейкім сэнсе ваш калега, Кіме. Ён таксама шукае імёны… імёны для таго, што пры жыцьці ня мела ў іх патрэбу».

Якая дзіўная фраза, падумаў Скіма — а таўстун схапіў раптам ягоную руку і паднёс да сваіх тлустых вуснаў. Цмокнуў: Скіма адчуў, як кавалачак ягонага цела зрабіўся на імгненьне чужым — як вярнуць яго? Што гэта? Навошта гэта? Гэтая невытлумачальная, старая, ірацыянальная нелюбоў да тоўстых — ад якой чалавецтва так і не пазбавілася? Гэтыя старамодныя дотыкі, пацалункі, рытуалы — пазычыць часьцінку цела іншаму, ведаючы, што яна ўжо ня вернецца: чаму ўсё гэта атаясамліваецца з паэзіяй? Гэтая ўпэўненасьць у тым, што слова заслугоўвае такой амаль рэлігійнай увагі? Схавацца пад зямлёй, накрыцца мёртвымі целамі кніг, удаць, што ніякага часу не існуе, што нехта мае прывілей казаць, а нехта ганаровае права слухаць? Магчыма, літаратура памерла менавіта таму, што заўжды была такой герархічнай?

«Вы любіце паэзію, агент?» — спытаў Кім Кляўс, і па ягоным голасе Скіма зразумеў, што паэт запіў свой кебаб танным ромам. Магчыма, тым самым, які піў загадкавы пастаялец перад сьмерцю.

«Я люблю коцікаў, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Яны лепш пахнуць».

Кляйнрот зарыпеў вялікімі пярэднімі зубамі на знак ухвалы.

«Вы прыгожы, — зарагатаў Кім Кляўс. — Калі б я быў жанчынай… Эх. Я бачу, вы любіце паэзію, хоць, магчыма, самі пра гэта не здагадваецеся. „Я люблю коцікаў“ — гэта ўжо само па сабе верш. Давайце я падпішу вам кніжку. Кляйнрот, стары пацук, дай мне асобнік маіх „Кабольдаў“…»

Кляйнрот скрывіўся.

«Добра, я падпішу свой… Вось. Вы чыталі мае вершы?»

«Не», — коратка адказаў Скіма, назіраючы, як паэт выцірае аб кнігу сваю бараду. А чаго ён чакаў? Што Кляўс напіша яму аўтограф ад рукі? Як паўсотні гадоў таму? Гусіным пяром?

«Трымайце», — Кім Кляўс задаволена працягнуў маленькую, тоненькую зашмальцаваную кніжку Скіму. Ён хітра і бессаромна ўтаропіўся ў вочы агента, чакаючы пабачыць там шок і гнеў. Але Скіма спакойна кіўнуў і схаваў кніжку ў заплечнік.

«У мяне таксама ёсьць кніга, — сказаў Скіма і паклаў перад паэтам зборнік мёртвага пастаяльца. — Аб яе не абавязкова выціраць бараду. Можна проста сказаць, ці ня ведаеце вы, хто яе напісаў — ці хаця б адкуль яна ўзялася? Дзе яе можна знайсьці?»

Кім Кляўс гідліва ўзяў нябожчыкаву кніжку і пагартаў.

«Усе ўсходнія графаманы пруць да нас, думаючы, што тут можна здабыць славу… І ніякія граніцы ім ня ўказ. Хоць у Эўропе цяпер чытаюць толькі мяне… ну, і яшчэ Хрысанагіса. Але Хрысанагіс — гэта чыста мэдыйная зьява. Паэзіі там нуль. Адзін піяр. Я ніколі не выступаю зь ім разам. А ён марыць… марыць… О так, гэты сьвінскі сабака толькі і думае, як прапіярыцца за мой кошт. Хоць ведае, падла, што на яго нават за дзьве маркі ніхто ня пойдзе… Нават за адну… Паэт на пяцьдзясят пфэнігаў, вось ён хто…»

«Кім, — мякка сказаў Кляйнрот, выставіўшы наперад зубы. — Агент Скіма прыйшоў сюды па працы. Яму нецікавы Хрысанагіс. А на цябе ён прыйшоў паглядзець. Ты і праўда ня ведаеш, хто б мог выдаць такую кніжачку?»

«Ладна, — паэт учапіўся ў сваю бараду. — Думаю, гэта гамбурская работа. Там сядзіць гэты фрык, стары Лямпэ. Лічыць сябе невядома кім. Думае, горды. Добра быць гордым, калі цябе даўно забылі. Здаецца, гэты Лямпэ выдаваў такія сраныя кніжачкі, за свае грошы. Яшчэ ў 40-м… Пакуль не разарыўся. Яго можна знайсьці ў базе. У яго была крамка ў Альтоне. „Niemandsrose“, ці як яна там называлася… Я выступаў там гадоў восем таму. Але ня ведаю, ці захоча ён з вамі размаўляць… Хутчэй, проста пашле. Лямпэ ненавідзіць сьвет. Кажа, за тое, што там больш няма кніг. Але ён проста нічога не чытае. Мяне дык дакладна. Як гэта казалі сто гадоў таму? „Не чытаў, але асуджаю“. Так казалі расейцы».

«Нябожчык быў расейцам, — сказаў Кляйнрот. — Мабыць, таксама чытаў толькі сябе…»

У суседнім пакоі раптам дзынькнуў званочак, а потым яшчэ і яшчэ — нібы нейкія дзеці торгалі яго, забаўляючыся. Кляйнрот гмыкнуў, расклаў на стале кніжкі, а сам схаваўся ў цёмным куце. Скіма сеў у апошнім радзе, зь цікаўнасьцю назіраючы, як у пакой арганізавана, як японскія турысты, уваходзяць маладзёны, адзін за адным, хітратварыя, сытыя, маднявыя: трыццацігадовыя тынэйджары з каляровымі, татуіраванымі, сьлізкімі, нібы заплаканымі вачыма, рассаджваюцца, з удаванай пачцівасьцю прытрымліваючы крэслы, каб тыя не скрыпелі і ня шоргалі па падлозе. Яркія сукенкі, выгаленыя грудзі, дарагія плашчы ў тонкіх руках. Сківіцы рухаюцца, увесь час рухаюцца… Сярод іх было некалькі маладых жанчын — і Скіма бачыў, што ім цяжэй даецца гэтая гульня: яны так і не змаглі прыбраць пагарду са сваіх сканструяваных найлепшымі хірургамі вуснаў…

Паэт упіўся ў іх вачыма. Было відаць, як яму цяжка, як ён шукае ў іх энэргію, шукае адказ — ці дадуць яны яму сёньня тое, без чаго ён не дажыве да раніцы. Дозу славы.

Скіма заклаў нагу за нагу. Да яго ніхто не падсеў. Толькі жанчыны часам кідалі на яго зьдзіўленыя, недаверлівыя позіркі — пэўне, ня ведалі, як да яго ставіцца. Скіма быў тут адзіным, хто прыйшоў ня дзеля гульні. Адзіным, каго яны ня ведалі — вясёлая зграя перакормленых маладых гараджанаў, якія ратаваліся ад нуды.

Седзячы ў сваім куце, Кляйнрот ціха прадставіў паэта і асьцярожна, уздоўж сьцяны, прасьлізнуў да дзьвярэй. Кім Кляўс ня стаў вітацца — ускудлаціўшы брудную бараду, ён адразу пачаў нешта чытаць. Тужлівы голас мармытаў слова за словам, барада трэслася, рукі дрыжалі… Недзе праз хвіліну паэт заплюшчыў вочы, ён нібыта наладжваў сябе, напампоўваў свой рот новымі словамі, якія браліся невядома адкуль… Маладыя целы перад Скімам напружыліся, па ледзь бачнай дрыготцы, якую агент заўважаў у ідэальна роўных сьпінах і выгаленых патыліцах, Скіма адчуваў, што ўсярэдзіне слухачоў пачынае клекатаць сьмех. Але яны стрымліваліся. Відаць, у іх быў свой сцэнар — прадуманы так, каб атрымаць максымальную асалоду.

Гуляючы са сваёй бародкай, прымружана-адсутны, прыгожы і ўсё роўна чамусьці дужа маркотны Тэрэзіюс Скіма сядзеў, паклаўшы нагу на нагу, і чакаў, што будзе далей.

Спачатку ён пералічыў тых, хто прыйшоў. Пятнаццаць чалавек. Небагата — і ўсё ж ён, Скіма, быў пэўны, што такіх сходак у Бэрліне не адбываецца, прычым ужо гадоў дваццаць… Ён думаў, што ведае пра свой горад усё. І пра тых, хто жыве ў ім, таксама. І вось жа: новая забава, пра якую ён ніколі ня чуў. Потым ён усё ж вырашыў сканцэнтравацца на чытаньні, услухаўся ў тое, што гучала з рота Кляўса — той то мармытаў, то выў, то пляваўся, але голас меў невыразны, слабы, голас хворага, капрызнага таўстуна… Тэрэзіюс Скіма чуў словы, словы сваёй роднай мовы, але ня мог зразумець іхны сэнс. Калі ж сэнс усё ж праскокваў, гэта ня надта дапамагала. Тады вершы Кіма Кляўса больш за ўсё нагадвалі бясконцыя скаргі на самаадчуваньне — і Скіму апаноўвала пачуцьцё абсалютнага абсурду гэтай дзеі.

Яму ўсё мацней хацелася пераключыць карцінку, перагарнуць, або проста выдаліць непатрэбную выяву — але зрабіць гэта было немагчыма. Кім Кляўс існаваў — і пятнаццаць сьпінаў перад ім, якія пачалі ўжо выяўляць прыкметы нецярплівасьці, таксама існавалі і запаўнялі вечар, не пакідаючы ў ім вольнага месца. Тэрэзіюс Скіма адчуў, што задыхаецца ў гэтым душным пакоі, сярод бязглузьдзіцы, смуроду, рытмічнага мармытаньня і насьмешліва замерлых патыліц.

Нарэшце Кім Кляўс зрабіў паўзу — проста каб глынуць паветра, і публіка скарысталася гэтым напоўніцу.

Моцныя маладыя далоні закалаціліся ў дурнаватых, перабольшаных, гістэрычных воплесках. Некаторыя пляскалі сябе па сьцёгнах і лытках, іншыя крычалі:

«Брава! Геніяльна! Віват Кім, наш найлепшы паэта!»

«Гэты чалавек вынес мне мозак! — ускочыў нейкі маладзён і павярнуўся да сваіх прыяцеляў. — Вось гэта сіла!»

«Гэтая штука мацнейшая за „Фаўст“ Гётэ!» — падняўся зь месца іншы.

Потым ускочылі яшчэ двое, скасавурыліся на Скіму і хорам пралямантавалі:

«Кім Кляўс — геній! Геній нашага часу!»

«Хто мы безь яго вершаў? Кансумэнты, мёртвыя дзеці прададзенай Эўропы!» — сказала басам адна з жанчын.

«Вы немец?» — зьвярнулася да Скімы яе суседка.

«Я бэрлінец», — флегматычна адказаў Скіма. Але яго ніхто не пачуў.

«Кім! Кім! Мы абажаем цябе!» — заенчыла нейкае хлапчанё ў гальштуку, надзетым на палітон.

«Кім Кляўс — гэта паэзія! Кім Кляўс — жывы клясык», — падтрымала яго сяброўка, падміргнуўшы сваім, якія падымаліся зь месца, па чарзе, як на стадыёне.

«Слава Кіму! Безь яго гэты сьвет — гаўно, Кім дае нам духоўнасьць і сьвятло ў канцы тунэлю!» — правішчаў той самы хлопчык у палітоне, упаўшы на калені перад паэтам і абхапіўшы яго кароткія тоўстыя ногі.

«Кім! Кім! Кім!» — заверашчалі яны ўсе разам. Скіма асьцярожна зірнуў на Кляйнрота — але дзьверы былі зачыненыя. Ён сядзеў у адным пакоі з гэтымі ненармальнымі і быў адзіным, для каго тут не існавала ролі.

Скіма наматаў бародку на палец. Серабрысты матузок бліснуў у сьвятле лямпы. Хутчэй за ўсё, Кляйнрот замкнуў дзьверы. Але грукаць?…і прасіць выпусьціць яго адсюль на волю?.. Не, ён ня дасьць ім яшчэ і такога задавальненьня.

Кім Кляўс сядзеў на сваім месцы, тупа гледзячы перад сабой, вушы яго гарэлі, а ў маленькіх вачах скакалі ашалелыя маладзёны, якія накручвалі сябе ўсё больш і больш.

«Калі я чую вершы Кіма Кляўса, мне здаецца, у мяне пад пазногцямі нараджаецца космас», — паведаміла агенту адна з жанчын, сутаргава ўчапіўшыся ў сьпінку крэсла.

«Вы чыталі яго апошнюю кнігу? — спытаў у Скімы пісклявы хлопчык. — Я куплю сёньня тры асобнікі. І папрашу аўтограф на кожны! На кожны! На кожны!»

Усё пачалося з крэслаў. Іх штурхалі нагамі — і крэслы паслухмяна валіліся на падлогу, адно на адно, а калі не валіліся, дык разьяжджаліся, натыкаючыся на сьцены, на паваленыя крэслы наступалі нагамі, паўсюль панавалі трэскат і грукат, быццам пакою ламалі косткі, нехта выбіў крэсла з-пад ног паэта, але той пасьпеў саскочыць — досыць элегантна, насуперак свайму мажному целаскладу. І вось ужо паэтава крэсла, якое хтосьці падкінуў да самай столі маладой рукой, узьляцела і ўпала на галаву нейкаму аматару паэзіі. Кіма Кляўса абляпіла адразу чацьвёра… не, пяцёра чалавек, яны вырывалі валаскі зь ягонай зашмальцаванай барады, хапалі яго за рукавы, пакідалі пацалункі на ягоных барвовых шчоках, ён моршчыўся, але трымаў рукі па швах, як салдат, якога зьбіваюць п’яныя афіцэры, і на твары ягоным гарэла няшчасная, але і трохі юрлівая ўсьмешка.

«Паэзія! Кіма Кляўса! Абуджае ў нас найлепшыя чалавечыя пачуцьці! І касьмічныя інстынкты!» — прароў хтосьці на вуха Скіму.

Скіма сядзеў пасярод гэтага гармідару і флегматычна ўсьміхаўся. З-пад яго ніхто крэсла выбіць не наважваўся — ён плыў праз гэтую буру, што раскідвала вакол валаскі, пляўкі, ашмоцьце паперы і дурны, зьвераваты лямант, нібы айсбэрг. Бура шалела проста перад ягоным тварам, у ягоныя вочы з прагнай надзеяй зазіралі нячысьцікі, дробныя і вусьцішныя, як істоты з гогалеўскай ночы, але Тэрэзіюс Скіма проста гуляў са сваёй бародкай і ўсьміхаўся. А калі няўрымсьлівая публіка схапіла паэта і пачала падкідваць угару, ён дастаў з заплечніка кніжку пра мальца, што ўцёк з дому на гусаку, і занурыўся ў пажоўклыя карцінкі.

Хлопчык на сьпіне птушкі. Чалавек у чэраве кіта. Тэрэзіюс Скіма ў кашэчай поўсьці. Жывое падказвае нам штосьці, нейкі шлях паратунку. Ці не таму людзі навокал з кожным годам пачынаюць усё больш нагадваць жывёлаў? Валасы так і пруць з расьпешчаных целаў. Пысы выцягваюцца, рукі цягнуцца да зямлі. І з горлаў усё часьцей вырываецца енк, брэх, страх, голад…

З гэтай гісторыі пра Нільса мог бы атрымацца неблагі фільм, падумаў Скіма. Уцёкі з Расейскай імпэрыі на гусаку ў вольны сьвет. Хлопчык-дзікун, які прызямляецца ў чужой краіне без папераў і мінулага, бяз мовы і маці.

Бура сьціхла раптоўна. Нібы па камандзе, удзельнікі клюбу «Абажур» замерлі — і потым, ня гледзячы адно на аднаго, пацягнуліся да дзьвярэй. Кляйнрот абачліва адчыніў іх і, стоячы ў засені кніжных гор, зьбіраў плату. Неўзабаве пакой апусьцеў.

«Колькі? — кінуўся Кім Кляўс да кнігара. — Колькі кніжак прадалі?»

«Трыццаць, — суха адказаў Кляйнрот. — Зараз разьлічымся. І ты абяцаў мне навесьці парадак».

«Як табе мой выступ?» — Кім Кляўс паправіў спадніцу, закасаў парваны рукаў, сеў нацягваць цёплыя калготкі.

«Поўны посьпех, — Кляйнрот, сьлінячы купюры, адлічыў паэту ягоную долю. — Як заўжды, Кіме».

«Менавіта! — вочы паэта шчасьліва бліснулі. — Як яны мяне слухалі… Я думаў, зараз заплачу…»

Але нечага паэту ўсё ж не хапала. Ён прыдзірліва разгледзеў сябе ў маленькім люстэрку, паглядваючы скоса на Скіму, нецярпліва прабегся міма абыякавых паставаў кніжных асілкаў, а затым ня вытрымаў і схапіў Скіму за серабрысты віты матузок. Той лёгка ўдарыў паэта па руцэ — і тоўстая рука, дрыжучы, вярнулася ў нетры бруднай спацелай барадзішчы.

«А вы, агент? Як вам мая паэзія? Бачылі, які фурор?»

«Хрысанагісу такі і ня сьніўся, — сказаў Тэрэзіюс Скіма, назіраючы, як па твары Кіма прабегла грымаса агіды. — Але мне падалося, яны вас ня слухалі».

«Што?»

«Ня слухалі. Не чыталі. І не зьбіраліся, — спакойна сказаў агент Тэрэзіюс Скіма. — Вы іхная цацка. І яны пабавіліся вамі ўволю. У кожнага пакаленьня свае забавы, але часам звыклыя забавы надакучваюць. Нам хочацца пярчынкі. Разынкі. Новых ахвяраў. Вось і ўсё, што я магу сказаць».

«Што ён такое вярзе, Кляйнрот? — жаласьліва прамовіў паэт. — Вы паліцэйская доўбня, вы нічога не разумееце ў літаратуры».

Кляйнрот паціснуў плячыма:

«Я ўсяго толькі гандлюю старымі кнігамі. І калі новыя таксама прадаюцца…»

Ён паказаў на ашмоцьце, якім быў засыпаны пакой.

«…гэта ня так і блага для маёй кнігарні. Хто я такі, каб судзіць?»

«Скажыце, Кляўс, — Тэрэзіюс Скіма зашпіліў куртку і паднёс да вачэй паэта пяро, знойдзенае ім раніцай у гатэлі. — Што вы можаце сказаць пра гэты прадмет? Што ён можа азначаць у наш час? Я знайшоў яго ў рэчах таго мёртвага чалавека. Кнігу і пяро».

Кляўс гідліва каўтнуў сьліну.

«Гэта пяро дохлай птушкі. Вось і ўсё».

«Вы ж паэт, Кляўс, — Тэрэзіюс Скіма сам зьдзівіўся, як лёгка яму далася гэтая фраза. Нібы ён проста паўтарыў яе за кімсьці. — Няўжо вам у галаву нічога не прыходзіць? Ну, падумайце. Хаця б нейкая асацыяцыя. Вобраз. Калі ня можаце прыгадаць нешта больш цікавае».

«Некалі паэты пісалі пёрамі… — залыпаў вачыма Кляўс. — Калі я быў малады, я напісаў пра гэта. Як мяне трахае ў задніцу апошні ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры, у танным гатэлі, на падушцы, набітай скарыстанымі пёрамі даўно памерлых паэтаў. Згвалтаваньне на старой нямытай пярыне з плямамі ад атраманту і спэрмы. О, як мяне прымалі тады, калі я чытаў гэта… Як пляскалі… Такія чытаньні і праўда почасту сканчаліся танным гатэлем, бухлом, наркатой, сэксам… Дваццаць гадоў таму. Але гэта даўно ня модна. Як яно сьмярдзіць, гэтае вашае пяро… Як уся гэтая высокая літаратура, якая хвалілася сваёй элітарнасьцю, хавалася сама ў сябе, пагарджала народам, а потым здохла ў пус_тым куратніку, бо яе ўжо не было каму карміць».

«Ну вось, а казалі, „усё“, — Тэрэзіюс Скіма схаваў пяро і насьмешліва паглядзеў на паэта. — Гэта былі словы сапраўднага паэта».

«Лямпэ паслаў бы вас куды далей, агент Скіма, — махнула рукой зорка нямецкай паэзіі. — Той стары Лямпэ з Гамбургу… Яго б вы не прымусілі гаварыць. Хоць ён тая яшчэ свалата».

«Што вы маеце на ўвазе?»

«Свалата! І мізантроп. Вораг сучаснасьці, як ён сам пра сябе кажа. Ён не карыстаецца інтэрнэтам. Сядзіць і гніе ў сябе ў Гамбургу. У такіх дзірах, як ягоная, і сьпеюць пухліны…»

Скіма падабраў з падлогі выдраныя старонкі і прымірэнча паклаў іх у пакет для сьмецьця. Кім Кляўс даўно круціў у руках цыгарэтку, ён ужо зьбіраўся праціснуцца да выхаду, але Скіма спыніў яго:

«І ўсё ж… Як вы думаеце, навошта чалавеку з кнігай цягаць з сабой пяро? У наш час?»

«Для таго самага, для чаго Кляйнроту ягоная кнігарня, — працадзіў Кляўс, які, было відаць, міжволі занурыўся ў свае ўспаміны пра блаславёныя 20-я. — Каб адчуць сябе апошнім дурнем на плянэце. У дураце выключнасьці ёсьць свая веліч. І часам гэта адзіная магчымасьць яе адчуць, хаця б раз у жыцьці».

7

Седзячы ў мяккім вагоне цягніка Intercity, агент бэрлінскага аддзелу ED Тэрэзіюс Скіма думаў пра недапітую бутэльку рому, якую пакінуў пасьля сябе пастаялец. І чым больш ён засяроджваўся на гэтым недарэчным прадмеце, тым ясьней разумеў, што думкі ягоныя круцяцца ня столькі вакол самога напою або шкляной бутэлькі, колькі вакол этыкеткі.

Тэрэзіюс Скіма ехаў у напрамку Гамбургу і думаў пра намаляваную жанчыну. Жанчыну, якая ўсьміхалася з наклейкі і клікала да сябе, на марскі бераг, пад пальмы, і далей — у прыбой, у хвалі, у сіняе мора, у сіне-залаты каляніяльны мужчынскі сон. Танны сон нікому не патрэбнага мужчыны-алькаголіка. Адзін крок — і з ружовага саду ты ступаеш на пясок, і вось ужо мора цалуе табе пальцы на нагах, і жанчына працягвае рукі, і кажа нешта на невядомай табе мове, поўнай галосных, поўнай плёскату і ласкі… Купленай у кіёску за дзьве маркі. Мора, якое сканчаецца з апошнім глытком.

Мулатка — выплыла аднекуль слова. Тэрэзіюс Скіма абвёў вачыма купэ. Не мінула і двух дзён, а ён пачаў заўважаць, як вакол яго віюцца, як інсэкты, нейкія новыя, а насамрэч старыя словы, архаічныя і хітрыя, словы, якія быццам бы заснулі на дзесяцігодзьдзі, а цяпер Тэрэзіюс Скіма пабудзіў іх, і іхны рой не дае яму жыць, як раней. Мулатка. Хто цяпер кажа так: мулатка? І што дакладна азначае гэтае слова? Яно неяк зьвязанае з крывёй, з доляй крыві ў чалавечых, жаночых жылах, нешта, зьвязанае з расай, рускімі, расьпеўнымі гукамі чужой мовы, рабствам, раманамі пра прыгоды… Раманы? Яшчэ адно дзіўнае слова. Раманы, рамантыка, ром. І хто яго ведае, дзе тут спыніцца. Словы прачыналіся адно за адным і пырхалі вакол Тэрэзіюса Скімы, і ён адчуваў на вуснах іхныя лёгкія, амаль няісныя дотыкі.

Для чалавека, які памёр у гатэлі «Розэнгартэн» лютаўскай ноччу, яны былі ня проста словамі. Яны былі ягонымі гаспадарамі, яны сьвяцілі яму ў ночы. Якімі вачыма ён глядзеў на мулатку, калі прысмоктваўся да бутэлькі з танным, крыху саладжавым пойлам, пасьля якога такая кіслая адрыжка? Магчыма, яму здавалася, што яны цалуюцца. Ён і яго мулатка.

Некалі цягнікі Intercity лічыліся адным з самых камфартабэльных відаў транспарту. Цягнік ехаў плаўна, пасажыры не адчувалі ні найменшай трасяніны, і пры гэтым хуткасьць захоўвалася прыстойная. За вокнамі пасажыры назіралі краявіды, лясы зьмяняліся пусткамі, пусткі — рэкамі, цягнік імкліва каціўся па раўніне, падымаўся на горы, залятаў, нібы страла, у сэрцы тунэляў, і выходзіў, пакідаючы сьвет жывым. Краявід быў часткай чыгуначнага падарожжа. У часы Тэрэзіюса Скімы Intercity дасягнулі сваёй дасканаласьці — у пасажыраў было такое адчуваньне, нібы цягнік стаіць на месцы, а ён у гэты час ляцеў наперад, карыстаючыся найсучасьнейшай энэргіяй, і толькі перад тым, як спыніцца на нейкай станцыі, цябе крыху прыціскала да сядзеньня. Паўсотні гадоў таму з Бэрліну да Гамбургу можна было даехаць за дзьве гадзіны — цяпер дарога займала толькі сорак хвілін. Усё, чым давялося ахвяраваць — гэта краявіды. Хуткасьць сьцерла іх і скруціла ў рулён, цяпер глядзець у вокны падчас падарожжа зрабілася страшнавата. Таму на вокнах купэ былі адмысловыя фіранкі: на іх карцінка засталася такой, як раней, і можна было цешыць сябе ілюзіяй, што час нечалавечых хуткасьцяў яшчэ не надышоў, і ўсё як раней, усё спакойна і разьмерана, памяркоўна і натуральна… Гэтая ілюзія прымушала пасажыраў Intercity паводзіцца адпаведным чынам: расьсеўшыся па вагонах, людзі рабіліся такімі ветлівымі, чулымі, далікатнымі і крышку па-старамоднаму цырымоннымі, што гэта выклікала ўсьмешку і стварала атмасфэру ўсеагульнае згоды.

Тэрэзіюс Скіма любіў цягнікі.

Тэрэзіюс Скіма не любіў алькаголь.

Сёньня раніцай ён вярнуўся ў той раён, дзе ягоны кліент аддаў богу душу. Кіёск, у якім памерлы пастаялец «Розэнгартэну» купіў сваю апошнюю ў жыцьці бутэльку рому, быў вызначаны ім беспамылкова. Ён знаходзіўся зусім недалёка ад гатэлю — смурнаваты курд, які сядзеў за прылаўкам, не адразу зразумеў, чаго ад яго хоча Скіма, але потым наморшчыў патрэсканы, як камень, лоб, і прыгадаў: так, ён памятае таго мужчыну, які пазаўчора купіў у яго цыгарэты і бутэльку белага рому за дзьве маркі, мужчына быў такі стомлены, такі змучаны, што размаўляў ледзьве ня шэптам, што ён сказаў? — «Бутэльку рому і пачак „Галюазу“» вось што ён сказаў, майнфройнд, і тыцнуў пальцам на паліцу, палец дрыжаў, ён зьмерз, гэты небарака, а больш нічога не магу пра яго сказаць, майнфройнд, ну так: вочы, яны засьвяціліся, калі ён хаваў бутэльку ў свой мокры заплечнік, і яго неяк зрабілася шкада… Ён размаўляў з акцэнтам? — Тут у нас усе гавораць з акцэнтам, майнфройнд, усе думаюць, што гавораць па-нямецку, і ўсе ў думках клянуць гэтую цяжкую, цяжкую, цяжкую мову, не, майнфройнд, больш я нічога не магу пра яго сказаць. Можа, ён быў падобны да рускага? Не, майнфройнд, я б так не сказаў, ён быў падобны да валацугі, а валацугі ўсе з адной краіны, Валацуглянду, але ён меў дзьве маркі на ром і адну на цыгарэты, а значыць, у яго яшчэ была надзея… So geht das Leben, meinfreund…

Тэрэзіюс Скіма дастаў кнігу, што засталася ад нябожчыка, і даў ёй разгарнуцца на той старонцы, дзе яна хацела. Старыя кнігі маюць такі фокус: калі іх адкрываеш, у большасьці выпадкаў трапляеш на нейкую пэўную старонку. Словы незнаёмай мовы зноў далі яму цьмянае адчуваньне чагосьці блізкага, нібы ён іх ужо некалі ведаў, але забыўся. Кірыліца — падманлівыя літары, якія могуць значыць як тое, што яны значаць у цывілізаваным пісьме, так і нешта зусім, зусім іншае. Ён дастаў пляншэт, адкрыў расейскі альфабэт і чарговы раз паспрабаваў учытацца ў тэкст, параўноўваючы і спрабуючы ўгадаць, дзе тут дзеяслоў, дзе назоўнік, дзе імёны… Уначы ён атрымаў заключэньне перакладчыка з расейскай, якому былі дасланыя сканы ўсіх старонак гэтай дзіўнай кніжкі: зьмешчаныя ў ёй тэксты былі вершамі і — яны былі напісаныя не па-расейску, але на нейкай блізкай мове або дыялекце.

Гэта, вядома, ускладняла задачу. Канечне, лінгвіст даў бы рады такой загадцы, але кансультацыя лінгвістаў у такім малым аддзеле, як ED, не была прадугледжаная. Ім і перакладчыкаў давалі без асаблівай ахвоты, перакладчыкі патрабавалі высокія ганарары, а бюджэт у службы ідэнтыфікацыі быў мізэрны. Білеты ў Гамбург і назад — вось і ўсё, што магла аплаціць яму служба ў справе «Чалавека з „Розэнгартэну“» І ўсё ж Тэрэзіюс Скіма ня страчваў надзеі.

Ён неяк адразу паверыў, што нябожчык і праўда быў паэтам.

Ён ведаў, што нябожчык меў пры сабе кнігу, якую, магчыма, напісаў сам.

Ён ведаў, што нябожчык насіў з сабой старое гусінае пяро — і гэта была яго асаблівая прыкмета.

Ён ведаў, што нябожчык быў нелегалам.

Ён ведаў, што яго, Тэрэзіюса Скіму, усё мацней прыцягвае гэтая справа. Але пакуль што не разумеў, чаму, у чым тут рэч.

А яшчэ ён ведаў, што нябожчык не вадзіў знаёмстваў з паэтычнай тусоўкай і не выступаў на такіх імпрэзах, як той ганебны вечар у «Апошняй кнігарні». І Тэрэзіюс Скіма прасякаўся ўсё большай павагай да памерлага: ён не прамяняў сваю адсырэлую кніжку і старое пяро на сумнеўную славу кавалка мяса для маладых ідыётаў, якім няма чым заняцца. Такому чалавеку ня сорамна вярнуць імя, падумаў Тэрэзіюс Скіма. І засаромеўся сваіх думак, бо надта ўжо патаснымі яны яму падаліся.

Сёньня раніцай, выйшаўшы з кіёску, ён патэлефанаваў у Ляйпцыг паэту Хрысанагісу. Ні пра якае пяро і ні пра якага руска-нярускага паэта Хрысанагіс ня ведаў, затое, пачуўшы імя Кіма Кляўса, выказаў агенту ўсё, што думае пра гэтага «графамана, славалюбца і наогул найвялікшага казла». Калі ж Скіма строгім паліцэйскім голасам спыніў паток ягонай лаянкі, Хрысанагіс супакоіўся і параіў зьвярнуцца да старога Лямпэ, зь якім «канечне, немагчыма гаварыць», але які «ў курсе ўсяго». Відавочна, той Лямпэ і праўда быў чалавекам, які можа дапамагчы, вырашыў Скіма і замовіў білет у Гамбург.

І вось Intercity імчаў яго ў вольны ганзэйскі горад, і Тэрэзіюс Скіма ведаў, што ніколі ня будзе мець спакою, калі не даведаецца, чый труп выплюнуў ненасытны «Розэнгартэн» учора раніцай.

Ён загарнуў кнігу і схаваў у заплечнік. Выйшаў у калідор, замовіў сабе кавы, а сам стаў каля акна, на якім адзін краявід засланяў сабой другі. Памножаны чалавекам сьвет спаборнічаў сам з сабой у хуткасьці. Названы чалавекам сьвет блытаўся ў сваіх найменьнях. Чалавек без імя і радзімы ляжаў у бэрлінскім моргу — і Тэрэзіюс Скіма, блукаючы сярод копіяў сьвету, зьбіраў раскіданыя парэшткі яго біяграфіі.

Напэўна, гэта ўсё ж было нечым большым, чым проста працай.

Можа, у гэтым і праўда было нешта, што гадоў трыццаць таму назвалі б дзіўным словам: паэзія?..

«Вершы», — прамовілі вузкія вусны Тэрэзіюса Скімы, і ён усьміхнуўся: такі прысмак пакінулі яны ў роце. Нібы ён лізнуў некага ў халоднае вуха. Ён сказаў гэтае слова ўжо амаль без намаганьня — слова запрашала некуды, запрашала прайсьці паўз усе марнасьці, усьміхнуцца загадкава і забыць усіх кімаў кляўсаў і хрысанагісаў, адмахнуцца ад іх, як ад мухаў, зморшчыцца і рушыць далей, у змрок. Як жа цёмна там, пад вокладкамі кніг, якія ніхто не чытае…

«Ваша кава».

«Дзякую».

Недзе ў вагоне віскнулі і вылаяліся. І гэта настолькі не пасавала настрою паездкі, што Скіму захацелася паскардзіцца правадніку. Яны мусяць сачыць за парадкам — людзі купляюць білеты на Intercity не ў апошнюю чаргу таму, што ім падабаецца крыху старамодны спакой вагонаў, іх прыцягвае гэтая магчымасьць спыніцца і аддыхацца, адкінуцца на мяккае крэсла, заплюшчыць вочы і ўспомніць нешта важнае…

Ён вярнуўся ў купэ, паставіў каву ў адмысловую адтуліну, паглядзеў на сябе ў люстэрка. Сёньня на ім быў чорны швэдар і чырвоная спадніца зь бела-чорным узорам па ніжнім краі, а валасы ён сабраў набок і закалоў іх серабрыстым грабенчыкам, які ганарліва перамігваўся з матузком у бародцы. Ён ведаў, што выглядае эфэктна — і быў рады, што едзе ў купэ адзін.

Тэрэзіюс Скіма не сьпяшаючыся зрабіў глыток і зразумеў, што яму не падалося. Недзе ў вагоне чуўся брыдкаваты шум, які парушаў усю гармонію падарожжа.

Скіма выйшаў у калідор і мяккай хадою чалавека, які мае дома трох катоў, пракраўся ўздоўж разяўленых дзьвярэй паўцёмных купэ. Гукі ішлі зь перадапошняга, Скіма рэзка пацягнуў дзьверы, але ён ужо бачыў праз танаванае шкло, завешанае курткамі, што там адбываецца, і ведаў, што яму рабіць.

Двое хлапцоў трымалі жанчыну за рукі, прыціснуўшы да сядзеньня, а трэці, прысеўшы на кукішкі, здымаў на відэа яе перакошаны твар, напружаную, чырвоную шыю, скрыўлены рот, які нягледзячы ні на што не наважваўся крыкнуць, шалёныя вочы ахвяры, якая ніяк ня можа абраць паміж цярпеньнем, пакорай і гневам, бо ня ведае, чым можа скончыцца гнеў. Хлопец на кукішках прагна вадзіў аб’ектывам па яе шчоках, вушах і носе, то падносячы яго блізка, то адводзячы, нібы абпырскваў ахвяру нейкай вадкасьцю, а іншыя двое адварочваліся, не выпускаючы з рук яе запясьці — яны ня мусілі трапіць у кадр.

«Паважаныя пасажыры, празь некалькі хвілін наш цягнік прыедзе на станцыю Гамбург-Вільгельмсбург…»

Тэрэзіюс Скіма ударыў хлопца з камэрай нагой у вуха — камэра выпала ў таго з рук і з глухім стукам ляпнулася на мяккую падлогу. Зьдзіўлены позірк, пакрыўджаны енк, аберуч схопленае вуха — балюча. Іншыя двое адразу ж адпусьцілі ахвяру, але Тэрэзіюс Скіма не зьвярнуў на гэта ўвагі: адзін зь іх атрымаў ад яго цудоўны, вывераны ўдар у зубы, а другі, пасьпеўшы закрыць твар рукамі, быў узнагароджаны ласкавым ударам бота па выстаўленым калене. Тэрэзіюс Скіма ўмеў рабіць людзям балюча — боль імгненна вяртае прытомнасьць і прымушае ўспамінаць імёны, свае і чужыя.

Жанчына ўскочыла і выбегла ў калідор. Скіма падабраў камэру і агледзеў поле бітвы.

Яму было ясна, хто яны. Маладыя рэжысэры, вядома ж. Гэты рух, які пачынаўся як мастацкі, за апошнія гады набраў папулярнасьць: на іхнай мове гэта называлася «люстэрка жыцьця» — яны нападалі на мінакоў, здымалі на відэа і адпускалі сваіх ахвяраў, а потым зьбіраліся на фэстывальчыкі, дзе паказвалі зьнятае і раздавалі прызы. У іх была свая філязофія: «адрэналін не каштуе нічога», «мы вёдры для сьвежай крыві мастацтва», «толькі гвалт робіць нас людзьмі», так гучалі іхныя лёзунгі, нешта такое, брыдкае, маладое, і самае цікавае: іх цяжка было прыцягнуць да адказнасьці, бо, па-першае, дзіўным чынам у іх заўжды знаходзіліся выдатныя дарагія адвакаты, а па-другое, ахвяры почасту самі адмаўляліся ад заяваў у паліцыю, калі даведваліся, што іх зробяць зоркамі моднага кіно, пра якое напішуць у сеціве. Урэшце, роля ахвяры нічым ня горшая за ролю нападніка: шкадаваньне блукае побач зь любоўю.

Цяпер яны ўсе трое туліліся ў куце, пазіраючы на Скіму без асаблівага страху, хутчэй зь цікавасьцю і лёгкай пагардай. Так, ім было балюча, але боль успрымаўся імі як частка жорсткай гульні, яны былі гатовыя прымаць боль і даваць яго, яны шчыра не разумелі, чаму Скіма ўмяшаўся ў творчы працэс, адзінае, чаго ім было шкада: цудоўных кадраў — фільм пра гвалт у старасьвецкім цягніку Intercity, на фоне падушак утульнага купэ, зьняты ўсутыч, так натуральна, што ў кадры можна было б пабачыць непадробны жах і боль, і, можа быць, задавальненьне… о, яны мелі б посьпех… а камэра? Хрэн зь ёй, Скіму зьдзіўляла, як лёгка кожны з маладых рэжысэраў мог дазволіць сабе дарагую апаратуру, тут была нейкая брудная таямніца, але Скіма не працаваў у аддзеле дарагіх таямніц, ён займаўся таннымі, някідкімі, нікому не патрэбнымі, такімі, пра якія ніхто не напіша…

Скіма паклаў камэру на падлогу і акуратна, з асалодай, намагаючыся пранікнуць у самае сэрца, раструшчыў яе абцасам свайго высокага бота. Потым расправіўся з абломкамі, стараючыся не ўпусьціць ніводнае дэталі. З задавальненьнем паглядзеў на апухлае вуха аднаго, разьбіты рот другога, сутаргава прыціснутыя да калена бледныя далоні трэцяга… Застрахаваныя ўбоствы. Ён стаяў над імі, як судзьдзя — і бачыў па іхных вачах, што яны не раскайваюцца, а ацэньваюць яго на прадмет кінэматаграфічнасьці.

Пустата. Якая ж пустэча ў іхных зрэнках. Шкло аб’ектыва.

Судзьдзя, які ня можа караць, бо ў яго астывае кава. Вось хто ён такі, Тэрэзіюс Скіма.

Маладыя рэжысэры заварушыліся, запоўзалі каля ягоных ног, яны ўпіваліся болем і глядзелі на яго з усё большым выклікам. Ён сьцяў вусны і выйшаў, бразнуўшы дзьвярыма. Яму хацелася, каб нехта зь іх падставіў гэтым шкляным дзьвярам пальцы.

«Я вас ведаю», — сказала жанчына, якую ён уратаваў. Магчыма, ад славы, ад грошай, ад кар’еры.

Яна ўжо трохі супакоілася.

«З вамі ўсё ў парадку?» — буркнуў Скіма.

Яна кіўнула.

«Хадземце да мяне ў купэ. Вы ня хочаце падаць заяву на гэтых лярвёнкаў?»

«Гэта ня мае сэнсу. Выкруцяцца. Я чытала пра іх, але ня думала, што…»

Скіма рушыў наперад. Яна не магла адвесьці вачэй ад яго барады.

«Вы агент Скіма. Мы знаёмыя, праўда?»

Ён уздыхнуў і ўсьміхнуўся:

«Дзяцел».

«Дзяцел у шатах, нябачны ў ранішнім тумане, высяляе з дрэва чарвячкоў», — прамовіла яна, дакрануўшыся да яго рукі.

«Вы Айсу. Пакаёўка з гатэлю „Розэнгартэн“, — абыякава сказаў Тэрэзіюс Скіма. — У якой няма для мяне ніякай карыснай інфармацыі адносна памерлага ўчора ўначы пастаяльца».

«Вы памятаеце, як мяне завуць?»

«Айсу, мы з вамі пазнаёміліся ўчора раніцай. Няўжо вы думаеце, што ў мяне настолькі дзіравая памяць, што я забываю людзей праз 24 гадзіны пасьля знаёмства?»

Прагучала раздражнёна, але Айсу глядзела на яго як заварожаная. Скіма выпіў астылую каву. Цягнік ехаў па Гамбургу, цяпер ужо паволі, асьцярожна, карцінка з вокнаў зьнікла, цяпер яны бачылі ўжо сапраўдны горад, горад у рэальным часе: карычневы, кармінавы, чорны, ён выплываў з туману, як субмарына, і недзе далёка крычалі на Эльбе караблі, і было такое адчуваньне, што пад падлогай купэ плёскае вада. Чайкі, наеўшыся мяса, кружлялі над дахамі, замёр на чыгуначнай эстакадзе, прапускаючы Intercity, цягнік гарадзкой электрацыі.

«Паважаныя пасажыры, празь некалькі хвілін мы прыедзем на станцыю Гамбург-Гаўптбангоф…»

«Зараз вы выйдзеце і…»

«Я еду да Альтоны», — сказаў Тэрэзіюс Скіма. Яна перасела да яго, пакруціла ў руках пусты кубак.

«І я таксама. Вы знайшлі нешта пра нашага нябожчыка?»

«Нашага?» — Тэрэзіюс Скіма ўсьміхнуўся. Наш нябожчык. Падзяліць яго з гэтай жанчынай: яму — ручкі, ёй ножкі і рожкі. Яму — асадкі, алоўкі, нататнікі, кніжкі. Ёй — ягоныя разьбітыя боты, у якіх ён пракрочыў сотні кілямэтраў, перад тым, як зьняць іх у гатэльным нумары. Назаўжды.

