Леанід Маракоў

Непамяркоўныя

Апавяданні

© Маракоў Л., 2012

© ГА «Саюз беларускіх пісьменнікаў», 2012

© Распаўсюджванне. ТАА «Электронная кнігарня», 2017

«Помни случай с Ивановым»

Іваноў злавіў сябе на тым, што думае па-руску. Абрусеў за якія паўгода. Памяць дзяцінства бярэ сваё, на тое яна і памяць.

Бацька пакінуў Расію на адным з караблёў французскай эскадры, які адплываў ад Севастопальскага прычала ў лістападзе дваццатага. Яшчэ першай пасля перавароту вясной, калі яму перадалі, што азвярэлае мужыччо разрабавала і спаліла пад Мсціславам іх родавы маёнтак, бацька пачаў шукаць смерці. Ён хацеў загінуць у баі, душачы гэтую чэрнь, пускаючы ў распыл дзясяткі, сотні чырвоных. Ваяваў смела, з адметным майстэрствам, набытым яшчэ ў германскую. Чырвоныя ўцякалі ад яго палка, як ад чумы. Ведалі – каб даць адпор зводнаму, трэба мець шматразовую перавагу. Афіцэры палка, у якім не было шараговых, нават параненыя, забіралі з сабой у магілу па некалькі будзёнаўцаў.

Толькі ўсё было марна. Парадак адольвае, паралізуе натоўп, ды шматлікая маса бярэ верх над парадкам.

Прынамсі, ці варта казаць пра парадак у той час. Краіна ляцела немаведама куды, як ашалелы ад болю падстрэлены конь. Людскія натоўпы ў падраных шэрых шынялях хвалямі перакочваліся то з захаду на ўсход і з усходу на захад, то з поўдня на поўнач і з поўначы на поўдзень. Розныя сцягі луналі над гэтымі шэрымі масамі, але ачмурэлыя, перакрыўленыя ад злосці раты вывяргалі адно і тое ж: «Смерць! Смерць! Смерць!» І калі б хто спыніўся ды прыслухаўся да гэтых воклічаў, зразумеў бы: смерць пагражае ўсім. Толькі спыніцца і задумацца было таксама смяротна небяспечна: цябе адразу раздушыў бы і змёў азвярэлы натоўп. Шмат хто не чакаў, калі іх растопчуць, – пускаў сабе кулю ў лоб. І бацькава рука неаднойчы цягнулася да пісталета. Апошні раз – на тым французскім караблі, што пакідаў Севастопаль. Гэта быў не зыход, гэта быў крах. Канец усяго: веры, надзеі, жыцця.

Тады, на параходзе, бацька не застрэліўся. Ён выняў пісталет, але ўбачыў жонку з сынам, якія падымаліся на палубу, і апусціў руку: без яго на чужой зямлі кволая, хваравітая Наталі і васьмігадовы Міця не выжывуць.

З ім і дзякуючы яму – выжылі. Як, дзе і колькі вандравалі? Па якіх турэцкіх, грэчаскіх, арабскіх берагах? Завошта і чаму? Чаму сам Бог выракся іх? Час, вядома, лечыць, аднак асобныя раны, найперш душэўныя, – і абвастрае. Ён зразумеў гэта не сёння і не ўчора, зразумеў, гледзячы на бацьку ды маці. З гадамі да іх так і не прыйшлі спакой, раўнавага і лагода. Яны, бедакі, стараліся і выгляду не падаць, што іх нешта гняце, але выходзіла кепска: выдавалі вочы. У вачах затаілася безвыходная неадольная туга. Ён не адразу зразумеў, што гэта туга па радзіме. Сам ён ужо быў еўрапейцам, якім, кажуць, не ўласціва настальгічная меланхолія. Яна ўласцівая славянам, найчасцей – усходнім. Яны найбольш схільныя катаваць сябе. Ён назіраў гэтую невылечную хваробу ў бацькоў. Шкадаваў іх, а дапамагчы не мог. І рады быў, калі даведаўся, што бацька нешта піша, хутчэй за ўсё – успаміны. І, дарма што малады, зразумеў: для бацькі, а значыць, і для маці – гэта адхланне, душэўная палёгка.

Ну а сам ён? Напіша калісь пра сваю жыццёвую дарогу, пра сваё напачатку ціхае, утульнае, а потым неспакойнае, ваеннае дзяцінства? Наўрад. Дый ці было яно?

У школу, адразу ў трэці клас, Міця Іваноў пайшоў у Францыі. З шасці гадоў яго вучылі лаціне, нямецкай і, вядома ж, мове Напалеона. Ад усіх гэтых Monsieur Dimitri, commençons notre leçon par ce que nous avons appris hier.

Et bien, continuons la conjugaison des verbes du troisiême groupe…[1] у хлапчука пад вечар галава ішла кругам.

Бацька жартаваў, кажучы маці: «І нашто яму французская? Я разумею – гадоў сто таму, калі Банапарта праводзілі да Парыжа. А цяпер?»

І ўсё ж даймалі яго мовамі недарма.

У пятнаццаць ён захапіўся Гётэ, а ў сямнаццаць быў студэнтам Берлінскага ўніверсітэта. Вучыўся лёгка, вольнага часу хапала, і зноў, як і ў Францыі, заняўся сваім любімым бегам. Праз год эмігранта заўважылі трэнеры, і на чацвёртым курсе «француз» стаў чэмпіёнам універсітэта. Неўзабаве яго цішком уключылі ў маладзёжную зборную і нават пачалі рыхтаваць (з перспектывай змены грамадзянства) да чарговай, Берлінскай алімпіяды.

Але ішоў 1933 год. Мяняўся час, мяняліся норавы. Не абмінулі перамены і яго.

На вакацыях, перад апошнім курсам, Міцю запрасілі ў старасвецкі двухпавярховы будынак. Адтуль ён выйшаў іншым чалавекам. Пасля зноў вучоба, дакладней – навучанне. У спецшколе. Два гады па шаснаццаць, а часам і па дваццаць гадзін у дзень. Навучанне, падчас якога ён не раз мог аддаць Богу душу.

Але ўсё некалі канчаецца. Мінулі і тыя два гады. Пасля яшчэ год, пад канец якога ён апынуўся тут – у Амурдальлагу.

Легенда спрацавала ідэальна. Іваноў атрымаў свае паўтара за хуліганства, і на той час, калі падзеі пачалі свой ліхаманкавы бег, траціна тэрміну засталася ззаду. Ён разумеў, што праграма яго засылу разлічаная надоўга, але калі раней яму толькі здавалася, то цяпер быў перакананы: ведалі б там, што гэта такое – паўтара года ў Амурдальлагу, – пашукалі б іншы варыянт укаранення. Суткамі галадаць, не спаць, не гаварыць у сне, трываць боль, здзекі, не паказваючы, што ты можаш даць адпор, – гэтаму яго навучылі яшчэ там. Але спакойна назіраць, як забіваюць за акраец хлеба, як катуюць і гвалцяць, ён так і не навучыўся.

У тую ноч шакалы абралі сваёй ахвярай суседа Іванова па нарах, малалетку. Юнак быў худы і слабы. Раніцай яго пераводзілі ў інвалідны лагер, і гэтая ноч была для хлопца апошняй у іх бараку. Звалі гаротніка, як і яго даўней, – Міця.

Шакалаў было трое. Па адпрацаванай схеме з розных бакоў яны накінуліся на хлопца і ў лічаныя секунды звязалі. Спачатку да Міцюні палез галоўны. Звер, ён і ёсць звер: не ведае літасці. Не ведалі і шакалы…

Раніцай, калі вертухай гучна скамандаваў: «Пад’ём!», – трое ў цэнтральным сектары не падняліся. Не напалохаў іх і злосны рык: «Прыстрэлю!» Яны ўжо нікога не баяліся.

Пасля таго, як высветлілася, што ўсе трое зняволеных памерлі ад пералому шыйнай часткі хрыбетніка, у лагер прыбыла следчая брыгада энкавэдыстаў. Вінаватых не знайшлі, і чатырох западозраных – іх нары былі найбліжэй да нараў забітых, – а заадно і дзяжурнага па бараку пастанавілі расстраляць. Дзяжурным быў Іваноў.

Уночы ён не спаў і, калі задоўга да світання іх падымалі, заўважыў, што будзяць зэкаў навічкі з трэцяга ўзвода. Камандзір, мабыць, вырашыў: пара новаму кантынгенту прайсці хрышчэнне – першы ўдзел у расстрэле.

Навічкі… Бог зноў за яго. Цяпер па дарозе туды галоўнае – нічога не выпускаць з-пад вока: ні слоў, ні рухаў. Паратунак у руху. На шляху туды. Òам будзе позна. Òам – шанцу няма. Шанец – толькі па дарозе да месца расстрэлу.

Супакоіўся, стаў дыхаць раўней: у ланцужку асуджаных удалося стаць апошнім. У разведшколе такую сітуацыю адпрацоўвалі. І ён ужо ведаў: апошні – гэта на яго карысць, яго дадатковы шанец. І ён той шанец не ўпусціць.

Іх вялі доўга. Першагодкі знарок марудзілі. Не проста гэта – упершыню забіваць. Пляліся нага за нагу. Дзесяць салдатаў, памкамузвода і пяцёра зэкаў усё далей адыходзілі ад лагера.

Краем вока Іваноў адсочваў адлегласць між сабой і малодшым лейтэнантам. Нечакана той паклаў руку на кабуру і стаў нервова па ёй пастукваць.