Што табе такое прыходзіць у галаву, Скіма? Няўжо гэта і ёсьць яно — атручаньне старымі кнігамі? Калі словы самі складваюцца ў вонкава прыгожыя, ладныя фразы — за якімі насамрэч нічога няма. Нічога, што дапамагло б ацалець у гэтым тумане.

«Я таксама еду да Альтоны, — Айсу накінула паліто. — Да бацькоў».

«Вось як, — няўважліва кінуў Скіма, думаючы пра пастаяльца. — Сёе-тое пра яго вядома. Здаецца, ён сапраўды быў паэтам».

«Паэтам? — Айсу пырснула сьмехам. — Пісаў… вершы? Такое яшчэ бывае ў прыродзе?»

«Яшчэ як бывае, — Скіма прыгадаў Кляўса і міжволі пасьміхнуўся. — Так. Але ня проста паэтам. Апошнім паэтам».

«Дарэчы, я падумала… — Айсу дакранулася да ягонай тонкай рукі. — Такія, як ён, часта робяцца ахвярамі. Я маю на ўвазе гэтых Маладых Рэжысэраў. Напасьці на кагосьці ў купэ Intercity — такое здараецца рэдка, тут патрэбны кураж. А вось скруціць і зьняць на камэру нікому не патрэбнага валацугу — гэта ж для іх проста падарунак. Ніхто і ўвагі ня зьверне».

Скіма паглядзеў на яе, яму хацелася зноў узяцца за сваю бародку — але Айсу апярэдзіла яго, правяла пальцам па серабрыстым матузку, зьверху ўніз. Нібы зьлёгку пагладзіла хвост невядомай істоты.

Тэрэзіюс Скіма быў жанаты тройчы. Першы раз — з жанчынай, аблічча якой ён пачаў ужо забываць. Яе звалі… так, яе звалі Мары, яна была афрыканка, францужанка, студэнтка, вывучала ў Бэрліне ці то арніталёгію, ці то афрыканскія ляскатлівыя зычныя, а можа, і тое, і другое, і нешта трэцяе… Яны пражылі разам год — тады Тэрэзіюс Скіма выглядаў зусім ня так, ён быў доўгі, аўтычнага выгляду маладзён, які ўвесь час прысьвячаў кампутарным гульням, а асабліва Бібліі… была такая старая забаўка… прыдуманая яшчэ тады, калі Скіма нарадзіўся… Потым быў Пэтэр — шмат сэксу, мала грошай, з раніцы да вечара яны валяліся ў ложку і глядзелі фільмы, збольшага SuperDDR, але і старое кіно таксама. Іх бацькі не прыехалі на вясельле, ні ягоныя, ні Пэтэравы, толькі сястра Пэтэра, якая напілася, згубіла кашалёк, засталася ў іх жыць… яна рабіла Скіму недвухсэнсоўныя знакі ўвагі, а ён ня ведаў, што рабіць. Уцякаць ад людзей ён тады яшчэ не навучыўся. Скіма добра запомніў Пэтэраў чэлес — а як не запомніш, на тым прамым чэлесе быа татуіроўка, чалавечак, які сьмешна і трохі злавесна ўсьміхаўся Скіму, калі ў Пэтэра ўставаў… Чалавечак, блізка, блізка… А Пэтэр усё далей, Скіма кінуў яго, калі той пачаў накачвацца рознай хіміяй, яе шмат разьвялося ў Бэрліне ў канцы трыццатых. Яму не патрэбны быў наркаман побач. Аднойчы ён проста сышоў з дому, які яны здымалі ў Кройцбэргу, і не вярнуўся. Зьняў кватэру каля Фрыдрыхштрасэ, недалёка ад дому, дзе некалі завісалі ўсе гэтыя расейскія мастакі…

А потым здарылася Танья. Яна была руская і ўсё расказвала Скіму, як яе зусім малой вазілі да нейкай чарадзейкі, у лес, на тым баку Ўсходняй мяжы. Праўда, тады, у Таньіным дзяцінстве, ніякай мяжы яшчэ не было, бацькі Таньі пасьпелі ўцячы яшчэ да таго, як пачалася вайна. Часам ён прасіў расказаць яе пра сваё дзяцінства — але ня слухаў, яму ўжо праз пару хвілін хацелася пераключыць яе, або прыбраць гук, хацелася паглядзець яе іншыя каналы, але іх не было… Толькі адзін. Аднавымерная дзеўка. У яе былі валаскі на смочках. І ён забараняў ёй іх стрыгчы.

Які ж ён быў дурань тады. Яму ўсё здавалася, што фільм толькі пачынаецца, доўгі фільм ягонага жыцьця, ён нецярпліва праскокваў людзей, словы, знакі, падзеі, каб хутчэй дабрацца да самага галоўнага. Каб зразумець, для чаго яго здымаюць. Дзеля чаго ўзялі на ролю. У чым соль сцэнара. І раптам ён застаўся адзін.

Зь ім быў толькі горад, які ён любіў дзіўнай любоўю кафкіянскага землямера.

І ўсе гэтыя людзі, якім ён вяртаў імёны і мінулае. Хоць яны яго пра гэта не прасілі.

Калі б было можна, ён выйшаў бы замуж за аднаго са сваіх безвалосых катоў або ажаніўся б з коткай. Гэта ня мела значэньня: котка, кот… Ён узяў бы іх у жонкі і мужы ўсіх: але закон усё яшчэ забараняў мнагажэнства.

Тэрэзіюс Скіма не любіў прыгадваць мінулае.

Яны выйшлі разам з Айсу ў сьветлы туман Альтоны.

«Вас правесьці? Я ведаю тут усе вуліцы…»

«Дзякуй, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Я дам рады і сам. Думаю, кнігарня тут толькі адна».

8

Ён крыху заблукаў — а можа, проста хацеў заблукаць, ногі вывелі яго да Эльбы. Тэрэзіюс Скіма стаяў на высокім беразе і глядзеў, як у тумане, што ніяк не хацеў разыходзіцца, нібы гэта была такая маўклівая дэманстрацыя прывідаў, чарнеюць агромністыя косткі старога порту, цягнуцца да неба, трывожна і маркотна.

З туману выплыў карабель, выштурхнуў сваю доўгую далонь, нібы просячы, каб на яе пасадзілі кагосьці жывога. Вока карабля сьвяцілася — і раптам жаласьлівы рык напоўніў мутную беласьць берагоў, Эльба засьпявала, працяжным, прастылым голасам, ад якога ў грудзях у Скімы ўсё сьцялася, нібы зь ім толькі што нехта разьвітаўся.

Скарга мора.

«Гэты люты прымушае мяне зьяжджаць з глузду», — падумаў Скіма, знайшоўшы ў тумане між каляровых дамоў патрэбныя дзьверы. Надпіс «Niemandsrose» быў зусім малы, някідкі, затое сама ружа…

Ружа ёсьць ружа ёсьць ружа

напісана было на сьцяне, да якой ён прытуліўся, бо ўвесь пакой быў завалены кнігамі, і не наступіць на іх было немагчыма. Толькі стаяць каля гэтай сьцяны зь бязглуздым надпісам і хапацца за яго позіркам, каб ня ўпасьці.

«Мы не працуем», — сказала дзяўчына-падлетак, якая зьявілася зь ніадкуль, нібы саскочыўшы з гэтых чырвоных літар на пажоўклых, некалі белых шпалерах. Цемнаскурая тынэйджарка, захутаная ў белую коўдру. Ня ружа — але кветка, што яе зьела і аблізнулася. Белыя зубы абцягваў матавы мэтал брэкетаў, і гэта і праўда надавала ёй драпежны выгляд.

«Хіба вы ня ведаеце, мы даўно не працуем».

Тэрэзіюс Скіма павітаўся і прысеў на кукішкі. Цяжка стаяць каля сьцяны і захоўваць раўнавагу, калі да тваіх ног зьбегліся ўсе кнігі сьвету, а ўхапіцца можна толькі за сьлізкі сэнс кароткага надпісу.

Яна нахмурылася.

«Мы не прадаем ні паштовак, ні старога порна, ні забаўных літарак на матрацы. Мы і раней іх не прадавалі. Едзьце ў Санкт-Паўлі, на Рэпэрбан, мы зачыніліся, назаўжды».

«А калі я хачу купіць кнігу?» — спытаў Тэрэзіюс Скіма, думаючы пра тое, як бы шчыльней ссунуць ногі. Усё ж не зусім прыстойна сядзець на кукішках у вузкай спадніцы перад падлеткамі. Асабліва калі ты агент ED.

«Кнігу? — дзяўчына разгубілася. — Якую кнігу?»

«Ну, напрыклад, Хрысанагіса… У вас ёсьць паэзія?»

«Я ня ведаю такога паэта… — дзяўчына зірнула на яго спалохана. — Ён, напэўна, з гэтых, сучасных… Але ў нас ёсьць, напрыклад, Паўль Цэлян…»

«Ён часта тут выступае?»

«Хто? Цэлян? — цяпер яна ўжо супакоілася і глядзела на яго крышку пагардліва. — Ну вы даяце. Ён памёр у 1970, у Парыжы. Кінуўся ў Сэну з моста Мірабо».

«Чаму?»

«Ён быў паэтам… — сказала дзяўчынка. — Зь імі ня так лёгка адказаць на пытаньне „чаму?“»

«Гэта праўда, — пагадзіўся Тэрэзіюс Скіма. — Гэта твой любімы паэт?»

«Магчыма… — задуменна сказала дзяўчынка. Ёй відавочна спадабалася пытаньне. — Але я люблю і іншых. Напрыклад, Імрэ фон Штукара. Ён… ён таксама даўно памёр, — дадала яна пасьпешліва. — Вы чыталі яго?»

«Не».

«Ясна… — дзяўчынка была расчараваная. — Дык ваш улюбёны паэт — гэты… Хрысанагіс?»

«Ды не, — хутка прамовіў Тэрэзіюс Скіма. — Па шчырасьці, я нічога ня ведаю пра паэзію. Паслухай… Як цябе завуць?»

«Міра».

«Паслухай, Міра. Я агент Скіма з Бэрліну, з аддзелу, які займаецца ідэнтыфікацыяй невядомых асобаў. Учора ў адным гатэлі памёр чалавек, пра якога ніхто нічога ня ведае. Разумееш? І мне сказалі, што ў гэтай кнігарні я магу знайсьці патрэбныя зьвесткі. У старога Лямпэ».

Дзяўчынка слухала яго недаверліва, яна яшчэ шчыльней загарнулася ў коўдру і цяпер нагадвала белае пірожнае зь цёмнай чарэшнінай наверсе. Трэба сказаць ёй, каб замыкала дзьверы — калі ўжо яны і праўда не працуюць.

«Стары Лямпэ — гэта мой бацька».

«Бацька? Колькі ж яму гадоў?»

«Я нарадзілася, калі яму было шэсьцьдзесят. А калі мне споўнілася трынаццаць, ён памёр».

«Ясна, — Тэрэзіюс Скіма ня вытрымаў і ўсеўся на падлогу, рассунуўшы кніжныя завалы мыском бота. Якая палёгка. І якая няўдача. — Мне шкада, Міра. Але, можа, ты зможаш мне дапамагчы? Можа, ты нешта чула пра…»

«Не сьпяшайцеся, агент Скіма, — сур’ёзна сказала Міра. — Вы вельмі сьпяшаецеся і таму можаце прапусьціць нешта важнае. Вы ж у кнігарні. Так, мы зачыніліся, але кнігі ўсё яшчэ тут. Бачыце? У кнігарні нельга быць пасьпешлівым, нельга рабіць таропкіх высноваў. Так навучыў мяне бацька. Гэта ня фільм і не відэаблог. Гэта кнігі. Трэба мець цярплівасьць, каб іх прачытаць. І яшчэ большую цярплівасьць, каб зразумець. Чытаньне — гэта праца. Магчыма, цяжэйшая за пісьмо».

Скіма агаломшана выслухаў гэтыя павучэньні. Апошні раз зь ім так размаўляў Пэтэр. Перад тым, як яны рассталіся. Але самым цікавым было тое, што яму падабалася слухаць гэтае цёмненькае, абсыпанае пухам коўдры дзяўчо. Ён паслухмяна кіўнуў і выцягнуў ногі.

«Бацька казаў мне перад сьмерцю, што вы прыйдзеце».

«Што?» — Тэрэзіюс Скіма схапіў сябе за сярэбраную бародку. Ён зусім забыўся пра тое, што трэба трымаць ногі разам, спадніца задралася, Міра зірнула на яго са шкадаваньнем.

«Бацька ніколі не насіў спадніцаў. Людзі лічылі яго злым, непрыветным, такім сабе аскепкам мінулай эпохі… Але паважалі».

«Ты сказала, што… Што твой бацька… Стары Лямпэ ведаў, што я прыйду сюды?»

«Ён папярэджваў. Аднойчы, казаў ён, тут зьявіцца хтосьці, хто будзе шукаць чалавека зь пяром і кнігай. Можа быць, праз год, а можа, праз сто гадоў. Але гэта адбудзецца. Так ён казаў і пакінуў пасланьне. Вы прыйшлі праз год. Але пакажыце мне пяро. І кнігу таксама».

Тэрэзіюс Скіма паклаў на калені заплечнік, дастаў тое, што засталося ад пастаяльца, і працягнуў Міры.

«Так, усё правільна. Хадземце ўніз, бацька скажа вам усё, што трэба».

«Скажа?»

«Гэта відэазапіс. Ён зрабіў яго на стары тэлефон, але ў мяне ёсьць усё патрэбнае».

І вось яны ўжо спускаліся па пакручастай лесьвіцы на цокальны паверх, у пакой, дзе таксама былі кнігі: разарваныя пачкі і цэлыя, не кранутыя нікім цагліны, часопісы, газэты, стосы тонкіх і тоўстых папяровых трупаў. На імгненьне Тэрэзіюс Скіма ўявіў сабе канцлягер.

Яна пасадзіла яго на праціснутую канапу і працягнула стары тэлефон на прывязі зараднай прылады. Выключыла цьмянае сьвятло, села побач. Ён адчуваў, як ад яе востра пахне падлеткам. Пах раскрытага падвальнага акна на зімовай вуліцы.

На маленькім экране зьявіўся жаўтаваты твар старога мужчыны. Той пажаваў вуснамі і зьедліва ўтаропіўся ў вочы агента Скімы.

«Прыйшлі… Прыйшлі нарэшце… Я ведаў… Ведаў. Некалі ўсё роўна ўсё сыдзецца. Што б вы там ні вярзьлі пра сучаснасьць і актуальнасьць… Тых, хто піша, ніколі нельга судзіць пры жыцьці. Ня ведаю, ці побач мая дачка Міра. Магчыма, яна ўжо даўно ў магіле. Калі так, дык, спадзяюся, яна пражыла шчасьлівае жыцьцё. Яна адзінае стварэньне, якое я любіў…»

Вядома, у вачах у Міры зьявіліся сьлёзы. Як у старых фільмах, падумаў Тэрэзіюс Скіма. А можа, яму падалося. У пакоі было цёмна, і водсьвет з экрана старога тэлефона блукаў па іхных тварах. Якія былі цяпер аднаго колеру.

«Калі ты побач, Міра, дык перастань румзаць і замкні дзьверы. Ты заўжды забывала гэта рабіць. Там навокал столькі гаўна. Небясьпечнага гаўна. Вы нават не ўяўляеце, там, сярод жывых, колькі гаўна было, калі я круціўся сярод вас. Ад вас жа немагчыма было схавацца. Вы лезьлі ва ўсе шчыліны… Людзі, людзі… Гаўно. Усё гаўно, апрача мастацтва і Міры… І ты гаўнюк, той, што сядзіць зараз і слухае маё трызьненьне. Ну, ці гаўнючка. Усе вы гаўнюкі. Ня веру, што ў вас там стала хоць на каліўца лепш. Няздары… Слабакі і няздары! Што, крывіцеся там? Адварочваецеся? Хрэн вам у вочы! Усё роўна даслухаеце, што я скажу. Вы ж ня проста так прыйшлі…»

Стары Лямпэ закурыў — нешта сьмярдзючае, з дымам такім густым, што ягоны твар на нейкі час не было відаць. А калі дым разьвеяўся, Лямпэ пазіраў у аб’ектыў ужо ня толькі са злосьцю, але і з тугою.

«Спачатку вы развучыліся курыць… Піць… Гаварыць… Слухаць адно аднаго. Потым чытаць… А потым і пісаць… Вам жа нічога больш не цікава. Вы думаеце, што ведаеце ўсё! Адзінае, пра што вы думаеце, гэта будучыня. Адзінае, што яшчэ неяк можа страпянуць вашыя дохлыя душы. Вы думаеце, вы зьмяніліся… Курам на сьмех! Вось ідыёты…»

Стары Лямпэ заперхаў, закерхаў — такім быў ягоны старэчы сьмех. Тэрэзіюс Скіма зноў падумаў, што ён глядзіць кіно: столькі ў маналёгу гэтага чалавека было акторскай гульні.

«Слухайце, слухайце… Ня хочацца, а давядзецца… Я вам усё пра вас раскажу. Вы дыстрофікі там, ясна? У вас атрафіравалася самае важнае — а што, вы ўжо й ня памятаеце. Дыстрафічныя чалавекападобныя. Упэўненыя ў сваёй выключнасьці, упэўненыя, што ідзяце правільным шляхам. У вас не засталося сумневаў. Толькі карцінкі. Адны карцінкі. Тупыя дзеці. Вы ідзяце за карцінкамі і думаеце, што ведаеце ўсё пра сьвет…»

Ён пачынае надакучваць, падумаў Тэрэзіюс Скіма. Яму што, і праўда ў галаву не прыйшло, гэтаму старычыне, што можна проста праматаць запіс і паслухаць самае важнае? Калі, вядома, ён і праўда мае што сказаць, гэты звар’яцелы кнігар. А той нібы наўмысна працягваў філязофстваваць:

«Нічога не зьмянілася. Вось што вам варта ведаць пра сябе. Вам нецікава, як жылі людзі сто, дзьвесьце гадоў таму, і ў вас больш няма кніг, каб прачытаць і павучыцца ў іх… Вось у мяне ў руках кніга…»

На экране зьявілася тоўстая старая кніга ў карычневай вокладцы. Лямпэ старанна пакруціў яе ў руках, паднёс да аб’ектыва.

«Гэта… Гэта „Lebenslexikon“ 1930 году. Выдавецтва Карла Маера, Ляйпцыг-Вена-Цурых… Сто дваццаць гадоў мінула… Га, як вам? А яна тут, у мяне ў руках. Кніга для мяшчанаў, для тых, хто ведаў, што такое дом, свой дом… Сям’я, кухня, госьці, рытуалы… Гігіена часу — вось пра што гэтая таміна. Як жыць, што і як есьці, як лічыць, што думаць, што сьніць. Каб пражыць да канца з годнасьцю і без ганарлівасьці. Кніга, якая скажа вам, вырадкі, пра вас саміх значна больш, чым вы там сабе навыдумляеце… Але хіба ў вас хопіць сілачак хаця б пагартаць яе? Хіба вам цікава нешта, што было ўчора, сёньня гадзіну таму, што было хвіліну перад тым? Вам цікава толькі тое, што ёсьць і што будзе! Вы ж нічога ня ведаеце, нічога!

Хіба вы ведаеце… Ведаеце, што…»

Рукі ў Лямпэ трэсьліся, сьліна цякла на падбародзьдзе. Цяжкая кніга скакала ў ягоных руках, як жывая.

«Ведаеце, што… Ведаеце, што каб прыгатаваць старую курапатву… Die vorbereiteten Rebhühner werden gespickt oder mit Speckscheiben umwickelt… Ясна вам? А nachdem sie gesalzen und mit Pfeffer eingerieben sind, werden sie in eine gutgebutterte und mit Speck ausgelegte Kasserolle getan, in der man auch Zwiebel, Mohrrüben, Gewürze und so weiter gar gedämpft! Die Tunke wird durch ein Sieb gerührt, mit Mehl gebunden und mit Pfeffer und Salz abgeschmeckt!»

Стары Лямпэ зарагатаў. Ён увесь час рабіў паўзы, як актор — быў час падумаць над ягоным трызьненьнем. На тое і быў разьлік старога хітруна. Рэжысэра гэтага кіно.

А кіно працягвалася.

«Ды вы нават голуба прыгатаваць ня зможаце… Цуцыкі… — зацыкаў крывымі зубамі Лямпэ. — Калі вам яго пакласьці забітага на стол… Вы баіцеся птушак. Баіцеся… А карпа па-польску? А ногі трусу адсекчы? Зьняць шкуру? Я ўжо не кажу пра лябскаўс! Выйдзі зараз на вуліцу — дзе ты ў Гамбургу паясі лябскаўс? Ежу нашых партовых грузчыкаў? І дзе ты знойдзеш грузчыкаў? Усе блогеры. Усе пісьменныя — і ніхто ня можа пісаць ад рукі… Лябскаўс… Яны нават ня ведаюць, што гэта значыць. І ня хочуць ведаць! Дробна пасечаная цыбуля падсмажваецца з лаўровым лістом, закідваюцца кавалкі смажанага мяса, паперчанага, добра паперчанага… Тоўчаная вараная бульба… І ўсё гэта паліваецца тлушчыкам і соліцца, ды яшчэ спэцыі паўзьверх… Каляндра! Каляндра… Хто з вас, паўдуркі, ведае, што такое каляндра? І што гамбурская ежа завецца лябскаўс? Хто з вас памятае смак халоднага бурака з іржавай таркі і гарачай, палітай тлушчам бульбы? Максымум, на што вы здольныя, гэта прамямліць: пю-ю-юрэ-ээ… Пю-рэ-эээ…»

Тэрэзіюс Скіма ўпотай зірнуў на Міру — але яна, не адрываючыся, глядзела на твар бацькі, зялёны ад жоўці, жоўты ад злосьці.

«І хто з вас… — Лямпэ цяжка ўздыхнуў і раптам зрабіўся такі маркотны, нібы ведаў нешта, што ім, ягоным гледачам, ужо ніколі было не спазнаць. — Хто з вас можа сказаць, адкуль гэта…»

І стары, прымружыўшы вочы, прадэклямаваў нечакана ясным, глыбокім голасам, не раўнуючы як тыя даўно памерлыя дыктары радыё:

«Містэр Леапольд Блюм упадабаў сабе ў ежы нутраныя ворганы жывёлаў і птаства. Ён любіў густы суп з гусіных вантробаў, арэхападобныя пупы, начыненыя печаныя сэрцы, падсмажаную скрылёчкамі ў цёртых сухарох пячонку, смажаную ікру траскі…» — тут Лямпэ шчасьліва ўсьміхнуўся і працягваў ужо зноў нібы зьдзекуючыся:

«Больш за ўсё ён любіў прыпечаныя на вугольлі барановыя ныркі, якія пакідалі на ягоным паднябеньні далікатны прысмак лёгкадухмянае мачы».

Тэрэзіюса Скіму перасмыкнула. У глотцы вырас камяк, сутаргава таргануўся, ледзь ня вылез вонкі — Тэрэзіюс Скіма намаганьнем волі загнаў яго назад і праглынуў сьліну. Цяпер усё навокал пахла мачою. Нават ад Міры ішоў гэты пах — пах нямытай дзяўчынкі, smells like teen spirit, яму хацелася наверх, на вуліцу, хапнуць ветру з Эльбы, уцягнуць у сябе неспакойны подых гораду і, можа, быць, нават пастаяць побач зь якім-небудзь жабраком, які курыць танную папяросу. Толькі так, толькі так.

«Джойс», — прашаптала Міра, а стары мармытаў усё новыя цытаты.

«Што ты сказала?»

«Гэта Джойс», — яна павярнулася да яго зьдзіўлена і абурана. Быццам выкрыла толькі што ягонае няўменьне чытаць.

Тэрэзіюс Скіма шматзначна гмыкнуў. Ён ніколі ня думаў, што словы здольныя на такое. Некалькі словаў, пражаваных зьедлівым старым карчом — і гэты цёмны пакой напоўніўся пахамі. Гэта неверагодна — і ўсё ж гэта было так. Гэта было як чараўніцтва. Але Тэрэзіюс Скіма ведаў, што цудаў не бывае.

«…Ніхто з вас ня ведае, пра што я кажу… — пагардліва жаваў свой зялёны атручаны язык стары Лямпэ. — А ён — ведаў. Аднойчы ён проста прыйшоў да мяне ў кнігарню, са старым заплечнікам, пачаў гартаць кніжкі, і застаўся. Я ня змог яго выгнаць, панове…»

Змагаючыся з камяком у горле, Тэрэзіюс Скіма наставіў вушы. Мркняў.

«Я плаціў яму дваццаць пяць марак на месяц. Ён сядзеў тут і прадаваў старыя паштоўкі, порначасопісы і іншую чухню. Калі нехта заходзіў — а такое здаралася ўсё радзей і радзей. Аматары старызны вымерлі, а турысты купляюць падробку на Рэпэрбане — ім шкада нават паўмаркі за Рэч з Тых Часоў, навошта, калі на Рэпэрбане ёсьць бяздарныя імітацыі за дзесяць пфэнігаў штука? Ён сядзеў тут, пад ружамі, і чытаў кнігі. Гартаў, шаптаў нешта, быццам сыпаў пясок — горку за горкай, горку за горкай. Я і сам мог сядзець на касе, калі мне і патрэбны быў памочнік, дык хіба што весьці ўсю гэтую бясконцую блядзкую перапіску з падатковай і яе ганчакамі… Але я дазволіў яму сядзець там, пад ружамі. Было ў ім нешта такое…»

Стары апусьціў вочы. Прыкмета таго, што зараз пачнецца мана. Мана ў імя нейкай сьвятыні. Як жа лёгка выдаюць сябе людзі, калі пачынаюць маніць у імя сьвятыні, падумаў Тэрэзіюс Скіма — і памыліўся.

«Больш за ўсё ён баяўся памерці адзін у танным гатэлі… Была ў яго такая фобія. У кожнага свая фобія. Я вось усё жыцьцё баяўся катоў. Хер яго ведае, чаму. А ён баяўся памерці ў занюханым гатэлі ў поўнай адзіноце. Я казаў яму: гэй, хлопец, ты яшчэ малады, якая нахрэн сьмерць? Пакуль табе прыйдзе час паміраць, гатэляў ужо не застанецца. Замест іх будуць труны з кнопкамі: здавай чамаданы, кладзіся і дохні. Да раніцы. А раніцай прачынаешся і плаціш за паўстаньне зь мёртвых. Дурны жарт, га? Як могуць людзі, якія не чытаюць кніг, ведаць, што такое сьмерць?..»

Стары Лямпэ зь нянавісьцю зірнуў на Скіму.

«Сьмерць — гэта майстра нямецкі глядзіць блакітнае вока»

Ён уперыўся вачыма ў агента і раптам зарагатаў.

«Блакітнае вока нямецкага майстра!»

Адсьмяяўшы порцыю жоўтай сьліны, ён сплюнуў і выцер дрыготкай рукой шырокі, нібы ўзрэзаны па краях рот.

«А аднойчы я заўважыў, як ён піша, мой памочнік. Як ненармальны, ад рукі, у нататніку. Што ты там пішаш, сынку? Вершы. Вершы? Пачытай. Я паслухаў… Я нічога не зразумеў, гэта былі вершы на нейкай іншай мове, можа, рускай, а можа, і не, мой прадзед ведаў рускую… Я даўно казаў, што некалі яны адгародзяцца ад нас мурам. Рускія любяць муры… Рускія. Рускія напісалі такія кнігі, у якіх ёсьць усё… Усё, вашу маць. Дзьвесьце гадоў таму напісалі — і вось нарэшце іх вялікія пісьменьнікі падохлі. Усё. Але ніхто ня хоча ведаць пра сябе ўсё… Цікава, хто ты, там, сярод жывых? Мужык ці баба? А, насраць. Усё роўна ў бабскай адзежы… Гэтая мода прыйшла надоўга…»

І тады ў руках старога Лямпэ зьявілася бутэлька нейкага алькаголю. Ром? Тэрэзіюс Скіма ажно прыўстаў ад зьдзіўленьня — яму падалося, што гэта тая самая бутэлька. Тая самая — і не. Ён ня бачыў мулаткі. Стары трымаў бутэльку этыкеткай да сябе. Нібы наўмысна дражніў жывых — ідзіце, маўляў, сюды, ляціце церазь Лету, лёгкія матылькі, ляціце і паглядзіце.

Зарослы сівымі валасамі кадык здрыгануўся, Тэрэзіюс Скіма адчуў смурод алькаголю. Гэта нейкае дзіва — але ён, вочы якога ўжо балелі ад напружаньня, адчуў гэты густы водар, нібы сядзеў у адной з кнайпаў Кройцбэргу, сярод алкашоў і лузэраў з усяго сьвету.

«Я адразу адчуў, што гэта нешта сапраўднае. Ягоныя вершы. Хоць не разумеў у іх ані слова. Клянуся маімі гнілымі зубамі, я адразу ўцяміў, з кім маю справу. З паэтам. Я кажу гэта — і мне ня сорамна. Паэт. Паэт. Вось вам, вы, жывыя! Я сказаў яму: малец, мы зладзім табе вечар у кнігарні. Разаслаў абвесткі, расклеіў паўсюль: ад Фульсбютэлю і Ольсдорфу да Альтоны. Ніхто не прыйшоў. Толькі я ды ён. Ён толькі ўсьміхнуўся. Як жа слаўна мы набухаліся ў той вечар! Я, ён і мая Матумбі. Шкада, што яна сышла. Але правільна зрабіла — у яе алергія на кнігі і няўдаліц. А мы і былі тым, ад чаго ў яе пачаліся кароста і астма: кніжнымі няўдаліцамі…»

Лямпэ зноў сплюнуў.

«Пасьля таго вечара я напісаў гэтым няздарам, гістэрычным паэцішкам, Кіму і ўсім іншым: усё, чытайце і прадавайце сваё дзярмо дзе заўгодна, але ня тут. Тут будзе месца для сапраўднага. Для таго, што ніхто ня здолее прачытаць. А яму, свайму паэту, я сказаў: некалі яны ўсё роўна прыйдуць. Сюды, у „Niemandsrose“. Можа, праз сто гадоў, а можа, заўтра. Якая розьніца. Прыйдуць, каб знайсьці цябе, хлопча. Але будзе ўжо занадта позна. Яны заўжды прыходзяць запозна, каб знайсьці цябе і спытаць, хто ты…»

Лямпэ зьвесіў галаву. Шкляны позірк, апушчаны долу, не казаў больш нічога. Ён быў п’яны — або гэта Тэрэзіюс Скіма захмялеў ад бясконцага патоку словаў, пад які яму так падабалася падстаўляць галаву.

Скіма раптам уявіў, што ён нікуды адсюль ужо ня выйдзе. Так і застанецца ў гэтай забытай богам і людзьмі, нікому не патрэбнай кнігарні. І кожны дзень будзе бачыць на сьцяне: Ружа ёсьць ружа ёсьць ружа. І так не спасьцігне сэнс гэтых бязглуздых і злавесных словаў.

Ці знойдзецца нехта, хто будзе шукаць яго, Скіму? І ці прыйдзе некаму ў галаву шукаць яго тут?

«У яго была кніжка. Халера на вас, я пераклаў бы яе, калі б мог. Так, ён меў пры сабе кніжку, пра якую сказаў толькі, што яе надрукавалі ў Празе. Там друкуюць кнігі? — спытаў я. Там ёсьць такі дом, куды можна прыйсьці пераначаваць, зьесьці суп і выдаць кніжку. Адзін асобнік. Яго заснавала нейкая вар’ятка, патлумачыў ён неахвотна. Ты прыехаў з Прагі? — спытаў я, хоць ведаў, што ён ня любіць пра гэта гаварыць. Не, адказаў ён і зноў сказаў гэтую сваю загадкавую фразу… „Пра тое, адкуль я ўзяўся, напісана ў адной казцы. Казка ў чэраве кніжнай гары, гара ў старой кнігарні, кнігарня ў часе, час унутры нас саміх“. Вось жа скаціна… Загадкавая, мілая скаціна, якая аднойчы здарылася са мной, хоць я быў проста кніжны чарвяк, ня болей…»

Лямпэ засьмяяўся.

«Ён так і не сказаў, як яго завуць. А яшчэ ў яго было пяро. Старое, пашкуматанае пяро — ці то курынае, ці то гусінае. Проста пяро. Pinna… Я не пытаўся ў яго, навошта яму пяро. Не, ён не пісаў ім — але заўжды правяраў, ці на месцы гэтае пёрка. Кожны з нас вар’яцее па-свойму, і ў кожнага свае фобіі і свая жарсьць. Па-мойму, у ягоным жыцьці галоўным было менавіта гэта: вершы, старое пяро і жах перад адзінотай у танным гатэлі. Ён мог днямі нікуды не хадзіць, сядзець тут, чытаць і пісаць… О, мне гэта падабалася. Гэта была мая стыпэндыя, Writer-in-Residence і Writer-in-Exile, якую я даў таму, каму хачу… мая справа, мой выбар. Стыпэндыя для паэта, стыпэндыя старога Лямпэ…»

Стары закашляўся.

«Я дапамог яму, а ён мне. Мне было добра зь ім. І калі б Матумбі і праўда кахала яго, дык… а-а-а… Чорт зь ім. Няхай! Аднойчы ён проста сышоў. Нічога нікому не сказаўшы. Вось сьвіньня. Больш я яго ня бачыў. І ўсё скончылася. Але я ведаў, што некалі яго будуць шукаць. І вось думаю сабе: калі ён сышоў… няўжо і праўда гэта быў танны гатэль і ўбогая адзінота?.. Ці вы, там, сярод жывых, хто слухае мяне — гэта ягоная слава?»

Лямпэ нарэшце замаўчаў. Словы стамілі яго. Тэрэзіюс Скіма адчуваў, што кіно зараз скончыцца. Міра нерухома сядзела побач, падпёршы кулакамі падбародзьдзе, коўдра спаўзла на падлогу, ён пацягнуўся, каб падняць — і ўсё сапсаваў.

«Цыц», — цыкнула яна на яго.

Бо гэта быў яшчэ не канец фільму.

«Яны… — стары Лямпэ паглядзеў некуды скрозь іх. Паглядзеў і ягоныя блакітныя вочы прапітага вікінга засьвяціліся нейкай непрыстойнай маладосьцю. — Унутры іх была зямля, і яны капалі. Яны капалі й капалі, так дзень іх мінаў, іхняя ноч. І Бога яны не хвалілі, які, так яны чулі, усё гэта прагнуў, які, так яны чулі, усё гэта ведаў. Яны капалі і болей нічога ня чулі; не памудрэлі, ня склалі ніводнай песні, ня выдумалі сабе аніякай мовы. Яны капалі…»

«Што гэта значыла?» — асцярожна спытаў Скіма.

«Гэта значыла, што вам трэба навучыцца маўчаць, — злосна прамовіла Міра і паднялася. — Цэлян! Але што вам Цэлян… Я магу скінуць вам гэтае відэа, калі хочаце».

«Думаю, я вывучыў гэты маналёг на памяць, — Скіма таксама падняўся. — Скажы… Ты таксама пішаш вершы? Хочаш быць… паэткай?»

«Я? — яна быццам задыхнулася гэтым сваім „я“. — Я? Не. Што вы. Я вучуся. І буду дызайнэрам вопраткі. Паэткай… Паэткай можна быць толькі ўпотай. Сапраўдныя паэты нябачныя. Так што не чакайце праўды, калі хочаце яе ведаць».

«Ты гаворыш зусім як твой бацька».

«Мой бацька? — голас Міры загучаў сталёвымі сходамі. Яны падымаліся ў кнігарню — і перад тварам Скімы мільгалі складкі яе стракатай спадніцы. — Мой. Бацька. Зрабіў. Усё. Каб маё жыцьцё было як мага больш цяжкім. Ён пакінуў мне толькі сваю „ружу“. Змарнаваў усё на нейкага паэта, якога я нават не магу прачытаць. А той кінуў яго і сышоў. Не шукайце рамантыкі там, дзе ўсяго толькі холад і гразь. Бывайце, агент Скіма. У мяне столькі работы. Трэба ж гэта ўсё некуды падзець. Вы ж не зьбіраецеся тут заставацца, праўда?»

«А твая маці?»

«Яна выйшла замуж і зьехала ў Мюнхен. Так што гэтыя кнігі давядзецца паліць мне. Жыўцом».

Тэрэзіюс Скіма ўздрыгнуў і пацягнуў носам паветра, у якім, здавалася, ужо адчуваўся дым.

«Чаму адразу паліць? Здаецца, кнігі ўжо даўно ня паляць. Іх перапрацоўваюць у…»

«Яны заслужылі крэмацыі, — сур’ёзна сказала Міра. — Хіба вы яшчэ не зразумелі, агент, што гаворка насамрэч ідзе пра нешта большае, чым проста старая папера?»

Тэрэзіюс Скіма ўзяўся за ручку дзьвярэй і кіўнуў. Яна раптам зрабілася яму такой непрыемнай, гэта чорная дзяўчынка са змрочнымі зморанымі вачыма, што хацелася забыць яе як мага хутчэй. Ён падумаў пра ром, якім суцяшаў сябе пастаялец у сваю апошнюю ноч. Няўжо яму і праўда было лягчэй глушыць сябе? Мо ён таксама намагаўся некага забыць? Тэрэзіюс Скіма ўявіў сабе алькагольнае ап’яненьне — некалі даўно ён часам піў віно і піва, зь першай жонкай. Гэта было так бессэнсоўна. Як піць ваду з мора, пагрузіўшы ў яго сваю галаву.

І гэткі ж агідны смак назаўтра.

На вуліцы яго нарэшце званітавала.

Ён узяў сабе двайное эспрэса, сеў на лавачцы над Эльбай, з асалодай адчуваючы, як кава вылізвае яму поўны бруднай кісьліні рот, і набраў Айсу.

«Ты ж зьбіраешся заўтра раніцай назад у Бэрлін?» — спытаў ён увечары ў Алексе, старым рэстаране на беразе Альстэру. Спытаў, няўважліва назіраючы, як яна абгрызае курыную костку, і ведаючы, што яна чакае зусім іншых словаў.

«Пачакай… — яна выцерла пальцы. — Дай я ўгадаю, якое слова галоўнае. Заўтра? Не… Раніцай? Не… Ты? Ізноў не. Відаць, ты проста хочаш мяне пра нешта папрасіць. Тады так і скажы».

«Пакармі маіх катоў. Я дам табе ключ».

«Гэта гучыць як верш, — усьміхнулася яна. — Пакармі маіх катоў… Я думаю, яго мог бы напісаць гэты твой паэт. Пакармі маіх катоў, я дам табе ключ. Можа і ты ў нас замаскаваны паэт, а, агент Скіма?»

Ён і праўда ўсё ёй расказаў. Яму трэба было расказаць — каб уся інфармацыя ў галаве расклалася па сваіх палічках і ніводная драбяза не завалілася ў шчыліну, на якія такі багаты чалавечы мозак. Ён расказаў ёй пра кнігарню і Міру, пра старога Лямпэ, ня мусіў, але расказаў — нібы ад рукі запісаў усё, што пачуў за апошнія дні. Запісаў і намаляваў схему.

«Вось ключ».

Яе халодныя рукі нагадалі яму раніцу ў «Розэнгартэне». Дзелавіты стук дзятла, брыдкія галасы жывых і голыя падэшвы паэта, які баяўся толькі аднаго — вось такога канца.

9

Віза прыйшла ў той самы вечар — тэлефон гучна ляснуў языком, і вось ужо агент Скіма, мужчына, трыццаць пяць гадоў, тройчы жанаты, а цяпер разьведзены, сярэднезабясьпечаны, беспартыйны, у сувязях з расейскай разьведкай не заўважаны, жыхар прасторнай студыі ў Шпандаў, уладальнік трох безвалосых катоў і котак, пары гэткіх самых безвалосых рук і пары чыста паголеных ног меў поўнае права наведаць Чэскую рэспубліку.

Ён кепска спаў гэтай ноччу — пад вокнамі маленькага пакоя гатэлю «Розэнгоф» у Санкт-Георгу ўсю ноч нехта маліўся сваім багам, ён круціўся ў ложку і нават паспрабаваў далучыцца да гэтай малітвы, каб зрабіцца часткай ночы і нарэшце заснуць. Ня выйшла. Тады ён знайшоў у сеціве фільмы Маладых Рэжысэраў і пачаў глядзець іх адзін за адным: трох, чатырох, пяціхвілінныя фільмы, поўныя гвалту і лаянкі, тупой пакоры і нейкай першабытнай радасьці: нібы нябачная істота біла камень аб камень і ціха сьмяялася ад задавальненьня. Ён ненавідзеў гэтых Маладых Рэжысэраў, ён забараніў бы ўсё гэта, калі б мог — але вось, яшчэ адзін суд абмежаваўся штрафам, яшчэ адзін фільм гуляе па сеціве, ананімны і беспакараны. Ні на водным відэа ён не пабачыў нікога, хто нагадаў бы яму памерлага пастаяльца. Пад раніцу ён праваліўся ў сон пад бязгучныя крыкі чарговай ахвяры — ён ня памятаў, што яму прысьнілася, толькі адно ўспаміналася, калі ён крочыў на вакзал: што ён быў судзьдзём і з асалодай вымаўляў дзіўныя словы на невядомай мове. Словы, якія ў сьвітальнай гулкасьці шыза-рудых вуліц ён ужо ня змог бы паўтарыць — і, напэўна, ня зможа ўжо ніколі.

У цягніку, што пасьля Бэрліну пачаў запавольваць свой амаль д’ябальскі па імклівасьці бег, ён задумаўся пра тое месца ў маналёгу Лямпэ, дзе стары казаў пра адказ памерлага на свае пытаньні. Напрыклад, на пытаньне адкуль той узяўся. Ён не хацеў прызнавацца. Меў, відаць, прычыны. «Пра гэта напісана ў адной старой кнізе…» — так адказаў старому невядома зь якога месяца скінуты паэт. Дурацкі адказ. Вядома, ён меў на ўвазе сваю ўласную кніжонку. Там мусіла быць праўда. І ўсё ж хіба могуць вершы казаць праўду? Магчыма, гэта была нейкая іншая кніга — у якой пастаялец пабачыў сябе. Сюжэт свайго жыцьця. Можа, гэта была кніга пра яго, напісаная некім іншым? Кніга… Некалі нават пашпарт можна было назваць кнігай. Папяровай кнігай, якую аўтар, дзяржава, прадае сваім падданым за невялікія грошы. Прымусова. Прымусовая паэзія паліцэйскіх чыноўнікаў. Ён таксама быў адным зь іх, ён, Тэрэзіюс Скіма, чалавек, на якога ўсе азіраліся, праходзячы па вагоне, бо ў ягоных руках ляжаў труп. Труп старой кнігі. Непахаваны, неспакойны і незразумелы.