Калі яны зноў апынуліся за нейкія тры крокі адзін ад аднаго, памкамузвода выняў пісталет. Іваноў глыбока ўдыхнуў, выдыхнуў і – спружыніста скочыў. Спрактыкаваныя рукі, як і ўначы, калі ён бараніў Міцю, дзейнічалі маланкава. Ад удару локцем у лоб лейтэнанцік толькі няўцямна мэкнуў. Левай рукой Іваноў прыціснуў да сябе за шыю абмяклае цела, а правай вырваў пісталет з рукі. «ТТ», – навобмацак пазнаў зброю, якой дасканала авалодаў за два гады спецшколы. «Малайчына, а з ТТ – проста бог», – казалі пра яго. Паглядзім, на што ж бог здатны.

Калі салдаты ачомаліся і пачалі страляць, першыя кулі прыняло на сябе цела лейтэнанта. Адступаючы з гэткім адмысловым шчытом ад канвою, Іваноў убачыў, як астатнія смяротнікі скарысталі збянтэжанасць аховы і кінуліся наўцёкі. Ды дзе там! Страляючы ў яго, канваіры не забыліся і на іх.

А Іваноў адыходзіў усё далей і далей. Нарэшце адкінуў выратавальны груз і скокнуў у кусты ядлоўцу. Трохi прабег, павярнуў налева, потым яшчэ раз крута ўзяў убок і, калі апынуўся крокаў за трыццаць справа ад стралкоў, стаіўся.

Першагодкі разгубіліся без камандзіра – за Івановым не пагналіся, а ўсчалі бязладную страляніну па кустах. Потым, пэўна, хтосьці з іх узяў ініцыятыву на сябе: стрэлы заціхлі. Двое пайшлі дабіваць параненых, астатнія рушылі да таго месца, дзе бачылі Іванова ўсяго хвілю таму. Эх, лепш бы ім не чапаць яго…

Сілуэты апошніх двух, што яшчэ не паспелі сысці са сцежкі, ён нейкі час разглядаў праз мушку пісталета. Прыцэліўся, двойчы націснуў на курок. Стралкі, быццам хто выцяў іх знячэўку адным бізуном, узмахнулі рукамі і ўпалі, як падкошаныя, у снег.

«Засталося восем», – адзначыў Іваноў.

Маладыя ахоўнікі нечым нагадалі яму будзёнаўцаў: іх ён бачыў аднойчы з-за бацькавай спіны ў час раптоўнага бою. Будзёнаўцы гэтаксама бязладна мітусіліся па полі. Толькі тады на месцы дзесяці забітых вырасталі сотні новых. Цяпер новых не відаць.

«Трэба спяшацца», – падумаў Іваноў, але не пабег, ціха звярнуў са сцежкі. «Яшчэ восем», – паўтарыў, як заклён.

Стралкі, хоць і першагодкі, неўзабаве скемілі – зэк збочыў. Пакуль яны шукалі тое месца, Іваноў ужо стаяў на адлегласці трапнага стрэлу ад апошняга ў іх ланцужку. І зноў, не спяшаючыся, прыцэліўся. У лесе было ціха, і яму падалося, што стрэл грымнуў як выбух гранаты. Салдат упаў. Куля трапіла яму ў спіну і, відаць, перабіла хрыбетнік. Ён ужо не дыхаў, а між дрэў яшчэ доўга ляцеў яго перадсмяротны крык.

Сем стралкоў пападалі на зямлю і, як іх вучылі, распаўзліся, займаючы кругавую абарону.

«Малайцы! – пахваліў Іваноў. – Цяпер можна адысці». Але не адразу скрануўся з месца – прысеў паназіраць, што будзе далей. Сцішыліся і стралкі, прыслухоўваліся: мо ўцякач зварухнецца, выдасць сябе?

Вытрымкі ў іх хапіла не надоўга. Неўзабаве салдаты асмялелі, пачалі перагаворвацца. Іваноў жа па-ранейшаму не высоўваўся, чакаў, пакуль падставяцца яны. Турбавала думка: ці далёка адышлі ад лагера? Ці чуваць там стрэлы? Калі чуваць, дык трэба ўцякаць далей, калі не – можна крыху адпачыць, перавесці дух.

Схамянуўся, убачыўшы, што салдат, які вылучаўся сярод іншых ростам і які перш трымаўся за лейтэнантам, а потым – у сярэдзіне групы і таму застаўся жывы, нібы кідае яму выклік: раз за разам падымае галаву, прыкладае да вачэй бінокль, выстаўляе напаказ сваю смеласць, сваю перавагу над усімі – перавагу новага камандзіра. «Ох, дарма, хлопча!» – не сказаў, а падумаў – і прыцэліўся. Куля прашыла салдаціку горла, і ён не паспеў нават крыкнуць.

«Шэсць, – машынальна падрахаваў Іваноў. – Лічы, палова».