На якой жа мове ўсё гэта напісана? Тэрэзіюс Скіма адкрываў усё новыя і новыя старонкі ў сеціве, якія паблажліва-сухой мовай расказвалі, што ў Новым Расейскім Райху людзі балбаталі некалі ня толькі па-расейску, але і на дзіўных малых гаворках, якімі гэтыя небаракі вельмі ганарыліся. Тэрэзіюс Скіма ніяк ня мог зразумець, чаму. Адкуль у іх быў гэты гонар за сваё малое, калі над імі ўжо даўно вісеў цень будучага таталітарнага пракляцьця? І ў гэты жудасны час яны думалі пра свае дыялекты? Замест таго каб бегчы і крычаць — або капаць сабе сховішчы?

Усе гэтыя думкі зноў прывялі яго да Муру.

Ён ніколі не бываў там, бачыў толькі здымкі і відэа. Мур. Там, за ім, таксама ёсьць жыцьцё. Там кахаюць, забіваюць, жаруць, здраджваюць, капаюць. Там капаюць.

Яны капаюць.

Там свае бяздарныя паэты і свае кнігары — сядзяць за калючым дротам крывых і перакуленых кірылічных літар. Там таксама ёсьць гатэлі — танныя і няўтульныя дамавіны. Там свае агенты зь невымоўнымі імёнамі шукаюць гэткія ж невымоўныя імёны памерлых. Там Расея. Пекла. Імпэрыя Жаху і Крыві. І дзікага крыку.

І вось ён уцёк адтуль, гэты ягоны шчасьлівы няшчасны кліент. Уцёк, забраўшы з сабой сваю мову. Куды ты вядзеш мяне, нябожчык з «Розэнгартэну»? Якія таямніцы хочаш мне паказаць?

Яшчэ калі цягнік толькі крануўся зь месца на Альтонскім вакзале, Скіма атрымаў адказ на свой запыт. Так, у Празе існавала нешта накшталт клюбу, гаспадыняй якога значылася нейкая Пэтра Божыкава — насамрэч гэта была кнігарня… зноў кнігарня, зноў кучы паперы на падлозе, зноў загадкавыя размовы і звар’яцелыя гаспадары, якія сядзяць на кучах памерлых тамоў і ня ведаюць, што зь імі рабіць… здаецца, Скіма ўжо ведаў, як зь імі паводзіцца, гэтымі неверагодна фанабэрыстымі асобамі, якія гаварылі так, нібы чыталі ўголас абзацы са свайго спарахнелага майна. Кнігарня абяцала галодным аматарам літаратуры стол і сон. Наколькі Тэрэзіюс Скіма зразумеў, туды імкнулі ўсе расчараваныя — калі маглі атрымаць візу. Ён зь цяжкасьцю дабіўся, каб яму выдалі адрэсу. Больш ніякай інфармацыі не было — сайт клюбу ўжо некалькі гадоў не абнаўляўся. А сама Пэтра Божыкава прыкідвалася мёртвай — усе спробы зьвязацца зь ёй былі марныя. Яна яго ігнаравала — калі гэта і праўда была яна.

Сьмешна, канечне, думаў Тэрэзіюс Скіма, кладучы ў рот першы кавалак гарачай гумовай сасіскі пад соўсам кары. Калі ён ішоў працаваць у ED, яму здавалася, што гэта будзе праца за кампутарам. Людзі выглядалі злучанымі такой колькасьцю віртуальных кантактаў, што нават калі б нехта захацеў, дык ня мог бы зь іх выблытацца. У сьвеце, дзе жыў Тэрэзіюс Скіма, проста немагчыма было згубіцца або схавацца. Ён быў пэўны, што яму давядзецца ідэнтыфікаваць віртуальныя сьляды.

А замест гэтага: голыя жоўтыя падэшвы, старыя кнігі, нейкае пер’е, пахі і крыкі, смурод і занядбанасьць парванай на нелягічныя шматкі рэальнасьці. І гэты штучна азанаваны вагон цягніка Intercity, які праяжджае Дрэздэн.

І пражанка Пэтра. Якая, магчыма, не гаворыць ні на воднай мове, апрача сваёй, жучынай, жвавай, жалобна-жывой, акружанай жэўжыкамі д’ябальскай дыякрытыкі і заўжды такой жудаснай — для любога бэрлінскага вуха.

Да мяжы заставалася паўгадзіны. Тэрэзіюс Скіма зьняў боты і паварушыў пальцамі ног. Нейкая дзяўчына, якая ішла па вагоне, хапаючыся за сьпінкі крэслаў, быццам іхны цягнік трэсла, ўтаропілася ў ягоныя калготкі — ён скасавурыў вочы і ўсьміхнуўся: так і ёсьць, па тканіне пайшла стрэлка.

Ён з уздыхам дастаў расейскую кніжку пра Нільса і адкрыў пляншэт — знайшоў нямецкі пераклад і паглыбіўся ў чытаньне. Але чыталася цяжка — яго ўвесь час нешта адцягвала: мужчына, які сядзеў насупраць і ўпотай разглядваў Скіму, без асаблівай прыязнасьці і зь цікавасьцю. Быццам шпіёніў. Ці парачка падлеткаў, што заснулі, узяўшыся за рукі: з прыадкрытага рота ў аднаго палезла цягучая сьліна, пацякла па падбародзьдзі, капне-ня капне, капне — не? Ці гэтая невядома адкуль узьніклая муха, якая, відаць, даўно ўжо курсіравала паміж Гамбургам і Прагай, бяссонная муха бясконцага лютага, стомленая ад імклівасьці цягніка, муха, што ўвабрала ў сябе ўсю ягоную хуткасьць…

Тэрэзіюс Скіма клікнуў на слова «кніга».

У тэксьце пра Нільса яно сустракалася восем разоў.

«Праўда, глядзеў ён ня столькі ў кнігу, колькі ў акно».

Зусім як ён, Скіма, пасажыр гэтага Intercity, міма якога бягуць запаволеныя краявіды.

«Ён з прыкрасьцю адвярнуўся ад акна і ўтаропіўся ў кнігу».

Вось як.

Кніга ляжыць на стале Нільса, на кнігу кладзецца Нільс сваім пругкім хлапечым жыватом.

«Зноў трэба садзіцца за кнігу».

«Нільс сеў на кнігу і горка заплакаў».

Гэта калі ён ужо зусім малы зрабіўся. Зачараваны хлопчык-ліліпут.

«Такога багатага ўбраньня Нільс ніколі ня бачыў, хіба што ў дзедавай кнізе, якую маці давала яму разглядваць толькі ў нядзелі».

І вось апошняе, самае цікавае:

«Зь якіх толькі краін сюды не траплялі кнігі, у скураных і выразаных з дрэва пераплётах, з зашпількамі й без!»

Тэрэзіюс Скіма перачытаў гэты сказ яшчэ раз.

І яшчэ.

Ён адразу ж прыгадаў дзьве кнігарні, у якіх яму давялося пабываць за апошнія дні. «Зь якіх толькі краін…»

А і праўда, зь якіх? Зь якіх толькі краін не прыяжджалі ў Нямеччыну людзі, каб пісаць тут вершы. Зь якіх толькі краін не прыляталі…

Вось і памерлы пастаялец з «Розэнгартэну». Зь ягонымі кніжкай і пяром. Гусіным пяром.

Тэрэзіюс Скіма ціха засьмяяўся і палашчыў сваю бародку. Лухта нейкая. Гусі, людзі, кнігі. Куратнікі, імпэрыі, кнігарні. І ён, агент ED, крочыць па гэтым загадкавым ірэальным сьвеце, нахіляецца, стараецца не наступіць, стрымліваецца, прыглядаецца. Чорт. Куды ж яго нясе гэтая гісторыя?

Краявід за акном — адначасова сапраўдны і не — пачаў, між тым, зьмяняцца. Мільганула Пірна. Неўпрыкмет на экране акна вырасьлі горы, паступова, нібы выйшлі на шум цягніка — і Эльба, якая пакрысе пачынала ўжо мяняць сваё ненадзейнае імя (ва ўсіх рэкаў такія цякучыя імёны…) — бліснула халодным сьвятлом. Старыя дамы зьмянілі колер — нібы цягнік трапіў у іншую пару году. Цягнік замёр, калыхнулася кава, прачнуліся падлеткі — і расчапілі рукі. Вагон, нібы прыслухоўваючыся да чагосьці, пастаяў і зноў крануўся зь месца. Чэскія шыльды на шэра-жоўтых камяніцах абвясьцілі, што ехаць засталося зусім ня доўга.

Хто там пісаў у пару тваёй маладосьці, Скіма, што чыгунка вымрэ да сярэдзіны стагодзьдзя?

У Тэчэне, які чэхі называлі Дэчынам, Intercity спыніўся. Тэрэзіюс Скіма напаўвуха паслухаў кароткую, разьлічаную на нецікаўных турыстаў, лекцыю пра выселеных адсюль больш за сто гадоў таму судэцкіх немцаў. Чорна-белыя карцінкі былі літасьцівыя — прабеглі імгненна і зьніклі, нібы й не было. Дэкрэт Бэнэша, дэкрэт Бэнэша… Потым была хвіліна настальгіі: пасажырам расказалі пра саставы «Віндабоны» і «Хунгарыі», амаль дагістарычныя цягнікі, якія некалі весела грукалі паміж сталіцамі, грэючы людзей ў халодную вайну, і кожны спыняўся тутака, на мяжы…

Вялікі добразычлівы сабака тыцнуўся ў ногі Скімы — яму было прыемна адчуць на пальцах дотык ягонай рудой поўсьці. Па вагоне прайшла чэская памежная варта, пакідаючы аднолькавы для ўсіх краін пах уніформы.

«Кнігі?», — зьдзіўлена спытаў малады чэскі памежнік, адным элегантным рухам пальца спраўдзіўшы Скімаву візу.

«Так», — кіўнуў Скіма. Памежнік пажадаў яму добрай дарогі на сваёй пявучай нямецкай і ляніва рушыў далей.

«Кнігі?» — гэта была мытніца, паўнагрудая бляндынка, прыгожая, як усе славянкі.

«Прыгожая, як усе славянкі, — падумаў Скіма. — Гэта не мае словы. Але я падумаў іх. Толькі што іх падумаў, нібы нехта нашаптаў мне іх на вуха».

«Так, — ён павярнуўся да яе. — Гэта забаронена?»

«Не, што вы, — усьміхнулася яна. — Проста… Яны па-расейску?»

«Так, гэта расейскія казкі».

«Расейскія казкі… Гэта гучыць злавесна», — засьмяялася яна, нібы яны дуэтам выконвалі жартоўную песьню ў адзін мікрафон.

Каменныя твары пасажыраў з усяе моцы імкнуліся не глядзець на Скіму. Сабака лізнуў яго ў вялікі палец нагі, і мытніца, калыхнуўшы грудзьмі, перайшла да наступнага пасажыра.

І вось цягнік зноў набраў ход, экраны на вокнах расталі, цяпер усё было суладна з часам — і Скіма зь цікавасьцю глядзеў, як чужая краіна з правінцыйнай сур’ёзнасьцю спрабуе ўпарадкаваць свой дзень. Мінула гадзіна, выпілася яшчэ адна кава, Тэрэзіюс Скіма недаверліва зірнуў на дно кубачка — і вось яны ўжо пад’яжджалі да Прагі.

«Вы, я бачыў, цікавіцеся старымі кнігамі?»

Той самы шпіён, які ўсё паглядваў на Скіму, нарэшце раскрыў рот. Тэрэзіюс Скіма неахвотна павярнуўся і кіўнуў.

«Упершыню ў Празе?»

Было відаць, што гэты чалавек чэх, але доўга пражыў сярод немцаў, яго выдаваў толькі мяккі акцэнт.

«Так».

«Тады трымайцеся далей ад цэнтру. За сто гадоў там нічога не зьмянілася. Турысты, дарагоўля, мітусьня… Едзьце на Жыжкаў. Ці вы па справе?»

«Па справе».

«Прага… — шпіён уздыхнуў. — Горад са старых кніг. Ён такім і застаўся. На дзіва. Ведаеце… У мяне ёсьць вось такая падушка… Каб не муляла шыю ў падарожжах. Я зрабіў на ёй вось такі надпіс. Гэта словы аднаго старога… старога пісьменьніка, які даўно памёр. Фулмэрфолд. Так яго, здаецца, звалі. Я выпадкова натрапіў на іх і запісаў. Не, я не чытаў таго Фулмэрфолда… ці Фулмэрфорда? Я не люблю літаратуру. Але гэтыя літаркі пра Прагу. Таму я зрабіў прынт на падушку. Вось, чытайце. Гэта па-нямецку, ня бойцеся…»

Адным вокам чапляючыся за праскія ўзгоркі, Скіма абыякава прачытаў надпіс на падушцы:

«Облокотясь на узловатыя перила, я увидѣлъ внизу одернутую легкой поволокой Прагу, мреющія крыши, дымящія трубы, дворъ казармы, крохотную бѣлую лошадь. Единственной красотой ландшафта былъ вдали, на пригоркѣ, окруженный голубизной неба круглый, румяный газоемъ, похожій на исполинскій футбольный мячъ. Поодаль, около терновыхъ кустовъ, лежалъ навзничь, раскинувъ ноги, съ картузомъ на лицѣ, человѣкъ. Я прошелъ было мимо, но что-то въ его позѣ странно привлекло мое вниманіе, — эта подчеркнутая неподвижность, мертво раздвинутыя колѣни, деревянность полусогнутой руки. Онъ былъ въ обшарканныхъ плисовыхъ штанахъ и темномъ пиджачкѣ.

„Глупости, — сказалъ я себѣ, — онъ спитъ, онъ просто спитъ“»

…

«Ну і што? — спытаў Тэрэзіюс Скіма. — Проста ўрывак са старой кнігі».

«Нічога, — сказаў той, з выглядам выкрытага шпіёна. — Фулмэрфолд. Ангельскія казкі, мабыць. Вы не чыталі?»

«Не», — сказаў Тэрэзіюс Скіма і нацягнуў боты. Дзень быў зусім не блакітны. Шэры і доўгі дзень у незнаёмым старым горадзе, дзе Тэрэзіюса Скіму чакалі ўсё новыя і новыя старыя кнігі.

На Поржычы, дом сем. Так — і ўсё ж, канечне, не зусім так гучала адрэса, якую ён назваў барадатай таксістцы, але тая зразумела і машына пачала сутаргавымі рухамі прабірацца па вузкіх вуліцах, ледзьве ня кожную хвіліну нецярпліва прытарможваючы, каб не апярэдзіць гэты дзень, які ўсё разгортваўся на каленях гораду, нібы складзеная хрусткая і сьлізкая мапа. Урэшце ён расплаціўся і выйшаў на праскі марозец. Пастаяў перад дзьвярмі, на якіх не было нічога, апрача папяровых скальпаў старыжытных стыкераў, і рашуча таўхануў іх — нібы яны былі вінаватыя ў тым, што ён апынуўся тут, з анямелымі пальцамі ног і поўным заплечнікам дзіўных рэчаў.

Вандроўны гандляр Скіма.

Каміваяжор Тэрэзіюс С.

10

І зноў на яго глядзелі кнігі. З усіх кутоў, няўхвальна і недаверліва — а пасярэдзіне пераліваўся нежывым полымем электрычны камін, нястрашнае траваеднае, якое ніколі ня зможа зжэрці папяровую кніжную плоць.

У пакоі сядзела некалькі маладзёнаў — нават не азірнуўшыся на Скіму, яны чыталі, схіліўшы вялікія, нейкія непрапарцыйна круглыя галовы, і варушылі вуснамі. Адзін зь іх выцягнуў да каміна ногі ў грубых ваўняных шкарпэтках.

Тэрэзіюс Скіма павітаўся і адкашляўся.

«Я шукаю Пэтру, — сказаў ён па-нямецку і паўтарыў гэта па-ангельску. — Пэтра. Яна тут?»

Хоць было ясна, што ніякай Пэтры ў пакоі не было. Толькі гэтыя хлопцы і бледны электрычны агонь. Агонь, што, падавалася, быў тут галоўным — ён глядзеў на Скіму загадкава і крыху паблажліва.

Скіма ўспомніў, як ён упершыню трапіў у адзін з бэрлінскіх гатэляў. Там у нумары, дзе ён спаў, на сьцяне вісеў манітор, а на ім выява дрыготкага агню, які асьцярожна лізаў языкамі экран. Падманлівая цеплыня — і ўсё ж яе хапала, каб сагрэцца. Проста карцінка — а ты ўжо інстынктыўна падсоўваеш бліжэй рукі. Калі гэта было? У 33-м?..

«Пэтра, — раптам сказаў адзін з хлопцаў, не падымаючы галаву. — Пэтра — гэта дух, яна паўсюль і нідзе. Пэтра ўжо ў табе, чужаземец. Намацай яе пад сваім няшчасным сэрцам».

«Кінь, Кінч, не дуры галаву чалавеку, — адгукнуўся іншы маладзён, зарослы барадой па самыя вочы. Вочы, якія ён нарэшце падняў — яны былі чырвоныя і апухлыя, нібы ён ня спаў ужо некалькі дзён. Ён назваў адрас. — Навігуй сябе туды. Калі, вядома, ты гатовы да таго, што цябе пашлюць куды далей».

«Матухна Пэтра… — прамовіў той, што выцягнуў ногі да агню. — У яе ўжо ёсьць тры сыны, Расінант ня вытрымае чацьвярых».

«Балівар», — паправіў з прыкрасьцю барадаты.

«Так, я ведаю гэтую песьню», — сказаў Тэрэзіюс Скіма, успомніўшы кліп пачатку саракавых.

«Песьню?.. — цяпер ужо ўсе трое паднялі на яго свае цяжкія галовы і фыркнулі. — Ды гэтым словам гадоў сто, а мо й болей!»

«Фільму крыху меней», — кінуў хлопец у ваўняных шкарпэтках.

«Цяпер ясна, што да Пэтры ты можаш не хадзіць, яна нават гаварыць з табой ня будзе».

«Я шукаю ня толькі Пэтру, — цярпліва сказаў Скіма. — Уласна кажучы, чалавек зь пяром і кнігай таксама мяне вельмі цікавіць».

«Зь пяром?»

Яны задумаліся, быццам чулі гэтае слова ўпершыню.

«Так. З гусіным пяром. Магчыма, вы бачылі яго тут?»

«Мы тут нядаўна, — неахвотна сказаў барадаты. — Тут шмат народу швэндаецца… Не, пёрамі тут ніхто не захапляецца».

«Не народ для ўраду, а ўрад для народу», — тонкім голасам прамовілі Ваўняныя Шкарпэткі.

Але Тэрэзіюс Скіма ўжо зачыняў за сабой дзьверы. Ногі крыху адагрэліся — і Прага не выглядала больш такой чужой і незразумелай. Падпарадкоўваючыся сіняй стрэлцы, ён хуткім крокам прайшоў па марозных пашарэлых вуліцах і нарэшце ткнуўся ў жалезныя краты, за якімі сядзела старая жанчына з татуіраваным тварам. Было такое адчуваньне, што яна сядзіць тут цэлую вечнасьць, і калі ўпершыню яе ўзялі сюды на падпрацоўку, яна была яшчэ дзяўчынай, у галаве ў якой гуляў вецер…

Ён атрымаў адмысловы жэтон з чыпам і спусьціўся ўніз. Прасторнае падземнае памяшканьне з мноствам нечаканых завулкаў, цёмных нішаў, застаўленых скрынямі і завешаных ценямі заляў… Паўсюдна тут блукалі чырванаватыя водсьветы нябачных ліхтароў, што надавала месцу нешта д’ябальскае. Як жа насамрэч называлася гэтая ўстанова… Нешта дзікае. Вззз… З-з-зрк… Невыносная мова.

На бары ён узяў сабе нейкага гарачага малінавага напою ў дзіўным слоіку — у такія самыя налівалі й піва… Слоік прыемна лёг у падушачкі пальцаў.

«Я шукаю Пэтру, — сказаў ён. — Мне сказалі, што яна тут».

«Сказалі? — паціснула плячыма дзяўчына за стойкай. — Пра нас цяпер шмат чаго кажуць і пішуць. Гэты дом зьбіраюцца зносіць. Падпішаце пэтыцыю?»

«Я іншаземец».

«Якая розьніца?»

Скіма дастаў тэлефон, дакрануўся пальцам дзе трэба. Дзяўчына кіўнула і адвярнулася. Ён сербануў са слоіка і пайшоў праз падвальныя лябірынты. Раз-пораз ён натыкаўся на падазронага выгляду кампаніі ў кароткіх сукенках і вайсковых ботах, у карнавальных касьцюмах і нават у куртках з натуральнай скуры… Кампаніі, дзе ўсе адводзілі вочы, пабачыўшы Скіму — ён пачуваўся тут чужым. Было такое адчуваньне, што кожны тут ведае кожнага — і кожны сочыць за ім, ловячы кожны ягоны рух.

Ён павярнуў за спрэс пакрыты глыбакадумнымі і трохі непрыстойнымі надпісамі рог чарговай драўлянай вулічкі — і насустрач яму выйшаў вялікі сабака. Сабака зірнуў на Скіму без варожасьці — але той вырашыў прапусьціць сымпатычнага зьвера наперад. Так яны і стаялі нейкі час — пакуль голас аднекуль зь цёмнай нішы не прамовіў:

«Так, гэта табе не катоў голых па сьпінках гладзіць. Прыгажун, праўда?»

«Адкуль ты ведаеш, што ў мяне каты?» — спытаў Скіма, уладкоўваючыся на драўлянай лаве.

«Ад цябе пахне менавіта імі. Люблю гэты пах».

У яе моцнай руцэ быў слоік зь нечым карычневым, колеру дрэва. Шырокі твар з валявым падбародзьдзем, шырокае, касьцістае цела, загарэлыя грудзі пад нейкім неверагодным швэдрам зь вялікім выразам. Але самым прыкметным у ёй былі валаскі: яны віліся на патыліцы і сыходзілі пад сьпіну, яны тонкім слоем пакрывалі скуру паміж грудзьмі, яны прыгожа атачалі яе вялікія вусны і паблісквалі на руках рудаватымі агеньчыкамі. Цьмяны ліхтар, што вісеў над галавой Скімы, быў ёй замест касмэтыкі — ён кідаў на яе цені менавіта так, як пасавала яе абліччу. Ёй было гадоў сорак.

«Ты Пэтра?»

«Так. Мог бы і не пытацца. А вось хто ты? Немец?»

Тэрэзіюс Скіма дастаў са свайго слоіка апушчаны туды незнарок кончык бародкі і хутка і стомлена прамовіў:

«Я бэрлінец».

Яна ўскінула бровы.

«Тэрэзіюс Скіма з бэрлінскага аддзелу ED. Некалькі дзён таму ў гатэлі „Розэнгартэн“ памёр чалавек, і я спрабую высьветліць ягоную асобу. У яго пры сабе былі кніга і пяро. Кніга вершаў, якія ён, па ўсёй бачнасьці, напісаў сам. І пяро — гусінае, старое. У Гамбургу мне сказалі, што ў цябе я магу даведацца пра яго крыху больш».

«Але навошта? — Пэтра абыякава зрабіла вялікі глыток. — Навошта гэта табе? Вам у Бэрліне няма чым заняцца? Процьма жывых няўдаліц чакае дапамогі. Заняўся б лепш імі…»

Тэрэзіюс Скіма бачыў, што яе зьдзіўленьне ўдаванае. Што насамрэч яна іншая, не такая, якой хоча падацца яму, зь якім пачынае сваю лянівую гульню. Гэты слоік, гэтая рука, гэтае прымружваньне. Усё было не напраўду.

«Навошта? — перапытаў ён і таксама паспрабаваў надаць голасу як мага больш абыякавасьці. — Пэўне, з той самай прычыны, зь якой людзі ўсё яшчэ пішуць вершы».

Яна зірнула на яго хутка і насьцярожана, але ён ужо бачыў, што адказ ёй спадабаўся.

«Ты што, п’еш піва?» — спытаў Скіма і дапіў свой астылы безалькагольны глювайн.

«Цябе гэта зьдзіўляе? — усьміхнулася Пэтра сваім шырокім ротам. — Хоць ты маеш рацыю. Вечар. Час замаўляць віскі».

«Я ня п’ю, — сказаў Скіма. — Гэта ж дурата. Галава як у тумане. Ціск. Цяжар у грудзях».

І ён міжволі зірнуў на яе грудзі.

«Я бачыла, у Бэрліне цяпер таксама туман. Такі туман, які кладзецца разам з табой у ложак, — сказала Пэтра. — Давай, выпі са мной. Я чытала твае лісты. Бедны Скіма, ты пісаў мне тройчы — а ў адказ маўчаньне. Давялося ехаць у Прагу. Ты думаў, што цяпер такі час, калі людзей так проста знайсьці, усе жывуць пад бокам у сеціве, кінуў слова — і вось ужо рэха… Але праблема ў тым, што я сама вырашаю, што рабіць майму рэху. Я яго берагу. Для больш цікавых справаў».

Яна мне падабаецца, з жахам падумаў Тэрэзіюс Скіма. Раздражнёны гэтым простым адкрыцьцём, ён адкінуўся да сьцяны і прабег пальцамі па сваёй шыкоўнай бародцы.

«Дык ты ведала яго? Майго кліента? Ён быў тут?»

«Я ж сказала: выпі са мной, і тады пагаворым. Я замоўлю добрага віскі…»

Тэлефон цмокнуў — Тэрэзіюс Скіма палез паглядзець: так і ёсьць, гэта Айсу. «Сьмешна, але я раўную». Скіма пасьпешліва схаваў тэлефон. Ён адчуваў сябе як у тых старых фільмах пачатку стагодзьдзя.

«Жонка?»

«Не, гэта з Бэрліну. Пытаюцца, якія навіны ў маёй справе».

«Напішы ім, няхай праставяцца. Аплацяць нам з табой вечар у бары»

Тэрэзіюс Скіма ўспомніў, што ў Прагу ён паехаў за свой кошт, бо ED ніколі б не расшчодрылася на такое падарожжа, і ўздыхнуў.

«Жартую, — усьміхнулася на ўвесь рот Пэтра, агаліўшы кабыліныя зубы. — Якое віскі будзем піць?»

«Тут ёсьць ром?» — спытаў Тэрэзіюс Скіма.

«Ром?»

«Так. З мулаткай на этыкетцы».

Яна зьдзіўлена зірнула на яго, выйшла — і вярнулася з бутэлькай. Не, гэта быў ня той ром, які піў у сваю апошнюю ноч памерлы пастаялец, але Тэрэзіюсу Скіму было ўжо ўсё роўна.

Пэтра наліла ім у слоікі — амаль да сярэдзіны. Каламутная сьветлая вадкасьць. Я ня п’ю, падумаў Скіма. Не, усё ж п’ю.

Ён адпіў і зморшчыўся. Падумаў, ці не пасмактаць кончык бародкі, але ўсё ж пракаўтнуў саладжава-горкі смак, уладкаваў недзе пад сэрцам. Там, дзе яму сказалі шукаць Пэтру хлопцы ля каміна.

«Як ты мяне знайшоў? — хрыпата спытала Пэтра, выпіўшы за раз палову таго, што мела ў слоіку. — Быў у маіх хлопцаў?»

«Так. Гэта твой клюб? На вуліцы… — Тэрэзіюс Скіма склаў вусны і натужна выціснуў: Поржычы…»

«Там жывуць тыя, каму трэба перазімаваць. Тыя, хто нешта піша… нешта сваё… піша і датупаў па сваіх папяровых сьцежках да Прагі. Я даю там пажыць толькі тым, хто ўмее пісаць ад рукі. Найлепшым зь іх я нават раблю кніжкі, у мяне ў падвале старая друкарская машына, некалі на такіх можна было рабіць малатыражныя кніжкі, on demand… думаю, у 1968 на ёй друкавалі самвыдат…людзі столькі не жывуць, а кніжкі і машыны — запраста…. ёй сто гадоў — уяўляеш? Такая вось я сьвіньня».

«Ты больш падобная да кабыліцы, — сказаў Скіма. — Прабач».

Відаць, гэта ром быў вінаваты. Скіма прыгубіў яшчэ і ўсьміхнуўся:

«Я вельмі даўно ня піў алькаголю».

«А я не крыўдую, з чаго ты ўзяў? Ты сам падобны да блуднага ката…», — яна дапіла, наліла сабе яшчэ і закурыла тоўстую цыгарэту. Выдыхнула ў бок, але падземныя ветры вярнулі дым і кінулі яго ў твар Скімы.

«Дык ты ведала яго?»

«Пачакай ты… Ну цябе і перакасіла, дружа, — Пэтра сьцягнула зь сябе швэдар: пад ім была зялёная футболка. Цяпер яна нагадвала салдата. — Бачу, ром добра табе заходзіць. Трэба будзе ўзяць яшчэ».

«Не…» — млява прамовіў Скіма.

«Так», — сказала строга Пэтра і паглядзела на яго, прымружыўшы вочы з такім мноствам веек, нібы яна гадавала іх на продаж, як зеляніну.

Сваімі вялікімі пальцамі яна задушыла ў попельніцы цыгарэту.

«Ведаеш, у якім доме месьціцца мой клюб? Гэта ня проста стары будынак. Сто пяцьдзясят гадоў таму ён ужо стаяў, і там была Страхавая кампанія для траўмаваных рабочых Каралеўства Чэскага. Як табе? Нічога не прыходзіць у галаву?»

«Не».

«Калі ты нарадзіўся, там быў гатэль „Мэркур“… Але гісторыя ніколі не пачынаецца з таго дня, калі ты нараджаешся на сьвет. У тым ліку і твая гісторыя, Тэрэзіюс. Твая гісторыя, тая, у якую ты ўляпаўся, пачалася разам з дваццатым стагодзьдзем. У доме, дзе мае хлопцы грэюць яйцы каля штучнага агню, была страхавая кампанія, а ў ёй, у кабінэце 214, працаваў агентам Кафка».

«Агент Кафка?»

«Так, агент Скіма. Агент Франц Кафка, вялікі пісьменьнік. Ты чытаў яго, канечне ж. Ты ж любіш кнігарні».

«Ненавіджу, — паспрабаваў схлусіць Скіма. — Я ня ведаю, хто гэта. Хаця пачакай. Быў такі фільм, аднаго з SuperDDR, „Мужчынскія шкарпэткі „Ф.Кафка““ 2025 год, па-мойму… Гэта пра яго?..»

«Супэрдэдээр… Шкарпэткі… — Пэтра пагардліва зірнула на Скіму і ўсе яе валаскі абурана натапырыліся. — Сам ты шкарпэтка. Кафка напісаў „Працэс“ і „Прысуд“, ён напісаў „У калёніі для зьняволеных“, „Вясковага лекара“ і „Замак“. Калі ты не чытаў гэтых кніг — што і каго ты можаш знайсьці? Толькі пустыя гукі, накрыўку ад труны, кавалак плястмасы. Але чалавека — ніколі».

«Я не чытаў гэтых вершаў».

«Вершаў? Так, гэта вершы… Але ж і цёмны ты кот, агент Скіма».

«Згодны, — здаўся Тэрэзіюс Скіма. — Я цемрашал і дурань. Налі мне яшчэ. І раскажы, што ты ведаеш пра майго геніяльнага мерцьвяка. Ты абяцала».

Пэтра ўхвальна наліла яму яшчэ і са шкадаваньнем патрэсла пустую бутэльку. А потым закурыла і нізкім голасам, нахіліўшыся да Скімы і ўзяўшы яго за бародку, сказала:

«Так, я ведаю, пра каго ты кажаш. Ён быў беларус. Беларускі паэт».

«Беларус? Што гэта?»

«Была такая краіна. Да вялікай вайны. Недзе да 2030-га яе яшчэ можна было знайсьці на мапах. Калі б ты не марнаваў час у кнігарнях, распытваючы ні ў чым не вінаватых людзей, дык без праблем знайшоў бы там у кучах макулятуры старыя мапы. На іх яна ёсьць… Беларусь. Так яны яе звалі. Цяпер яна — проста частка расейскай Заходняй мяжы, а некалі ў яе былі межы, свае грошы… ведаеш, памежнікі з сабакамі, візы, і свая сьмешная гордасьць… І нават нейкая свая мова, уяўляеш?»

«Не».

«Ну, я таксама ня надта цікавілася ўсім гэтым, пакуль аднойчы ўзімку, на Каляды, ён не зьявіўся ў мяне на Поржычы. Ён прыйшоў з Парыжу. Уяўляеш, пехатой з Парыжу. У яго не было грошай, зусім. Калі я першы раз яго пабачыла, я думала, ён аддасьць канцы проста ў мяне на руках. Ён увесь час трындзеў пра Парыж, пра Шэксьпіра, ён жахліва гаварыў па-ангельску. Гэта было ў 2044. Так, ужо шэсьць гадоў да таго, як мы сядзім з табой і заліваемся ромам. Толькі пазьней я зразумела, што ён расказваў пра парыскую кнігарню „Шэксьпір энд компані“»

«У Парыжы ёсьць кнігарні?»

«Прынамсі, былі. Але маўчы, калі хочаш, каб я не маўчала. Маўчы, Скіма, нямецкі п’янтос. Ён быў у такім парасячым захапленьні ад таго Парыжу. Бэзавы і чорны, паўтараў ён. Парыж бэзавы і чорны. Дык мы яго беларусам ніколі і не называлі. Парыжанінам. Слухай, Скіма, не магу зразумець, што мяне ў табе так раздражняе?»

«Ня ведаю».

«Можа, твая снобская бародка? Можна, я яе чыкну?»

«Не».

«А што ты зробіш, калі я яе чыкну?»

«Будзе міжнародны скандал. Стрыечны дзядзька сястры майго другога мужа — другі намесьнік трэцяга сакратара міністра замежных справаў Фэдэратыўнай Рэспублікі».

«Нямецкі гумар… — уздыхнула Пэтра. — Ладна. Жыві, кашэчы хвост. Я ня ведаю, як яго насамрэч звалі. Парыжанін — і ўсё тут. Калі ён ачуняў, я запатрабавала, каб ён прачытаў нам штосьці. Напісаў ад рукі на паперы і прачытаў. Ён паслухаўся. Дзіўна так усьміхнуўся, але паслухаўся».

«Ну дзіва што, — сказаў Скіма. — Інакш ты выгнала б яго на мароз. Босага. І абліла б вадой».

«Што?»

«Ды не карой ледзяною пакрыты, ды не абліты вадой ледзяной…» — прамовіў Скіма. Гэта былі не ягоныя словы. Гэта было штосьці, што падказаў яму каламутны і цяжкі ром, што пёк яго знутры сваім мярцьвяным жарам.

«Гэта былі выдатныя вершы, Скіма. Павер мне. Я мала што зразумела, але мы, славяне, можам ацаніць адно аднаго. Ня тое што вы, немцы. Гэта былі вельмі добрыя вершы. І я пайшла ў падвал і зрабіла яму кніжку».

«Гэтую?»

Непаслухмянымі рукамі Тэрэзіюс Скіма выцягнуў з заплечніка кніжку.

«Так, гэта яна. Ён сам набраў тэкст. А імя… Ты ж ведаеш, як яны ставяцца да гэтага. Ні імя, ні назвы. Баяцца быць бачнымі. Баяцца славы…»

«Ну так, — буркнуў Тэрэзіюс Скіма, прыгадаўшы Кіма Кляўса і Хрысанагіса. — Баяцца».

«Я спытала яго: ты маеш нейкія пераклады? Або можаш перакласьці сам? А ён толькі ўсьміхнуўся. Паабяцай мне, што зробіш пераклады, і мы цісканем яшчэ асобнічкаў дваццаць, сказала я яму. І гэты Парыжанін некалькі дзён не паказваўся, а потым прыйшоў і сунуў мне пад нос…»

«Што сунуў?»

«Пераклады. Яны недзе валяюцца. Гэта былі пераклады… І ўсё ж не зусім. Бо нехта пераклаў ягоную пісаніну на няісную мову. З амаль няіснай на няісную. Але пачакай. Мы зьезьдзім на Поржычы, і я іх знайду…»

Яна выпрасталася ва ўвесь свой кабыліны рост. Вялікая Пэтра. Пэтра ў галіфэ, якая схапіла Скіму і павяла празь лябірынт, і ўсе праводзілі іх п’янаватымі позіркамі. Аднекуль з-за бэтонных сьценаў грымела музыка — і юначы голас выводзіў нешта па-чэску.

«Харошая каманда…»

«Як яны называюцца? — спытаў Скіма, язык якога пачаў ужо заплятацца.

„Ты ўсё роўна не запомніш, — прахрыпела Пэтра. — І паўтарыць ня здолееш. Ты на працы, Скіма. Засяродзься на самым важным!“

І вось яны ўжо прабіраліся па ярка асьветленых, падсьвечаных марозам праскіх вуліцах. Тэрэзіюс Скіма ня стаў зашпільваць куртку, яму было прыемна адчуваць на сабе чысты дотык холаду, а яшчэ ён уяўляў сабе цела Пэтры, там, пад швэдрам і бясформеннай курткай, пад галіфэ і зялёнай салдацкай майкай. Яму падабалася валосьсе на жаночым целе. Кучаравыя, высланыя сьвежым потам, падпахі, міжножжа, якое клубіцца вітымі рудымі валаскамі, азадак, зь якога выглядвае, нібы малады мох, купка сарамлівае сплеценае расьліннасьці, хаваючы самае запаветнае, густа прыцярушаны ніз сьпіны, разьлінаваныя мяккія валасы на моцных лытках, цёмная рунь вакол смочак. Як, напэўна, добра дакранацца да ўсёй гэтай поўсьці носам і шчокамі. Як, пэўне, па-лясному, нібы раньняй вясной, кахае Пэтра, як глыбока можна ў ёй апынуцца, калі патануць у ейным валосьсі.

„Пэтра!“

„Што?“

„У цябе няма такога адчуваньня, што нас з табой і ўсё гэта, усю гэтую гісторыю напісаў нехта?“

„Пра нас?“

„Нас і ўсё гэта, што з намі адбываецца. Нейкі паэт з Расеі. Які ніколі ня быў па гэты бок Граніцы. Ён проста прыдумаў нас, вычытаў са старых кніг“.

„Ты напіўся“.

„Я напіўся“.

Яны ўваліліся ў Пэтрын клюб, нібы ком вулічнага сьнегу. Хлопцы ўсё яшчэ сядзелі там — і нехаця павярнулі цяжкія галовы. Яны спалі, падумаў Скіма. Яны заснулі адразу, калі ён выйшаў ад іх некалькі гадзін перад тым. Гэта месца для іхнай сьпячкі.

„А ну марш усе на вуліцу, — нізкім пагрозьлівым голасам сказала Пэтра. — Няздары. Вы ж адурэеце тут, вунь вочы якія, як у наркаў. На паветра, наперад, у людзі. Тут дыхаць няма чым. І каб да раніцы не вярталіся!“

Маладзёны пакорліва пацягнуліся да сваіх балахонаў, зваленых у кучу. Пэтра прасачыла, каб яны выйшлі, і зачыніла дзьверы.

„Зараз я падумаю, дзе б гэта магло быць…“

„Гэта ягонае пяро?“

Тэрэзіюс Скіма дастаў пяро з заплечніка і ледзь не зламаў.

„Так, ён чамусьці ўвесь час цягаў яго з сабой… Відаць, памяць пра нешта. Ці амулет. Я спрабавала распытаць яго, як ён трапіў у Парыж. Мусіў жа ён неяк дабрацца туды з таго боку Граніцы. Не пераляцеў жа празь яе“.

„І што?“

„Нічога“.

„Ты кажаш: не пераляцеў… У Бэрліне я купіў адну рускую кнігу… Рускую кнігу пра хлопчыка Нільса. Там межы перасякаюць менавіта так. Пералятаюць на птушках“.

„Што ты чытаеш, Скіма? Што ў цябе за густ…“

„Прабач. Дык што сказаў Парыжанін?“

„Парыжанін толькі ўсьміхаўся. Усё пра мяне, сказаў ён…“

„…Напісана ў адной старой кнізе, — сказаў Скіма, цяжка варочаючы языком. — Так?“

„Так. Вось, знайшла. Як ні дзіва“.

І Пэтра працягнула яму пакамечаныя аркушы. Скінула куртку, адчыніла дзьверцы, якіх Скіма нават не заўважыў, дастала бутэльку сьлівовіцы.

„Самы час выпіць“.

Яна наліла ім у брудныя шклянкі. Скіма ікнуў, прымружыўся і выпіў усё да дна.

„А цяпер можаш пачытаць… Уголас. Калі зможаш. Цяпер ты маеш і арыгінал, і пераклад. Але гэта табе не дапаможа. Табе ўжо нічога не дапаможа, Скіма. Табе і тваёй снобскай бародцы“.

Ён нахіліўся над паперкамі і паслухмяна пачаў чытаць, намагаючыся сабраць у словы беглыя літары, такія знаёмыя — і пазбаўленыя нават намёку на сэнс.

„Aiduzu, aiduzu psauta-spajmalnutika,

Jaf rukoju,

Mautika us nitutima,

Mautika us kugoje kristutima,

Us neistoje hutima u strilutima…“

Страшныя і вясёлыя „uti“ скакалі перад вачыма Скімы. Не, гэта была ня мова. Гэта была гульня, у якой ён, Скіма, быў усяго толькі маленькім мячыкам.

„…Nutima, volfsutima ujmatuzu,

Bim nepletuzu,

tuzu

makinogrimutima…“

„Я нічога не разумею“, — сказаў ён і падняў галаву.

Пэтра стаяла перад ім аголеная і з асалодай назірала за ягонымі асьлепленымі вачыма. А потым падышла і засунула руку яму пад спадніцу.

„Цяпер ты падобная да мядзьведзіцы“, — сказаў ён.

„Здымай“, — сказала яна, рассоўваючы поўсьць. На гэтым вялікім целе было ўсё, што ён шукаў. А яна правяла рукой па кнігах — і яны паляцелі на падлогу, як спалоханыя куры. Пад верхнім слоем была нізкая канапа, якая ўпіралася рэбрамі ў падлогу, а на ёй, як абяцаньне, гэткі ж бухматы, але не занадта, плед.

„Калі ёсьць мова, мусіць быць і слоўнік“, — сказаў Скіма, якому не хацелася выбірацца зь яе цёплага цела.

„Калі ты пашукаеш тут… — Пэтра абвяла шырокай далоньню пакой. — Дык, можа, праз год і знойдзеш. Але глядзі, вось гэта, здаецца, ня верш. Гэта проза. Ён напісаў тут нешта, што не ўвайшло ў кнігу“.

Выгнуўшыся, Скіма ўхапіўся за аркуш, які прыляпіўся ззаду нейкага верша. І прачытаў напаўголасу, адчуваючы, як тахкае ашалелае ад гэтага вечара сэрца:

„U mau irukutima agramuta. O agramuta, sau au bim asituzu u o agramutejle. Nekau krauta bim laduzu balbutima. O sau bim aluzu. Neistoje balbuta neistoje tajnobalbalnutima. Akkou legoje balbuta, legoje akkou klinkuta. U uvjutima izimoje, au kartuzu i.v.s. da krapuzu nutima, mau rukutika chlopcy neamiluzu mau parou o. Razozhgu ja kamin budu pit, khorosho bi sobaku kupit. Suta imatuzu laduzu sabau istutima. U stutima M. au bim imatuzu istuzu fafroje. Fuzu okutima, akkoubif au akkou ujma. Najda onki dinutima bu aiduzu amgluta, au bu siduzu u mau sauroje autima da bu pavuzu guroju. Da ujma algobalbuta bu istuzu u stutima m. u uvjutima sau nekau nekalau neasituzu. Tau bim neistuzu kalau bim neimatuzu posabau sigrutima. Au — bim.