Стралкі зноў затаіліся.

«Трэба пашумець, – разважыў Іваноў, – бо так і праляжаць да прыходу падмогі». I, ломячы галлё, пабег праз кусты.

– Вертухаі-і-і! – разлягаўся рэхам ягоны крык.

Гэта, як і думаў, вярнула першагодкам адвагу, і яны кінуліся за ім.

«Ужо весялей, – выдыхнуў Іваноў. – Пагуляем навыперадкі, паглядзім, хто каго». І пабег – не напрасткі, а ўлукаткі, далей ад сцяжыны і ад лагера.

Стралкі былі маладыя, трэніраваныя, ды ўсё ж не чэмпіёны Берлінскага ўніверсітэта – неўзабаве адсталі.

«Спякліся салдацікі, – спінай адчуў Іваноў. – Цяпер – затаіцца і чакаць».

Мінулі доўгія хвіліны, перш чым паказаліся задыханыя стралкі. Яны стаміліся ад бегу і ад страху і ўжо не пільнаваліся, не азіраліся па баках. Вёў іх адно шал пагоні, нецярплівасць паляўнічых.

Іваноў зноў прыцэліўся. Рухавы жывы ланцужок выклікаў і ў ім азарт, неадольнае жаданне перастраляць усіх. Падняў пісталет. І, калі шэры шынялёк трапіў на мушку, стрэліў. Потым яшчэ і яшчэ… Трое ад ягоных стрэлаў упалі, астатнія самі бухнуліся ў снег, а Іваноў усё ціснуў і ціснуў на курок, не заўважаючы раптоўна павіслай цішыні.

«Нервы, – схамянуўся нарэшце. – Нервы, як і памяць, – не схаваеш».

Уцямілі і стралкі, што ў яго не засталося патронаў. Падняліся, рушылі ўперад. Паляўнічыя даганялі здабычу.

Іваноў рыўком сціснуў да болю кісці рук, супакойваючы нервы. Азірнуўся. Няўжо ўсё, канец? Не! Здрадлівых дрыжыкаў у целе не адчуваў, галава працавала цвяроза. Мільганула думка: ён жа не ў полі – у лесе, вакол дрэвы. Мо яны – апошняя надзея? Мо яны памогуць, схаваюць, уратуюць?

Елкі стаялі густа, адна пры адной, гэтак, што можна, бадай, пераскочыць з дрэва на дрэва. Што ж, паспрабуем – больш і праўда нічога не застаецца.

Іваноў палез на бліжэйшую елку. Палез лёгка, як малпа.

«Дарвін не памыляўся адносна паходжання чалавека. Дарвін не памыляўся», – не вельмі дарэчы ўсплыла думка. Але розум адкінуў яе. Іваноў падумаў пра іншае. Караскаючыся на елку, ён раз-пораз паўтараў, нібы суцяшаў сябе: «Трое. Іх толькі трое. Трое – гэта не васьмёра і не сямёра». І нібыта падахвочваў іх: няхай падходзяць хлопцы, няхай. Ён зверху прасочыць за імі, добранька прасочыць! А ўжо яны за ім – як Бог дасць.

Стралкі не спяшаліся, ішлі павольна. Досыць, набегаліся. Надышла іх чарга. Цяпер яны адвядуць душу, пацешацца.

Абступілі елку, на якую толькі што залез уцякач. І калі адзін з іх на імгненне апынуўся спінай да Іванова, той скочыў. Інтуіцыя нешта падказала стралку, змусіла яго павярнуцца, але ўратаваць не змагла. Іваноў ударыў ручкай ТТ салдата ў скронь і кінуў яго на другога, блiжэйшага, а сам сігануў да трэцяга, ірвануў таго за вінтоўку. Беспамылкова разлічыў, што той учэпіцца ў яе мёртваю хваткай, скарыстаў гэта, змяніў цэнтр цяжару і павярнуў яго перад сабою.

І не памыліўся.

Другі стралок адапхнуў ад сябе мёртвага таварыша, згледзеў ненавісную фуфайку і імгненна ўскінуў вінтоўку. Націскаючы курок, бачыў, як фуфайку перад ім засланяе шынель. Ён разумеў, што адбываецца, аднак спыніцца не мог: палец зрабіў сваё. Куля пранізала стралка, але не закранула Іванова.

«Гэта ўжо не гены і не Дарвін, – падумаў ён. – Гэта – Бог!»

«Фініш, дружа», – прачытаў у вачах Іванова апошні жывы стралок і, нічога не цямячы ад жаху, выпусціў вінтоўку і кінуўся наўцёкі – у лес, за дрэвы, абы-куды, толькі б далей ад гэтай незразумелай, д’ябальскай істоты, якая нясе смерць.

Але ён таксама не быў чэмпіёнам Берлінскага ўніверсітэта. Паляўнічы рабіўся здабычай.

Іваноў не адразу спыніў стралка. Не было жадання. Расхацелася. Падзейнічаў ягоны крык. У крыку, поўным жаху, прагучала нешта да болю знаёмае, роднае. Ён крыкнуў – не, жаласна прастагнаў: «Мамачка, ратуй!» Няйначай зямляк. А мог забіць земляка. Яшчэ імгненне таму. А цяпер вось не хоча. Але і адпускаць – нельга.

Ускінуў вінтоўку, прыцэліўся, гукнуў рэзка і патрабавальна:

– Стой!

Крыссё шыняля перастала матляцца, уцякач – ужо не стралок, а ўцякач – замёр, нібыта ад стрэлу.

– Гэтак будзе лепш! – сказаў Іваноў досыць гучна не то сабе, не то яму. – Ад мяне не ўцячэш. Як ад лёсу. Можа, пагамонім, га?

І пайшоў да салдата. Той пакорліва чакаў.

Вартавы на бліжэйшай да лагерных варот вышцы першы заўважыў зэка, які дробна перабіраў нагамі ўздоўж калючай агароджы. «Уцякач!» – скеміў. Ад хвалявання забыў пра першы папераджальны стрэл, прыцэліўся і націснуў на курок.

Зэк спатыкнуўся, паспрабаваў, нібыта нечым здзіўлены, азірнуцца, але не змог – асунуўся ў снег.

Калі да нерухомага ўцекача падбег начальнік аховы, вусны пераапранутага ў зэкаўскую фуфайку першагодка з дзіўным для тутэйшых мясцін імем Змітрок яшчэ варушыліся.

– Ён чамусьці назваў мяне будзёнаўцам, спытаў панашаму, як завуць, і адпусціў… – выдыхнуў Змітрок апошнія ў сваім жыцці словы на роднай мове.

І праз дваццаць, і праз трыццаць гадоў кожнага ахоўніканавабранца, які прыбываў у Амурдальлаг, вялі на мясцовыя могілкі да слупка, надпіс на якім рэгулярна аднаўляўся, – каб папярэдзіць: «ПОМНИ СЛУЧАЙ С ИВАНОВЫМ».

Апошнія вакацыі Валерыя Маракова

Была позняя раніца. У скляпку Авербаха сядзелі двое – Валеры i Тодар. Выпілі па куфлю піва і ўзялі яшчэ. У галовах пасля ўчарашняга ўсенароднага свята – угодкаў Кастрычніцкай рэвалюцыі – пачало святлець, i Тодар спытаўся:

– Ты хоць памятаеш, што нагаварыў учора пры адыходзе? Валеры, само сабою, памятаў, але Тодарава змоўніцкая насцярожанасць рассмяшыла, захацелася пагуляць з агнём, прыкінуцца і сапраўды ачмурэлым.

– Ну-у… – пачаў няпэўна. – Не надта… А што?

– І ён яшчэ пытаецца! – Тодар абурана развёў рукамі. – Такімі рэчамі, брат, не жартуюць. За такія слоўцы могуць і…

– Ціха, не шумі, – перапыніў сябра Валеры, убачыўшы, што таму не да жартаў. – І не глядзі на мяне як на вар’ята. Памятаю я ўсё! І разумею, што пра гэта – лепш маўчаць. Але ж нехта мусіць ведаць! Нехта павінен ведаць усё! Таму і кажу. Табе, не каму іншаму. Помніш Мікалая? Вайскоўца, камандзіра, таго, што ўсё пытаўся: куды паэт Уладзімір Жылка знік? Дык вось, слова сваё Мікалай стрымаў. Перад ад’ездам на поўдзень, на новае месца службы, зрабіў што абяцаў…

Валеры азірнуўся, адхінуў крысо пінжака, і Тодар убачыў маленькі, на далонь, нібы цацачны, пісталет. Паспеў заўважыць на ручцы манаграму – кшталту вялікай лацінскай літары N.

– Браўнінг! – ледзь варухнуў вуснамі Валеры.

У Тодара пераняло дыханне: шэпт яму падаўся крыкам. Хацеў штосьці сказаць, але не змог: нібыта ўчэпістая рука схапіла яго за горла.

«За адно неасцярожнае слова энкавэдысты людзей у турму кідаюць, а за гэта… Пашкадуеш, што й нарадзіўся», – падумаў Тодар, але ўголас нічога не сказаў.

Валеры, зірнуўшы на сябраў скамянелы твар, спрабаваў яго супакоіць:

– Не хвалюйся, апрача нас, ніхто ж не ведае.

Але Тодар усё не мог ачомацца ад пачутага i ўбачанага. Урэшце прашаптаў:

– Ты і праўда звар’яцеў! Уяўляеш, што будзе, калі яго знойдуць? Яны цябе жыўцом згнояць!