Tau kartuzu o amglutima da neveduzu sau tau kartuzu. Najda tau imatuzu asituzu dukoju:

Agramutejle pomirnoje

Stuta

Uviuta

Truduta

Natuta. Mau natuta.

Akkou au bif aluzu okuzu, kau tau. Akkou au skamuzu bu neistuzu u skamutoje ujmatulutima, onki, onki. Akkou au skamuzu sau nekau bu nekartuzu o nebavoje balbutima… Najda au imatuzu aiduzu dukoju. U stutima B. M-H-P-P-H-B. U stutima sau neamiluzu, na sutika kau au neveduzu.

V.B.“

„Здаецца мне, Скіма, тут ёсьць адна фраза, якая выпадае…“

„Я заўважыў, ня дурань“, — Скіма вызваліўся зь яе абдымкаў і намацаў пляншэт. І вось яны ўжо мелі пераклад. Добра жыць у сучаснасьці. Заўжды жыць у валасах сучаснасьці.

„Запалю камін, буду піць, добра б купіць сабаку, — паўтарыла Пэтра. — У арыгінале гэта верш. Буду піць — гэта я разумею“.

„Тут усё верш, па-мойму, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Уся гэтая мова як верш. І ўсё рыфмуецца“.

„Ня ўсё, што рыфмуецца, верш, дарагі мой Тэрэзіюс, — прамовіла Пэтра. — Дай мне цыгарэты“.

„Ты мяне задушыш“, — сказаў Скіма: атрымалася нечакана шматзначна.

„Хадзем, я пакажу табе адно месца“, — Пэтра ўзьняла сваё вялікае цела высока над ім. Вялікі зьвер, вялікая мядзьведзіца.

„Там холадна, і ў мяне баліць галава“, — сказаў Скіма, хутаючыся ў плед.

„Хіба ты не паедзеш у Парыж заўтра раніцай?“

Пэтра нацягнула куртку — а ён усё яшчэ ляжаў на гэтай нізкай, як зямля, канапе, зусім голы. Тэрэзіюс Скіма маркотна падумаў пра свой рахунак. Што ж, яшчэ адно падарожжа ён мог сабе дазволіць. Апошняе. Адно. Усё ж Парыж варты імшы і двухсот марак.

Імшы? Якой імшы, Тэрэзіюс Скіма? Адкуль гэтыя словы, якія атакуюць цябе з усіх бакоў, гудуць і шыпяць, нібы лятучыя зьмеі? Словы розных моваў, што згаварыліся давесьці цябе кудысьці, куды ты зусім не прасіў?..

„Навошта я табе?“ — спытаў ён у таксі, з задняга сядзеньня: Пэтра ўзьлезла побач з кіроўцай, пажылой жанчынай з выгаленай галавой, на фоне якой Пэтрыны валасы падаваліся яшчэ гусьцейшымі.

„Каб сагрэцца“, — сказала Пэтра, узіраючыся ў свой дзіўны горад. — Прыехалі. Табе, вядома, трэба было б надзець гэтую іхную шапачку, але…»

Яна настойліва паглядзела на яго — ён расплаціўся і выйшаў у праскую ноч. Яны стаялі на лапіку засьнежанай зямлі, заціснутай высачэзнымі дамамі, і Скіму падалося, што з кожнага акна за ім сочаць сумныя стомленыя людзі. Хто яны былі? Што думалі і што бачылі — назіраючы за тым, як высокая жанчына падсаджвае іншую, а можа, гэта былі мужчыны, а можа, наогул дзьве жывёлы караскаліся праз агароджу старых, цудам ацалелых могілак?

Гэта і праўда былі могілкі. Пэтра ўпэўнена ішла наперад — і вось яны ўжо спыніліся каля адной з магілаў.

«Тут», — прамовіла Пэтра ціха.

Скіма таксама суцішыў дыханьне. У сьвятле далёкіх ліхтароў, што дабіралася сюды ў выглядзе таямнічай, быццам падземнай сьвецені, яны былі аблачынкамі пары — і раставалі, раставалі…

«Гэта магіла Кафкі».

Тэрэзіюс Скіма думаў пра тое, як жа мала ён ведае пра сьвет і сябе. А яшчэ пра тое, што калі ён ня вып’е пігулку, дык зараз памрэ, проста тут, пад нагамі ў Пэтры і на грудзях нябожчыка. Памерці на могілках. Не, гэта было ня страшна. Гэта было сьмешна.

«Ведаеш, як ён памёр? У аўстрыйскім санаторыі. У пачатку лета. Проста ў пакоі. Лёгачны крывацёк, побач Дора, апошняе ягонае каханьне. Доктар, дайце мне сьмерць, не рабіцеся забойцам. Кажуць, так ён сказаў незадоўга да канца. Яго амаль ніхто ня ведаў. І цяпер амаль ніхто ня ведае. Сто гадоў пра яго толькі і гаварылі, і вось усё прыйшло зноў да гэтага летняга санаторнага дня. Гэта як кніга, Скіма. Жывеш толькі ўнутры, усярэдзіне. А па-за ёй — нікому не цікава, што ты такое і дзе ты цяпер».

«У мяне баліць галава, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Ад рому, сьлівовіцы, тваіх сьмярдзючых цыгарэт, мовы, якой няма, ад чэскіх гукаў, твайго акцэнту і гэтага Кафкі. Здаецца, самы час зноў зрабіцца самім сабой. Скажы мне, хто я. Скажы, што гэта і праўда я».

«Гэта ты, вядома ж», — яе вялікае цела затрэслася ад ціхага сьмеху.

«Мне трэба ў аэрапорт. Хоць я ненавіджу самалёты».

«Ведаеш, як аэрапорт па-чэску? Letiště. Скажы: лэ… Табе проста трэба выпіць. Едзем. Я, канечне, ня веру ў прывіды. Але толькі ня тут. Тут асаблівае месца, Тэрэзіюс. І табе трэба падзякаваць лёсу, што ў той „Розэнгартэн“ паслалі менавіта цябе».

11

Тут, за сорак кілямэтраў ад Парыжу, было значна цяплей, невялікі аэрапорт сустрэў Скіму няяркім сонцам і зялёнай травой, якую кудлаціў вецер, і ён разьвязаў шалік, удыхаючы пах зусім іншай зімы.

Будынак аэрапорту напоўніўся славянскімі галасамі. Францускі памежнік абыякава праверыў візу Скімы, кіўнуў яму і драпежна ўтаропіўся на таго, хто ішоў сьледам — бабулю з заплечнікам, падобным на загорнуты труп. За сьпінай Скіма пачуў яе апраўданьні — але не зразумеў ані слова.

У аўтобусе ён напісаў Айсу — тыя самыя тры запаветныя словы, пабачыўшы якія, яна, вядома ж, усьміхнецца:

«Пакармі маіх катоў».

Пальцы дрыжалі, рот поўніўся нейкай загадкавай брыдкай субстанцыяй, якую немагчыма было да канца выплюнуць. Галава ўжо не трашчала — бо Скіма абачліва выпіў тры пігулкі востабэзагестэрніну, але боль проста сышоў некуды ўглыб і таму кожная думка ныла, як зашчэмлены пару дзён таму палец. Ніколі зноў — цяжка варочаў ён панылую думку. Яна яго напаіла, гэтая мядзьведзіца. Напаіла і спаць паклала. А магла б і забіць — сваімі мядзьведжымі ласкамі і гіганцкімі порцыямі атруты.

І ўсё ж ён слаўна папрацаваў у Празе, адзначыў Тэрэзіюс Скіма, разглядваючы ў акно аўтобуса замкнёныя, нібы зашпіленыя на ўсе гузікі, старамодныя вілы і праржавелыя рэклямныя шчыты.

Ён ужо бываў у Парыжы — неяк з Мары, ягонай першай жонкай, яны зьнялі тут, недалёка ад Лацінскага кварталу, маленькі пакой, зусім малы, затое на цэлы месяц, такі імклівы і такі шчымлівы летні месяц: кожны дзень пілі віно (тады ён яшчэ піў віно!), глядзелі сучаснае францускае кіно, спрачаліся пра мастацкую вівісэкцыю, якая тады перажывала свой росквіт… і гулялі па ўзьбярэжжы Сэны, хаваючы сваё расчараваньне — бо Парыж выявіўся такім самым, як яны і ўяўлялі, ён усяляк намагаўся спраўдзіць іхныя мары і выраўняць сябе ў адпаведнасьці з уяўнай турыстычнай лінейкай, на якой штрыхамі былі нанесеныя ўсе прыкметнасьці і вабноты. Якія ж яны былі маладыя. Мары ведала францускую, ён не — таму гаварыла яна, а ён маўчаў, і на месцы бародкі ў яго тады вырас падобны да ружы фурункул, і ад мазі апух яшчэ больш, і ён хацеў пракалоць яго… а Мары спрабавала спакусіць іхная суседка, і Скіма ня ведаў, як яму быць: суседка гаварыла адно па-француску, а ўдарыць яе ці хаця б штурхнуць яму нават у галаву не прыходзіла. Такія вось успаміны.

Толькі цяпер, едучы з аэрапорту ў горад, Скіма прыгадаў, што падчас іхных тагачасных шпацыраў па беразе Сэны яны з Мары яшчэ бачылі сьмешныя фігуры прадаўцоў кніжак… Букіністаў. Яны былі падобныя да актораў вулічных тэатраў: такія самыя нерухомыя, зь ненатуральнымі ўсьмешкамі скульптураў, нейкія замшэлыя, нібы ўрослыя ў каменныя парапэты над ракой — зь імі фатаграфаваліся, іх ляпалі па мяккіх плячах, іх прасілі ссунуць люльку або цыгару ў куток рота, каб здымак атрымаўся больш маляўнічы. Але ніхто ня корпаўся ў іхным згнілым ад сырасьці багацьці, ніхто не купляў у іх кнігі — аднаго парыскага лета не хапала, каб высушыць старыя старонкі, на іх ужо тады глядзелі з гідлівасьцю: на гэтых закашляных мужчын і сіваватых жанчын, якія зь безнадзейнай упартасьцю шыхтаваліся ўздоўж ракі каля сваіх зялёных адкідных кантэйнэраў. Тэрэзіюс Скіма са сваёй Мары таксама зрабілі там здымак — дзе ён цяпер? Умомант ператраўлены сецівам, забыты імі самімі адразу пасьля вяртаньня, кінуты ў пашчу тагачасных сацсетак і праведзены легкадумнай усьмешкай, ён зьнік, высах, як пляма на краі аслабелай памяці. І цяпер успамінаеш яго — і быццам прыдумляеш усё наноў.

«Пакармлю. А ты дзе?»

«У Парыжы. Ён быў тут», — адказаў Скіма, адчуваючы, што памірае ад смагі. Яму не было патрэбы тлумачыць, хто такі гэты «ён». Гэта і праўда быў ужо ня толькі ягоны нябожчык. Але толькі Скіма мусіў дайсьці да канца — і тады ён раскажа іншым, хто такі чалавек з «Розэнгартэну». Калі, вядома, некаму гэта яшчэ будзе цікава.

«Прабачце, вы немец?» — спытала па-нямецку з моцным акцэнтам пажылая жанчына, якая рабіла выгляд, што не зазірае ў ягоны тэлефон.

«Я бэрлінец», — адказаў Тэрэзіюс Скіма.

«Проста… Проста я пабачыла, што…» — жанчына неяк мітусьліва засоўгала чырвонымі абветранымі рукамі.

«Што вы пабачылі? — Скіма зірнуў на яе так, што яна пачырванела. — Гатычныя літары на маім запясьці? Свастыку? Дно маёй цёмнай душы?»

«Не, — яна пакрыўджана адвярнулася. — Проста я таксама зь Нямеччыны. Але я руская. Жыву ў Дрэздэне. Лячу мая дачка…»

«Руская? — Тэрэзіюс Скіма зь цікаўнасьцю разглядваў яе трохі косыя вочы, скулы, шырокае падбародзьдзе. — Мяркуючы па акцэнце, вы прыехалі нядаўна. Як вам удалося вырвацца? Праз Граніцу ж нікога не пускаюць».

«Я прыехаць пятнаццаць гадоў таму, — зноў пачырванела жанчына. — Калі яшчэ было можна. Проста… Проста я толькі цяпер пачала вучыць нямецкую мову».

«А раней?»

«Раней? Ну, я неяк ня мела патрэбы, — пераканана паціснула плячыма жанчына. — І чаму не пускаць. Гэта можна — ехаць у Расія. Праз Граніца. Калі ты купіш Putsiowka. Або калі ты член».

«Член?»

«Член Таварыства „Drushbamir“. Ходзіш на лекцыя, вучыш руская мова, маеш значок. Можна на экскурсія. Гэта цяжка, але… Але магчыма».

«Drushbamir, — сказаў Тэрэзіюс Скіма, гукі чужой мовы скрывілі яму рот і нейкім прастудным адчуваньнем аддаліся ў горле. — Зразумела. Скажыце, а адкуль вы? Дзе вы жылі там, у Райху?»

«З Барысава, — сказала жанчына неахвотна. — Гэта недалёка ад Мінск. Але якое гэта мае значэньне? Я руская, але маю нямецкі пашпарт. Таму мне прыемна было сустрэць суайчыньніка. Вось і ўсё».

«А там, дзе вы жылі… — не адчапляўся ад яе Скіма, торгаючы сябе за бародку, каб не ўпусьціць думку. — Там гаварылі па-руску?»

«Вядома, — раздражнёна сказала жанчына. — Як жа яшчэ?»

«Можа, там была нейкая іншая мова… Чарнаруская? Сіняруская?»

«Не, — злосна сказала яна. — Вы любіце фантазірэн. Рускія гаварыць па-руску. У Бэрліне многа нашых».

«Нашых — гэта рускіх? Ці вашых суайчыньнікаў немцаў?»

Яна адсунулася ад Скімы. Ён з зайздрасьцю паглядзеў на высокага кітайца, які бесклапотна папіваў даражэзную ваду з вузкай бутэлькі.

«А я еду ў кнігарню, — гучна сказаў Скіма. — Мне падабаецца зеленаруская паэзія. Я зьбіраюся накупіць кніг. На сто марак. А мо і болей».

Жанчына сьцялася і зірнула на яго зь нянавісьцю.

«Я любіць кнігі зеленарускіх паэтаў, я сам пісаць харошы паэзія», — абвясьціў Скіма, каб канчаткова яе даканаць, і заплюшчыў вочы.

Якая нуда.

Як марудна едзе аўтобус.

Як павольна ён рухаецца да мэты. Як нясьпешна пульсуе таямніца.

Нечакана ён падумаў, што няблага было б зараз дастаць цікавую кнігу. Не, ня тую, пра Нільса й гусей, ён ужо некалькі разоў прагартаў яе з пачатку да канца, разглядзеўшы ўважліва малюнкі. І ня зборнік, які пакінуў чалавек з «Розэнгартэну». А, скажам, раман. Тоўсты раман, які, мабыць, зацягвае ў сябе не адразу, на якім трэба сканцэнтравацца, намацаць рытм, знайсьці адпаведнае дыханьне. Некалі, у старыя часы, раманы дапамагалі людзям адольваць адлегласьці. Людзі бралі ў дарогу цікавую кніжку. Але цікавыя кніжкі вымерлі. А людзі…

Людзі засталіся.

Парыж пачаўся неяк адразу — і вось ужо Скіма (руская наўмысна прапусьціла яго наперад, каб не ісьці разам да мэтро) крочыў па залітай сонцам вуліцы і спрабаваў уявіць сабе, як вось тут, па тым самым жаўтаватым старажытным бруку, хадзіў нябожчык, загадкавы паэт. Яго кліент. Наш нябожчык. Хадзіў і ў галаве ягонай нешта там пісалася. І ён даставаў нататнік, каб не забыць. І ўсе прымалі яго за псыхічна хворага. Чалавек, які піша ад рукі. Чалавек, якому няма куды сьпяшацца — і таму сьпяшаецца рука, рука не пасьпявае за думкай, за вобразам, за рыфмай. Крамзолі пакрываюць старонкі. Няісная мова нясьмела прарастае скрозь чужое сёньня.

Ён купіў вады і выпіў яе ўсю, і купіў яшчэ. Даехаў на мэтро да Сітэ, выйшаў на халаднаватае, пабляклае сонца, да чаек і бронзавых архаічных чыноўніцкіх багоў на шырокім мосьце. Тэлефон знавігаваў яго далей, за раку, па набярэжнай. Тэрэзіюс Скіма купіў сабе кебаб і зьеў яго, прыхіліўшыся да халоднага каменьня. Кавы ён вырашыў выпіць у вузкай стракатай вулачцы, поўнай смурных людзей, кава была нясмачная і дарагая, да таго ж боль у галаве вярнуўся. Ён дастаў апошнюю пігулку востабэзагестэрніна, кінуў яе ў рот і пайшоў да кнігарні.

Вечарэла — Тэрэзіюс Скіма мацней завязаў шалік і спыніўся перад патрэбнай яму зялёнай шыльдай. «Шэксьпір і кампанія» — казалі мудрагелістыя, дзіўным шрыфтам выпісаныя літары; Скіма ўжо быў гатовы зноў занурыцца ў сьвет настальгіі, стылізацый, наіўнага падману, старой паперы, падступных намёкаў і сораму… Але ён не заходзіў. Пакуль што не заходзіў. Бо яму раптам падалося, што ён улавіў нешта важнае. Гэта было так цяжка выказаць словамі, гэта цяжка было ўкласьці ў сфармуляваную думку, гэта быў нейкі цень немагчымасьці, шолах вобразу. Але ён быў — і Тэрэзіюс Скіма стаяў перад дзьвярыма і, наморшчыўшы лоб, намагаўся ня страціць гэтае адчуваньне, зразумець, што яно значыць.

І ў яго атрымалася. Ня верачы самому сабе, у нейкае імгненьне ён пабачыў іншага Тэрэзіюса Скіму — такога, якога ніколі не існавала, і ўсё ж рэальнага, у гэты момант — значна больш рэальнага за агента ED, значна больш рэальнага за чалавечую істоту ў спадніцы, паліто і шаліку, якая прыляцела сюды па нікому не цікавых справах. Той, іншы Тэрэзіюс Скіма, быў не такі — высокі хударлявы пан з элегантным кійком у капелюшы і гарнітуры, у накінутым на плечы, даўно ня чышчаным паліто, стаяў тут, зусім блізка ад ускрыкаў халоднай Сэны, і пад неспакойным бляскам яго акуляраў гарэла пара стомленых вачэй, а ўнутры гэтага пана жылі голад і жарсьць. Тонкімі пальцамі ён сьціскаў кіёк і глядзеў на сваё адлюстраваньне ў акне кнігарні з такім недаверам, нібы яго хацелі падмануць. Пан Тэрэзіюс Скіма, галодны шчасьлівы пісьменьнік, бедны, як царкоўная мыш, і геніяльны, як мышыны кароль, стаяў тут і ўяўляў у прывіднай, асьветленай слабою лямпай прасторы за шклом сваю кнігу. І бародка яго пахла настоенымі на тытуні начамі, а ў галаве віхуры літар зьмяняліся імкліва, як у шалёным калейдаскопе.

Няўжо вунь той — гэта я?

Хіба мама любіла такога — жоўта-шэрага, паўсівога, і ўсёведнага, нібы зьмяя? І агеньчык вечаровага алькаголю гарэў унутры таго Скімы, такі цёплы і падманліва ўпэўнены, як чайнік у прамерзлых руках. Гэта быў іншы, няісны чалавек, здань нездаровага кніжнага паветра — і ўсё ж гэта мог быць ён, Скіма, і таму гэта быў і ён таксама, і таксі сноўдалі па вузкай вуліцы, галосячы кляксанамі, і гадзіньнік на Нотр-Дам быў дакладны, як ніколі.

Што такое праўда, што такое рэальнасьць — калі ты стаіш каля старое кнігарні і разумееш, што той, іншы, рэальнейшы за цябе? І што такое беднасьць і сьмерць — калі ты можаш адчуваць такі голад і такую жорсткую жарсьць?

Тэрэзіюс Скіма стаяў каля кнігарні зь дзіўнай назвай, нібы сабака, якога пакінулі тут, пакуль гаспадар выбіраў сабе кнігу ў цесных праходах папяровага замку. Але вось ужо абрысы сьціраюцца, кнігі робяцца прахам, парашком, парай, зьнікаюць — і знаёмыя парасткі болю абвіваюць тваю галаву.

Той прывідны пан у капелюшы з кійком нацягнуў павадок — і Тэрэзіюс Скіма адпусьціў сутаргава заціснутую ў руцэ бародку.

Ён увайшоў і нерашуча спыніўся. Дзяўчына, што сядзела на касе, прыўзьняла галаву.

«Вы не Нгуен?» — спытала яна па-француску, але ён зразумеў.

«Не», — сказаў Тэрэзіюс Скіма, падымаючыся і аглядваючы кнігарню. Усё тое самае: стэляжы, драўляныя паліцы, якія займалі ўсе сьцены, у глыбіні — лесьвіца, што вядзе наверх. Дзяўчына на касе зрабіла выгляд, што страціла да Скімы інтарэс, а сама паглядвала на яго з ухвалай. Скіма і сам ведаў, што нягледзячы на галаўны боль і стому апошніх дзён, ён захоўвае добрую форму. Калі ты стылёвы мужчына — абставінам цяжка цябе сапсаваць.

Наверсе рыпнула падлога і пачуўся незадаволены голас. Няўжо тут ёсьць яшчэ нехта?

У самалёце ён прачытаў пра тое, як зьявілася гэтае месца. У 20-х гадах мінулага стагодзьдзя, амаль сто трыццаць гадоў таму амэрыканцы ехалі ў Парыж, да культуры, мастацтва, да свабоды і экспэрымэнту. Беглі ад правінцыйнасьці, убоства, пыхі, кансэрватыўнасьці. Беглі ад амэрыканскай мары. Ад культу даляра. Бралі білеты на параплавы, у адзін канец, цягнуліся праз акіян, каб занурыцца ў самы вір жывога мастацтва. Бэрлін і Парыж. 1920-я… Час, калі жыў Скімаў прадзед — здаецца, ён быў літовец. А можа, і не. Пра літоўцаў у Парыжы Тэрэзіюс Скіма нічога ня ведаў, а вось амэрыканцы жылі тут настолькі поўным жыцьцём, што мелі свае выдавецтвы, часопісы, сваё кола. Свае кнігарні. Як гэтая — вакол якой круцілася парыская багема ўсіх нацыянальнасьцяў. Сыльвія Біч — так звалі амэрыканку, якая замуціла тут «Шэксьпір і кампанію». Іранічная інтэлектуалка, пісьменьніца, багемная цётка, а яшчэ — жарсная чытачка, яна адчыніла тут ня проста краму — а сапраўдны клюб для ўсіх, хто не баяўся мяняць літаратуру і імкнуўся намацаць дно мовы. Любой мовы — але, вядома, найперш ангельскай. Спачатку кнігарня месьцілася за пару кварталаў адсюль, у канцы трыццатых зачынілася, пасьля акупацыі і вайны адчынілася ўжо ў іншым месцы — але захаваўшы дух тых дваццатых, які яшчэ стагодзьдзе жывіў літаратуру ўсяго сьвету.

Інэрцыя, падумаў Скіма. Інэрцыі далёкіх дваццатых хапіла на тое, каб сто з гакам гадоў спараджаць паэтаў і пісьменьнікаў. І вось інэрцыйная сіла скончылася. Кола нарэшце застыла. У самых затуманеных вачах яшчэ мільгаюць сьпіцы, але гэта ўжо ілюзія. Больш нічога ня будзе.

Ён прайшоў па кнігарні, прабег вачыма па целах здранцьвелых кніг, узяў адну — але ня здолеў запомніць нават назву, назва была доўгая, як дарога; паставіў на месца, пастукаў абцасамі па мазаічнай падлозе, ён пачынаў мерзнуць.

«Вам дапамагчы?» — па лесьвіцы спускалася сівавалосая жанчына. Яму хацелася, каб жанчыну звалі Сыльвія, ён занадта моцна зьвязаў гэтае месца з прачытаным артыкулам, ён чамусьці адчуў няёмкасьць, калі яна, уся ў чорным, такая маленькая і худая, быццам у супрацьлегласьць праскай Пэтры, зьдзіўлена паціснула яму руку.

«Так… — з натугай падбіраючы ангельскія словы, ён пачаў тлумачыць і падумаў, што ягоны голас гучыць з кожным днём усё гучней, нібы ён маніць ім, усім гэтым кнігарам, вар’ятам, аскепкам мёртвага сьвету. — Так. Мяне завуць Тэрэзіюс Скіма, я шукаю чалавека, што, як відаць, пражыў тут у вас нейкі час».

«Бранка, — яна недаверліва глядзела на яго, шэрыя хваравітыя вочы стомлена абмацвалі Скімаў твар і вярталіся да ягонай бародкі. — Тут кнігарня, а не гатэль…»

«Чалавек, якога я шукаю, быў паэтам, — сказаў Скіма. — Рускім… дакладней, наколькі я разумею не зусім рускім паэтам. Ён памёр некалькі дзён таму ў Бэрліне. Акурат у гатэлі. Ён баяўся памерці ў гатэлі — і ўсё ж памёр. Без дакумэнтаў, ня маючы ні сваякоў, ні знаёмых. Знайсьці ягонае імя і высьветліць, кім ён быў — мая праца. Але ня толькі праца…»

«Што вы маеце на ўвазе? — нечакана спытала гэтая сівая Бранка. Ён думаў, яна прапусьціць яго апошнія словы міма вушэй, а яна ўчапілася ў іх, нібы ёй і праўда было важна. — Што ж вы маеце на ўвазе, калі кажаце: ня толькі праца?»

«Чамусьці… — Скіма замаўчаў, пакруціў у руках нейкую тоўстую кнігу. — Чамусьці мне важна зразумець, кім ён быў. Я ня ведаю, чаму. Але ніводная справа яшчэ не прымушала мяне так… так адчуваць яе важнасьць… Прабачце. Я зусім забыў ангельскую».

«Вы немец?»

«Я бэрлінец, — адказаў Скіма. — Мне ўдалося сёе-тое высьветліць. Пасьля таго, як ён пажыў у вас, гэты чалавек выправіўся ў Прагу. Затым у Гамбург. Затым у Бэрлін. Ад яго засталося вось гэта. Нататнік. Кніга, якую ён напісаў. І пяро».

«Што?»

«Пяро», — Скіма паказаў яго хуткім рухам, але Бранка ўзяла пяро, паклала на далонь і ўважліва разглядзела. Яму падалося — зь нейкай пяшчотай.

«Вы яго памятаеце?» — спытаў Скіма.

«Так, — памаўчаўшы, сказала Бранка. — Рускі зь пяром. У нас жывуць паэты. Часам. Калі яны прыходзяць сюды, бо так бывае зусім не заўжды. Гэта традыцыя…»

«Як гэты кот?»

Па сходах спусьціўся белы пухнаты самец, усеўся каля ног Скімы і пачаў лізаць сабе паміж ног — гледзячы, як тонкі язык дзелавіта працуе над чырванаватымі прыпухласьцямі, Скіма ўявіў, як ягоныя каты цяпер вітаюць Айсу, труцца аб яе ногі, і яна думае, гладзячы іхныя хітрыя сьпіны, што любоў існуе.

«Так. Тут ужо стагодзьдзе жывуць каты. І часам сабакі. Дзіўна, звычайна ён не спускаецца, там, наверсе, цяплей, — сказала Бранка. — Окей, я раскажу вам. А лепш пакажу. Хадземце. У нас сёньня чытаньне… калі гэта можна так назваць. Людзі, якія прыйдуць, не выклікаюць у мяне нічога, апрача прыступу нудоты. Вы былі калі-небудзь на паэтычных вечарах?»

«Два дні таму, — сказаў Скіма, падымаючыся за ёй па лесьвіцы і зь нечаканым задавальненьнем удыхаючы пах кніг. Як курэц удыхае дым. — Але мяне таксама ледзь не званітавала. Няўжо ў Парыжы таксама існуе „Абажур“»?

«„Абажур“? У нас іх называюць інакш… — адгукнулася Бранка і назвала нейкае шыпучае слова, якое Скіма не запомніў. — Але яны купляюць нешта. Плацяць за свае забавы. Таму я не магу іх выгнаць. Прынамсі, ёсьць ілюзія, што мы жывем. А там, можа, сьвет зьменіцца. І ўсё вернецца. Не адразу, пакрысе, маленькімі крокамі…»

«Вы думаеце?»

«Інакш навошта тут заставацца?»

«Сапраўды», — прамовіў Скіма, так і ня здолеўшы надаць голасу аптымізму.

І вось ён пабачыў тое, што шукаў. Маладыя паэты спалі проста сярод кніг, на паліцах, якія, прыкрытыя нясьвежымі фіранкамі, месьціліся проста на старых стэляжах, даўным-даўно ўжыўленых у гэтыя каменныя сьцены.

«Вось тут. Тут ён начаваў. А больш я нічога пра яго ня ведаю, — хутка сказала Бранка. — Але пяро памятаю. Гэта было сьмешна. Пяро… Гэта адзінае, што я запомніла. Калі б не пяро, ён даўно вылецеў бы ў мяне з галавы, гэты ваш… бе-ла-рус… Як яго звалі?»

«Гэта я яшчэ мушу высьветліць, — мякка нагадаў Скіма. — Вы пэўныя, што тут?»

«Мне даводзілася яго будзіць. Ён непрыгожа спаў… Ведаеце, ёсць людзі, якія сьпяць прыгожа. Як львы. Львіцы. І ёсьць тыя, каго хочацца задушыць у сьне. У імя эстэтыкі, вядома».

«Так, вядома, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Львіцы і сабакі».

«Сабакі? Я люблю сабакаў».

«А я ўвесь час успамінаю дзяцінства, — Скіма паправіў спадніцу. — У майго сабакі цякла з рота сьліна, калі ён спаў. І хацелася зашыць яму пашчу. Іголкай».

Бранка пагардліва зірнула на яго, а потым на гадзіньнік, а потым некуды далёка, за няісны, няясны далягляд — такі позірк бывае ў п’яных людзей, калі яны задумваюцца пра справы.

Трэба было тэрмінова зьмяніць тэму.

«Здаецца, у вас мусіў быць стогадовы юбілей? Ці яшчэ будзе?» — спытаў ён нерашуча, зазіраючы ў нішу між кніжных радоў. Ён сам наўрад ці тут зьмясьціўся б.

«Ня час для юбілеяў, — хмурна прамовіла Бранка. — Ды я і не задумвалася. У кнігарнях час цячэ па-іншаму. Здаецца, гэта яны. А нашай паэткі ўсё яшчэ няма. Я пайду, спускайцеся, мы пагаворым пасьля імпрэзы».

І калі яна на няцьвёрдых нагах (Тэрэзіюсу Скіму падавалася, што яна і праўда занадта шмат выпіла) пайшла ўніз, у непазьбежны і бэзавы вечар, ён дачакаўся, пакуль сьціхнуць яе крокі, і па хісткай лесьвіцы ўскараскаўся на паліцы, да кніг. Залез, стукнуўшыся галавой аб дзеравяшку, туды, дзе было дазволена спаць толькі бедным беспрытульным паэтам, скруціўся чучалкам, падклаў пад шчаку далонь, заплюшчыў вочы.

Вось тут ён і ляжаў, нябожчык. Ягоны нябожчык. Тут бачыў сны, тут пісаў ад рукі. Тут хроп, пускаў сьліну, сюды забіраўся, калі было зусім невыносна. Цягнуў за гумку фіранкі, удыхаў пах начных кніг, адгароджваўся цемнатой. Думаў пра тое, куды далей. Ня мог ня думаць.

Даставаў пяро, вадзіў па ім пальцам. Нюхаў. Лашчыў сябе. Па спакутаванай, старой, нікому не патрэбнай скуры — вадзіў, валэндаў, вуркатаў ад задавальненьня. Войкаў у сьне. Ускокваў, балюча біўся аб драўляную нізкую столь. Думаў, што прачнуўся ў труне, пахаваны жыўцом. І пісаў ад рукі, сьлепячы вочы, славячы самоту і вечар. І азіраўся на адзіную мову, якая не магла яго выдаць. Няісную мову, на якую ён перакладаў перакладзенае зь няіснай.

Тэрэзіюс Скіма адчуў, як яго хіліць у сон. Але ён ня меў на гэта права — санліва прызнаць, што ён слабы перад забыцьцём. Што ён ніхто перад слабой памяцьцю. Што ўсё вырашае ня ён, а вершы, якія ніхто ня можа прачытаць. Быццам ён жыве тысячу гадоў таму — і мітусьліва і радасна лічыць усё, што зьмяшчаецца ў межы сьвету і не замінае ў ім жыць. Лічылка самазакаханага агента сучаснасьці. З вышыні сваіх гадоў так лёгка і прыемна судзіць: паэта, парыю, падонка. Судзьдзя Скіма, ваш выхад. Ваш прысуд!

Ён уключыў ліхтарык свайго тэлефона і прынюхваючыся, як сабака, пачаў дасьледаваць гэтае логава. Зразумела, пасьля пастаяльца «Розэнгартэну» тут спалі іншыя: але няхай іншых іншыя і шукаюць. Тэрэзіюс Скіма ведаў, хто ягоны кліент. Хто аўтар гісторыі — а хто пэрсанаж.

І тут у вузкай нішы, дзе на падушцы ляжалі пахавальным букетам чужыя валасы і пахла крэмам ад паценьня ног, ягоны тэлефон раптам цмокнуў паветра і зьдзекліва высьвеціў імя. Знаёмае яму імя — і тым ня менш Скіма зьдзівіўся.

«Як каты?» — спытаў ён замест прывітаньня.

«У нас зь імі любоў. Як мерцьвякі?»

«Мярцьвяк, ты хочаш сказаць. Я ляжу на ягоным месцы. Ён быў тут. Вось і ўсё. Дзеля гэтага варта было патраціць месячны заробак — каб адчуць, што ён і праўда пярдзеў у гэтую самую прасьціну, калі начаваў тут, у Шэксьпіра і кампаніі».

«Я думаю, ад яго застаўся сьлед. Калі ён пісаў ад рукі — ён мог напісаць ад рукі і там. Такія, як ён, як школьнікі — псуюць усё сваімі крамзолямі».

«Напісаць ад рукі на прасьціне? На падушцы? Пяром? Пальцам?»

«Пашукай, Скіма. Там мусіць быць нешта большае, чым пах, нешта бачнае, але схаванае ад вачэй».

«Адкуль табе ведаць? Адкуль, карміцелька маіх катоў, пакаёўка мёртвага паэта, апошні ўспамін зімы?»

«Ты трызьніш. Пашукай. І калі ня знойдзеш, я перасплю з тваімі катамі. Па чарзе. Чуеш, Скіма?»

Але ён ужо ня слухаў. Ён выпрастаўся і зноў склаўся, нібы ня чалавекам быў, а гумовай зьмяёй, ён цёрся шчакой аб дрэва і стрымліваў нудоту ад пахаў чужога, непатрэбнага сну. Ён чуў, што ўнізе радасна гудзелі, нібы там адбывалася публічнае пакараньне, і ўсё ж засяроджана і маніякальна дасьледаваў кожны сантымэтр гэтай вузкай і цеснай нішы.

Тэрэзіюс Скіма, агент ED, ня меў у сабе сілаў адкінуць фіранку, закрыць справу і зьехаць дамоў, да катоў і жанчыны, якая іх карміла. Тэрэзіюс Скіма выгінаўся на паліцы, нібы яго лашчыла неадольная і магутная сіла, нібы яму ў гэтым паўзмроку лізалі яйцы ўсе языкі сьвету. Ён сам пачуваўся кнігай, якая прагне тысячамі сваіх старонак, каб іх раскрылі, раскрылі, разрылі, разьбілі і расшыфравалі — а лепш расчараваліся і паставілі назад, каб больш ніколі ўжо не разгарнуць.

І нечакана ён знайшоў.

На бэльцы, якая трымала над галавой дзесяць тысяч кніг, ён, прадзіраючыся скрозь сетку свайго ненадзейнага зроку, заўважыў драпіны.

Stuta Miensk. Uvjuta Siadych. Liuta. Truduta. 2015.

12

Седзячы на расхістаным плястыкавым крэсьле, якому было гадоў пяцьдзясят (паўстагодзьдзя прымаць на сябе цяжар чужых азадкаў — гэта подзьвіг, падумаў Скіма), ён адчайна, да звону ўвушшу, услухоўваўся ў гулкія гукі вершаў — і ня мог прымусіць сябе да іх разуменьня.

На расчышчаным ад кніжных трупаў узвышшы, пад шыбеніцай мікрафона, сядзела вузкавокая жанчына, падобная да тых, якія штурмавалі кардонныя шырмы «Розэнгартэну», і шаптала нешта ў мікрафонны жолуд — нібы гаварыла з чэлесам каханка. Гэта быў яе паэтычны вечар — і мікрафон замінаў ёй: адчуваючы, як пад ім распаўзаецца плястыкавае крэсла, Тэрэзіюс Скіма думаў, што лепш бы ёй не называцца паэткай, лепш бы ляжаць цяпер за фіранкай і нашэптваць свае тэксты таму, хто зразумее яе лепш за ўсіх. Яе Нікому. Бо толькі цяпер ён зразумеў, хто ідэальны слухач у гэтым каралеўстве ценяў і згубленых сьлядоў. Толькі цяпер ён даведаўся ягонае імя, схаванае за тысячамі псэўданімаў. Ніхто.

Вершы для нікога.

Яны слухалі яе паблажліва і нецярпліва. А яна мармытала, мыла ногі ўласнай славе — мы, казала яна, мы, мы. Словы разьбягаліся па кутах, як мышы. Трэба быць дурнем, каб кінуцца іх лавіць.

Лашчачы сярэбраную бародку, ён слухаў.

А яны не. Некалькі дзясяткаў мужчын і жанчын, якія разваліліся ў нагах паэткі, нецярпліва глядзелі, як раскрываецца яе паранены чытаньнем рот. Скіма абводзіў іх вачыма: раз, два, тры, дзесяць, дваццаць вушэй… Яны глядзелі на нізкую сцэну так, быццам зьбіраліся спаборнічаць, хто закіне ў раскрыты рот гэтай азіяцкага выгляду жанчыны як найболей арэшкаў, рэшты, крошак сваёй увагі. Ангельскі шэпт у бессэнсоўны мікрафон, анёльская цішыня маўклівых кніг — і іхныя ўсьмешкі, гатовыя разарваць цэляфан твараў.

Не, яны ня ламалі крэслаў. Не зьліваліся ў оргіі зьдзеклівага ўсхваленьня. Не выкрыквалі лёзунгаў, як у апошняй кнігарні ў Бэрліне. Калі яна скончыла чытаць, яны пачалі пляскаць. Гэта пачалося нібы звычайныя воплескі, але людзі ў залі не спыняліся. Яны білі ў далоні, як мэханізмы, створаныя для грукату і шуму, яны ляпалі і лупілі, усё больш гучна і ўсё больш зладжана. Паэтка на сцэне кланялася з заплюшчанымі вачыма, але плясканьне не сьціхала. Воплескі вырваліся за мяжу прытомнасьці і пагрозьліва напаўзьлі на край сцэны. І толькі тады зрабілася ясна, што гэта было катаваньне. Катаваньне для той, якая чытала. І прыемны масаж далоняў для тых, хто пляскаў.

Плясь, плясь, плясь, як на пляцы маршыруюць салдаты, як б’е барабан падпарадкаваньня — плясь, плясь, плясь. Жанчына на сцэне пачырванела, яна хацела ўцячы, але плясканьне мацнела, яно прыкавала яе да мікрафона, да крэсла, да гэтай кнігарні. Яны білі ў далоні, як забойцы, яны ўпіваліся ў яе заціхлы голас, упіваліся яе разгубленасьцю і яе слабасьцю, яны пілі яе шчырасьць, расштурхоўваючы адно аднаго, пілі яе вершы, нібы гэта былі памыі, і рохкалі ад асалоды. Калі яна чытала, яны гучна перагаворваліся, апусьціўшы пысы ў тэлефоны і пляншэты, а цяпер яны зьнішчалі яе — гэта было хобі. Проста бі, бі, бі, забі і забудзь. Бо для чаго яшчэ яны… яны… кні… Knie… Gier… Knall und Klang.

Тэрэзіюс Скіма сядзеў сярод гэтых забойцаў, адчуваючы сваю бясьсільнасьць. І калі жанчына каля мікрафона ўпала, апошні раз абвёўшы жудаснымі і прыгожымі вузкімі вачыма публіку — людзі выдыхнулі. Гэта было як аргазм — палёгка ад выбуху, які вывеў іх усіх зь іхнага ачмурэньня. Выдых выбухнуў і выдыхнуўся — натыкаючыся на крэслы і на локці, публіка пасьпешліва пакідала кнігарню. Шэксьпір заставаўся, кампанія разбрыдалася па горадзе, і кожны з тых, хто браў удзел у экзэкуцыі, зносіў з сабой кніжку — і потым Тэрэзіюс Скіма бачыў, як яны плывуць па чорнай Сэне: белыя бяздарныя аркушы.

Паклаўшы тую паэтку спаць, яны з Бранкай рушылі ўздоўж парыскай вены ў ягоны страўнік — і вось ужо сядзелі і пілі віно: Бранка жывое, пякучае, рубінава-рэвалюцыйнае, а Скіма цадзіў мярцьвяную бязградусную, бязрадасную падробку.

«Агонія, — казала Бранка. — Але ня сьмерць. Сьмерць застанецца іншым. Калі ў кнігарні будзе сядзець тысяча чалавек і ніхто зь іх ня будзе ведаць, што адбываецца, але яны будуць сядзець і слухаць, глумліва ўсьміхаючыся і гадзячы проста пад сябе… бо фізычна ня змогуць адарваць свае задніцы ад крэслаў… Вось гэта будзе сьмерць. І таму наш доўг: зьнішчыць кнігарні. А калі мы адчуем, што канец блізка, мы зладзім баль…»

«Але як жа твой аптымізм? — спытаў Скіма. — Як жа тое, пра што ты казала? Сьвет зьменіцца. Маленькімі крокамі. Хіба ты ня верыш у гэта?»

Вочы Бранкі ад віна рабіліся ўсё больш круглыя. З кожным келіхам яна ўсё больш маладзела — і гэта была злавесная мэтамарфоза. Бо Скіма бачыў — заўтра старасьць абрынецца на яе з такой сілай, што ўвесь сёньняшні вечар выявіцца проста сумным маскарадам.

«Гэта ня справа паэта — верыць ці ня верыць…»

Яна пазяхнула і зірнула на яго неяк дзіўна. Нібы адганяла яго, а ня сон. Тэрэзіюс Скіма адчуў сябе крыху пакрыўджаным.

«Раскажы мне пра свайго кліента. Ён чытаў табе…?»

«Чытаў? Вядома. Але я ня слухала. Я хачу, каб тыя, хто знаходзіць у нас прытулак, падумалі і пра кнігарню. Прыводзілі людзей. Прыцягвалі ўвагу. Кожны дзень я рассылала іх па Парыжы, як жабракоў. Каб увечары адбылося хоць нешта. Каб нагадаць ім, што „Шэксьпір і кампанія“…»

І хоць яна нічога больш не сказала — Тэрэзіюс Скіма зразумеў раптам, у чым рэч. Гэта было ясна, як дзень — і як, напэўна, сьмешна ён выглядаў, калі яшчэ не зрабіў гэтага адкрыцьця.

Усе яны: Кляйнрот, Лямпэ, Міра, Пэтра, Бранка — пісалі самі. Некалі пісалі самі і спатыкнуліся аб непаразуменьне і непрызнаньне, і адчулі віну, і адчулі сваю сьлепату. І каб ніхто не западозрыў іх у амбіцыях — яны кінуліся ратаваць іншых. Яны рабілі выгляд, што трымаюць апошні рубеж абароны — а самі хавалі пад сьпешна пабудаванымі мурамі свае вершы. Свае галасы, за якія ім было сорамна.

«Ты пішаш вершы?» — спытаў Скіма.

«Я? — спалохана перапытала Бранка. — Ты што, з глузду зьехаў?»

«Але ты іх пісала?»

«А ідзі ты».

Але ніхто нікуды не пайшоў. Яны так і сядзелі насупраць адно аднаго, і вусны ў Бранкі былі чырвоныя, а валасы сівыя, і Тэрэзіюс Скіма адчуваў, што яна хлусіць.

«Слухай, ты вып’еш нарэшце віна? Ці будзеш цадзіць гэтую хрэнь? Ты ж у Парыжы!»

«Я вып’ю рому… У вас ёсьць ром? З мулаткай на этыкетцы?»

Але яго зноў не зразумелі. Перад ім стаяла шклянка, поўная лёду. Тэрэзіюс Скіма ўзяў лёд пальцамі і прыклаў да лба.

«Беларусь, — сказаў ён. — Гэты небарака быў беларусам».

«Быць беларусам — гэта ўжо верш, — кінула Бранка. — Ведаеш, я ўспомніла. Успомніла, калі ты прыклаў да лба лёд. Зусім як у Пруста. Ты яго ўзяў, вось так, зморшчыўшыся, і я ўспомніла, як мой хлопец прымушаў мяне прыкладваць лёд да смочак. Каб яны тырчалі. О божа, гэта было са мной… Даўно і няпраўда. І тады я прачытала ў сеціве адзін артыкул пра гэтую Бэ… ля Русь. Гэта было так забаўна. І так сымпатычна. Хочаш цыгарэту?»

«Чаму жанчыны-кнігаркі так шмат кураць?»

«Калі б у цябе было сто тысяч кніг і ты б ведаў, што яны нікому не патрэбныя — ты б ня толькі закурыў, ты б сам ператварыўся ў недапалак».

«Дык што за гісторыя?»

«Гадоў трыццаць таму адзін рускі… то бок не, адзін такі вось бэ ля рус, купіў востраў недзе паміж Грэцыяй і Італіяй. Маленькі востраў, магільнік шкодных адкідаў. І, уяўляеш, як у старажытныя часы, вырашыў стаць там імпэратарам. Імпэратарам сваёй малюпасенькай Бэ ля Русі. Трыццаць падданых, нейкі адстаўны паліцыянт — міністар тайнай паліцыі, няўдалы пісьменьнік вёў кроніку…. а міністаркай культуры і аховы здароўя была старая непісьменная бабка. Амаль вядзьмарка. Ведаеш, чым скончылася Вялікая імпэрыя? Мігранты, якія дабіраліся да Эўропы на старым катэры, высадзіліся на высьпе і разьбілі імпэратару галаву. А бабку абвясьцілі сваёй сьвятой. Карга-культ. Вось так. У той час весела было зазіраць раніцай у стужку навінаў. І здавалася, што ўсё навокал — сюжэт для раману. Памятаеш?»

«Я нарадзіўся ў 2015, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Занадта позна. Такой гісторыі я ня чуў. Але за сёньняшнюю раніцу прачытаў пра тую Бэ ля Рус дастаткова. Недзе паміж 1992 і 2025 існаваў такі лімітроф. Беларусь. Існаваў сабе зь пераменным посьпехам. Жыў неяк. Пакуль Райх не паглынуў яго. Чаго, канечне, і варта было чакаць. Няўжо яны і праўда верылі ў тое, што ацалеюць? І вось іх няма. А нябожчык з „Розэнгартэну“ неяк уцёк за межы Райху. Але калі і як? Калі ты яшчэ не напілася, я пакажу табе, што знайшоў на задніцы твайго Шэксьпіра…»

«Я ўжо напілася. Так што лепш напіся сам, бо нешта я перастаю цябе разумець…»

Тэрэзіюс Скіма замовіў яшчэ рому.

«Бязь лёду», — сказаў ён, і яна пераклала насьмешліваму, фанабэрыстаму афіцыянту:

«Бязь лёду!»

Афіцыянт зьнік. Чакаючы свой ром, чуючы рытм яе подыху, Тэрэзіюс Скіма маўчаў — але ня вытрымаў.

«Мне здаецца, уся справа ў мове. Нібы нехта наўмысна калечыць словы, каб замесьці сьляды. Вось. Гэта было выдрапана яго рукой. Там, дзе ён спаў».

«Верш?»

«Магчыма. Але… Так ці інакш, гэта пасланьне. Ці то нам, ці то самому сабе. Ці то проста выведзена там ад роспачы. Ёсьць горад Мінск у Райху — а тут чамусьці: Міенск. А ўсе іншыя словы — на няіснай мове, якую так любіў наш паэт-вычварэнец. Я ня ведаю, што яны значаць. Увіута, Сядыч, Трудута. Ліута… Любіў наш паршывец літару „у“… І не любіў дзяліцца сваімі любовямі. Хто яго ведае, што гэта. Але я даведаюся, чуеш, Бранка?»

«Беларусь… — прамовіла Бранка, ужо ня слухаючы. — Я нешта памятаю зь дзяцінства. У іх была дыктатура. Апошняя дыктатура ў Эўропе. Калі я была малая, бацькі аднойчы ўзялі мяне на вечар у Centre International de Recolettes. Гэта каля Ўсходняга вакзалу. Я магу памыляцца, але там, у цэнтры, выступалі гэтыя самыя беларусы. Жанчына і мужчына. Народу прыйшло няшмат, госьці нешта чыталі, а ўсе слухалі з такім шкадаваньнем… Я сядзела і разумела, што гэта ня важна, што яны там чытаюць… Важна тое, што яны прыехалі з краіны, дзе ўсё так кепска, як мы нават ня можам сабе ўявіць. Мы, для якіх свабода ёсьць прыроджаным станам. Мы маем яе ў падарунак і ўспрымаем яе як дадзенасьць. А яны не. Яны марылі. І я ім зайздросьціла».

«Няўжо наш пастаялец так і не назваў табе сваё імя? Ні разу? І нічога не казаў пра тое, як уцёк з радзімы? Ну хоць нешта? Бранка?»

Але Бранка зноў ня слухала. Глядзела некуды ўбок — і вось ужо за іхны столік падсаджвалася паэтка, якая чытала сёньня ў кнігарні. Тэрэзіюс Скіма з прыкрасьцю падумаў, што так і не запомніў яе імя. Аднак Бранка ўратавала яго:

«Вы ўжо знаёмыя? Гэта Тэрэзіюс Скіма з Бэрліну. А гэта Соф’я Ранэван, ірляндзкая паэтка…»

«Прыемна пазнаёміцца», — сказаў Тэрэзіюс Скіма, паціскаючы руку маленькай стомленай жанчыны, якая, здаецца, увесь час жыла з заплюшчанымі вачыма. Нібы хацела схавацца за апушчанымі павекамі ў свае сны. Зрэшты, павекі варухнуліся — і такім самым невыразным голасам, якім яна чытала свае тэксты, Соф’я спытала:

«Дык вы немец?»

«Я бэрлінец», — сказаў Тэрэзіюс Скіма.

«Гэта мае значыць нешта асаблівае? Ваш адказ? — уздыхнула сонная паэтка. — Вы саромеецеся таго, што вы немец?»

«Вядома, я немец, — сказаў Скіма. — Але мой прадзед быў літовец, а прабабка — альбанка. Так бывае. А немец… Ну так, Нямеччына — краіна, дзе мне часам добра. Пэўне, гэта і ёсьць найлепшае вызначэньне для радзімы».

Соф’я ўсьміхнулася, зь цяжкасьцю падняўшы на яго вочы:

«Пазнаю немцаў. Вы першыя, для каго нацыянальнасьць перастала мець значэньне. Нават амэрыканцам за вамі ня ўгнацца. У маладосьці мае нямецкія прыяцелі, студэнты, казалі мне: у дваццатым стагодзьдзі ніхто і падумаць ня мог, што Нямеччына зробіцца самай прытомнай і талерантнай краінай на кантынэнце. І вось гэта адбылося — а нам усё роўна прыгадваюць Гітлера. Па звычцы. Звычка — страшная хвароба… Мне віна. І чым болей».

Яны з Бранкай чокнуліся, бо шклянка Скімы стаяла пустая.

«Тое, што вы сёньня чыталі, гэта быў ангельскі пераклад?» — спытаў Тэрэзіюс Скіма асьцярожна, бо яму прыйшла ў галаву думка. Зусім дзіўная думка, якая магла ўсё сапсаваць, а магла і дапамагчы, і таму яе трэба было вельмі асьцярожна трымаць за крылцы.

«Я пішу па-ангельску», — насьцярожана адказала Соф’я, прыцмокнуўшы ад даўкага віна.

«Вядома, — кіўнуў Скіма. — Як жа інакш?»

«Ну не па-ірляндзку ж», — сказала Бранка, ікнуўшы. Соф’я засьмяялася:

«Не перабяры, дарагая. Ірляндзкая даўно памерла. Але наколькі я ведаю, ніхто не пісаў на ёй і тады, калі яна яшчэ была жывая…»

«Зразумела, — сказаў Скіма. — Ніхто. Хіба што нейкі вар’ят, які… Пра якога ніхто ня ведаў. Бо ён пісаў для сябе і вельмі вузкага кола. Вельмі вузкага: пара-тройка знаёмых, коцікі, ранішні адбітак у люстэрку і кнігар, які засунуў яго вершы на ніжнюю палічку. Так, ён папісваў, меў кніжачку па-ірляндзку. Якую цягаў з сабою па сьвеце. Ніхто пра яго ня ведаў. Таму што нельга сур’ёзна гаварыць пра тое, чаго няма».

«На што вы намякаеце?» — Соф’я зрабіла вялікі глыток і паглядзела чамусьці на Бранку. Са Скімам яна асьцерагалася сустракацца вачыма.

«Ха, — выдыхнула Бранка. — Я ведаю, на што ён намякае. Дык раскажы ёй, Скіма. Давай, Тэрэзіюс, гэтая гісторыя можа натхніць Соф’ю на новыя вершы…»

Соф’я закурыла і зноў заплюшчыла вочы. Дым поўзаў па яе твары, шукаючы шчыліны, блытаўся ў вейках, а яна нібы спала — і толькі маленькая рука неспакойна падносіла цыгарэту да амаль нябачных, праваленых вуснаў. Мёртвая паэтка, якая ня піша на мёртвай мове.

Тэрэзіюс Скіма адчуў, як у ім пачынае пульсаваць злосьць. Ну і няхай, падумаў ён, ужо не ўхіляючыся ад дыму, які пачынаў ужо абмацваць і ягоны твар. І ён напаўголасу, абыякавым тонам расказаў ім, чаго шукае і што адбылося зь ім цягам апошніх дзён. Адзінае, што ён затаіў — гісторыю зь мядзьведзіцай Пэтрай.

«Я чую сабакаў», — сказала раптам Бранка, як толькі ён дагаварыў.

«Сабакаў?»

Яны прыслухаліся.

«Я сёньня ўвесь дзень чую сабачы брэх, — прамовіла Бранка, і ў голасе яе быў кепска схаваны жах. — З раніцы. Ён усё гучнейшы, нібы яны бліжэй і бліжэй, а цяпер я чую іх ужо зусім блізка. На суседняй вуліцы».

«Гэтага ня можа быць, — спакойна сказала Соф’я. — Гэта забаронена. Дый хто цяпер можа дазволіць сабе мець сабакаў?»

«Менавіта, — сказаў Тэрэзіюс Скіма, патузаўшы бараду. — Гэтага ня можа быць. Але я таксама іх чую. З таго моманту, як выйшаў з аўтобуса. На суседняй вуліцы — гэта, можа, і занадта сьмела сказана. Але недзе ўдалечыні. І ўсё ж блізка. Бліжэй, чым зранку».

Бранка з надзеяй падсунулася да яго.

«Ды вы проста напіліся! — сказала Соф’я. — Якія сабакі? Я нічога ня чую».

Яны ўсе ўтраіх міжволі ўтаропіліся ў акно, за якім блішчэў халодны Парыж, дзе цяпер нічога не нагадвала пра цёплы люты і зялёную траву.

«Мы можам праверыць, — сказаў Скіма. — Давайце я пайду і пагляджу. Пайду на брэх, пагляджу і вярнуся».

«Не, — Бранка ўстала, закрануўшы каленам столік, і ён бразнуў. На іх азірнуліся. — Мы пойдзем усе разам».

Соф’я неахвотна паднялася. Скіма заплаціў — яны нават не зьвярнулі на гэта ўвагі. Відаць, гэта было само сабой зразумела — ён на працы, а яны добраахвотна яму дапамагаюць. Дзесяць марак — Парыж дарагі горад.

Сьвежае паветра адразу іх ацьверазіла. Яны пайшлі проста ў ліхтарнае сьвятло, па праезнай частцы, нырнулі ў нейкі двор і выйшлі на ярка асьветленую вуліцу.

«Што я скажу… — працяжна, пазяхнуўшы, прамовіла Соф’я. — Такі ірляндзкі паэта мог бы існаваць. Канечне, мог бы. Але гэта наўрад ці табе дапаможа знайсьці твайго кліента, Тэрэзіюс. А вось у чым можна пабачыць нейкі сэнс…»

Яна спынілася пасярод ходніку. Тры фігуры ў спадніцах адкідвалі на сьцены старых, узьведзеных дзьвесьце гадоў таму, дамоў амаль аднолькавыя цені.

«Ведаеш, быў такі паэт Цэлян. Яго цяжка чытаць — але ў таго, хто не лянуецца чуць, узьнікае амаль містычнае пачуцьцё далучанасьці да таямніцы. Дык вось. У яго ёсьць такі афарызм. Нешта кшталту: „Чакай цярпліва на беразе. Можа стацца, што патанулы выратуе цябе“. Па-мойму, у гэтым сэнс тваіх пошукаў, Скіма. Рэч ня ў тым, як і куды трапіў гэты небарака з гатэлю. І ня ў тым, як яго звалі. Рэч у тым, што ты ўжо ніколі ня будзеш іншым. Тым, ранейшым. Магчыма, у гэтым і ёсьць сэнс паэзіі. Яна зьмяняе цябе, дорыць табе неспакой, не дазваляе табе памерці. Ратуе, разумееш, Скіма?»

«Я чую іх, — перапыніла яе Бранка. — Вось там, за гэтым парканам».

Яны прайшлі ўздоўж агароджы, знайшлі нарэшце нейкія дзьверы, Скіма пацягнуў праржавелы замок — замкнута. Яны абышлі вакол, будынак быў вялізны, а побач — ці то парк, ці то сад. Магчыма, гэта быў шпіталь. А можа, і не.

Вырашылі лезьці праз паркан: высокі Скіма падсадзіў Бранку, затым падняў на руках маленькую Соф’ю, ускараскаўся сам. Пераможна стаў на паркане — і тут жа, аступіўшыся, пад рогат рому ў жываце, паляцеў уніз. Зьбіў з ног Соф’ю, паваліўся тварам у траву.

«Здаецца, я падвярнуў нагу», — сказаў ён, стогнучы ад сьмеху.

«Ляжы тут… — раздражнёна сказала Бранка. — Мы пойдзем праверым, знойдзем сабак і тады…»

«Што тады?» — спытаў Скіма, усё яшчэ сьмеючыся.

Але яны не адказалі — пайшлі, крадучыся, у цемру двара. Сабачага брэху ўжо не было чуваць. Скіма ляжаў, прыхіліўшыся да паркана, і абмацваў нагу — і думаў пра бессэнсоўнасьць словаў. Прамоўленых словаў. Бо існавалі іншыя — менавіта яны і вялі яго наперад.

13

Тэрэзіюс Скіма прачнуўся сярод кніг. Ён зразумеў гэта, як толькі адсунуў фіранку — і адразу ўспомніў, з грымасай агіды на твары, як скончылася мінулая ноч. Як яму давялося заплаціць вартаўніку, аддаўшы амаль усе франкі, якія былі ў кішэні, як ён дакульгаў, карыстаючыся навігатарам на разьбітым тэлефоне, да «Шэксьпіра і кампаніі» і сядзеў на бардзюры, пакуль раніцай яму не адчыніла дзяўчына-прадавачка, якая ўспомніла яго і літасьціва дазволіла легчы на вольнае месца між стэляжоў. Нават дапамагла падняцца па сходах наверх. Ён перакуліўся на другі бок і споўз на падлогу — нібы з паліцы ўпала кніга. Кніга пад назваю «Тэрэзіюс Скіма. Ганьба агента».

Ганьба адбылася. Але меўся адбыцца і трыюмф. Вось толькі калі?

Ён дакульгаў да сходаў — а па іх падымалася ўжо Соф’я, усё гэткая самая санлівая.

«А, Скіма, — сказала яна так, нібы ён блытаўся ў яе пад нагамі. — Ведаеш, ніякіх сабакаў мы так і не знайшлі. Затое заблукалі. Знайшлі нейкія дзьверы і… Уяўляеш, Бранка заблукала ў Парыжы. Каб неяк перажыць гэты факт, мы ўзялі яшчэ віна. А сёньня яна зноў чуе сабакаў. Здаецца, ёй трэба да доктара».

Скіма ціха застагнаў і паглядзеўся ў люстэрка, якое вісела ў адной зь нішаў. Сьпіны кніг — і ягоны апухлы твар. І бародка вісіць крыва — быццам нехта наўмысна яе так наставіў. Ён скоса паглядзеў на Соф’ю, а яна, нібы ўспомніўшы нешта важнае, тыцнула яго маленькім кулаком у бок.

«Я хацела сказаць, Скіма… Уначы я напісала свайму знаёмаму літоўскаму паэту. Аўдрусу. Ён цяпер у ЗША, але расказаў мне, што ў Вільні жывуць гэтыя… каго ты шукаеш. Беларусы. Эмігранты. І нават выдаюць там нейкія кніжкі. Думаю, табе варта было б зь імі паразмаўляць. Праўда, яны баяцца выходзіць на кантакт. Аўдрус так сьмешна пра іх напісаў. Яны паўсюль бачаць расейскіх агентаў. Што, у прынцыпе, вытлумачальна. Жыць так блізка да Райху… Там, у Вільні, напэўна, усё кішыць шпіёнамі. Як у тваім Бэрліне сто гадоў таму. Ці ў Вене, пра якую я калісьці чытала раман… Як жа ён называўся? Забыла. Але я маю для цябе адрэсу. Вось. Вуліца Піліма, 51. Заадно пабачыш зямлю тваіх продкаў…»

Яна хіхікнула.

Скіма змрочна палез у тэлефон. Так, экран разьбіты, але ўсё працуе. На шчасьце. Ён праверыў рахунак. Сродкі раставалі. Але…

Недзе ўдалечыні зноў забрахалі сабакі. Ён чуў іхныя галасы — аднекуль ён ведаў, што такое гаўканьне азначае, што чужыя пакуль яшчэ не перайшлі мяжу, што яны ідуць паўзь яе, небясьпека, якая можа прайсьці стараной, а можа сарвацца, страціць кантроль. Гэта быў папераджальны брэх — і ўсё ж Скіма чуў у ім і нешта іншае. Гэта быў брэх-выклік, брэх-кліч, брэх, які абазначаў прысутнасьць і гатовасьць.

«Я чую брэх», — сказаў ён ціха.

«Што? Што ты там стогнеш? Ножка баліць? Ну ў цябе і пыса, Скіма. І калготкі рваныя. І спадніца. Ты выглядаеш, як прастытутка. Думаю, табе варта купіць сабе нейкую абнову. Інакш цябе ня пусьцяць у Вільню. Я ведаю гэтыя маленькія краіны — чым меншая тэрыторыя і чым менш пра яе ведаюць на Захадзе, тым стражэйшы кантроль і тым большая пыха… Так што прапаную: шопінг, а потым да Сэны, шпацырнем па букіністах…»

«Ня пэўны, што я змагу», — злосна сказаў Скіма, ухапіўшыся за парэнчы.

«Табе трэба расхадзіць яе, тваю чароўную ножку», — сказала Соф’я.

Якой халеры ў яе такі добры настрой?

Няўжо таму, што яны раскупілі ўчора яе кніжкі? Каб выкінуць іх і адчуць унутры пустату?

Якое шчасьце, што авіяпералёты так патаньнелі, адзначыў ён, ужо амаль машынальна купляючы білет на заўтрашнюю раніцу, на рэйс Парыж-Вільня. І адсылаючы дакумэнты ў літоўскую амбасаду. Віза прыйшла празь пяць хвілін — калі ён, трымаючыся за руку Соф’і, нібы быў яе жонкай, крочыў па парыскім бруку.

Ён даўно не хадзіў на шопінг у кампаніі зь некім — і цяпер пачуваўся ніякавата. Соф’я прыкладала да ягонага торсу то адну, то другую сукню — а ён усё мармытаў пад нос, круцячы на пальцы бародку, што яму не пасуе, а сам думаў пра свае маркі, і пра тое, што варта было б напісаць у Бэрлін, на працу. Сёньня быў дзень, калі трэба было даваць справаздачу ў аддзел. Ён не пасьпеў. Цяпер справу закрыюць, пазначыўшы двума-трыма сказамі тое, што ён накапаў за гэтыя дні. Нелегал, меркаваны занятак: паэт; імя невядомае, на выгляд і згодна з экспэртызай: пяцьдзясят гадоў; уцякач з Расейскай імпэрыі, паходзіць, верагодна, з гораду Мінск; памёр у гатэлі «Розэнгартэн» у Бэрліне, Фэдэратыўная Рэспубліка Нямеччына, 14 лютага 2050 году. Вось і ўсё. Пяро? Аддзелу яно не цікавае — калі не змагло расказаць больш пра свайго ўладальніка.

Але яно расказала.

Нібыта пачуўшы ягоныя думкі, Соф’я пачала разважаць уголас пра тое, што яна ведае два тэксты, дзе пяро магло б мець нейкае значэньне. Першы — легенда пра Ікара і Дэдала. Яны зрабілі сабе крылы зь пер’я і воску, сказала яна, працягваючы Тэрэзіюсу шарсьцяную сукенку такой рызыкоўнай даўжыні, што ён пабаяўся яе нават мераць. Магчыма, пяро мусіла нагадваць невядомаму паэту пра уцёкі. Яно было сымбалем.

«Рускія любяць сымбалі. Ня тое што вы, немцы».

«Ён быў не зусім рускі».

«Добра, — адмахнулася Соф’я. — Іншая кніга: падарожжа Нільса зь дзікімі гусямі Сэльмы Лягерлёф. Можа, твой паэт, як Нільс, сеў на гусака і…»

Яна засьмяялася, зашпільваючы яму маланку на сьпіне — язык на замку іншай, ужо значна лепшай сукенкі. І значна больш таннай.

«Бяру», — маркотна сказаў Скіма.

Яна купіла сабе цёмныя акуляры — вялікія, старамодныя, і адразу пачала выглядаць як інсэкта.

«Ты, вядома, не чытаў ні першай, ні другой кнігі, Скіма, — сказала яна пагардліва. — Я знайду табе і першую, і другую. Таму што мы прыйшлі».

Яны паволі пакрочылі паўз рады букіністаў, што недаверліва праводзілі іх вачыма. Таму што Соф’я пазірала на кнігі так драпежна, што рабілася ясна — яна і праўда будзе іх чытаць. Пакрысе да іх пачалі падыходзіць панурага выгляду кнігары і прапаноўваць свой тавар. І калі Соф’я занурылася ў вокладкі, якія цаглянай кладкай закрывалі праход да ракі, Скіму таргануў за рукаў адзін з прадаўцоў:

«Я думаю, вам трэба ўзяць вось гэта. Вашай маленькай сяброўцы спадабаецца. Гэта нешта асаблівае. Дваццаць франкаў. Пагартайце…»

Моршчачыся ад болю ў назе, Тэрэзіюс Скіма раскрыў кнігу. І адразу пазнаў яе: мадэмуазэль Дарлён насьцігла яго і тут, у Парыжы. Тая самая маладая жанчына, якая аддавалася догу на вачах у чытача. Так, менавіта ў чытача — бо тут і праўда быў тэкст.

«Што тут напісана?» — спытаў ён, скарыстаўшы некалькі словаў, якія ведаў па-француску.

«Якая розьніца, што тут напісана, — горача зашаптаў прадавец. — Карцінкі. Вось у чым каштоўнасьць. Паглядзіце, якая ў яе валасатая… О… Так даўно не прынята. Паглядзіце, як дасканала выпісана: яе валасы мокрыя ад сабачай сьліны, відаць усе падрабязнасьці. Кожная складка, змочаная языком. Дзе вы такое яшчэ пабачыце?»

«У Бэрліне», — сказаў Скіма.

«Дык вы немец? — прадавец фальшыва бліснуў вачыма. — У мяне ёсьць выдатныя нямецкія выданьні…»

«Я хачу ведаць, што тут напісана, — сказаў Скіма. — Вось тут, унізе, пад ілюстрацыямі. Пад абсмактанымі сабакам пальчыкамі мадэмуазэль Дарлён. Тут літары. Шмат літар».

«Гэтага ніхто ня ведае, — прадавец расчаравана адклаў нейкую кнігу ў скураным пераплёце. — Яна напісала яе на мове, якую прыдумала сама. Ніхто ня змог расшыфраваць гэта. Я думаю, рэч у тым, што дэшыфравальнікі проста ня могуць засяродзіцца на працы. Калі я быў малады, дык спрабаваў. Але гэтыя мокрыя валаскі… Гэты сабачы язык… Большасьць лічыць, што яна апісвае тут свае адчуваньні. Пра Франсуазу Дарлён больш нічога не вядома. Гэтая кніга — усё, што ад яе засталося. Дык бераце?»

«Вы думаеце, гэта вершы?»

«Так. Але што вам за справа? Вы што, чытаеце вершы?»

«Мая жонка паэтка, — сказаў Скіма. — Вось яна. Учора яна чытала ў „Шэксьпір і кампаніі“».

Прадавец закаціў вочы і раптам зарагатаў. Ягоны рогат прагучаў, як крык вароніных грамад на могілкавым кладзьбішчы.

«Паэтка?»

Ён паклікаў свайго суседа — і вось яны рагаталі ўжо разам.

«Навошта ты ім сказаў? — выгаворвала яму Соф’я, калі яны пасьпешліва ішлі назад. — Хто цябе цягнуў за язык, Скіма? Цяпер яны будуць сьмяяцца кожны раз, калі я буду праходзіць міма. Будуць падміргваць і прапаноўваць мне выпіць. Будуць падсоўваць мне рознае гаўно. Хіба ты не зразумеў яшчэ, што няма на сьвеце большага сораму, чым быць паэтам?»

«Але ты чытаеш у…» — прабурчэў Скіма.

«Пра гэта ніхто ня ведае, — амаль што крыкнула яна. Цяпер ужо ня сонная, ня млявая, а такая, нібы Скіма разбудзіў яе ад векавога сну. — Пра гэта ня пішуць у сеціве. Пра гэта ня ведае ніхто, апрача чытачоў. Ніхто! Запомні. Самае страшнае, што ты можаш зрабіць чалавеку — гэта назваць яго паэтам. Бо бачная прыгажосьць — гэта мёртвая прыгажосьць. Калі я яшчэ пішу, дык гэта таму, што ўсе мае знаёмыя ведаюць: я — мэнэджарка па продажах у „Каці Буе“, часам лётаю ў Парыж на сэмінары, і ў мяне няма часу і занадта шмат мазгоў і прыгажосьці, каб займацца такой хярнёй!»

Скіма маўчаў. Паціраючы нагу, ён клэпаў поруч зь ёй, а яна не супакойвалася.

«І менавіта таму, Скіма, я яшчэ не падохла ў танным гатэлі за тысячу кілямэтраў ад дому. Бо ніхто, апрача вузкага кола ўтаямнічаных, ня ведае пра маё маленькае хобі!»

На рагу яны разьвіталіся. Скіма паціснуў ёй руку — маленькую, злую, разумную. І падумаў, што яна мае рацыю.

Паэты заўжды маюць рацыю. Гэты ўрок ён ужо вывучыў.

14

У самалёце, які то прабіваў сваім вострым носам белыя горы аблокаў, то завісаў над імі, нібы любуючыся, Скіма рабіў выгляд, што дрэмле, а сам назіраў за расейцамі.

Яны сядзелі сьпераду, па абодва бакі праходу, раз-пораз дабрадушна перамаўляючыся, і ён некалькі разоў не стрымаўся і выцягнуў шыю, каб зноў і зноў разглядзець гэтую парачку. Яны заўважылі, занэрваваліся, як і любыя чалавечыя істоты на іх месцы. Давялося прыплюшчыць вочы, адкінуцца ў крэсьле, надзьмуць вусны… Яны супакоіліся. А ён вывучаў іх, ляніва думаючы пра тое, што стэрэатыпы ўжо завалодалі ягонымі думкамі. Як скінуць іх акуляры, як не паддацца ўладзе знаёмых зь дзяцінства вобразаў? Расейцы. Мясістыя чырванаватыя твары, зручныя спартовыя курткі, дарагі абутак на мускулістых нагах. Вочы, як задаволеныя шчыліны. Буйныя шырокія насы. Рэзкія гукі фразаў кожны раз сканчаліся нейкай запытальнай інтанацыяй — быццам усё, што яны казалі, было рытарычнай прамовай. Хто яны былі? Мабыць, спартоўцы.

Так, яны былі вельмі падобныя да спартоўцаў — ці, хутчэй, да трэнэраў, бо абодвум было за сорак. Дзе тады іх апекаванцы? Хоць тут цяжка было меркаваць: трэнэры могуць паляцець у замежную камандзіроўку і без каманды. Але Расейскі Райх быў даўно выключаны зь міжнародных спаборніцтваў: зь некаторых пасьля сваёй Перамогі ён выдаліўся сам, зь іншых яго выключылі пад ціскам праваабаронцаў і Амэрыкі.

Тэрэзіюс Скіма ня надта цікавіўся такімі пытаньнямі, але ведаў, канечне, найноўшую гісторыю. Пасьля таго, як Райх з уласнай ініцыятывы выйшаў зь Лігі Нацый у 2033-м, апошнія надзеі на тое, што можна неяк улагодзіць крамлёўскіх кіраўнікоў, зьніклі. Сустрэць у вольным сьвеце расейцаў з Райху, а не эмігрантаў, рабілася ўсё цяжэй — расейскія законы абмежавалі выезд і ўезд. Хоць часам Скіма і бачыў расейцаў адтуль у цэнтры Бэрліну — на гэтых двух ён глядзеў зусім іншымі вачыма. Бо цяпер іхная агромністая імпэрыя няўхільна насоўвалася на яго з усходу — самалёт, прарэзаўшы мутны мур хмараў, набліжаўся да Вільні.

У тым, што гэта расейцы, сумневу не было. Яшчэ ў Парыжы, на лётнішчы, стоячы ў чарзе на пасадку, ён пабачыў іхныя пашпарты: апрача ідэнтыфікацыйных картак, яны мелі пры сабе яшчэ і чырвоныя кніжачкі зь дзьвюхгаловымі арламі на вокладках. Але там, сутыкнуўшыся зь імі ў лоб, ён чамусьці апусьціў галаву. Нейкая зьвярыная сіла ішла ад гэтых мужчын. Прыцягвала Скіму — і ён ня мог зразумець, колькі ў ёй эротыкі, і колькі звычайнага страху перад чужым, экзатычным, непрадказальным…

Зрэшты, салён самалёта быў поўны займальных тыпусаў. Мужчыны ў спадніцах, дзелавых касьцюмах, нейкіх прасторных апранахах і нават у гумовых плашчах. Жанчыны ў вайсковай форме, жанчыны ў футрах, жанчыны ў празрыстых строях ад найлепшых дызайнэраў. Дзеці — крыклівыя, саплівыя, санлівыя, пужлівыя. Мешаніна гаворак, тэмпэрамэнтныя тырады лёталі з канца ў канец, як маланкавыя валькірыі. Вось што значыць Вільня, падумаў Тэрэзіюс Скіма: некалі ён глядзеў самыя розныя фільмы, спрабуючы зразумець, ці мае нейкую сувязь з прадзедавай радзімай, і даведаўся, што гэты памежны край заўжды поўніўся авантурыстамі, асобамі няпэўных заняткаў, шпіёнамі, вандроўнымі музыкамі, прадстаўнікамі самых розных нацыянальнасьцяў і рэлігій, мастакамі — і паэтамі. Але ягоны паэт, асабісты паэт Тэрэзіюса Скімы, ягоны пэрсанальны нябожчык, чамусьці не шукаў шчасьця тут, паблізу ад сваіх. Сіла ўцёкаў была такой моцнай, крыўда і страх, роспач і гнеў былі такімі пякучымі, што яго аднесла далей, на самы Захад, бліжэй да акіяну, далей ад тутэйшых лясоў.

Самалёт пачаў зьніжацца. Астраўкі травы ўнізе ператварыліся ў высокі сіняваты лес. Іх патрэсла — быццам з бразгатлівага цела машыны мусіла высыпацца ўсё непатрэбнае, і вось ужо колы дакрануліся да загадкавай зямлі, зь якой некалі прадзед Скімы пачаў сваё падарожжа.

А цяпер яго праўнука нейкім ветрам занесла назад. Самалёт бег па гладкім, ачышчаным ад лёду бэтоне самага краю Эўропы — і Скіма ніяк ня мог пазбыцца адчуваньня, што ён тут не зусім госьць. Ён — вяртаецца. Праз галовы некалькіх пакаленьняў.

Хоць яшчэ некалькі дзён таму ён і падумаць ня мог, што выедзе некуды за межы Бэрліну.

Няўжо ўсё ягонае папярэдняе жыцьцё было толькі падрыхтоўкай да гэтага палёту?

На віленскім лётнішчы яго чакалі першыя сюрпрызы.

Расейцы апынуліся ў чарзе на кантроль першыя.

«Beret kak bombu, beret kak ezha, — усьміхнуўся адзін зь іх, прасунуўшы сваю картку пад шкло. — Pomnish stishok, Sanya?»

Чарга чакала некалькі хвілін — і Скіма ўжо думаў, што зараз па расейцаў прыйдзе нейкі злавесны патруль і завядзе іх у бакавы пакой, але ім вярнулі дакумэнты, і расейцы, цягнучы за сабой здаравенныя валізы, зьніклі за дзьвярыма. А вось Скіма зацікавіў памежную варту — і гэта было ня надта прыемна.

«Мэта візыту ў Літоўскую рэспубліку?» — спытаў прыгожы памежнік, заціснуўшы яго картку паміж доўгімі пальцамі.

Тэрэзіюс Скіма так зьдзівіўся пытаньню, што не знайшоўся, што яму адказаць.

Памежнік цярпліва перапытаў — на добрай нямецкай мове.

«Я цікаўлюся паэзіяй, — нахабна прамовіў Скіма. — Я чуў, тут пішуць добрыя вершы».

Памежнік агаломшана падняў на яго вочы, і Скіма вінавата паціснуў плячыма.

«Дзе плянуеце спыніцца?»

«Піліма, 51», — дрыготкім голасам адказаў Скіма, зазірнуўшы ў тэлефон. Памежнік падазрона вывучаў яго сваімі яснымі вачыма.

«Патлумачце больш дакладна, гер Скіма, чым вы зьбіраецеся займацца ў Літоўскай рэспубліцы?»

«Я дасьледую літаратуру. Кнігарні, бібліятэкі. Жывыя і мёртвыя клясыкі…» — прамармытаў Скіма, абцягваючы спадніцу. Цікава, ягоны дзед яшчэ гаварыў па-літоўску? Бо бацька ўжо ня мог.

«Ня думаю, што ў нас вы знойдзеце нешта падобнае, — сталёвым голасам сказаў гэты ладны мужчына і бліснуў блакітнымі вачыма. — Зрэшты, дакумэнты ў парадку. Праходзьце. Вітаем у Літве».

Крыху памарудзіўшы, яму вярнулі картку — але Скіма бачыў, што зрабіў памылку. Памежнік нешта адзначыў у сваім пляншэце і доўга глядзеў яму ўсьлед.

Які чорт пацягнуў мяне за язык, дакараў сябе Скіма — але тут яго спынілі на мытні. Робат-сабака выскачыў аднекуль з кута, ткнуўся тупой пашчай у край заплечніка і коратка і пагрозьліва гаўкнуў. Што гэта азначала, Скіма ня ведаў. Мытніца зрабіла загадкавы жэст і нешта сказала, прытрымаўшы яго багаж. Давялося расшпіліць заплечнік. Скіма адчуваў сябе так, нібы яго прымусілі распрануцца.

«Што гэта ў вас?»

«Кнігі».

Мытніца падазрона пагартала кніжку пра Нільса і ўчэпістымі пальцамі вывудзіла зборнік нябожчыка з «Розэнгартэну».

«Гэта расейская кніга. Так?»

«Не зусім, — сказаў Скіма. — Я думаю, яна беларуская».

«Гэта расейская кніга, — цярпліва сказала мытніца. Яна размаўляла строга і павучальна, як зь дзіцём. — Мне трэба ведаць, што гэта не палітычная прапаганда. Зараз я паклічу экспэрта. Пачакайце тут».

І яна занялася наступным пасажырам. Скіма апынуўся ў самым хвасьце чаргі — і страката апранутыя пасажыры абыякава праходзілі міма яго, трывожна паглядваючы на суворую мытніцу. Дзьверы за апошняй пасажыркай зачыніліся. Скіма застаўся стаяць каля электроннага дэтэктара. Мытніца маўчала, насуплена гледзячы проста ў роўную шэрую сьцяну. Нарэшце экспэрт усё ж прыйшоў, пагартаў кніжку і расчаравана сказаў нешта па-літоўску мытніцы, тая кіўнула і вярнула кнігі Скіму.

«Можаце ісьці».

Ён выйшаў з будынку лётнішча. Таксі ўжо разьехаліся, але трэба было эканоміць грошы. У Вільні было слотна і ветрана. Скіма вярнуўся, памяняў грошы — невялікі пачак літаў лёгка зьмясьціўся ў кашалёк. Ён падняў каўнер і пабрыў на прыпынак аўтобуса, на якім стаяў толькі адзін чалавек — нейкі пахілы мужчына ў капелюшы.

Вогкі вецер задзімаў пад спадніцу віленскую зіму. Нарэшце пад’ехаў аўтобус — жоўты, непрыветны, адчыніў дзьверы. Скіма ссыпаў кіроўцу манэткі зь вершнікам — усеўшыся, ён пачаў успамінаць, на гербах якіх краін ёсьць пяро: мусяць жа быць такія дзяржавы… Але так і не прыгадаў ніводнай — а аўтобус, робячы ўвесь час нейкія галавакружныя павароты, узабраўся на ўзгорак. Так яны і даехалі да гораду — адны ў пустым аўтобусе, ён і мужчына ў капелюшы. Выходзячы, мужчына крыху прыўзьняў капялюш, нібы разьвітваўся: старамодны жэст, сьмешнаваты, але Скіма быў гатовы да таго, што віленскія дзівы яшчэ толькі пачынаюцца.

Ён выйшаў каля самага вакзалу і, пазіраючы на навігатар, што прасьвечваў скрозь павуціньне экрана, рушыў уніз, па разьбітым бруку. Зьлева ў маленькіх гнёздах занядбаных кавярняў грэліся падазронага выгляду асобы ў джынсавых касьцюмах — папіваючы піва, яны сядзелі над плястыкавымі талеркамі з чабурэкамі, удыхалі пару і ўважліва сачылі за ім, і ён пачуваўся нейкім празьмерна бачным сярод гэтай шэрай, падобнай да раскіданага па вуліцы пер’я, слоты. Каля кожнай з гэтых нібы з канструктара пабудаваных кавярняў быў драўляны ганак, і там таксама стаялі людзі — шумна дыхаючы, перамаўляючыся на незразумелай, грубаватай мове, яны пускалі ў ашмоцьце ранішняга туману шызы дым, і Скіма асуджана ўбіраў у сябе ўсю гэтую зацягнутую, бясконцую чужую раніцу, і задыхаўся, і сэрца білася часьцей ад зусім незнаёмага раней адчуваньня — ці то блізкай мяжы, ці то ачунялай пасьля доўгага сну сьмерці.

Разам зь білетам да Вільні яму дастаўся нумар у маленькім гатэлі — недзе тут, каля царквы. Viešbutis — прачытаў ён: і, вядома ж, няправільна. Скіма пакружляў па пустых вуліцах, яго абганялі заклапочаныя людзі з уцягнутымі ў глыбокія, шырокія шалікі галовамі. Гатэль быў танны, вельмі падобны да «Розэнгартэну» — адзінае акно халоднага пакоя выходзіла на вуліцу, на росчырк дрэваў, быццам акно было кніжнай старонкай, на якой нехта таропка расьпісаўся. Ён прыняў душ і пераапрануўся — і потым доўга ня мог сагрэцца. Раптам яму зрабілася страшна: недзе ў пальцах ног ён адчуў трымценьне хваробы, і адразу ж яму падалося, што гэта пачатак чагосьці благога, ён выпіў некалькі моцных пігулак, ад якіх пачало тахкаць сэрца. Зь непрыемным драпаньнем у горле ён выйшаў на вуліцу, яму захацелася выпіць нечага алькагольнага, але ён прымусіў сябе забыць гэтае дурное жаданьне. Прага і Парыж былі памылкамі, якія ён мусіў зрабіць — але ў Вільні яму трэба было як мага хутчэй стаць сабой. Тут ён меўся спыніцца і скончыць справу. Бо далей была Граніца. Далей ён ня мог рухацца. Сьлед прывёў яго сюды, на гэты край Эўропы. Сьлед чалавека, які завалодаў Тэрэзіюсам Скімам, учапіўся ў яго сваімі папяровымі рукамі — і хто яго ведае, чаго патрабаваў: Скімавай душы ці ўласнай праўды?