Валеры спахмурнеў. Тодар, вядома, кажа праўду. Ды толькі згаджацца з ім сёння не хацелася. Гэтая не надта цяжкая, амаль дзіцячая цацка-забаўка нешта перамяніла ў ягонай свядомасці. Цяпер ён абаронены! Ён можа пастаяць – і пастаіць! – за сябе.

– Не згнояць! – сказаў ціха, але цвёрда. І паўтарыў: – Цяпер не згнояць!

Тодар дацяміў, пра што гаворыць Валеры. І да яго прыбягалі думкі, каб неяк раздабыць зброю. Але – як прыбягалі, так і збягалі. А Валеры, ці бачыш, наважыўся. Наважыўся і дамогся. І рады, зразумела, – як жа, браўнінг у кішэні. Дзівак! Хіба гэта ўратуе? Хутчэй наадварот – паскорыць пагібель. Маладзён! Усё-ткі шэсць гадоў у такім узросце – вялікая розніца. У параўнанні з ім Валеры – зусім юнак. Вось і наўме хлапечае…

Валеры ж гэтую хвіліну-другую Тодаравага одумумаўчання зразумеў па-свойму. Не адказвае сябра – значыць, згаджаецца з ім, разумее і падтрымлівае, мо нават проста зайздросціць. І з той жа цвёрдасцю, перакананасцю ў голасе сказаў свайму добраму і надзейнаму таварышу, амаль што брату:

– Я ўсё абдумаў і пралічыў. У Менску мяне не будзе, з’язджаю ў Бабруйск. Буду працаваць у школе настаўнікам. Можа, хоць на нейкі час энкавэдысты забудуцца, што быў такі Валеры, які калісьці ў лісце свайму сябру Васілю напісаў: «Хай скрыгочуць здраднікі Айчыны / З іх бяссільнай злосцю у вачах, / Наша мэта – дарам не загіне, / І не згаснуць сілы у грудзях!» Нібыта правільныя, як яны казалі, словы, а на допыты за іх тры месяцы цягалі. І запомні галоўнае: калі мяне не стане – я не знік i не атрымаў дзесяць гадоў без права перапіскі. Проста не даўся жывым. Так потым і раскажаш…

Калі б Валеры ведаў ці здагадваўся, пра што цяпер думаў Тодар, моцна пакрыўдзіўся б на сябра. Ён, вядома, маладзейшы, але ж гэта загана, якая хутка праходзіць. Дый не сляпы ён і не глухі. Бачыць, што чыніцца. Усе яны, хто азваўся ў родным слове, – ворагі. Усе! Нават дзядзька Янка. Замахнуліся і на яго. Купала так ні разу і не загаварыў пра гэта. Але затое не маўчала цётка Уладка. І ён, Валеры, добра ведае, чаму ў дзядзькі Янкі трошкі скрыўленая ніжняя губа. А што да маладосці… Мо акурат таму, што малады, ён і не будзе пакорліва чакаць, пакуль аднае цёмнае начы загрукоча чорны «варанок» пад вокнамі. Мо гэта якраз ягоная перавага – маладосць. Яна дасць яму цвёрдасць і смеласць дзейнічаць. Абараніць сябе. Гэта, вядома, невялікае геройства. Ну, а калі б так зрабіў яшчэ хто? А калі б кожны, усе?

Валерыю быў час ісці, але, бачачы, што Тодар паранейшаму ўсхваляваны, не супакоіўся, ён пасядзеў яшчэ крыху. Нарэшце падняўся і, як і раней, ціха паўтарыў:

– Запомні: жывым не здаўся. Кажу гэта табе, бо, хочацца верыць, цябе не возьмуць. Вунь якія дыфірамбы пяе табе партыйны Андрэй-салавей: «Бярыце прыклад з Тодара. Тодар перабудаваўся ўжо». Нібыта забыўся, што ты калісьці сам выйшаў з камсамола і «хадзіў пад месяцам высокім і яшчэ пад грозным ГПУ».

Паклаў на стол колькі рублёў, яшчэ раз паглядзеў на сябра, махнуў рукой і падаўся да дзвярэй.

Больш Тодар яго не бачыў. Але не забываў. Не мог забыць. Пасля той раніцы нават спаць баяўся: раптам у сне возьме і скажа што «не тое»? I ўсё часцей наведваў скляпок Авербаха. Пасля трох куфляў «цёмнага» спалася спакайней.

А Валеры, як і казаў, з’ехаў у Бабруйск. Вёў заняткі, правяраў сшыткі, увечары сёе-тое пісаў (спрабаваў сябе ў новым жанры – драматургіі), а душою, насуперак перасцярозе, ірваўся ў Менск, дзе была маці, дзе засталіся сябры і калегі. І, дачакаўшыся вакацый, адразу ж паспяшаўся на менскі цягнік.