Так ці інакш, адступацца Скіма не зьбіраўся. Роўна а другой ён падышоў да будынку на вуліцы Піліма, 51 і, закусіўшы вусны, увайшоў. Ён трапіў у вузкі калідор і адразу ж зьвярнуў увагу на бел-чырвона-белы сьцяг, які вісеў над дзьвярыма. Шыльда на трох мовах нешта казала, але што, зразумець было цяжка. Ён паторгаў ручку — было зачынена. Пусты калідор маўчаў — Скіма вырашыў зайсьці пазьней, ён выйшаў на пасьвятлелую вуліцу і пайшоў паглядзець горад. Брук, рэдкае сьвятло, бязладныя сьляды на тонкім учорашнім сьнезе перасякаліся, беглі кудысьці, як літары, рулёны белага і шэрага падмоклага рэчыва скручваліся і выпіхвалі Скіму ўсё далей і далей ад вуліцы, на якую яму трэба было вярнуцца. І вось ён ужо выйшаў на плошчу, тут было спакайней — прагульваліся пары, у белым нізкім небе, як птушкі, сядзелі кожны на сваёй галінцы вострыя блізкія целы касьцёлаў, такія знаёмыя — і ўсё ж нязвычныя. Вуліца павяла яго ўніз, ён спатыкаўся аб мокры брук, наперадзе была яшчэ адна плошча — а за ёй гара з рудаватай вежай, на якой павіс вялікі жоўта-чырвона-зялёны сьцяг. І вось ужо Скіма ішоў па нешырокім, але людным праспэкце — ён зайшоў у піцэрыю, зьеў нешта; ён ня мог пазбыцца адчуваньня, што за ім сочаць.

Ён пайшоў назад, да вежы, павярнуў — і наткнуўся на схаваныя ў зноў павіслым тумане дзьверы. Кнігарня «Эўрэка» — так было напісана на цёмным шкле старой шыльды. Хутчэй падпарадкоўваючыся абавязку, чым з уласнай ахвоты, ён увайшоў, ведаючы ўжо, што гаспадар выскачыць аднекуль з зусім нечаканага боку. Так і адбылося: стары чалавек, з носу ў якога тырчалі два вялікія пучкі рудых валасоў, знайшоўся ў самым куце, пад выключанай лямпай. З рота ягонага пачуўся ціхі шоргат, як быццам усярэдзіне яго прагарталі кнігу — і рыпучы голас прамовіў штосьці па-ангельску. Скіма падышоў бліжэй.

«Вы ж нетутэйшы, праўда? — спытаў стары. — Вы падобны да нетутэйшага…»

Тэрэзіюс Скіма працягнуў яму руку — і стары схапіўся за яе, як за поручань у мэтро. У ягоным позірку было штосьці, ад чаго Скіма адчуў сябе неяк ніякавата. Але ён раптам зразумеў: стары быў сьляпы.

«Вы бачыце мяне?» — спытаў Скіма.

«Я сьляпы. Я бачу толькі тое, што хачу. Зусім як аўтары ўсіх гэтых кніг, якія стаяць праваруч ад вас. А леваруч — тыя, хто бачыў тое, што ім казалі. Урэшце, усе кнігі можна падзяліць вось так. Неблагая клясыфікацыя, досыць унівэрсальная…»

Скіма дапамог яму падняцца. Стары ўчапіўся аберуч за выступы паліцаў. Цень, на які можна наткнуцца, калі забыць, дзе знаходзішся.

«Як жа вы зразумелі, што я ня зь Вільні? Я ж не пасьпеў яшчэ нічога сказаць?»

«Іншыя сюды ня ходзяць… Усё проста. І ад вас пахне. Пахне танным нумарам у паршывым гатэлі. Пахне безнадзейнасьцю. Пахне страхам. Пахне кнігамі…»

Тэрэзіюс Скіма ўгледзеўся ў ягоны твар. Але стары гаварыў сур’ёзна.

«Я цікаўлюся кнігамі, — прамовіў Скіма, і ўласны голас падаўся яму непрыемным. — У вас шмат кніг… Але тое, што я шукаю, вядома, у кнігарнях ня знойдзеш…»

Стары маўчаў. Скіма ня быў пэўны, што той зразумеў. І таму загаварыў гучней:

«Магчыма, вы маеце кнігі на іншых мовах? Напрыклад, па-расейску?»

«Так, — сказаў стары. — Яны пад тваімі нагамі, на ўзроўні калена. Справа. Апусьці руку».

«А, напрыклад, беларускія кнігі… — Скіма нахіліўся і дакрануўся ўказальным пальцам да сырой вокладкі. — Можа, вы маеце і іх таксама?»

«У мяне ёсьць кнігі на любых мовах, — сказаў стары. — У тым ліку на тых, якіх не існуе. Кнігі на мовах, якія не існуюць, для чытачоў, якіх не існуе… Цікава…»

Ён зрабіў пару крокаў у гэтым вузкім праходзе, дзе Скіма ледзь зьмяшчаўся, замёр — і беспамылковым рухам выцягнуў з паліцы патрапаную кніжку.

«Але гэта не расейскія літары», — сказаў Скіма, беручы ў далоні яе змучанае цела, адчуваючы пад падушачкамі пальцаў зморшчаную паперу, падобную да скуры на локцях.

«Гэтага ня можа быць, — цьвёрда сказаў стары. — Я ня ведаю, што там за літары, але гэта, як вы сказалі, бе-ла-рус-ка-я кніжка».

«Можа, гэта пераклад?»

«Эўрыка! Можа, яны проста напісалі яе нерасейскімі літарамі? — у тон яму сказаў стары, нібы дражнячыся. — Каб вам насаліць? Думаю, вы самі ня надта добра ведаеце, што шукаеце. Беларусь… Цікава, у той год, калі я асьлеп, асьлепла ўся Эўропа. Вам ніколі не прыходзіла ў галаву, што ў сьляпых людзей ёсьць такая вялікая ўлада: сьвет сьлепне разам зь імі?»

«Добра, я вазьму яе, — сказаў Скіма. — Але гэта, здаецца слоўнік? Ці падручнік?»

«Гэта слоўнік мовы бальбута, — загадкава і шчасьліва пасьміхнуўшыся сказаў букініст. — Паспрабуйце прачытаць».

«Бальбута? А як жа беларуская? Ці гэта тая самая мова? Нешта я зусім заблытаўся…»

«Гэтую кнігу напісала адна беларуская кабета… Натальля Кашкан. Я хоць і сьляпы, але запамінаю ўсё, што казалі наведнікі маёй кнігарні. Іх было ня так шмат за апошнія трыццаць гадоў… У тых, хто страціў зрок, абвастраецца памяць. Хіба вы ня чулі? Гэта самая загадкавая кніга ў маёй кнігарні. Паспрабуйце прачытаць штосьці зь яе».

Скіма няўпэўнена разгарнуў тоненькую кніжку і прамармытаў:

«Dzonki hutoje da tuputoje algobalbutika balbutima.

O balbuta tajnoje da ujma nevigoje. Balbu balbutima! Imatu sigrutima!»

Усе гэтыя дзіўныя uzu, oje ды utа… Ён бачыў іх… вядома, ён іх бачыў — і яны кінуліся яму ў вочы, як згубленыя дзеці яго ўспамінаў. «Гучыць, як верш. Я бяру», — сказаў Скіма, паклаў літы ў сухую далонь старога і схаваў кніжку.

«Добрая забаўка, — ухваліў букініст. — Для таго, каму няма чым заняцца. Магу прапанаваць вам яшчэ некалькі такіх. У мяне ёсьць нават эротыка, 1919 год, Італія…»

«Дзякуй, наступным разам. А калі, напрыклад… я цікаўлюся кнігамі пра… пра горад Мінск, — асьцярожна спытаў Скіма.

„Мінск?“ — стары чамусьці здрыгануўся і нэрвова азірнуўся па баках.

„Гэта блізка, калі паглядзець на мапу“.

„Так, — прашаптаў стары. — І калі забыць пра Граніцу. Цікава… Цікава-цікава. Вельмі цікава“.

„Што цікава?“

„Цікава, што ў мяне зусім нядаўна пыталіся тое самае. Пра Мінск…“

Недзе ў глыбіні кніжных завалаў пачулася сапеньне. І толькі тады Скіма зразумеў, што ён не адзін у гэтай кнігарні. Кнігарні пад назвай „Эўрэка“, якая ніяк не хацела паміраць — і не хацела бачыць, што яе канец блізка.

Так, ён быў тут не адзін. Скіма ўжо звыкся, што любая кнігарня роўная адзіноце — і таму паглядзеў на чалавека, які зьявіўся зь цёмнай нішы, так, нібы той наўмысна схаваўся там, каб падслухаць размову.

„Добры дзень, — сказаў чалавек па-ангельску, прыязна гледзячы Скіму проста ў вочы. У пакрытым пылам антыкварным люстры, якое вісела на сьцяне, ягоны твар падаваўся прывідным, але больш праўдзівым, чым гэтая прыязная, занадта прыязная пыса, чыста выгаленая, з правільнымі, занадта правільнымі рысамі. — Я чуў, вы шукаеце кнігі пра Мінск? Слушнае рашэньне. У сеціве інфармацыі мала. У мяне не было часу падрыхтавацца, але сёньня я цьвёрда вырашыў, што трэба знайсьці хаця б плян гораду. Хай сабе і трыццацігадовай даўніны. На лекцыях нам казалі, што расейцы шмат што там памянялі, але не маглі ж яны пабудаваць зусім новы горад?“

„На лекцыях? Вы вывучаеце…“

„О, там насамрэч больш кажуць пра душы, чым пра гарады. Пра дух новага Райху… Пра перамены, пра ідэі, пра гісторыю Расейскай дзяржавы. Але затое да нас менш пытаньняў і можна папрактыкавацца ў мове. Вы знайшлі нешта? Я — толькі вось гэта. Тут напісана: „Мінск — жыцьця майго крыніца“. Гэта фотаальбом 2000-х гадоў. І вось, схема гарадзкога транспарту. 2014-ы. Але гэта аўтэнтычнае. Я вазьму. А што ў вас?“

„Пакуль нічога. Я шукаю… паэзію, — сказаў Скіма, дарэмна спрабуючы нешта разгледзець на выцьвілым глянцы старонак, якія ягоны суразмоўца ўвесь час гартаў. — У вас цікавае захапленьне. Блукаць вуліцамі места, у якім ніколі не пабываеш“.

„Чаму не пабываеш? — чалавек захлопнуў кнігу. — Я еду туды ўначы. Я ж кажу, у расейцаў да нас менш пытаньняў. Пачакайце. Хіба вы ня з нашых? Не з таварыства „Дружбамір“?“

Ён з задавальненьнем вымавіў загадкавае расейскае слова.

„Ня бачу значка… — пахітаў ён зьдзіўлена чыста выгаленай галавой. — Хм. Ведаеце, тады мне ня варта было з вамі гаварыць. Прабачце. Такія правілы. Калі нехта даведаецца… Зусім ня лёгка здабыць дазвол…“

Ён адвярнуўся, пачаў шукаць у кішэнях грошы. Але Тэрэзіюс Скіма бачыў, што так проста ўсё ня скончыцца. А я неблагі псыхоляг, адзначыў ён, калі чалавек раптам павярнуўся. Незразумелая гордасьць перапаўняла яго — і яму, Скіма бачыў гэта, хацелася ёй падзяліцца.

„Добра, я скажу вам, — панізіў голас гэты аматар расейшчыны. — Я атрымаў візу ў Райх. Сёньня ўначы мой цягнік на Мінск. Я пабачу Райх на ўласныя вочы. Страшнавата, канечне, але я цэлы год слухаў гэтыя іхныя нудныя лекцыі, плаціў за моўныя курсы, пераводзіў грошы на іхныя цэрквы…“

„Ня можа быць, — сказаў Тэрэзіюс Скіма, удаючы зь сябе скептыка. — Так проста ў іхны Райх ня трапіць. Гэта ўсім вядома“.

„Ну, гэта вам не патрапіць, — зьедліва сказаў гэты дурань, ужо боўтаючыся на вудзе ў Скімы. — У такім адзеньні, у такім выглядзе — дакладна не. У Райху ня любяць мужчын у спадніцах. Як і ўсіх гэтых маднявых підараў, дэкадэнтаў, багему, марсіянаў, новых эўрапейцаў. Не, я супраць вас нічога ня маю. Мода ёсьць мода. Але калі вы хочаце запісацца ў таварыства — давядзецца разьвітацца зь некаторымі звычкамі. Ці, прынамсі, засунуць іх на нейкі час у тое месца, якое ў Райху не асацыюецца зь любоўю“.

Стары букініст усё намагаўся нешта сказаць, паварочваючы да Скімы свой валасаты нос, але яны забылі пра ягонае існаваньне.

„І ўсё ж гучыць неверагодна, — сказаў Скіма. — Заўтра вы будзеце па той бок Граніцы? Думаю, яны вас падманулі. Гэта так па-расейску. Узяць грошы ў нас, дурнаватых эўрапейцаў, і нічога не прапанаваць наўзамен. Я маю на ўвазе: нічога вартага. Вядома, нешта яны вам пакажуць. Памежныя вышкі і пацёмкінскія вёскі. Але каб цэлы горад…“

„Хочаце зірнуць на білеты? — спытаў член таварыства „Дружбамір“. — Вось. І тут віза. Яны даюць ня толькі электронную, вось, глядзіце, цэлая кніжачка. Арлы, пячаткі. Не, выбачайце, я толькі пакажу. Самі разумееце. Такая ўдача. Дарэчы, як вас завуць? Я — Маці Марцінэн, з Хэльсынкі“.

„Тэрэзіюс Скіма, з Бэрліну“, — працягнуў яму руку агент Скіма.

„О, Бэрлін, — сказаў Маці. — Дык вы немец“.

„Я бэрлінец, — хутка сказаў Скіма. — Цікаўлюся расейскай паэзіяй“.

„Я ня ведаю, што гэта, — сказаў Маці, хаваючы дакумэнты ў кішэню. — Але ў Райху ўсё вялікае. Не сумняваюся, што і гэтая ваша… паэзія… А ў мяне зь дзяцінства слабасьць да вялікіх рэчаў. Мой бацька галасаваў за Вялікую Эўропу. А я галасую за Вялікую Расею. Я за дружбу і мір з Райхам. Спадзяюся, вы таксама. Апошняя вайна была глупствам. Мы ўсе цудоўна ведаем, дзе сканчаецца Эўропа і дзе пачынаецца Райх“.

„Абсалютна згодны“, — сказаў Тэрэзіюс Скіма.

„Яны проста вярнулі сабе сваё, праўда? — сказаў Маці, соваючы старому манэты. — Дык вы знайшлі, што шукалі? Гэтую вашу… паэзію?“

„Я зайду сюды заўтра, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — У мяне заўтра ў Вільні цэлы дзень. А вы будзеце любавацца мінскімі прыгажунямі і есьці бліны з ікрой“.

„Ну, гэта стэрэатып, — засьмяяўся Маці, далікатна прытрымліваючы дзьверы. Яны выйшлі на вуліцу, дзе пачынала ўжо цямнець, і рушылі побач па ходніку, які цягнуўся наверх, да вялікага будынку, які нагадваў унівэрсытэт. — Бліны, ікра і прыгажуні — гэта мінулае. Мяне цікавяць ідэі. Ідэя імпэрыі была пахаваная сто гадоў таму. Але не пасьпела мінуць і паўстагодзждзя з дня хаўтураў, як вобраз адрадзіўся з попелу. Гэтая ўзнаўляльнасьць, гэты гістарычны цыкль, якім заўжды жыла Вялікая Расея. Гэтая здольнасьць растварыць ідэю ў простых людзях, каб у патрэбны момант крышталізаваць і атрымаць згустак гістарычнай, палітычнай энэргіі… Вось гэта хочацца пабачыць на свае вочы. І, хто ведае, нават адчуць. Зрабіцца хаця б на тры дні яго часткай. Разумееце, пра што я?“

„Вельмі добра разумею, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Я думаю, у расейскай паэзіі ідэя імпэрыі ніколі не зьнікала. Расейскія паэты жывяцца ёй — яна рухае літаратуру далей. У адрозьненьне ад Эўропы, дзе паэзія даўно нікому не патрэбная, бо няма такога згустку, пра які вы казалі… Урэшце, расейцы заўжды ведалі, дзе межы свайго. Як у літаратуры, дзе аўтар абмежаваны імпэрыяй сваёй творчасьці, памерам тэксту, які ёсьць і палітычнай, і экзыстэнцыйнай мяжой усяго“.

„Вы разумны чалавек, — сказаў Маці і нават спыніўся, каб зазірнуць Скіму ў твар. — Я заўжды паважаў немцаў. Праўда, расейцаў крышачку больш…“

Ён засьмяяўся.

„Не крыўдуйце. Немцы прасралі сваю імпэрыю. І вось што яны маюць — лібэральнае нішто ў цэнтры Эўропы. Замест цэнтру сілы. У вас былі вялікія мысьляры. Не падумайце, што я нацы, але Гітлер быў вялікі мысьляр. Памылка была ў тым, што ён выйшаў за межы. Разбурыў імпэрыю, бо зрабіў ідэі яе мурамі, замест таго, каб пакінуць яе велічна ўзвышацца ў цэнтры і трымаць на сабе ўвесь будынак. Містэр Пуцін сорак гадоў таму ўлічыў вашыя памылкі…“

Яны зноў пайшлі поруч. Маці дакрануўся далоньню да рукі Скімы і прамовіў, сур’ёзна і неяк зьбянтэжана:

„Дзіўна, што вы яшчэ не чалец таварыства… Там пазарэз патрэбныя такія людзі, як вы. Большасьць запісваюцца, бо хочуць вострых уражаньняў, людзей з мазгамі мала. Палова — гістэрычныя бабы. Да канца курсу вытрымлівае толькі траціна. Гнілая Эўропа адвучыла нас уважліва слухаць лекцыі, вучыцца, адвучыла бачыць сьвет з гледзішча вялікіх народаў. Затое зірнуць на сябе вачыма розных дробных нацый, якім усё роўна мала засталося — у маштабах гісторыі, канечне — вось гэта мы ўмеем, вось гэта мы ўсмоктваем з малаком маці. Далучайцеся да нас. І тады, я веру ў гэта, і самі зьезьдзіце і ў Мінск, а можа, нават у Маскву“.

„Я занадта лянівы, каб слухаць усё гэтае чучхэ, — усьміхнуўся Скіма. — Я кабінэтны чалавек. Кніжны чарвяк. Вымерлая парода“.

„Вымерлая Эўропа… — сказаў Маці. — Вось хто і праўда вымер. Мы. Мы самі. Мне здаецца, мы з вамі вельмі падобныя. Вы так ня думаеце, Тэрэзіюс?“

Ты нават не ўяўляеш, наколькі, падумаў Тэрэзіюс Скіма. Бо толькі што, у кароткім прасьвеце віленскага зімовага дня, ён зрабіў адкрыцьцё, якое яго агаломшыла.

Яны і праўда былі падобныя. Так, як гэта бывае толькі ў кнігах. Падступных кнігах, дзе ўсё не ўзапраўду і ўсё роўна — праўда. Як у той, старой…

„Послушайте, — не вытерпѣлъ я. — Неужели вы ничего не замѣчаете?“ Было у меня зеркальце въ карманѣ. Я его далъ ему. Еще только беря его, онъ всей пятерней мазнулъ себя по лицу, взглянулъ на ладонь, но ни крови, ни грязи не было. Посмотрѣлся въ блестящее стекло. Пожалъ плечами и отдалъ. „Мы же съ тобой, болванъ, — крикнулъ я, — мы же съ тобой, болванъ, не видишь, ну посмотри на меня хорошенько…“ Я привлекъ его голову къ моей, високъ къ виску, въ зеркальце запрыгали и поплыли наши глаза…»

Гэта кніга прамовіла. А Тэрэзіюс Скіма моўчкі працягваў крочыць поруч зь ім, яго двайніком. Двайніком, які ўжо трапіў у пастку — але думаў, што паляўнічы тут ён.

15

«Ці ня выпіць нам чаго мясцовага? — сказаў Маці Марцінэн. — Я ведаю тут месца… Літоўскія настойкі, вядома, ужо ня тыя. Усё псуецца. Але мы — людзі з творчым уяўленьнем. Ці ня праўда, Тэрэзіюс? У цябе прыгожыя ногі… З такімі каленямі, Тэрэзіюс…»

«Што, выбачаюся?»

«Нічога. Проста сказаў, што курэньне там забаронена. Ты ж ня курыш?»

Тэрэзіюс Скіма накруціў на палец бародку і адпусьціў. Цяпер ён быў ягоны. Ягоны фін. Ягоны шэры гусак — ягоны шанец на ўцёкі.

Яны павярнулі ў арку, нырнулі ў нізкія, амаль нябачныя ў тумане дзьверы. Маці замовіў па стопцы, потым яшчэ па адной. Прагна пазіраючы на Скіму, ён усё гаварыў і гаварыў, гонячы маўчаньне, якое ўсё гусьцей ахутвала іх, маўчаньне, якое яны абодва вельмі добра разумелі, але якое ні ў якім разе нельга было дапусьціць. Здаецца, Маці спрабаваў яго напаіць, падумаў Скіма, сочачы за ягонымі мітусьлівымі, перабольшана клапатлівымі рухамі, за чырвонымі, як у альбіноса, вачыма, у якіх праступалі пажада і абыякавасьць, нібы ўсё ўжо адбылося і фін намагаўся выправадзіць нарэшце непатрэбнага яму каханка. І тут у кішэні яго спакушальніка зазваніў тэлефон, Маці дрогкімі рукамі дастаў яго, паднёс да барвовага ад душнай цеплыні вуха, зморшчыў белы, выгалены лоб бяз броваў:

«Dada, ya ponimayu…»

Скіма сачыў за ім са шкадаваньнем і лёгкім смуткам. Ён стараўся не паказваць сваю трывогу — толькі што рука Маці спаўзла зь ягонага калена, той відавочна захваляваўся, але калі схаваў тэлефон, узяў сябе ў рукі і ўсьміхнуўся:

«Праблема. Зноў праблема. Нешта ня так з маім ДНК для візы. Сёньня ўвечары трэба пераздаць. Добра, што сёньня, інакш я б страціў білет і сваю цудоўную паездку… А сёмай вечара мне трэба быць у расейскім прадстаўніцтве. Ведаеш, мне, напэўна, нельга больш піць. Расейцы, вядома, паважаюць выпівакаў, але няхай яны даведаюцца пра мае таленты на сваім баку мяжы…»

Скіма спачувальна паківаў галавой.

«Але ты выпі, выпі, Тэрэзіюс… — Маці наліў яму яшчэ. — Ты вячэраў? Мы маглі б схадзіць некуды, але пасьля таго, як я здам гэтае факінг ДНК…»

Да сямі, аднак, заставалася яшчэ некалькі гадзін. Скіма сам прапанаваў зайсьці да яго ў гатэль — Маці купіў шампанскага, і яны падняліся ў нумар. Як толькі дзьверы зачыніліся, Маці адразу кінуўся яго распранаць, сьцягнуў швэдар, палез да смочак. Скіма адштурхнуў яго і сеў на свой сіроцкі ложак. Ён заплюшчыў вочы — Маці спрабаваў зьняць зь яго спадніцу, але сьпяшаўся, занадта сьпяшаўся. Скіма дапамог яму, цяпер ён быў у адных калготках, яму было холадна і сьмешна.

«Не сьпяшайся, Маці», — хрыпла сказаў Скіма.

«Але ў мяне мала часу», — Маці сеў на падлогу, ногі яго задраліся, і з-пад вузкіх цёплых штаноў паказаліся пярэстыя, нейкія дзіцячыя на выгляд шкарпэткі. А на твары была такая самая дзіцячая крыўда.

«Ты любіш кнігарні?» — спытаў Скіма і прыхінуўся да сьцяны. Хутка. Хутка. Ужо зусім хутка. Маці пакрыўджана глядзеў яму паміж ног — і Скіма накрыўся пледам.

«Вядома, — глуха прамовіў Маці Марцінэн. — Цяпер гэта ня модна. І мне гэта падабаецца. Я люблю корпацца ў кнігах — яны заўжды пацьвярджаюць мае думкі. Расейцы — кніжная нацыя. У іх была вялікая літаратура — але яна іх і пагубіла. А яшчэ ў кнігарнях ціха. І можна пабыць аднаму. Сам-насам зь вялікімі мысьлярамі мінулага. Адчуць слодыч распаду. Дакрануцца да залатой гнілі імпэрый. Але не падумай… Я не шукаю ўсю гэтую муць кшталту раманаў ці гэтай… паэзіі.. Я люблю гістарычныя кнігі. Гэтыя паўмёртвыя кнігарні задыхаюцца ад старой паперы. Там такое можна знайсьці, чаго ня скажуць у нашым Таварыстве… Тое, што сапраўды адкрывае расейскую душу. Лепш за любыя лекцыі і пропаведзі. Хочаш, я пакажу табе?..»

Скіма кіўнуў, холадна назіраючы, як Маці ўстае і лезе ў сваю торбу.

«А ты любіш доўгі разагрэў, хлопча, — азірнуўся Маці і падміргнуў. — Але чорт нас бяры, у мяне і праўда мала часу…»

Скіма ўладна паказаў яму вачыма на торбу.

«Я люблю іхнае расейскае кіно… Кіно мінулага стагодзьдзя. Так званае савецкае. Напрыклад, іх кіно пра разьведчыкаў. Сямнаццаць імгненьняў… Якая прапагандысцкая праца, Тэрэзіюс! Ты мусіш гэта паглядзець. А вось што я купіў у адной кнігарні ў Варшаве… — сказаў Маці, раскрываючы зялёную кніжку з загнутымі ад старасьці старонкамі. — Речи государственных обвинителей СССР. Зборнік прамоваў дзяржаўных абвінаваўцаў, выдадзены Мэтадычнай радай Пракуратуры СССР у 1955. Выпуск 11. О, там ёсьць што пачытаць… Гэта быў час пасьля сьмерці Сталіна, але дух… Дух часу там ёсьць. Я пераклаў адну з гэтых філіпік. Хочаш паслухаць?»

«Раскажы мне кароткі зьмест», — суха кінуў Скіма.

«Добра, — Маці Марцінэн на момант замёр, сьцяўся, пераадольваючы сябе, загадваючы свайму ладнаму целу астыць, а потым загаварыў ужо спакойным, нават крыху нуднаватым голасам. — Гэта была справа ад 5 траўня 1955 году, разгледжаная Цюменскім абласным судом. Ты ведаеш, дзе гэта: Цюмень? Гэта край сьвету, Тэрэзіюс, і ўсё ж гэта — Расея. Нашы з табой прадзеды яшчэ былі жывыя…»

«Гэта можаш прапусьціць», — сказаў Тэрэзіюс Скіма.

«Окей, — Маці важна паднёс кніжку да вачэй. — 28 сакавіка 1955 году было ўчыненае забойства навуковай супрацоўніцы Цюменскага краязнаўчага музэя Казловай Н.С. Забойца быў затрыманы ў момант, калі ён садзіўся ў таксі, спрабуючы уцячы зь месца злачынства. Сьледзтвам было высьветлена, што забойца — муж Казловай, Казлоў В.М., які нанёс пацярпелай 44 нажавыя раны. Суд прымяніў да Казлова Ўказ ад 30 красавіка 1954 году „Аб узмацненьні адказнасьці за наўмыснае забойства“ і прыгаварыў яго да найвышэйшай меры. Вось дзе паэзія, Скіма… Паэзія імпэрскіх судоў, паэзія сталоў, пакрытых сукном, паэзія гулкіх калідораў, бытавых забойстваў, а за акном Сібір, панылыя шматпавярховікі, п’янства, абсурдныя лёзунгі на шэрых слупах, неба, ад аднаго колеру якога хочацца павесіцца… Але яны жылі і верылі ў імпэрыю. Людзі, якія ніколі з гораду роднага не выяжджалі. Ну, можа, хіба ў Крым або ў Ленінград. Але Эўропа была для іх як Месяц. Як Марс. Як іншая галяктыка, Скіма! Вось у чым іх веліч. Ім хапала імпэрыі, каб лавіць кайф ад несвабоды. А нам? Нам усё свабоды мала…

А пачыналася ўсё так… Слухай… „Товарищи судьи!“, бла-бла-бла… Вось…»

І зноў кніга загаварыла ў галаве Тэрэзіюса Скімы — загаварыла быццам бы сама па сабе. На іншай, грубай і дзіўнай мове, якую ён чамусьці цудоўна разумеў.

«Событие, происшедшее 28 марта 1955 в здании областного краеведческого музея, глубоко взволновало общественность Тюмени. В середине дня в помещении музея на глазах у сотрудников была убита Козлова Наталья Сергеевна, член ВЛКСМ, научный сотрудник музея.

В день убийства к подъезду музея подъехал на такси мужчина, на вид лет 24, одетый в пальто и шляпу. Он поднялся на второй этаж. Дежурный кассир, узнав в посетителе мужа Козловой, приветливо встретил его.

Зайдя в зал, где работала жена, Козлов стал уговаривать ее вернуться к нему и, когда она отказалась продолжать совместную жизнь, Козлов попросил ее пройти в одну из комнат, расположенных рядом. Через несколько минут сотрудники услышали крик Козловой. Вошедшие в комнату сотрудники увидели, как Козлов, держа одной рукой жену, наносил ей другой рукой удары ножом.

Сослуживцы Козловой пытались помешать убийце, но подходить ближе не решались, а ограничились тем, что стали бросать в него книги…

Кнігі, Тэрэзіюс. Тое, што было наскрозь прасякнута ідэямі, не змагло прымусіць Казлова застацца чалавекам. Ён зрабіўся пачварай — і цяпер кнігі ляцелі ў яго, як сымбалі бясьсільля дзяржавы.

Не обращая на это внимания, Козлов продолжал наносить жене удары. Он нанес ей 44 удара ножом. Убедившись в том, что жена находится в предсмертной агонии, он бросил нож и попытался скрыться, но был задержан граджанами при посадке в ожидавшую его автомашину.

Подсудимый Козлов признал себя виновным и объяснил, что он любил Наталью Сергеевну и убил ее потому, что она не хотела жить с ним и ушла от него.

Почему же Козлова ушла от своего мужа? Ты слухаеш?»

«Так».

«Рэч у тым, Скіма, што яна вучылася і была сьціплай і разумнай жанчынай, а ён піў, біў яе, здраджваў, а яшчэ не даваў хадзіць на заняткі і займацца грамадзкай працай. Калі яны жылі ў асобнай кватэры, ён рваў яе канспэкты, якія яна склейвала, а яшчэ схаваў яе камсамольскі білет, „в связи с чем потеря билета обсуждалась на комсомольском собрании“»

Потым ён пайшоў служыць у войска. Тры з паловай гады ён не пісаў ёй, не адказваў на лісты, сышоўся зь іншай жанчынай, Казлова знайшла яго і ён зноў пачаў жыць зь ёй. І зноў пачаліся зьбіцьцё і грубасьць. І тады яна сышла. 17 сакавіка Казлоў грукаўся да суседзяў і клікаў іх на пахаваньне Натальлі.

«Свидетель показал, что Козлов высказывал намерение совершить по отношению к жене такие циничные действия, о которых невозможно здесь в публичном месте говорить. Убийство было совершено столовым ножом. В 12 часов 40 минут в карете скорой помощи от нанесенных ран Козлова скончалась.

Стараясь смягчить свою вину, подсудимый Козлов пытался доказать, что Наталья вела себя нечестно. В частности, он заявил, что она получила перевод на сумму в 150 рублей из Ташкента, от знакомого по имени Владимир. Проверка этого факта опровергла лживое клеветническое заявление Козлова.

Какие же причины способствовали такому тяжелому концу семейной жизни Козловых?

Их брак был случайным. Взаимной любви у них не было, взаимная помощь отсутствовала, равноправие супругов — этот непреложный закон семейной жизни — было попрано, взгляды на жизнь и общественные обязанности были различными. Общественные организации, профсоюзные, комсомольские коллективы не вникали в их жизнь, не помогли наладить правильные взаимоотношения.

Советские люди в своих письмах выражают свое возмущение и требуют сурового наказания убийцы.

„Такому — не место среди нас! Это было не просто убийство, а исступленное кромсание полумертвого тела“.

„Такому — не место среди нас! Гадов, мерзких насекомых сбрасывают с тела и уничтожают. Выродков, подонки старого общества мы так же безжалостно сбрасываем со здорового тела нашего общества. Мы требуем высшей меры наказания — расстрела!“

„Мы просим применить к убийце самую высшую меру наказания — расстрел! Это отбросы общества, сорняк, засоряющий чистые поля, и этот сорняк надо безжалостно уничтожать“.

К этому голосу трудящихся присоединяю голос обвинителя и я и требую на основании Указа от 30 апреля 1954 года применить к Козлову Виктору Михайловичу высшую меру наказания — расстрел».

«Я, вядома, апусьціў сёе-тое, — сьціпла сказаў Маці, паглядзеўшы на гадзіньнік. — Як усё ж прыемна, што нарэшце падзяліўся гэтым скарбам…»

«Але чаму гэта скарб?» — спытаў Скіма.

«Бо гэта геніяльна, Тэрэзіюс. Вось якія гэта былі людзі — людзі ідэі. Крымінальнікаў і палітычных яны судзілі па розных законах, але выпальвалі калёным жалезам і тых, і другіх, і трэціх. Усё жывое, што ня служыць ідэі, мусіць загінуць. Толькі ідэя можа апраўдаць усё — і толькі ідэя мае права абвінавачваць! Калі б я жыў у той час, я быў бы спачатку камуністам, а потым нацыстам!»

«Вось як».

«Я люблю паразважаць пра тое, як бы гэтая гісторыя выглядала ў нашыя дні. У эпоху так званай Новай Дэмакратыі, — ухмыльнуўся па-хлапечы Маці. Няўжо і ў мяне такая самая юная ўсьмешка, падумаў Скіма. — Дык вось. Калі б гісторыя адбывалася ў Райху, нічога б не зьмянілася. Прагучала б такая самая прамова і такі самы прысуд. Цяперашнія расейскія законы нічым не адрозьніваюцца ад законаў 1954 году. Яны нават стражэйшыя. А вось перанясем яе ў нашу Эўропу. Па-першае, усе гэтыя фэміністкі проста не далі б місіс Казловай захаваць гэты шлюб. Яе адправілі б у таемны лягер, дзе вучаць самаабароне і псыхалягічнаму супрацьстаяньню. І яна б вярнулася і справакавала ягоную агрэсію. Але за гэта не панесла б аніякага пакараньня. Наадварот — гэтыя ваяўнічыя бабы скарысталіся б ёй як чарговым сьцягам. Па-другое, і бяз гэтага Казлоў усё роўна знайшоў бы яе рана ці позна — інстынкты так лёгка не заб’еш. Знайшоў і закалоў бы — але пракурор папрасіў бы для Казлова найвышэйшую меру ў эўрапейскім разуменьні гэтага слова. То бок утульную турму з усімі зручнасьцямі на марскім беразе, дзе Казлоў мог бы гадоў пяць займацца творчасьцю, самаўдасканаленьнем, пашырэньнем сваіх духоўных даляглядаў. Да ягоных паслуг былі б бясплатнае порна для задавальненьня натуральных патрэб, інтэрнэт, паездкі ў краязнаўчыя музэі з мэтай перавыхаваньня і смачныя абеды тройчы на дзень за кошт дзяржавы. Па выходных — віскі, рыбалка, футбол. Разумееш, Скіма? Мне брыдка сабе ўяўляць, што цяпер, у гэты самы момант тысячы такіх містэраў казловых адпачываюць у эўрапейскіх турмах. Мярзотных казловых, гадаў і шкодных паразытаў, якія распладзіліся на здаровым целе Эўропы, прыхадняў, якія лезуць туды, дзе слабое месца, дзе можна схавацца і піць кроў Эўропы, трэба зьнішчаць. І гэта магчыма толькі ў імпэрыі — там, дзе ўлада не баіцца быць жалезнымі шчыпцамі і рваць без анэстэзіі. Я мару, каб нашы настаўнікі і гіды Люўру, Пінакатэкі і Прада пісалі лісты ў парлямэнт: мы патрабуем сьмерці для ўсіх, хто яе заслугоўвае, а найперш для чужынцаў, якія поўзаюць у нашых гарадах, карыстаючыся нашай жа праславутай гуманнасьцю!»

«Так, — кіўнуў Скіма, адкідваючы коўдру. — Гэта было б цудоўна».

«Я зноў забалбатаўся, — усьміхнуўся Маці, паціраючы твар. — Зараз я прыйду да цябе, а потым я пакіну свайго прыгожага сябра тут, з бутэлькай шампанскага, і пабягу… Гэтыя расейцы ня любяць спазьненьняў, хаця самі — самая непунктуальная нацыя… Дарэчы, а што ў нас тут? Што мы хаваем у такім элегантным заплечніку?»

Маці палез у заплечнік Скімы, дастаў ягоныя зубную шчотку, лязо, крэмы, кнігі і —

«Пяро, — сказаў Маці. — Навошта яно табе?»

Скіма юрліва ўсьміхнуўся і адвёў вочы.

«Ты лашчыш ім свае…»

«Замкні дзьверы», — сказаў Тэрэзіюс Скіма. І калі Маці Марцінэн паслухмяна ўскочыў і павярнуўся да яго сьпінай, Тэрэзіюс Скіма спакойна ўзяў бутэльку шампанскага і размашыста ўдарыў яго па цемені.

А потым яшчэ раз.

Тэрэзіюс Скіма не любіў нацыстаў.

І камуністаў таксама.

Ён не любіў ідэі і людзей, здольных за іх забіваць.

Ён цярпець ня мог жорсткасьць.

Ён любіў катоў, вузкія спадніцы і старое нямецкае кіно, якое здымалі на смартфоны ў самым пачатку стагодзьдзя.

Ён чуў, як брэшуць сабакі. Блізка-блізка. Ужо зусім блізка. Нібы яны пазналі яго, нібы яны бачылі яго сылюэт у асьветленым акне таннага віленскага гатэлю.

Тэрэзіюс Скіма акуратна зьняў калготкі, майку, майткі. Голы і прыўкрасны, пакрыты гусінай скурай, зь якой, на жаль, не тырчала ніводнага пяра, ён стаяў перад люстэркам у нумары таннага гатэлю на самым краі Эўропы — і не было нікога, хто мог бы яму перашкодзіць.

А затым адбылося цудоўнае ператварэньне.

І можна было не сумнявацца, што некага яно давяло б да сьлёз. Бо раскошная, тонкая, закручаная бародка зь серабрыстым матузком упала на падлогу. Не мінула і пятнаццаці хвілін, як перад люстэркам, паглядваючы на сіроцкі ложак, дзе ляжаў ніцма мужчына ў пакамечанай сукенцы, красаваўся чыста выгалены, пазбаўлены броваў і поўны мужчынскіх і іншых сілаў пан Маці Марцінэн, у вузкіх штанах, белым швэдры і сінім зімовым пінжаку. У ягонай кішэні была ідэнтыфікацыйная картка, электронны гузік мясцовага чыгуначнага білета і чырвоная кніжачка зь дзьвюхгаловым арлом, на вокладцы якой кірылічнымі літарамі былі золатам выведзеныя словы, якія ведалі ўсе:

«Российская империя»,

а ўнізе, крыху меншымі літарамі, іншыя словы, зразумець якія было ўжо цяжэй:

«Разрешение на въезд и временное пребывание».

Маці Марцінэн спусьціўся ўніз, хутка прайшоў міма пустой рэцэпцыі і зайшоў у крамку на рагу вуліцы. Купіў бутэльку гарэлкі, вярнуўся ў нумар і ласкава, прытрымліваючы падбародзьдзе мужчыну ў спадніцы, выліў гарэлку яму ў рот. А затым вымыў рукі, падхапіў торбу і заплечнік і выйшаў у вечаровы туман, да нябачных сабакаў, якія цяпер вылі, нібы раптам згубілі сьлед.

Пан Маці Марцінэн выклікаў таксі, якое давезла яго на іншы бок ракі, і выпіў там кавы, разглядваючы горад, які рабіўся ўсё больш шумным, стракатым і настойлівым: горад клікаў пана Марцінэна на розных мовах, але ў пана былі справы. Роўна а сёмай ён пазваніў у дзьверы расейскага прадстаўніцтва, яго правялі ў памяшканьне, падобнае да лякарскага кабінэта, дзе мужчына ў белым халаце грубавата засунуў пану Марцінэну ў рот шкляную палачку і сказаў, як вылаяўся:

«Окей, you are free!»

Нібы містэр Марцінэн быў ахвярай, якой гэты грубы чалавек толькі што дараваў сваёй шкляной палачкай свабоду.

У той вечар містэр Марцінэн завітаў яшчэ ў адно месца. На Піліма, 51.

Гэтым разам тут было адчынена. І нават бел-чырвона-белы сьцяг, які вісеў над дзьвярыма, нібы паказваў усім сваім выглядам, што ён можа ўвайсьці, калі ня будзе казаць лішняга.

Сьцяг, падумаў Тэрэзіюс Скіма. У Эўропе такія рэчы даўно ўжо лічыліся архаізмам — сьцяг быў роўны пяру ў гэтай гульні, якая вялася Скімам ужо тыдзень і нішто не выдавала на тое, што неўзабаве будзе абвешчаны вынік. Сьцяг вісеў на вежы пасярод гэтага гораду, сьцяг быў тут, папярэджваючы пра сур’ёзнасьць намераў, трыкалёр з залатым арлом боўтаўся над брамай расейскага прадстаўніцтва — і Тэрэзіюс Скіма падумаў, што наўрад ці змог бы жыць у краіне, дзе трэба было б любіць сьцяг. Ён памятаў, што некалі за абразу сьцяга маглі забіць — воляй улады, вокрыкам дзяржавы: цікава, што сказаў бы пра гэта Маці Марцінэн?

Містэр Марцінэн увайшоў у цесны кабінэт, дзе за доўгім сталом сядзелі трое, занурыўшыся кожнае ў свой ноўтбук. Двое мужчын і жанчына з русай касою, канец якой яна схавала пад каўнер вайсковай курткі.

Яны ўсе разам паднялі вочы на Скіму — стомленыя вочы людзей, якія ня звыклі жартаваць, седзячы каля сьцяга. Бо ў цэнтры стала стаяў брат таго, першага штандара, які вянчаў сабой непрыкметныя дзьверы. Брат ці сястра — гэта было ўжо ня важна.

«Добры дзень», — павітаўся па-ангельску Тэрэзіюс Скіма.

«Вітаем», — смурна кінуў адзін з мужчынаў і прыўзьняўся, акідваючы Скіму прафэсійным позіркам выкрывальніка змоваў.

«Мяне завуць Тэрэзіюс Скіма, — Скіма аблізаў сухія, гатовыя да хлусьні вусны. — Ці правільна я разумею: тут знаходзіцца цэнтр беларускай эміграцыі ў Вільні?»

«Правільна, — ня надта прыязна адгукнуўся другі мужчына. — Што вам трэба?»

І ўсё ж яны былі зьдзіўленыя, падумаў Скіма. Зьдзіўленыя тым асаблівым зьдзіўленьнем, калі ведаеш, што ўсё мусіла пайсьці інакш.

«Вашы кантакты мне даў літоўскі паэт, які цяпер жыве ў ЗША. Я агент службы ED у Бэрліне і займаюся справай вашага суайчыньніка, — цярпліва сказаў Скіма. — Я думаю, што ён быў бе-ла-рус. Ён памёр у бэрлінскім гатэлі некалькі дзён таму. Ягоным заняткам была паэзія. Пасьля яго засталіся вось гэтая кніга, нататнік і… І вось гэтае пяро».

Яны глядзелі на яго неўразумела і ня рухаліся.

«Вы разумееце па-ангельску?» — спытаў Скіма.

«Ня вельмі добра, — прызналася жанчына. — Дык вы немец?»

«Я бэрлінец, — сказаў Скіма. — Я паспрабую сказаць іншымі словамі, каб вы зразумелі?»

«Проста я гавару па-нямецку лепш, — адказала жанчына. — Давайце па-нямецку».

«Добра», — пагадзіўся Скіма і паўтарыў усё на сваёй роднай мове. І падумаў, што родная мова, мабыць, нешта таксама няўлоўнае, што патрабуе свайго расьсьледаваньня, бо так цяжка бывае знайсьці ёй імя.

Яна ўзяла ў рукі кніжку і перадала яе мужчынам.

«Так, гэта па-беларуску», — сказаў адзін.

«Гэта наша мова», — сказаў другі.

«Але чаго вы хочаце ад нас?» — спытала жанчына.

Трое за доўгім сталом. Тры партрэты на сьцяне: мужчынскі, жаночы і яшчэ адзін мужчынскі. На першым чалавек з вусікамі, на другім — старая кабета, намаляваная чырвоным, сінім і чорным, на трэцім — фота.

«Хто гэта, на сьцяне?» — спытаў Скіма.

«Гэта Купала, сьвятая Бянігна і Максім Крывічанін, — прамовіў раздражнёна той мужчына, які ўвесь час маўчаў. — Нашы героі. Але што вы ад нас хочаце?»

Ён таксама гаварыў па-нямецку. На школьнай, прымітыўнай, з памылкамі нямецкай мове, якая прымушала Скіму ўвесь час стрымліваць усьмешку. Але не хапала яшчэ, каб яны падумалі, што ён зьдзекуецца. Тут сядзелі сур’ёзныя людзі. Сур’ёзныя людзі пад сур’ёзнымі партрэтамі побач з сур’ёзным сьцягам, і партрэты і сьцяг давалі ім сілу. А хто быў ён, бэрлінскі няўдаліца, бязь сьцяга і сьвятых выяваў?

«Мне падалося, вы можаце ведаць нешта пра чалавека, якога я шукаю. А яшчэ я лічу, што разгадка — на вуліцы… зараз я скажу дакладна… вуліцы Сіадыч ў Мінску».

«Сіадыч… Хм. Мы не паліцэйская ўправа, — сказаў мужчына за дальнім канцом стала. — Вядома, беларусы, якія трапляюць у Вільню, зьвяртаюцца да нас. Але… Чым, вы кажаце, займаўся ваш нябожчык?»

«Ён пісаў вершы», — сказаў Скіма.

Яны пераглянуліся.

«Бязглузды занятак у час, калі галоўнае — змагацца за незалежнасьць, — паволі вымавіла жанчына з русай касою. — Паэзія ўжо даўно ня здольная падтрымліваць нас у змаганьні. Пагатоў у кнізе, якую вы прывезьлі… Там нічога няма пра нашую справу. Пра справу кожнага патрыёта. Вярнуць краіне і яе народу свабоду і скінуць ярмо імпэрыі. Вось чым заклапочаныя мы, беларусы. У Беларусі была вялікая паэзія, якая выяўляла душу і памкненьні нашага народу. Але яна скончылася паўсотні гадоў таму. Разам са сьмерцю нашых клясыкаў, апосталаў нашага адраджэньня».

Скіма кіўнуў і пацягнуўся да бародкі, але ўспомніў, што ён цяпер — чалавек з чужым тварам.

«Гэты ваш паэт — проста паражэнец, — сказала жанчына. — Уцякач. Багемны гультай у пошуках цёплага гняздэчка. Мы не падтрымліваем кантактаў з тымі, хто марнуе жыцьцё на такія забаўкі. Замест таго, каб ахвяраваць яго дзеля Бацькаўшчыны».

Адзін з мужчын раптам выйшаў з-за стала і падышоў усутыч да Скімы.

«Ну ўсё, канчайце вашыя гульні, — сказаў ён, узяўшы Скіму за штрыфэль пінжака. — Наш чалавек засёк вас у горадзе, калі вы кантактавалі з Марцінэнам, расейскім шпіёнам і актыўным удзельнікам прарасейскай групоўкі. Вы ведзяце брудную гульню, агент Скіма. Ня думайце, што нехта тут паверыў хоць аднаму вашаму слову. Не трымайце нас за ідыётаў. Лепш трымайцеся далей ад нашай арганізацыі. Ці мне выклікаць паліцыю і расказаць ім пра вашыя фокусы зь пераапрананьнем?»

«Я зразумеў вас, — спакойна сказаў Скіма, гледзячы яму ў вочы. — Усяго добрага, панове».

І ён выйшаў у калідор, трымаючы сьпіну так, каб ніхто не падумаў, што ён іх баіцца. Па шчырасьці, падумаў Скіма, іх шкада. Яны маглі б скарыстаць маю паездку ў сваіх мэтах. Зрабіць мяне сувязным — ці як там гэта завецца на іхнай падпольнай мове. А за гэта дапамагчы мне наладзіць кантакт зь людзьмі ў Мінску. Ці Менску? Здаецца, так гэта будзе па-беларуску? Ці на бальбуце?

Ён пачынаў блытацца. Ён быў агентам ED. І калі б нехта сказаў яму тыдзень таму, што ён…

Пакой у «Розэнгартэне». Кніга. Пяро. Гарады. Гатэлі. Людзі. Куды ўсё гэта цягне цябе, нібы ветрам, Тэрэзіюс?

Ідучы пад віленскімі ліхтарамі, ён замерзлымі пальцамі паваражыў на сваім тэлефоне. І зь Вільні ў Бэрлін паляцела кароткае паведамленьне з трох словаў, падобнае да зашыфраванага пасланьня:

Пакармі маіх катоў.

Да цягніка заставалася яшчэ дзьве гадзіны.

16

Сымбаль Эўропы — памежны сабака. Рудая ў чорных плямінах цяглістая сучачка, якая бяжыць па вагоне, схаваўшы бледны доўгі язык — і пасажыры міжволі прыслухоўваюцца да яе подыху: частага, памяркоўнага, працоўнага подыху натрэніраванага зьвера. Сон струменіць з усіх шчылін, лунае ў сьвятле бляклых лямпаў, і сьпіна правадніцы вырастае перад самым тварам. Ня хочацца ні чытаць, ні есьці, ні курыць, ня хочацца нават разьлепліваць вусны, і руцэ лянотна цягнуцца да століка, дзе мутнее вада ў недапітай бутэльцы.

«Маці Марцінэн, — сказаў невысокі памежнік з тварам такім панылым, быццам яго нарадзіў гэты калючы дрот за акном. — Мар-ці-нэн».

«Так, гэта я», — сказаў Тэрэзіюс Скіма, адклаўшы ў бок кнігу, падручнік мовы бальбута для ангельскамоўных, са слоўнікам і граматычным дадаткам. Кнігу, якую ён даўно ўжо перастаў чытаць — проста трымаў у руках.

На бэджы памежніка было абсалютна немагчымае прозьвішча. Shchaurizhevitch — стаяла там, і калі б нехта сказаў, што гэта можна прачытаць, Скіма засьмяяўся б яму ў твар.

Але было не да сьмеху. Дзяржаўная мяжа — самае нясьмешнае месца ў сьвеце. Гэта ведалі ўсе. І ўсе думалі пра сваё.

«Мэта вашага візыту ў Райх?»

«Турыстычная», — сказаў Скіма.

Памежнік строга зірнуў на яго і пасьвяціў ліхтарыкам у вочы: нібы містэр Марцінэн мог хаваць там нейкія нетурыстычныя прадметы. Там, пад доўгімі вейкамі, за зялёнымі зрэнкамі вузкіх вачэй, у чыстай сьлязе, якую выгнала зь яе сховішча бяссоньне і ягоны сымбаль — казённы ліхтарык.

«Вы гаворыце па-расейску?»

«Я училь, но очэнь плёхо, — сказаў Скіма падрыхтаваную фразу. — Нет способност».

«Научитесь, — перайшоў памежнік на расейскую і шырока ўсьміхнуўся. І ад гэтай памежнай усьмешкі стала яшчэ больш паныла. — Главное — больше слушать. Слушать. Понимаете? И слушаться».

Скімаву картку пацалавала чорная прылада. Сабачая пыса, такая прыязная, тыцнулася яму ў калені. Злавесна ляснуў штамп у чырвонай кніжачцы містэра Марцінэна, за страту якой ён мусіў заплаціць імпэрыі салідны штраф. Так было напісана на першай жа старонцы.

«Счастливого пути и приятного пребывания в империи», — сказаў памежнік і прыгнуўшыся, не разгінаючы сьпіну і расставіўшы ногі, быццам жаба пераскочыў да наступнага пасажыра.

Людзей у вагоне было няшмат. За памежнікам прайшоў мытнік, які доўга круціў у руках Скімавы рэчы, кожную ён абмацаў сваімі вялікімі сялянскімі рукамі, пакінуў на іх тысячы адбіткаў. Ён задаваў мноства пытаньняў, недаверліва аглядаў лязо і пяро, нататнік і майткі, і пакет, у сярэдзіне якога, схаваныя пад рэчамі Марцінэна, ляжалі калготкі і завязаная ў вузел сукенка, унутры якой была спадніца; ён рассыпаў на вольным сядзеньні побач са Скімам ягоныя лекі і панюхаў кожны тубік, усё было выцягнута на сьвятло і адчынена, а потым кінута зноў на сінюю скуру сядзеньня — аднак Скіма ўжо ведаў, што яго прапусьцяць. Ён ухвалены і прызнаны бясьпечным.

Яны проста карысталіся сваім правам першай ночы, гэтыя працаўнікі вартавой службы.

Правам ягонай першай ночы ў Райху.

Сабака зноў прайшоў па вагоне, ужо ў адваротным напрамку. Яму хацелася адказаць гучным брэхам на гукі, што даносіліся аднекуль з-за лясочку, каля якога стаяў цягнік. Там, далёка, на невялікім узгорку, сьвяціліся агні нейкіх дамоў, і ў ім заліваліся, быццам адпужваючы гэтыя чужыя вагоны, іншыя псы. Але памежная сучка трымалася, як магла. Яна апошні раз зірнула на Скіму сваімі маркотнымі сінімі вачыма і пабегла за гаспадаром.

Цягнік крануўся. Выключылі сьвятло. Скіма прагна ўзіраўся ў акно, за якім плыў усё той самы калючы дрот і плятформа, на якой не было нікога, толькі сьветлыя колы ад ліхтароў.

Тэрэзіюс Скіма вырашыў выйсьці ў тамбур — але на яго шляху вырасла правадніца. Прыгожая высокая бляндынка, якая скрыжавала рукі і сказала, напружана, празь сьціснутыя вусны:

«Ноў! Фэрботэн! Sun zone!».

Тэрэзіюс Скіма ўздыхнуў і пакорліва пацягнуў на сябе ручку прыбіральні. Стоячы там і ўдыхаючы халоднае начное паветра ўперамешку са смуродам, ён глядзеў на сябе ў люстэрка: на свой чэлес, зь якога ліўся гарачы струмень, на свой цьвёрды, зусім яшчэ малады ніз жывата. Прыбіральня нагадала яму гатэльны пакой. Вузкі і цесны пакойчык, зь якога няма паратунку. Ён уявіў сабе пастаяльца з «Розэнгартэну» — як той, стоячы пад ужо выдыхлым душам, мачыўся ў адтуліну пад нагамі. Апошні раз у жыцьці. Яшчэ ня ведаючы, што раніцай ён дасьць штуршок чужой гісторыі.

Увесь сьвет падзелены на пакоі танных гатэляў. Адкуль мы бяжым, бяжым, бяжым, і колы падладжваюцца пад гэты бясконцы бег.

Тэрэзіюс Скіма выйшаў у калідор, і яму раптам падалося — так выразна і так балюча — што ягонае адлюстраваньне ўсё яшчэ там, у гэтай смуроднай кабіне, што ён яшчэ стаіць там і мочыцца — а ў калідор выйшаў нехта іншы.

Да чаго даводзіць раздваеньне асобы, падумаў Скіма і вярнуўся на месца. Ён ведаў, што не засьне. І вырашыў скарыстаць гэтыя дзьве гадзіны да Мінску для стварэньня дакладнага пляну. Мозак працаваў, нібы па інэрцыі. Вуліца Сіадыч. Вада (рака?). Камень. Недзе там мусіла быць разгадка.

Празь дзьве гадзіны ён выйшаў з вагона і ступіў на пэрон менскага вакзалу. Фін Маці Марцінэн, апрануты так, каб застацца замежнікам у гэтым поўным таямніцаў горадзе — і ўсё ж не выклікаць у тутэйшых мінакоў нічога, апрача млявай цікаўнасьці. Ён быў адзін з турыстаў — і не ў ягоных інтарэсах было выдаваць сябе.

«Всегоў доброў», — сказаў ён правадніцы, шырока разявіўшы рот, але яна чамусьці праігнаравала ягоныя словы.

Думаючы пра тое, дзе тут знайсьці каву — верагодней за ўсё, кава тут будзе жахліва, безнадзейна пазяхнуў Скіма, — ён зрабіў па пэроне некалькі нерашучых крокаў. І тут жа з натоўпу, што абступіў вагоны, да яго выйшаў чалавек у бясформеннай куртцы, што даставала яму да каленяў, і з рэдкімі, растрапанымі валасамі. Капюшон вісеў за сьпінай, як горб.

«Тэрэзіюс Скіма, — прамовіў чалавек хутчэй сьцьвярджальна. — Хадземце за мной».

Страх зьявіўся адразу ж, ён кінуўся на Скіму з прагалаў між зубоў гэтага чалавека, абедзьве сківіцы ў ягоным роце выглядалі вартымі жалю, але Скіма імгненна ўзяў сябе ў рукі. Марцінэна ўжо маглі знайсьці — але ня будуць жа яны дзейнічаць вось так. Нешта ў абліччы чалавека, за якім Скіма пакорліва ішоў праз падземныя пераходы, паказвала, што ён не зьбіраецца везьці сваю ахвяру ні ў казэматы таемнай паліцыі, ні ў каменяломні, ні ў турму. Чалавек хутка ішоў наперад і раз-пораз азіраўся, каб паглядзець, ці пасьпявае за ім гэты інтурыст. Скіма вырашыў не адставаць — і вось яны ўжо шпаркім крокам перасякалі плошчу, на якой дзьве вежы глядзелі ў далеч, прымружанымі ранішнімі тварамі бязвокіх хімэр.

Чалавеку, які вёў яго за сабой, было на выгляд гадоў сорак пяць, але зубы, зубы… Гэтыя кепскія зубы надавалі ягонаму роту злавеснасьць. Яны ішлі праз насьцярожаны зімовы горад і выдыхалі перад сабой белую пару, яны нагадвалі мэханізм, які разьяжджае па вуліцах па нейкім аднаму яму вядомым маршруце.

Гэта частка праграмы, здагадаўся Скіма. Да яго прыстаўлены гід, ён жа, верагодней за ўсё, агент бясьпекі. Такія ўмовы экскурсійнай паездкі. Гэты чалавек будзе суправаджаць яго па Менску, не адстаючы ні на крок, ягонае заданьне — каб Скіма пабачыў толькі тое, што яму прадпісана пабачыць.

Гэтая здагадка супакоіла Скіму. Вядома, такі паварот ствараў шмат праблем, але ён здолее ўсыпіць пільнасьць гіда. І наогул пастараецца ад яго пазбавіцца. Скіму не цікавілі пампэзныя імпэрскія помнікі, калгасы і парады вайсковай тэхнікі. Яму было напляваць на музэі Трох Перамог і на Бібліятэку Пушкіна. І на балет у Бальшой ён не зьбіраўся.

Скіма ішоў на вуліцу Сіадыч. Куды б яго ні вялі, ён мусіў трапіць на вуліцу Сіадыч.

І тады гэты брэх, які дакучаў яму, нарэшце змоўкне. І пастаялец з «Розэнгартэну» атрымае імя і жыцьцё, якое ён пражыў ня горш за іншых. І цудоўныя вершы, якія Скіма абавязкова прачытае, атрымаюць аўтара. І кнігарні Эўропы змогуць спачыць у сваіх папяровых магілах.

І тады ён паспрабуе вярнуцца.

Аднак адкуль ён ведае, што я — ня Маці Марцінэн?..

Адкуль, шайсэ, адкуль?

«Куды мы ідзем?» — спытаў Скіма, адчуваючы ўсё большы неспакой.

«У гатэль, вядома, — адгукнуўся ягоны гід, накідваючы капюшон. — Гэта гатэль „40 гадоў Перамогі“. Засталося недалёка».

«Мы маглі б узяць таксі? — прапанаваў Скіма. — Праўда, у мяне няма вашых рублёў. У вас можна заплаціць карткай? А яшчэ я выпіў бы кавы…»

Чалавек хмыкнуў і, падавалася, усьміхнуўся, паказаўшы свае страшныя зубы.

«Як вас завуць?» — спытаў Скіма.

«Вам абавязкова трэба гэта ведаць?» — чалавек паглядзеў на яго з сумневам.

«Было б добра», — сказаў Скіма, стукаючы зубамі ад холаду.

«Ах так, — сказаў ягоны гід. — Гэта ў нейкім сэнсе вашая праца. Даваць імёны».

Скіма спыніўся і, нягледзячы на холад, працягнуў руку і скінуў капюшон з галавы гіда. Той зноў усьміхнуўся.

«Вы ведаеце, хто я?»

«Давайце пойдзем у гатэль, засталося зусім няшмат, — гід махнуў рукой у бясформенным рукаве. — Калі вам гэта трэба — добра, завіце мяне Ён. Гэта кароткае імя, якое цяжка забыць».

І Скіма зноў пакорліва рушыў туды, куды паказаў ягоны праважаты.

«Што да кавы, дык вы можаце выпіць яе ў гатэлі, — сказаў Ён, рухаючыся між глыбаў узарванага сьнегу. — Там у нумары электрычны чайнік. А вось на таксі вам ня хопіць. У вас на рахунку зусім сьмешная сума. Паберажыце грошы, Тэрэзіюс. Вам патрэбная гэтая ілюзія».

«Якая ілюзія?»

Але яны ўжо дайшлі да будынку, які хаваўся за высокімі чорнымі ялінамі. У гэтым горадзе не зьбіралася віднець. Унізе на рэцэпцыі сядзела маладая дзяўчына і чысьціла пазногці. Скіма пайшоў да яе, але ягоны гід прытрымаў яго за плечы.

«Ня трэба яе турбаваць, усё ў парадку», — сказаў ён ціха і паказаў Скіму, каб ён ішоў да ліфта.

У поўным маўчаньні, пад пагрозьлівы скрыгат тросаў, яны падняліся на трэці паверх. Ён штурхнуў дзьверы нумару і запрасіў Скіму ўвайсьці.

«Вось чайнік, — сказаў ён. — Вось кава. Распушчальная кава, якую вы так ня любіце, але паверце, гэта ня так ужо й важна. Вы можаце паспаць, а я пасяджу тут».

«Вы не пакінеце мяне ні на сэкунду, наколькі я разумею?» — спытаў Скіма, азяблымі рукамі ставячы ваду.

«Як і вы мяне, — хітнуў галавой Ён. — Піце і сьпіце. У нас яшчэ шмат справаў».

«А ў прыбіральню? Я магу схадзіць у прыбіральню? Сам?»

«Вядома», — ціха сказаў Ён.

Скіма зачыніўся ў прыбіральні, але там не было ні акенца, ні іншых дзьвярэй. Вядома.

«Гэта, вядома, ня „Розэнгартэн“» — прамовіў Ён, калі Скіма выйшаў, выціраючы рукі шорсткім ручніком.

Скіма сеў на ложак, аблізнуўся і важка і сур’ёзна сказаў усё тое, што мусіў.

«Вы шмат пра мяне ведаеце. Магчыма, усё. Я ня веру ў цуды. Але ў дадзены момант, дарагі Ёне, мне напляваць на тое, адкуль у вас такая абазнанасьць. Я мушу раскрыць таямніцу. Мушу завяршыць справу. Таму, хочаце вы гэтага або не, я выпраўляюся на вуліцу… Сіадыч. Магчыма, вы ведаеце і пра гэта. У такім разе або дапамажыце мне, або мы разьвітаемся, як толькі я дап’ю гэты дзіўны напой».

Ён маўчаў, гледзячы некуды скрозь Скіму.

«Дык як вам мая прапанова?» — Скіма нарэшце дачакаўся кіпню і з асалодай схапіў гарачы кубак з выявай нейкіх салдатаў.

«Сядых, — сказаў нарэшце Ён, тужліва пахітаўшы галавой. — Вуліца называецца Ся-дых».

«А вось гэта і праўда няважна, — злосна сказаў Скіма. — Я дабяруся туды і бяз вашай дапамогі. Я ня ведаю, хто вы, падпольшчык, агент расейскай бясьпекі ці проста вар’ят. Але выбірайце: або так — або так».

«Не сьпяшайцеся, Скіма, — прамовіў гэты невыносны Ён, разглядваючы твар Тэрэзіюса зь цяжкаўлоўнай маркотай. — Вы ўжо нічога не паправіце. Тут, у гэтым сьвеце, ад вас нічога не залежыць».

«Я чуў, што такое Райх», — высакамерна сказаў Скіма.

«Райх… — задуменна сказаў Ён. — Дас Райх… Так, вядома, расейская імпэрыя. Якое глупства. Азірніцеся вакол, Скіма. Хіба вы нічога не заўважаеце?»

Скіма міжволі азірнуўся. Пакой як пакой. Убогая сьціпласьць, эканомная і д’ябальская ў сваім імкненьні падацца ўтульнасьцю.

Ён прылёг на падушку, спадзеючыся, што ягоны гід — ці кім там быў насамрэч гэты загадкавы і злавесны мужык — зьнікне. Калі ён і праўда ведае пра Скіму так шмат — мусіць ведаць і тое, з кім мае справу.

Цудоўным чынам ён адразу ж заснуў. А калі расплюшчыў вочы, Ён усё гэтак жа сядзеў на тым самым месцы і глядзеў у адну кропку. Скіма паспадзяваўся, што ягоны навязьлівы гід заснуў — але той бяззуба ўсьміхнуўся і падняўся зь месца.

«Ідзіце ў душ — і пойдзем глядзець горад».

За сьцяной завыў сабака. Скіма пачуў — і сам зьдзівіўся шалёнай радасьці, якая яго раптам апанавала.

«Сядых, — сказаў ён весела. — Горад цікавіць мяне пераважна гэтай часткай. Спадзяюся, яна не занадта інтымная?»

Цікава, ці ёсьць тут кнігарні? І як яны выглядаюць? Як «Апошняя кнігарня» ў Бэрліне, або як Шэксьпір са сваёй жаночай кампаніяй? Тэрэзіюс Скіма падстаўляў грудзі і шыю цёплай, па-сапраўднаму цёплай вадзе і думаў пра тое, што хоча пабачыць кнігі.

Шмат старых кніг. І прадаўца, якога не адразу заўважыш між іхных мёртвых гор.

Удыхнуць іх пах — і адчуць сьлед.

Ён скінуў апранахі Марцінэна, але падумаў і вырашыў, што тут лепш усё ж будзе надзець штаны. А пад штаны, канечне, калготкі. Быць мужчынам. У Менску гэта важней — але халера яго бяры, Скіма ўсё роўна не зусім уяўляў сабе, што яны тут разумеюць пад гэтым словам. Насамрэч самым правільным відам вопраткі тут была такая куртка, як у чортава Ёна: насунуць на сябе гэты сшыты ворах шчыльнай тканіны і быць абароненым ад ледзянога ветру і менскага імпэрскага марозу.

«Из дома вышел человек в цилиндре и очках», — прамовіў Ён, паглядзеўшы на Скіму, які ўзьдзеў на нос цёмныя акуляры. Яны выйшлі на гэты калючы, сьляпучы мароз, які, тым ня менш, быў прыемны пасьля віленскай пранізьлівай вогкасьці. Ісьці па сьнезе было зручна — Скіма наўмысна абмінаў вычышчаныя ад наледзі асфальтавыя сьцежкі і ступаў так, каб пад нагамі хрумсьцела як мага больш музычна.

Яны ішлі па шырокім праспэкце — пакрысе, напаўголасу, Ён пачаў расказваць пра будынкі, прамовіў некалькі разоў, скрывіўшыся, пра «сталінскі ампір», і паглядзеў на рэакцыю Скімы. Але той узіраўся ўважліва ў белы праспэкт, удалечыні якога зьбіралася чырванаватая імгла. Яны зайшлі ва ўнівэрсам («Цэнтральны», як патлумачыў Ён, падняўшы палец) — і выпілі там кавы, і Скіма падумаў, што дзеля гэтага смаку ён гатовы дараваць Ёну некаторыя рэчы. Напрыклад, ягонае ўпартае нежаданьне раскрываць карты.

Прамінуўшы прасторную, але абсалютна пустую плошчу, яны спыніліся перад танкам, і Ён расказаў, што існуе верш, які пачынаецца словамі «Дзяўчаты мыюць танк ля Дому афіцэраў…» Скіма разумеў, што танк стаіць тут ужо стагодзьдзе, і ўсё ж яму здавалася, што ўсё ў гэтым горадзе ненатуральнае, усё зробленае менавіта для яго, усё прасілася быць расказаным і апісаным — але Скіма не дазваляў сабе марнасьці, яму патрэбныя былі тры рэчы, пра якія ён не стамляўся сабе нагадваць, якія гучалі рэфрэнам на менскім сьнезе:

Сядых. Рака. Камень.

Яны спусьціліся ўніз і прайшлі праз парк, і менавіта там, сярод засьнежаных дрэваў, Скіма раптам пачаў гаварыць. Ён слухаў, не перапыняючы, ён ціхенька пасопваў носам, і Скіму падавалася, што Ён хоча сказаць яму: я ведаю, ведаю, але гавары, гавары, табе трэба гэта вымавіць. Зрэшты, часам сапеньне Ёна набывала ўхвальны тон — ці гэта толькі здавалася Скіму між бязьлюднага парку? Яны выйшлі на круглую плошчу, у цэнтры якой стаяў помнік: выцягнуты вастрыём да неба кій, у падножжы якога замерлі каменныя фігуры людзей са зброяй у руках.

Так ён і ўяўляў сабе Райх.

У імкненьні да неба — і з прыціснутымі да самай зямлі постацямі ўяўна жывога.

А Ён ужо клікаў яго схаванай у рукаве лапай у арку. Скіма, стараючыся не паддавацца занадта відавочна гэтаму ўладнаму маўкліваму жэсту, пайшоў за ім.

Не мінула і хвіліны, як яны выйшлі да нізкага белага будынку, на шчацэ якога была намаляваная дзіўная літара Ў. Ён лёгка падняўся па прыступках — Скіма паслухмяна ўвайшоў за ім…

Тут стаялі кнігі.

Скіма прыплюшчыў вочы і агледзеўся.

У невялікім пакоі, вакол століка, які займаў увесь кут, гаманілі чалавек дзесяць беларусаў. Яны выдавалі цалкам шчасьлівымі людзьмі — і Скіма, які ўвесь час шукаў вачыма ў гэтым горадзе расчараваньне і немату, зноў адчуў, што яго падманулі. Людзі пілі віно і махалі рукамі, забаўна мружачыся — ніхто не зьвярнуў увагі на іхную пару.

Ён падышоў да стала і наліў віна ў плястыкавыя кубкі. Адзін уручыў Скіму, а другі паставіў проста на кніжную паліцу.

Ніводзін з гэтых вясёлых людзей, якія напаўнялі кнігарню сваімі перабольшана жывымі галасамі, не запытаўся, хто яны. Магчыма, гэта былі знаёмыя Ёна — але Ён ні з кім не павітаўся, нікому не паціснуў рукі. Ён проста стаяў на фоне рознакаляровых кніжных паліц і глядзеў на Скіму — не адрываючыся, сур’ёзна і сумна.

«Я ня думаў, што ў Райху людзі могуць гаварыць так гучна», — сказаў Скіма, проста каб нешта сказаць.

«Райх… — зноў адгукнуўся Ён. — Дас Райх. Скіма, адзіныя імпэрыі, якія тут ёсьць, гэта „Империя обоев“ и „Империя вкуса“… Гаварыць? Так, яны могуць».

«Што яны яшчэ могуць? — спытаў Скіма. — Я бачу, што ты ведаеш пра іх усё. Як і пра мяне. Тады пакажы мне, на што яны яшчэ здольныя. Скамандуй ім. Сваім малпам».

Ён змрочна ўсьміхнуўся.

«Ты і праўда паверыў, недзе на сярэдзіне твайго падарожжа, што пастаялец з „Розэнгартэну“ зрабіўся такі малы, што змог сесьці на гусака і ўцячы за мяжу? — спытаў Ён, і пад ягонымі ботамі ўсё цямней і цямней рабілася лужына ад набранага ў рабрыстыя падэшвы сьнегу. — Але скажы мне, Скіма, чаму ты нават не дапусьціў такой магчымасьці, што на гісторыю пастаяльца можна зірнуць зь іншага боку?»

«Зь якога?»

«Што, калі гэта не пастаялец ацалеў пасьля палёту, пакінуўшы сабе на памяць пяро? А гусак зрабіўся чалавекам — і апошняе пяро, якое нагадвала яму пра яго птушынае паходжаньне, захаваў у якасьці талісмана?»

Скіма скрывіўся і зноў пачаў шукаць на твары сваю бародку. Але гэта быў ужо ня Скіма. Зусім іншы чалавек, з чужым імем і чужымі памылкамі, стаяў цяпер пасярод кнігарні, дзе не было ніводнай кнігі на зразумелай яму мове.

«Сядых, — сказаў Скіма. — Спадзяюся, мы ўжо блізка?»

«Ты зусім ня п’еш, — пахітаў галавой Ён і апусьціў капюшон. — Добра, хадзем. Нас чакаюць».

Яны зноў выйшлі на мароз і доўга (Скіму здавалася, бясконца доўга) крочылі ўздоўж цаглянай сьцяны. Перайшлі вуліцу — сапсаваны сьветлафор адчайна і эпілептычна міргаў, нібы сыгналячы Скіму: ня дай абвесьці сябе вакол пальца, іншаземец. А потым быў трамвай — і Скіма адвярнуўся да пакрытага старажытным жывапісам шкла, на якім мясцовыя жыхары пакідалі выедзеныя іхнымі цёплымі дыханьнямі круглыя прасьветы.

Гэты шматвокі трамвай з бразгатам нёс іх па горадзе Мінску, заходняй сталіцы Райху — і Скіму ўсё менш падабалася прывезенае ім з далёкіх, такіх далёкіх, цяпер ужо амаль няісных краёў слова.

Вуліца Сядых была вузкая і засаджаная высокімі сучаснымі дамамі. Ён патлумачыў, што раней тут быў нешырокі, але цяністы сквэр, і на беразе каналу загаралі людзі, а з моста дзеці кідалі ў зялёную, застылую ваду трэскі і паперкі. Але гораду не хапала месца. Як і паўсюль, горад патрабаваў прасторы — каб запоўніць яе і аглушыць матэрыяй пусты краявід.

«А тут стаяў камень», — стомлена сказаў Ён і прысеў на жалезную агароджу.

Тут.

Там, дзе акуратна падмецены асфальт упіраўся ў сьцяну. Скіма падняў галаву — з акна дому проста над ім высоўвалася галава і тупа ўзіралася ў шумную вуліцу.

«Што ты будзеш рабіць, Скіма?»

Тэрэзіюс Скіма абмацаў сьцяну рукамі. Ён думаў, што галава там, наверсе, зусім блізка, неяк адрэагуе на гэты замах — але галава ўсё гэтак жа працягвала вывучаць знаёмую ёй да драбніцаў шумную вуліцу.

«Сядых, Скіма. Ся-дых. Сіадыч штрасэ. Тое месца, да якога ты так імкнуўся».

Скіма ўсьміхнуўся і расшпіліў куртку.

«Сядых. Вада сышла. Камень быў вырваны зь зямлі, як зуб. Што ты будзеш рабіць, Скіма?»

«Чытаць».

«Чытаць? Што? Старыя кнігі?»

«Старое сеціва», — сказаў Скіма.

Ён нібы чакаў гэтага пытаньня — і вось у руках у Скімы немаведама адкуль узяўся шэры, пабіты пляншэт, і перад ягонымі вачыма стракацеў палоскамі архаічнага шрыфту архіў найстарэйшага гарадзкога сайту.

«Хто ты?» — спытаў Скіма, не падымаючы галавы.

«Гэта неістотна, Скіма. Чытай. Ты ж гэтага хацеў. Нас чакаюць».

…

Тэрэзіюс Скіма знаходзіць год.

Тэрэзіюс Скіма знаходзіць дзень.

І вось ужо, быццам падземны грот,

Яму адкрываецца месца, дзе

Нібыта замок, што чакае ўзлом,

Вялікі камень карэньню назло

Дрыжыць і вывальваецца з гнязда.

«Пабеда, братва, валуну пізда!» —

Крычыць з кабіны бульдазэрыст,

Пад каменем слоік разьбіты, ліст

Паперы ў слоіку. «На, чытай»,

Сказаў брыгадзір і аддаў камусь.

Пра случай такой напісаў тутбай.

Es lebe mein Reich, квітней, Беларусь!

«Найдена

капсула

времени».

Восем гадзінаў жыве навіна.

Праз восем гадзін другая нужна.

Вось адрас таго, хто забраў дамоў

Паперку са слоіка. Жыў, здароў,

Крыху пасівеў, ажаніўся, дом

Займеў на ўскраіне, вось і до.

Нашто парушаць чалавеку спакой?

Мы ўвойдзем празь сьцены, Тэрэзіюс, стой.

У цёмнай кладоўцы, пад пачкам газэт,

У папцы пажоўклай з кляймом «Педсовет»

Складзены грубай рукой утрая

Дзіўны лісток. На загнутых краях

Словы, што не змаглі прачытаць

Ні журналіст, ні гісторык, ні зяць,

Што за граніцай дыплём атрымаў.

Толькі даляры пайшлі дарма.

Найдена

капсула

времени.

* * *

«Дзіўна, — чытаў Тэрэзіюс Скіма, седзячы ў нумары гатэлю „Сорак гадоў Перамогі“ і ўвесь час зазіраючы ў бальбута-ангельска слоўнік, які ляжаў справа ад гэтага старога, з загнутымі краямі, дзівам ацалелага аркуша. — Nekvaj. Дзіўна».

Ён, адвярнуўшыся, прыслухоўваўся да вулічнага шуму. Ён, здавалася, не зважаў на Скімаў пераклад. Ну і чорт з табой, падумаў Скіма і пачаў чытаць спачатку, касавурачыся ў слоўнік.

«Шаноўныя нашча…» (закрэсьлена).

«людзі бу» (закрэсьлена).

Тэрэзіюс Скіма расправіў ліст на стале і прыціснуў яго ўказальным пальцам.

«Дзіўна.

І галава баліць — зусім недарэчы.

Так шмат хацелася напісаць, а цяпер, калі сяджу ў сваім пакоі, адзін (бацькі выправіліся ў краму, каб купіць мне ў дарогу кансэрваў — сьмешныя людзі, яны думаюць, што ў Нямеччыне нас ня будуць карміць) — цяпер пісаць зусім няма чаго. Дакладней кажучы, ёсьць — проста выбраць, што менавіта я хачу сказаць, так цяжка. Столькі ўсяго хочацца даверыць гэтаму лісту, які я адпраўлю ў будучыню, але што важна? А што не? Я ня ведаю.

Напэўна, гэта як з пахаваньнем. Са сьмерцю то бок. Так хочацца ведаць, што пра мяне скажуць, калі мяне ўжо ня будзе. А ня выйдзе. Або так. Або ніяк. Або жыві.

Што ж так баліць галава? Кожны дзень.

Заўтра. Ужо заўтра. Сёньня 20 траўня 2017 году, а ўжо заўтра бацькі адвязуць мяне да Акадэміі навук. А там аўтобус, які адвязе нас у Нямеччыну. На цэлы тыдзень. Тыдзень у іншай краіне, дзе ўсё ня так. Дзе так вольна дыхаецца. У краіне, пра якую я так шмат чытаў. Краіна з кніг, гэтых самых кніг, якія стаяць вось тут, на паліцы, над маёй галавой. Вось я руку працягваю і кранаю іхныя сьпінкі. І мне добра.

Мяне завуць Віктар Баўм. Мне сямнаццаць. Усе кажуць, што я яўрэй. Што гэта яўрэйскае прозьвішча. А я думаю, што я немец. Ну, хай сабе нямецкі яўрэй — што гэта зьмяняе? Я яшчэ ніколі ня быў за мяжой. Але я ведаю, што хачу жыць там. Хачу пачаць там усё спачатку. Мне ўжо так шмат, у кастрычніку будзе васямнацаць. Самы час кінуць усё і зьехаць. Назаўжды. У краіну вялікай літаратуры. Зьехаць і пісаць вершы. Вершы па-нямецку — і зрабіцца там знакамітым паэтам. Тут — душна. Тут — страшна. Тут няма каму чытаць і пісаць няма для каго. Не пісаць жа для гэтых пэнсіянэраў і не даказваць жа ім, што любая котка разумее ў паэзіі больш, чым яны ўсе. Я ўжо даўно чую, як мяне клічуць яны, кнігарні чужых гарадоў, якія, я спадзяюся, ужо пасьлязаўтра зробяцца маімі.

Спачатку мы будзем суткі ехаць — праз Польшчу. А потым тыдзень у Нямеччыне. Бэрлін, Ляйпцыг, Дрэздэн. Потым Баварыя: Мюнхен, там два дні. І потым, праз Франкфурт — у Кёльн. Нават ня верыцца, што пабачу ўсё гэта на свае вочы. Але я ўжо вырашыў, што гэта мой шанец. Шанец вырвацца.

Учора нам даслалі плян падарожжа. Кожнаму на электронную пошту. На сёмы дзень мы будзем у Гамбургу, з 14.00 да 16.00 у нас будзе вольны час, пахадзіць па крамах і купіць сувэніраў — і вось тады я скажу, што хачу пашвэндацца па кнігарнях. У прызначаны час мяне ня будзе каля аўтобуса. Яны, вядома, падымуць шум, але не адмяняць жа вяртаньне назад для цэлай групы. І яны зьедуць. А я застануся.

Бацькі даюць мне з сабой сто эўра. Трыста я маю, наашчадзіў за год. Яшчэ сто мне падаравала на Новы год бабуля. У мяне будзе пяцьсот эўра. Я пайду на працу, як у фільме „Чужая скура“. Буду нелегалам. Буду нябачным, нячутным, празрыстым. Двайное жыцьцё. Што ж, я гатовы. Я гатовы нават мыць посуд і драіць прыбіральні, толькі б жыць там. Гатовы жыць у танных гатэлях — і пісаць, пісаць, пісаць. Усім назло напісаць тое, што тут ніколі ня будзе пачута. Нікім.

Ня ведаю, што яшчэ напісаць. Галава баліць. А пігулку я ўжо прыняў. Нават дзьве. А пад акном сабака так аглушальна брэша. А можа, і няма там сабакі. Можа, гэта кроў у скронях стукае. Маці кажа, што ў мяне ціск.

Напэўна, у такіх лістах трэба пісаць праўду. З будучыняй трэба быць шчырым. Капсула часу ня вытрымае хлусьні і выкрутасаў. Але любая казка важнейшая за ўсю праўду. Казка — корак маёй капсулы. Калі я мушу пісаць праўду, мне трэба ставіць тут кропку.

Божа мой. Чаму ж такая мігрэнь. І чаму ж я так дагэтуль люблю казкі. Гулівэр і Нільс, браты Грымы і Гаўф. У гэтым ёсьць нейкая паталёгія. Але я чытаю казкі і пішу вершы, і няма нічога, што захапляла б мяне больш, чаму я аддаваўся б з такой апантанасьцю. Часам я думаю: нашто мне Эўропа? Я яе ўжо выдумаў. Выдумаў, вычытаў, выразаў з паперы прачытаных кніг — і схаваў. Дадаісты, Набокаў, Паўнд, Стайн, Джойс, Вулф, Кафка, фон Штукар, Сыльвія Біч, Хадасевіч, Мандэльштам — і далей… Вось мая Эўропа.

Чытаць кнігі і пісаць. Пісаць і зноў чытаць. Раманы, эсэ, апавяданьні, poems and problems. Тады і пра галаву забываеш. І пра сьвет. І пра гэтую кватэру зь яе навяснымі ненавіснымі столямі і пліткай, дом, дзе я ніколі ня быў шчасьлівы. Дзе я пакінуў сваю галаву? У старых кнігах. Дзе я пакіну сваіх бацькоў і сваё мінулае? На Ратгаўсмаркт.

Заўтра. Заўтра. Праз тыдзень у Гамбургу я зраблю найважнейшае ў сваім жыцьці. А сёньня схаваю гэты ліст у слоік, а слоік закапаю пад вялікі камень, што можна пабачыць з акна, калі высунуць галаву. За каменем канал, за каналам сквэр. За сквэрам мікрараён. Каля пад’езду мужыкі п’юць чарніла з рыльца. Божа. Я бачу ўсё гэта апошні раз. Бо заўтра…

Ужо заўтра.

Я пішу гэтае пасланьне на мове, якой мяне навучыла адна дзяўчына ў летніку. Бальбута. Лета. Дзяўчына. Яна абсалютна звар’яцелая — і гэтым яна мне падабаецца. У летніку мы хаваліся зь ёй у лесе і яна ела камяні. Можаце мне ня верыць, але яна ела. Маленькія глытала, а вялікія драбніла сваімі дзіўнымі, няроўнымі зубамі. „Гэта каб мяне ня зьнёс вецер“, — жартавала яна. Мы ліставаліся некалькі месяцаў, пісалі адно аднаму на бальбуце. Яна адзіная, каму я паказваў нешта сваё. А цяпер яна прапала. Апошні чытач. То бок чытачка. Тым лепш. Цяжка было б застацца там, у краіне маёй мары, ведаючы, што пакінуў тут каханьне. І апошняга чытача.

Здаецца, яны вяртаюцца. Я чую, як паварочваецца ключ. Чую, як яны тупаюць, нібыта ногі ў іх з каменьня. Яны думаюць, што я сабраў чамадан. Трэба сканчаць. Цікава, хто і калі знойдзе маё пасланьне. Гэтую маю капсулу часу. І кім буду я, калі гэты слоік з маім лістом аднойчы вызірне з-пад каменя.

Усё, бывайце. Яны ідуць.

Заўтра.

Хутчэй бы гэтае чортава заўтра».

Тэрэзіюс Скіма дачытаў ліст і склаў яго так, як звыкся гэты аркушык — утрая. Ліст зноў ляжаў перад ім, нібы некрануты. Можна было пакласьці яго ў бутэльку, якая стаяла перад Скімам, пустую бутэльку з-пад віна, якое ён выпіў, каб не захварэць.