Маладосць паварочвалася заганаю: юначая нецярплівасць брала сваё, штурхала да легкадумнасці. Дый як было не паехаць? Колькі можна баяцца? «З’езджу! У адведзіны! Туды і назад!»

Спахапіўся ўжо ў Менску, на вакзале. Спахапіўся, бо, падышоўшы да дзвярэй вагона, каб спусціцца па прыступках на перон, заўважыў чатырох у скуранках. З ходу сцяміў: энкавэдысты. Яны стаялі купкай, але, як шматгаловы змей, паглядалі ў розныя бакі. Пасажыры – пераважна падлеткі – тоўпіліся на пероне, гаманілі, шумелі, штурхаліся. Вакацыі! Але гэтую чацвёрку ніхто ні разу не зачапіў. Нават выпадкова. Быццам вакол ix была нейкая непрабіўная, зачараваная прастора. «Мёртвае поле», – нібыта ўспомніўшы нешта з Уэлса, нечакана адзначыў Валеры.

Энкавэдысты яго яшчэ не ўбачылі, i ён меў шанец вярнуцца ў вагон i паспрабаваць неяк схавацца. Але зрабіць гэта перашкодзіла логіка. Калісьці на следстве логіка яго не падвяла. Зараз таксама разважыў лагічна: «А можа, гэта i не па маю душу? Мяне ж нядаўна арыштоўвалі i, разабраўшыся, як яны казалі, адпусцілі. Навошта ж арыштоўваць толькі што вызваленага?»

Ды гэтым разам логіка Валерыя якраз і падвяла. І не проста падвяла – загубіла. Чацвёра ў скуранках чакалі акурат яго, прыехалі на вакзал па ягоную душу. Праз хвіліну ён зразумеў гэта і паспеў яшчэ горка пасміхнуцца з самога сябе і са сваёй разумнай чалавечай логікі. Знайшоў, няўдача, у каго шукаць паслядоўнасці. У ваўкоў адно наўме – хапаць і шкуматаць. Так і ў гэтых…

Калі Валерыя акружылі, зрабіць што-небудзь было позна. Адно пашкадаваў, што не ўзяў у Менск пісталета. Гэтак схібіць! Абяцаў жа сабе і Тодару жывым не здацца, забраць з сабой у магілу хоць аднаго энкавэдыста. А выйшла наадварот. Не ён – яго забралі. Гэта школьныя вакацыі зусім збілі з панталыку маладога настаўніка беларускай мовы i літаратуры, класнага кіраўніка 7 «Б» класа Бабруйскай школы-інтэрната для дзяцей-cipoт. Забегаўся, замітусіўся, расслабіўся з дзецьмі. Думаў: пастукаюць у дзверы, ён адчыніць i, пераканаўшыся, што прыйшлі па яго, дастане з кішэні пісталет. Меркаваў чамусьці, што акурат гэтак і будзе: па яго прыйдуць. А яны не прыйшлі і не пастукалі. Яны чакалі на вакзале, сярод дзяцей.

Валеры не ведаў, што другая чацвёрка ў Бабруйску гэтай самай парою стукае ў ягоныя дзверы. Не ведалі i энкавэдысты, што, калі б прыйшлі туды днём раней, напароліся б на кулі.

Не ведаў, нават і ў думках не дапускаў i сябра Валерыя, ціхі абачлівы Тодар, што роўна праз год яго як контррэвалюцыянера расстраляюць у тых самых казематах, дзе i Валерыя.

Не ведала пра расстрэл Тодара i яго жонка Яніна. І ў найстрашнейшым сне ёй не магло прысніцца, што дзіця, якога яна чакае, народзіцца ў канцлагеры.

Не ведаў і Андрэй-салавей, што хвалебныя оды бальшавікам не ўратуюць яго ад «всевидящего ока». Арыштуюць паэта-камсамольца таксама не ўначы і не дома, як гэта звычайна рабілася, а нядзельным ранкам. Яго знойдуць разам з сябрам на рыбалцы. Стоячы па калені ў вадзе, Андрэй перадасць вуду таварышу і скажа: «Мікола, трымай! Праз гадзіну вярнуся».

Пасля гутарак у «амерыканцы»[2] з наркамам унутраных спраў БССР Наседкіным тая гадзіна расцягнецца спачатку на дзесяць гадоў, потым – яшчэ на сем.

З турмы Андрэй выйдзе толькі пасля смерці чалавека, рэжыму якога ён прысвяціў сотні палымяных радкоў. Невылечна хворы, пражыве пасля вызвалення (як і ягоныя таварышы, таксама былыя лагернікі, паэты Язэп Пушча і Гірш Камянецкі, літаратурныя крытыкі Мікола Аляхновіч і Сцяпан Баркоўскі) усяго некалькі гадоў. Апошняе, што вырвецца з высушанага сухотамі цела, будзе ўсё тое ж палымянае: «Калі б Ленін быў жывы!»