«Ён так і не наважыўся», — сказаў маркотны голас.

«Хто? Гэты Віктар Баўм?»

«Так, — ягоны гід зноў стаяў каля акна, Скіма ўжо і забыцца пасьпеў пра яго існаваньне. — У нядзелю, у шаснаццаць гадзін пятнаццаць хвілін, калі кіраўнік іхнай групы пачаў ужо нэрвавацца, Віктар Баўм зьявіўся на Ратгаўсмаркт у Гамбургу і сеў на сваё месца ў аўтобусе. У панядзелак увечары ўсе зь іхнай групы ўжо былі дома. Бацькі нічога не сказалі сыну, але, канечне, былі зьдзіўленыя, што ён не прывёз ім ніякіх падарункаў. Ніводнага сувэніра. Толькі кніжкі. Кніжкі на замежных мовах. Поўны чамадан кніжак. Нават чакалядкі не прывёз. І яечны лікёр для мамы таксама не купіў. А яна прасіла. Яны ўсёй сям’ёй сьпіс складалі».

«А далей?»

«А далей нічога. Віктар Баўм так ніколі больш і ня трапіў за мяжу. Ён пайшоў у войска, так настаяла сям’я. А потым прыйшоў ужо іншым чалавекам. Замкнёным, маўклівым і… Пра такіх кажуць: трохі таго. Мо да бабкі зьезьдзім, пыталася маці, як у дзяцінстве? Але дарослага чалавека да бабкі не зацягнеш. Ды яшчэ ўчорашняга салдата.

Ён пайшоў працаваць на завод, перакладчыкам. Ажаніўся, але жонка яго кінула. Дзяцей не было, на шчасьце. У выходныя ён езьдзіў на дачу, пад Калодзішчамі. І нешта там усё пісаў. Пісаў і нікому не паказваў. Аднойчы яго знайшлі мёртвым на дачы, побач з пустой бутэлькай таннага віна. Стрыечная сястра, калі яны з мужам чысьцілі гарышча, знайшла там кучу пісаніны. І ўсё ад рукі. Ды на замежных мовах. А яшчэ там было пер’е. Папера і пер’е, старыя сшыткі і шызоідныя тэксты, прачытаць якія нармальнаму чалавеку было не пад сілу. Тэксты пра тую Эўропу, якую ён прыдумаў, каб не звар’яцець. Пра Эўропу, вычытаную ім са старых кніг. Але каму ў той час была цікавая нечая графаманія. І сястра з мужам спалілі ўсё гэта ўвосень, увесь гэты так ніколі не надрукаваны архіў, разам са старым рызьзём. А потым — потым пачалася вайна».

«І ўсё ж… Нейкі сьлед жа застаўся. Можна было б пагаварыць з той сястрой? Ня веру, што яна не зазірала ў яго паперы. Нам патрэбная сястра. У архіве мае быць яе адрас».

«Яна таксама памерла».

«А муж сястры?»

«Памёр».

«Можа быць, суседзі…»

Скіма сьціснуў ліст у далонях.

Сабака брэша. Караван ідзе. Які караван? Што я такое вярзу?

«Трэба знайсьці дзяцей сястры. Так бывае. Усё спалілі, а адзін сшытак цудам ацалеў…»

«Хіба ты яшчэ не зразумеў, Скіма?» — ягоны гід падышоў да стала і паклаў руку Скіму на плячо.

За акном згушчалася сіняя цемра, хоць у Менску была толькі чацьвертая папаўдні. Унізе, пад чорнымі, урачыстымі ялінамі, скрыпеў сьнег — нехта выгульваў там сабаку, і цішыню вуліцы рваў на шматкі разьюшаны брэх.

«Востабэзагестэрнін, — сказаў Скіма. — Тады яго яшчэ ня вынайшлі. Найлепшае абязбольнае».

«Толькі ў 2054 адкрыюць, што востабэзагестэрнін у спалучэньні з алькаголем мае пабочны эфэкт, — нягучна адгукнуўся ягоны гід. — Навязьлівыя слыхавыя галюцынацыі. Чалавецтва зжарэ сотні мільярдаў гэтых маленькіх жоўтых таблетак, пакуль нейкі батанік не адкрые іхную шкоду і іх не забароняць. У сотнях мільёнаў галоваў раптам настане цішыня».

«Але мы гэтага не засьпеем, так? — Скіма пстрыкнуў электрычным чайнікам. — Сабакі. Ён іх чуў. Ня мог ня чуць. Вось чорт, які дубак. Я б выпіў яшчэ гэтай паскуднай кавы».

«Скіма!»

«Што?»

«Хіба ты ня бачыш?»

Чайнік маўчаў. Ды й ня чайнік гэта быў ужо — а проста нейкі Прадмет, гладкі і голы, як камень. Пакой пакрысе пачынаў страчваць форму. Вось ужо і канапы няма. Замест яе толькі палоска сьвятла — але і яна рассыпаецца зьнічкамі, пакінуўшы на падлозе толькі чатыры бессэнсоўныя ножкі. І гід абхоплівае галаву рукамі, і вось ужо ў пакоі халодны туман, і не разабраць, адкуль гучыць голас.

«Нам трэба вяртацца, Скіма. Пакаёўка ўжо выключыла сьвятло ў калідоры і паехала дамоў. На рэцэпцыі Бюхман задрамаў перад кампутарам і бачыць свае чырвоныя сны. Пчолы і ружы, Скіма. Мулатка ўжо стаіць на беразе акіяну. Табе заўтра рана падымацца на працу. Каты ўважліва сочаць за тым, як на маніторы скачуць чорна-белыя цені. У бэрлінскім небе нехта працёр поўню. Недзе плёскае вада. Тэлефон зазвоніць у адзінаццаць пятнаццаць. Розэнгартэн чакае».

Тэрэзіюс Скіма падышоў да люстэрка і ўключыў таршэр. На ягоным падбародзьдзі пачала ўжо прабівацца шчэць. А ягоныя каты ўжо аб’еліся сухім кормам. Што ж. Ён мае рацыю.

Яны выйшлі ў калідор, поўны шумных людзей і гераічных карцін, якія немаведама чаму разьвесілі на сьценах.

«Не туда!» — крыкнула са сьмехам нейкая жанчына, прымусіўшы Тэрэзіюса Скіму азірнуцца, але яна зьвярталася зусім не да іх. Яна наогул іх ня бачыла. Бо ніякага Скімы не было. Толькі карціны і пальмы. Пальмы і дзьверы. Зіма за вокнамі і гудзеньне лямпаў над іх галовамі.

Моўчкі чакаючы ліфт, яны ледзь не ўзяліся за рукі, але паглядзелі адзін на аднаго — і перадумалі.

2016–2017,

Парыж-Вісьбю-Менск-Кіеў-Бэроўн-Кашчэлічы

Бальбута

Граматыка і слоўнік

Варыянт Каштанкі.

Пад рэдакцыяй

Наталі фон Штайнфрэсэр

Дзесяць простых і канчатковых правіл мовы бальбута

Правіла першае

Усе назоўнікі ў адзіночным ліку маюць канчатак — uta.

Пры зьмяненьні — utima.

На u у гэтых канчатках заўжды падае націск. У іншых словах — заўжды на перадапошні склад.

Прыклады: o balbuta. Гэта мова. Размаўляй на бальбуце! Balbu balbutima!

Правіла другое

У множным ліку назоўнікі маюць канчатак — utika.

Пры зьмяненьні яны набываюць канчатак — utikama.

На u у гэтых канчатках заўжды падае націск.

Прыклады: o sutika. Гэта людзі. Balbuta sutikama. Мова людзей.

Правіла трэцяе

Усе дзеясловы маюць канчатак — uzu і не спрагаюцца.

Імпэратыў утвараецца адсячэньнем — uzu.

Прыклады: suta kusuzu. Чалавек есьць. Suta kusuzu trudutima. Чалавек есьць камень. Kusu du! Еж давай!

Правіла чацьвертае

Усе прыметнікі маюць канчатак — oje.

Дзеепрыметнікі і прыслоўі: — oju.

Прыметнікі не зьмяняюцца.

Прыклады: truduta trudoje. Камень цьвёрды. Trudoju kusuzu trudutima. Цяжка есьці камень.

Правіла пятае

Мінулы час дзеяслова ўтвараецца з дапамогай часьціцы bim.

Будучы час дзеяслова ўтвараецца з дапамогай часьціцы bu.

Умоўны лад дзеяслова ўтвараецца з дапамогай часьціцы bif.

Прыклады: au bim kusuzu trudutima. Я еў камень. Tau bu kusuzu trudutima. Ты будзеш есьці камень. Nau bif kusuzu trudutima. Ён паеў бы камень.

Правіла шостае

У бальбуце няма гукаў «ж» «ш», «ч», «ц».

Усе астатнія вымаўляюцца так, як пішуцца. «Л» заўжды мяккі.

Іншых правілаў няма. Balbu akkou tau aluzu. Гавары як хочаш.

Правіла сёмае

Бальбута пазьбягае катэгарычных ацэнак і ўстойлівых выразаў. У бальбуце няма асобнага слова для панятку «правільны» і панятку «самы», няма словаў «мы», «вы» або «яны». Калі яны ўсё ж спатрэбяцца, іх сэнс можна перадаць іншымі словамі. Бальбута матывуе нас быць вольнымі, незалежнымі, самадастатковымі творчымі асобамі.

Kalau tau neimatuzu balbutima, fu nau. Калі ты ня маеш слова, ствары яго.

Onk balbaln bim fuzu sabau god — da bim takuzu nau laputko. Адзін бальбутанін майстраваў сабе бога — а палучыўся коцік.

Правіла восьмае

Бальбута прынцыпова не герархічная. Яна нікога ня ставіць вышэй ці ніжэй і прапануе для аднаго слова шырокі спэктр значэньняў.

Напрыклад, слова suta можа значыць і мужчыну, і жанчыну, і дзіця, і рыбу, і тыгра, і матылька. І нават часам расьліну. Каб удакладніць, трэба стварыць кантэкст.

Правіла дзявятае

Бальбута мае памяншальны суфікс для назоўнікаў: — utko.

Словы з памяншальным суфіксам не зьмяняюцца.

Прыклады: kusu trudutko! Зьеш каменьчык! O tajnoje balbutko. Гэта прыгожы каменьчык. Aleh balbuzu akkou psautko. Алег брэша, як сабачка.

Правіла дзясятае і апошняе

Гэтыя тры прыгожыя суфіксы дапамагаюць перадаваць важныя значэньні.

Суфікс занятку або працы: — aln для мужчын і — alinga для жанчын.

Ён дадаецца да асновы дзеяслова і зьмяняецца паводле Правіла першага.

Прыклады: kartaln nebalbuzu, nau bim kusuzu trudutima. Чытач маўчыць, ён праглынуў камень. Gajalinga balbuzu, au psauta. Доктарка кажа, што я сабака.

Суфікс зборны: — ejle. Мае значэньне пэўнай сукупнасьці прадметаў або істотаў, аб’яднаных агульнымі прыкметамі.

Ён дадаецца да назоўніка пасьля — ut. Такія назоўнікі не зьмяняюцца.

Прыклады: o dreutejle. Гэта лес. U dreutejle grimuzu grimutejle trudoje grimalingutikama. У лесе грае аркестр каменных жанчын-музыкаў.

Вось і ўсё. Balbu da bu samoje! Гавары і будзь вольны!

* * *

Перад тым, як перайсьці да слоўніка бальбуты, варта запомніць кароткае і вельмі істотнае слова: ujma.

Ujma (з націскам на першым складзе, вядома) слова шматфункцыянальнае і азначае «шмат, усё, кожны, вялікі, вельмі, многае, дужа, асабліва» і г.д.

Balbuta imatuzu neujma balbutikama. Tau bu balbuzu ujma broju!

Бальбута мае няшмат словаў. Ты загаворыш вельмі хутка!

Бальбутанска-беларускі слоўнік

А

a пра

afkluzoje зачынены, замкнёны

afkluzu зачыняць

agramuta кніга

agramutejle кнігарня

ahuzu вісець

aiduta падарожжа, паездка

aiduzu ісьці, ехаць, прыходзіць, перамяшчацца

akiruta усход

akkou які, як, якая, якое, якія

akkoubalbuta прыметнік

akkoubif быццам

akkoufuzuta закон

akkoujma колькі

akkoustriluta працягласьць

akkouta якасьць

albumuta альбом

algobalbuta правіла

algoje правы

alguta (u….) права на штосьці

— alinga суфікс занятку або прафэсіі жан. роду

— aln суфікс занятку або прафэсіі мужч. роду

aluta піва

aluzu хацець

aluzuta жаданьне

amerikoje амэрыканскі

amgluta час, гадзіна; раз

amiling лепш

amiloje добры, любы, мілы

amiloju добра

amiluta дабрыня, любоў, каханьне

amiluzu любіць, кахаць

amstuta помста

ankluta дзьверы

ankluzoje адчынены

ankluzu адчыняць

ardoje чырвоны

arduta маці

arduzu нараджаць

arekuta рэчыва

arkrauta дачка

armauta сын

asitalinga шукальніца

asituzu шукаць, знаходзіць

asmakoje смачны

asmakurekuta прыправа

asmakuta смак

astakuta костка

astiluta густ

asvuta сьвятло

au я

auluta воблака, хмара

aumilinguta гордасьць

ausuta птушка

auta неба

autobusuta аўтобус

azurkoje салодкі

B

balbaiduta гісторыя (аповед)

balbalinga апавядальніца, выступоўца, тая, што гаворыць

balbaln апавядальнік, выступоўца, той, што гаворыць

balboje вусны, моўны, сказаны

balboju вусна

balbuta мова, слова, аповед, фраза, выказваньне

balbuzu казаць, гаварыць, выказвацца, пытацца, адказваць, расказваць

balzoje хворы

balzuta боль

banaloje банальны

bavoje радасны, вясёлы, у гуморы

bavoju радасна

bavuta радасьць

belarusoje беларускі

belarusuta беларус

bif бы

bifuta верагоднасьць

bim быў; з дапамогай bim утвараецца мінулы час дзеяслова

bimbalbuta гісторыя (навука)

bimdinutima учора

bleruzu маляваць

bloje сіні, блакітны

brekuta зуб

brekutagajaln дантыст

broing хутчэй за

broje хуткі

broju хутка

bruta бацька

bu буду; з дапамогай bu утвараецца будучы час дзеяслова

budinutima заўтра

buzoje агрэсіўны, вайсковы, той, хто крыўдзіць

buzu біць, крыўдзіць, ваяваць

C

chancuta шанс

D

da і

dabalbutika прыслоўе

danuo нават

deu дзе

deuzuta напрамак

dinagramuta дзёньнік

dinuta дзень

dinutima сёньня; удзень

donk два, другі

dreuta дрэва

dreutejle лес

dukoje далёкі

dukoju далёка

duzu даваць

duzuta падарунак, хабар

E

emigratuta эміграцыя

evrejuta яўрэй

F

fafroje хітры

fantazuta фантазія

fiuta пах

fiuzu нюхаць

fla пляскаты

flakuta жывот

frankuta француз

fruta плод

fuzaln працоўны, працаўнік

fuzoje працоўны, працавіты

fuzu працаваць, рабіць, дзейнічаць

fuzubalbutika дзеясловы

fuzuta праца

G

gajalingа доктарка

gajutejle шпіталь

gajuzu лячыць

ganj асуджальная часьціца, ставіцца пасьля дзеяслова

gladuta сымбаль

glajuta шкадаваньне

gluzu піць

gluzuta напой

gauruta зорка

grabejle крама

grabuzu прадаваць

gramuta, agramuta кніга

grimoje шумны, музычны, гучны

grimonatuta гукавы запіс

grimuta гук, музыка, голас, шум

grimuzu гучаць, граць, шумець

grizuzu грызьці

guloje вясёлы

guluzu сьмяяцца

guroje высокі, верхні

guroju высока, наверсе

guruta дах, гара, верх, столь

H

hinuta цеплыня

hitroju гульліва

hitruta гульня

hitruzu гуляць

huta галава

hutahuzu вешаць (чалавека)

hutoje галоўны

hvaluta валасы

І

ida ці

ideuta ідэя

idiuta ідыёт

igoning горш

igonoje кепскі

igonuta злосьць, прыкрасьць, непрыязнасьць, зло, дрэнь

ilgoje левы

imatuta маёмасьць, улада

imatuzu мець, мусіць, быць павінным

inaj унутры

ine без

inehutoje дурны

— ing чым, параўнальная часьціца

іnguta нага

іnoje іншы

inoju па-іншаму

intruta адчуваньне, эмоцыя

intruzu адчуваць

irukuta рука

irukutoje ручны

istuta жыцьцё, прырода, існаваньне

istoje жывое

istriluta палец

istuzu жыць, быць

izimoje халодны

izimuta холад

izumroje зялёны

J

jaf ж, жа (узмацняльная часьціца)

juta яйка

K

kalau калі

kalaubif калі б

kapsuluta капсула

kartaln чытач

kartalinga чытачка

kartuzu чытаць

kau хто

kavejle кавярня

kavuta кава

khuta дым

Kipisuta чарвяк

klasuta кляса

klauta язык

klinkoje папяровы

klinkuta папера

kluta ключ

kmajtuzu смактаць

komuta сябра, сяброўка, сяброўства

komutko дружа

kopja разам

kopjuta грамада, грамадзтва, супольнасьць, суполка

korputa цела

kovtuzu ратаваць

kranuta дотык

kranuzu дакранацца

kraputa храп, дзіўны гук, шорганьне, рохканьне, бразгат

krapuzu храпці, рохкаць, рабіць дзіўныя гукі

krasuta кветка

krauta жанчына

krautoje жаночы

kristaluta крышталь

kristuta перасячэньне, скрыжаваньне, клетка

krisuta кіпцюр, пазногаць

krivoje горкі

krokuta крумкач

kromuzu рэзаць

kronk чатыры

kroskoje малы

kroskoju мала

kroskuta малое; дзіця

kroskutejle дзіцячы сад

kroskutko малеча

krubuta мяса

ksuta пачатак

ksuzu пачынаць

kubuta куб

kugoje жалезны

kuguta жалеза

kupruta адзеньне

kuroje чорны

kuruta цемра, чарната

kusoje ядомы, уежны

kusustriluta відэлец

kusuta ежа

kusuzu есьці

kvaj так

kvajujma так шмат

L

ladoje мысьленчы, мысьленны, прыдуманы

laduta думка, меркаваньне, лад

laduzu думаць, меркаваць

laputa кот

laskoje прыемны

lasuta вусны

legoing лягчэй

legoje лёгкі

legoju лёгка

lingoju лежачы

lingoje які ляжыць

linguzu ляжаць

liuta вада, рака, вадкасьць

liutoje вадзяны, водны, цякучы, вадкі

liuzu цячы, ліцца, ліць

logikoje лягічны

loguta рот

lugoje доўгі

M

makinuta машына

markoje мяккі

mau мой, мая, маё, мае

maudatau мой і твой (наш з табой)

mauta мужчына

meesuta каза, казёл

milionk мільён

min уніз

mineraluta мінэрал

minoje нізкі

minusveuta заход сонца

minuta хвіліна

misuta месяц

mizoju паміж

mizuta сярэдзіна

moje родны, свой, уласны

N

na да

nabarka наперад

nadeu куды

najda але

nakiruta захад

natalinga пісьменьніца

nataln пісьменьнік

natoje напісаны, пісьмовы

natuputa нарэшце

natustriluta асадка, аловак

natuta пісьмо, ліст

natuzu пісаць

nau ён, яна, яно, ягоны, ейны, іхны

naujma у колькі

nauta мора

ne не

nebroju паволі

nedeu недзе

neduzoje непрацоўны, беспрацоўны

nefuzu гультайнічаць

negrimoje нягучны

negrimoju нягучна

negrimuta цішыня

neistoje мёртвы, няісны

neistuta сьмерць, нябыт

neistuzu не існаваць, памерці

nekalau ніколі, некалі

nekau ніхто, нехта

nekusuzu галадаць

nekvaj ня так, няправільна, недарэчы, памылкова

nemoje чужы

nenormoje ненармальны

neodoluta няздольнасьць, немагчымасьць

neokoje нябачны

neokuzoje нябачны

neonk ніводзін

nepauznoje неразумны

nepauznuta глупства

nesamoje рабскі, ня вольны

nesau нешта, нішто

netajnoje непрыгожы

netajnuta выродлівасьць

netikoje нецікавы, нудны

neudeu нікуды

neujma, neumoje танны, нешматлікі

neumojuta гразь, бруд

neusladoje нявыдуманы

nevedoje невядомы

nevedoju невядома

neveduta няведаньне

nevigoje няцяжкі

nevigoju няцяжка

nevodroje нездаровы

nimatuzu губляць

nituklinkuta пераплёт

nituta сувязь, нітка

nituzu зьвязваць, злучаць

noje новы, малады

noju зноў

nojuta маладосьць, навіна

nonk дзевяць

nozuta нос

nuta ноч

O

o гэты, гэтая, гэтае, гэтыя, тыя, тое, той, тая

o amglutima цяпер

o dinutima сёньня

odoloje магчымы

odolozu магчы, быць здольным

odoluta магчымасьць, здольнасьць

ogoluzu паказваць

ojuzu крычаць

okoje бачны

okovuta акно

okunao напрыклад

okuta вока

okuzu глядзець, бачыць

olabuta твар

olo- нешта круглае

olodonkuta ровар

olouta круг, кола

onk адзін, першы

onkamgluta першы раз, аднойчы

onkuru толькі

onkuta адзінка, адзінота

onoje іншы

onoju па-іншаму

onojuta іншасьць

otoje роўны

otoju пароўну, роўна

otojuzu параўноваць

otonk восем

ottoju ззаду

ottou назад, прэч

ottoubalbuzu адказваць, адгаворваць, адпрэчваць

oviloje белы

P

pajuta задавальненьне, асалода

pajutoje задаволены

pasipoje крохкі

pasipuzu сыпаць

parou для, за

paroubalbutа займеньнік

parous каб

parsuta сьвіньня

pasobluzu дапамагаць

pastuta паста

pauznoje разумны

pauznuta розум

pavuta паветра

pavutoje паветраны

pavuzu лётаць

piluta пілёт

pinuta пена

piruta пяро

plamuzu гарэць

pletuzu спаць

pliskuta рыба

pluduta грудзі

pluta частка

plutuzu дзяліць на часткі

polisuta паліцыя

pomirnoje стары

pomistuzu везьці, насіць

popluzu дасылаць

poskoluta скура

pou пасьля

presizoje дакладны

primuzu верыць, давяраць

proskuzu купляць

prou супраць

prugoje пусты

psauta сабака

ptemoje карычневы

R

rekuta рэч

rizikuta рызыка

riznoje кароткі

rukoje блізкі

rukoju блізка

rukuta блізкасьць, блізіня

ruroje шырокі

rusoje расьлінны, растучы

rusuta расьліна

rusutejlе гарод, зарасьнікі, плянтацыі, кусты, сад

S

sabau сябе

sabaupajuta самазадаволеньне

samoje вольны

samoju вольна

samuta свабода

saramuta сорам

sau што

saubimutejle навінавы часопіс

sauroje шэры

sauta насеньне

seksuta сэкс

shoje сухі

shuta сухасьць

sidonk сем, сёмы

sidonkuta тыдзень

siduzu сядзець

singnuta мэта

sigruta таямніца

siluta соль

simboluzu сымбалізаваць

siptoje ціхі

skambuta вайна

skambuzuta вайна

skamoje страшны, жахлівы

skamuta страх

skamutejle войска

skamutoje вайсковы

skamuzu баяцца

skandaluta скандал

skandinavioje скандынаўскі

skiruta поўнач

skloje шкляны

skluta шкло

skoje вузкі

skonk пяць

skutoje лічбавы, палічаны

skuzu лічыць

skuzuta лік

snistuzu зьнішчаць

snuta сьнег

sobuta вобраз

sokoladuta чакаляда

soltoje жоўты

soltokuguta золата

sonk шэсьць

spajmuzu лавіць

sprugohutoje някемлівы

sprugoje пусты

spruguta дзіра, адтуліна, паглыбленьне ў нечым, пустата

sputa пясок

statuzu стаяць

stigoju зразумела

stiguta разуменьне

stiguzu разумець

stogou бо

stonk сто

strikuzu чакаць

strilo- нешта прадаўгаватае

striloje прамы

striloju прама

strilonatuta правапіс, асадка

strilorusuta камель, ствол

striluta палка, любы кіепадобны прадмет

struduta арэх

struta сьцяна

stuta горад, вёска, паселішча; дзяржава

suta чалавек, жывёла, жывая істота

sutakusalnuta мясажэрства, людажэрства

sutejle жывы сьвет

sutruta кроў

suttou сюды

sveuzu сьвяціць

sveuta сонца

svitoje раньні

svituta раніца

T

tajnaln, tajnalinga мастак, мастачка

tajnobalbuta паэзія, літаратура

tajnobalbuzu пісаць вершы і прозу

tajnoje прыгожы

tajnostuta архітэктура

tajnuta мастацтва, прыгажосьць

takuzu браць

tau ты

tekstuta тэкст

telefonuta тэлефон

televizuta тэлебачаньне

tikoje цікавы

tikuta цікавасьць

tikuzu цікавіцца, цікавіць

timnoje позьні

timnuta вечар

tisonk тысяча

tisonkvekutojе тысячагадовы

tokuta сэрца

tork тарчма

tou там

tremuzu дрыжаць

triboje грашовы

tributa грошы

triskuta інсэкта

tronk тры

trudoje цьвёрды, каменны

truduta камень

trudutimakusuta паяданьне камянёў

trudutko каменьчык

tudou праз

tukuta вуха

tuluta дом

tuputa канец

tuputoje апошні

tuputoju канечне

tupuzu канчаць

tuta зямля, краіна, месца

tuzu чуць, слухаць

tviuta колер

U

u у, на

ufjuta подых

ufjuzu дыхаць

uguruta попел, парашок

ugustriluta запалка

uguta агонь

ujma шмат, а таксама вялікі, усе, кожны, вельмі, моцна, многія і г. д.

ujmaamglutima заўжды

ujmuta багацьце, мноства

ukiruta поўдзень

umoje чысты

ursuta ліст

us з (кімсьці, чымсьці)

uskrauta сястра

usmauta брат

utajuta пераклад

uve з (чагосьці, кагосьці)

uvjuta вуліца, дарога

uznuta сьвядомасьць

V

vagoje важны

vbokuzu кідаць

vedalnuta навука

vedejle навуковая ўстанова, школа

vedoje вядомы

vedoju вядома

veduta веды, навука

veduzu ведаць

vekuta год

veuta вецер

vigoing цяжэйшы чым

vigoje цяжкі

vigoju цяжка

viguta цяжар, цяжкасьць

viluta хвост

vinuta віно

vodroje здаровы

vodruta здароўе

volfsuta воўк

vou тут

vsoboje асаблівы

vusatko ласкавы зварот да жывёлаў

Z

zironk нуль

znakuta літара, сьлед

Беларуска-бальбутанскі слоўнік

А

агонь uguta

агрэсіўны, вайсковы, той, хто крыўдзіць buzoje

адзеньне kupruta

адзін, першы onk, onki

адзінка, адзінота onkuta

адказваць, адгаворваць, адпрэчваць, адмаўляць ottoubalbuzu

адчуваньне, эмоцыя intruta

адчуваць intruzu

адчынены ankluzoje

адчыняць ankluzu

акно okovuta

але najda

альбом albomuta

амэрыканскі amerikoje

апавядальнік, выступоўца, той, што гаворыць balbaln

апавядальніца, выступоўца, тая, што гаворыць balbalinga

апошні tuputoje

архітэктура tajnotruduta

арэх struduta

асаблівы, іншы onoje

асадка, аловак strilonatuta

аўтобус busuta, autobusuta, sutamakinuta

Б

багацьце, мноства ujmuta, ujma

банальны banaloje

бацька bruta

бачны okoje

баяцца skamuzu

без ine

беларус belarusuta

беларускі belarusoje

белы oviloje

біць, крыўдзіць, ваяваць buzu

блізка dukoju

блізкасьць, блізіня dukuta

блізкі dukoje

бо stogou

боль balzuta

брат usmauta

браць takuzu

буду, будзеш, будзе, будзем bu

бы bif

быў bim

быццам akkoubif

В

вада, рака, вадкасьць liuta

вадзяны, водны, цякучы, вадкі liutoje

важны vagoje

вайна skambuzuta

вайсковы skambutoje

валасы hvaluta

ведаць veduzu

веды, навука veduta

везьці, насіць pomistuzu

верагоднасьць odoluta

верыць, давяраць primuzu

вецер veuta

вечар timnuta

вешаць (чалавека) hutahuzu

відэлец kusustriluta

віно vinuta

вісець huzu

воблака, хмара auluta

вобраз sobuta

войска skambuzutejle

вока okuta

вольна samoju

вольны samoje

восем otonk

воўк volfsuta

вузкі skoje

вуліца, дарога uviuta

вусна balboju

вусны lasuta

вусны, моўны, размоўны, сказаны balboje

вуха tukuta

выродлівасьць, пачварнасьць igonuta

высока, наверсе guroju

высокі, верхні guroje

вядома vedoju

вядомы vedoje

вясёлы guloje

Г

галава huta

галадаць nekusuzu

галоўны hutoje

гарод, зарасьнікі, плянтацыі, кусты, сад rusutejle

гарэць plamuzu

гісторыя (аповед) balbaiduta

гісторыя (навука) bimbalbuta

глупства nepauznuta

глядзець, бачыць okuzu

год vekuta

горад, вёска, паселішча; дзяржава stuta

гордасьць aumilinguta

горкі krivoje

горш igoing

гразь, бруд briduta

грамада, грамадзтва, супольнасьць, суполка kopjuta

грашовы tributoje

грошы tributika

грудзі pluduta

грызьці grizuzu

губляць nimatuzu

гук, музыка, голас, шум grimuta

гукавы, гучны grimoje

гульліва hitroju

гульня hitruta

гультайнічаць nefuzu

гуляць hitruzu

густ astiluta

гучаць, граць, шумець grimuzu

гэты, гэтая, гэтае, гэтыя, тыя, тое, той, тая o

Д

да kvaj

дабрыня, любоў, каханьне amiluta

даваць duzu

дакладны presizoje

дакранацца kranuzu

далёка dukoju

далёкі dukoje

дантыст brekugajaln

дапамагаць pasobluzu

дасылаць popluzu

дах, гара, верх, столь guruta

дачка arkrauta

два, другі donk, donki

дзе deu

дзевяць nonk, nonki

дзень dinuta

дзёньнік dinatuta, natudinuta

дзеяслоў fuzubalbutika

дзіра, адтуліна, паглыбленьне ў нечым, пустата spruguta

дзіцячы сад kroskutejle

дзьверы ankluta

дзяліць на часткі plutuzu

для, за parou

добра amiloju

добры, любы, мілы amiloje

доктарка gajalinga

дом tuluta

дотык kranuta

доўгі lugoje

дружа komutko

дрыжаць trimuzu

дрэва dreuta

думаць, меркаваць laduzu

думка, меркаваньне, лад laduta

дым khuta

дыхаць ufjuzu

Е, Ё

eжа kusuta

ён, яна, яно, ягоны, ейны, іхны nau

есьці kusuzu

Ж

ж, жа (узмацняльная часьціца) jaf

жаданьне aluta

жалеза kuguta

жалезны kugoje

жаночы krautoje

жанчына krauta

жоўты soltoje

жывое istoje

жывот flakuta

жывы сьвет istuta

жыць, быць istuzu

жыцьцё, прырода, існаваньне istuta

З

з us (кімсьці, чымсьці), uve (кагосьці, чагосьці)

задавальненьне, асалода pajuta

задаволены bavoje

займеньнік paroubalbuta

закон akkoufuzuta

запалка ugustriluta

запіс natuta

заўжды ujmaamglutima

заўтра budinutima

захад nakiruta

заход сонца minusveuta

зачынены, замкнёны afkluzoje

зачыняць afkluzu

здаровы vodroje

здароўе vodruta

ззаду ottoju

злосьць, прыкрасьць, непрыязнасьць, зло, дрэнь igonuta

зноў noju

золата soltokuguta, soltuta

зорка gauruta

зразумела stigoju

зуб brekuta

зьвязваць, злучаць nituzu

зьнішчаць snistuzu

зялёны izmroje

зямля, краіна, месца tuta

І

i da

ідыёт idiuta

ідэя ideuta

інсэкта triskuta

іншасьць onojuta

іншы onoje

ісьці, ехаць, прыходзіць, перамяшчацца aiduzu

К

каб parous

кава kavuta

кавярня kavejle

каза, казёл meesuta

казаць, гаварыць, выказвацца, пытацца, адказваць, расказваць balbuzu

калі kalau

калі б kalaubif

камель, ствол strilorusuta

камень truduta

каменьчык trudutko

канец tuputa

канечне tuputima

канчаць tupuzu

капсула kapsuluta

кароткі riznoje

карычневы ptemoje

кветка krasuta

кепскі igonoje

кідаць vbokuzu

кіпцюр, пазногаць krisuta

ключ ankluta

кляса klasuta

кніга gramuta, agramuta

кнігарня gramutejle

колер tviuta

колькі akkoujma

костка astakuta

кот laputa

крама grabejle

кроў sutruta

крохкі pasipoje

круг, кола olouta

крумкач kronkuta

крычаць ojuzu

крышталь kristaluta

куб kubuta

куды udeu

купляць proskuzu

Л

лавіць spajmuzu

ласкавы зварот да жывёлаў vusatko

левы ilgoje

лёгка legoju

лёгкі legoje

лепш amiling

лес dreutejle

лётаць pavuzu

лік skuzuta

ліст ursuta

літара, сьлед znakuta

лічбавы, палічаны skuzoje

лічыць skuzu

любіць, кахаць amiluzu

лягічны logikoje

лягчэй legoing

ляжаць linguzu

лячыць gajuzu

М

магчы, быць здольным odoluzu

магчымасьць, здольнасьць odoluta

магчымы odoloje

маёмасьць imatuta

мала neujma

маладосьць, навіна nojuta

малеча kroskutko

малое; дзіця kroskuta

малы kroskoje

маляваць bleruzu

мастак tajnaln

мастачка tajnalinga

мастацтва, прыгажосьць tajnuta

маці arduta

машына makinuta

мёртвы, няісны neistoje

месяц misuta

мець, мусіць, быць павінным imatuzu

мільён milionk

мінэрал mineraluta

мова, слова, аповед, фраза, выказваньне balbuta

мой і твой (наш з табой) maudatau

мой, мая, маё, мае mau

мора nauta

мужчына mauta

мысьленчы, мысьленны, прыдуманы ladoje

мэта singnuta

мяккі markoje

мяса krubuta

мясажэрства, людажэрства sutakusuta

Н

нават danuo

навіны, часопіс nojutejle, saubimutejle

навука vedejle

навуковая ўстанова, школа vedejle

нага inguta

назад, прэч ottou

наперад nabarku

напісаны, пісьмовы natoje

напой gluzuta

напрамак deuzuta

напрыклад okunao

нараджаць arduzu

нарэшце tuputima

насеньне sauta

не ne

не існаваць, памерці neistuzu

неба auta

невядома nevedoju

невядомы nevedoje

недзе nedeu

нездаровы nevodroje, balzoje

ненармальны nenormaloje

непрацоўны, беспрацоўны nefuzoje

непрыгожы netajnoje

неразумны napauznoje

нецікавы, нудны netikoje

нешта круглае olo-

нешта прадаўгаватае strilo-

нешта, нішто nesau

ніводзін neonk

нізкі minoje

ніколі, некалі nekalau

нікуды neudeu

ніхто, нехта nekau

новы, малады noje

нос nosuta

ноч nuta

нуль zironk

нюхаць fiuzu

ня так, няправільна, недарэчы, памылкова nekvaj

нябачны neokoje

няведаньне neveduta

нявыдуманы neladoje

нягучна negrimoju

нягучны negrimoje

няздольнасьць, немагчымасьць neladuta

някемлівы sprugohutoje

няцяжка nevigoju

няцяжкі nevigoje

П

паветра pavuta

паветраны pavoje, pavutoje

паволі nebroju

падарожжа, паездка aiduta

падарунак, хабар duzuta

па-іншаму onoju

паказваць jokuzu

палец istriluta

паліцыя polisuta

паміж mizoju

папера klinkuta

папяровы klinkoje

параўноваць otojuzu

пароўну, роўна otoju

паста pastuta

пасьля pou

пах fiuta

пачатак ksuta

пачынаць ksuzu

паэзія, літаратура tajnobalbuta

паяданьне камянёў trudokusuta

пена pinuta

пераклад utajuta

пераплёт nituklinkuta

перасячэньне, скрыжаваньне, клетка kristuta

першы раз, аднойчы onki amglutima

піва aluta

пілёт piluta

пісаць natuzu

пісаць вершы і прозу tajnobalbuzu

пісьменьнік nataln

пісьменьніца natalinga

пісьмо, ліст

піць gluzu

плод fruta

пляскаты fla-

подых ufjuta

позьні timnoje

помста amstuta

попел, парашок uguruta

поўдзень ukiruta

поўнач skiruta

пра a

права на штосьці alguta (u…)

правіла algobalbuta

правы algoje

прадаваць grabuzu

праз tudou

прама striloju

прамы striloje

праца fuzuta

працаваць, рабіць, дзейнічаць fuzu

працоўны, працавіты fuzoje

працоўны, працаўнік fuzaln

працягласьць akkoustriluta

прыгожы tajnoje

прыемны laskoje

прыметнік akkoubalbuta

прыправа asmakurekuta

прыслоўе dabalbuta

птушка ausuta

пусты sprugoje

пусты sprugoje

пяро piruta

пясок sputa

пяць skonk, skonki

Р

рабскі, ня вольны nesamoje

радасна bavoju

радасны, вясёлы, у гуморы bavoje

радасьць bavuta

разам kopju

разуменьне stiguta

разумець stiguzu

разумны pauznoje

раніца svituta

раньні svitoje

расьліна rusuta

расьлінны, растучы rusoje

ратаваць kovtuzu

ровар olodonkuta

родны, свой, уласны moje

розум pauznuta

рот loguta

роўны otoje

рука irukuta

ручны irukoje

рыба pliskuta

рызыка riskuta

рэзаць kromuzu

рэч rekuta

рэчыва rekuta

С

cабака psauta

cалодкі azurkoje

самазадаволеньне sabapajuta

свабода samuta

сем, сёмы sidonk, sidonki

сёньня o amglutima

сёньня; удзень o dinutima

сіні, блакітны bloje

скандал skandaluta

скандынаўскі skandinoje

скура, кара, кажурына poskoluta

смак asmakuta

смактаць kmajtuzu

смачны asmakoje

соль siluta

сонца sveuta

сорам saramuta

спаць pletuzu

стары pomirnoje

стаяць statuzu

сто stonk

страх skamuta

страшны, жахлівы skamutoje

сувязь, нітка nituta

супраць prou

суфікс занятку або прафэсіі жан. роду — alinga

суфікс занятку або прафэсіі мужч. роду — aln

сухасьць shuta

сухі shoje

сымбалізаваць gladuzu

сымбаль gladuta

сьвіньня parsuta

сьвядомасьць uznuta

сьвятло asvuta

сьвяціць sveuzu

сьмерць, нябыт neistuta

сьмяяцца guluzu

сьнег snuta

сьцяна struta

сэкс seksuta

сэрца tokuta

сын armauta

сыпаць pasipuzu

сюды suttou

сябе sabau

сябра, сяброўка, сяброўства komuta

сядзець siduzu

сярэдзіна mizuta

сястра uskrauta

Т

так kvaj

так шмат kvajujma

там vou

танны, нешматлікі neujma

тарчма tork

таямніца sigruta

твар olabuta

толькі onkuru

тры tronk

тут tou

ты tau

тыдзень sidonkuta

тысяча tisonk

тысячагадовы tisonkvekutoje

тэкст tekstuta

тэлебачаньне televizuta

тэлефон telefonuta

У

у колькі naujma

у, на u

улада imatuta

уніз min

унутры inaj

усход akiruta

учора bimdinutima

Ф

фантазія fantazuta

француз fransuta

Х

халодны zimnoje

хацець aluzu

хвіліна minuta

хворы balzoje

хвост viluta

хітры fafroje

холад zimnuta

храп, дзіўны гук, шорганьне, рохканьне, бразгат kraputa

храпці, рохкаць, рабіць дзіўныя гукі krapuzu

хто kau

хутка broju

хуткі broje

хутчэй за broing

Ц

цела korputa

цемра, чарната kuruta

цеплыня hinuta

ці ida

цікавасьць tikuta

цікавіцца, цікавіць tikuzu

цікавы tikoje

ціхі negrimoje

цішыня negrimuta

цьвёрды, каменны trudoje

цяжар, цяжкасьць viguta

цяжка vigoju

цяжкі vigoje

цяжэйшы чым vigoing

цялесны taloje

цяпер o amglutima

цячы, ліцца, ліць liuzu

Ч

чакаляда sokoladuta

чакаць strikuzu

чалавек, жывёла, жывая істота suta

чарвяк kipisuta

час, гадзіна; раз amgluta

частка pluta

чатыры kronk

чорны kuroje

чужы nemoje

чуць, слухаць tuzu

чым, параўнальная часьціца — ing

чырвоны ardoje

чысты umoje

чытаць kartuzu

чытач kartaln

чытачка kartalinga

Ш

шанс sansuta

шкадаваньне glajuta

шкло skluta

шкляны skloje

шмат, а таксама вялікі, усе, кожны, вельмі, моцна, многія і г.д. ujma

шпіталь gajutejle

што sau

шукальніца asidalinga

шукаць, знаходзіць asiduzu

шумны, музычны, гучны grimoje

шырокі ruroje

шэры sauroje

шэсьць sonk

Э

эміграцыя emigruta

Я

я au

ядомы, уежны kusoje

язык (анат.) klauta

яйка juta

якасьць akkouta

які ляжыць ligoje

які, як, якая, якое, якія akkou

яўрэй evrejuta

Content

Альгерд Бахарэвіч
Сабакі Эўропы

~~~

Прысвячэнне

I Мы лёгкія, як папера

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Legoing klinkutima

II Гусі, людзі, лебедзі

1

2

3

4

5

6

7

8

Сабакаловы

III Нэандэртальскі лес

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Памяці інжынэра Гарына

IV Трыццаць градусаў у цені раман летняга дня

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

Італійская кухня

V Капсула часу

1

2 Капсула часу

1

2

3

3

Мроя

VI Сьлед

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Бальбута Граматыка і слоўнік

Дзесяць простых і канчатковых правіл мовы бальбута

Правіла першае

Правіла другое

Правіла трэцяе

Правіла чацьвертае

Правіла пятае

Правіла шостае

Правіла сёмае

Правіла восьмае

Правіла дзявятае

Правіла дзясятае і апошняе

Бальбутанска-беларускі слоўнік

А

B

C

D

E

F

G

H

І

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

Z

Беларуска-бальбутанскі слоўнік

А

Б

В

Г

Д

Е, Ё

Ж

З

І

К

Л

М

Н

П

Р

С

Т

У

Ф

Х

Ц

Ч

Ш

Э

Я