Не ведаў Андрэй Александровіч, што сам ён выжыў толькі таму, што Тодар Кляшторны, Валеры Маракоў i iх сябра Васiль Каваль за год катаванняў у «амерыканцы» так і не «ўспомнілі» ягонага прозвішча.

Праз год атрымаў сваю дзясятку і Андрэеў сябра па той памятнай рыбалцы – Мікола Хведаровіч. Таксама – за памяць. У турме ён прачытае словы, надрапаныя ў дзень расстрэлу паэтам Міхасём Чаротам, і захавае іх для нашчадкаў:

Прадажных здрайцаў ліхвяры

Мяне заціснулі за краты.

Я прысягаю вам, сябры,

Мае палі,

Мае бары, —

Кажу вам – я не вінаваты!

Няма чалавека – няма праблемы. Няма паэтаў – няма памяці – няма гісторыі – няма народа! Вось гэтую гісторыю разам з народам яны і вынішчаюць. Калі – мячом, калі – агнём.

Ганна Цімафееўна

– Таварышы камсамольцы! – падняў руку, заклікаючы да асаблівай увагі, сакратар Жлобінскага гаркама камсамола – таварыш з гучным, але зусім не камсамольскім прозвішчам Сенатараў. – Задумайцеся, якое высокае слова я зараз сказаў: камсамольцы! А гэта ж – малодшыя браты камуністаў! Надзейная змена і апора партыі! Будучыня нашай краіны! І таму… – зрабіў паўзу сакратар і строга агледзеў клас. – І таму я заклікаю вас не адмоўчвацца, не сядзець з абыякавым выглядам, не ўхіляцца ад адказу на складанае, падкрэслю, пытанне. Вы абавязаны шчыра і адкрыта выказаць сваю думку. Даць ацэнку прыхвасням паўзучай контррэвалюцыі! І тым, хто разам з імі! Імем роднай Камуністычнай партыі я патрабую…

Аня сядзела за першай партаю (на ёй была сукенка ў дробны сіні гарошак – модная тады матэрыя) і не бачыла выступоўца, не бачыла нічога навокал. Здрадлівыя слёзы, як ні стрымлівала іх, пацяклі з вачэй і засцілі белы свет. Вузкія плечыкі ўздрыгвалі.

«За што?! – абуралася яна. – Што я каму благое зрабіла?»

Толькі летась Аня скончыла Менскі педагагічны тэхнікум, ці, як называў іх альма-матар яе аднакурснік, паэт і рэдактар студэнцкага рукапіснага часопіса «Крыніца» Валодзя Гуцька, што падпісваў свае вершы псеўданімам Дудзіцкі (нарадзіўся ў вёсцы Дудзічы), – «царскасельскі ліцэй»: амаль усе навучэнцы паходзілі з вёскі, а большасць выкладчыкаў яшчэ за царом Мікалаем вучыла моладзь. Па размеркаванні Аню паслалі сюды, у Жлобін. У школе-дзевяцігодцы вучыліся ў асноўным дзеці чыгуначнікаў. Настаўніцкі калектыў сустрэў маладую каляжанку вельмі прыязна. Ганне даручылі класнае кіраўніцтва выпускным 9 «А». На камсамольскім сходзе абралі сакратаром школьнай ячэйкі. Узрадавалі ў дадатак нечаканай, але вельмі прыемнай інфармацыяй: для настаўнікаў іх школы раз на год (вядома ж, у час адпачынку) праезд па чыгунцы ў любы пункт Савецкага Саюза – бясплатны. Значыць, збудзецца даўняя, яшчэ з маленства, Аніна мара – пабываць на поўдні, паплаваць у Чорным моры. Там, дзе чакала свайго прынца Асоль.

А зусім нядаўна адбылася падзея, пасля якой у Ані і зусім быццам крылы выраслі: яна выйшла замуж. За сваё першае каханне – аднакласніка Лёню Маракова, дарэчы, сябра Валодзі Гуцькі-Дудзіцкага.

Лёня, як і абяцаў, не забыўся на яе. Па сканчэнні ўніверсітэта, як толькі атрымаў дыплом, прыехаў да яе ў Жлобін. І не проста прыехаў, а з прапановаю рукі і сэрца. Прапанова была выказана крыху напышліва, але элегантна, шляхетна – ну, акурат «царскасельцам». Яна не стрымалася – рассмяялася, гледзячы на яго, збянтэжанага і нечакана знямелага, а потым – расплакалася. Ад шчасця. Ад бязмернай радасці, што перапоўніла ўсю яе істоту. Плакала, а душа спявала: «Божа, і навошта ж мне гэтак многа адной? Няхай усім-усім будзе таксама хораша і лёгка!»

Тут, у Жлобіне, зладзілі сціплае – вядома ж, камсамольскае – вяселле. Сціплае, але гарэзлівае і прыгожае. З песнямі, скокамі, гульнямі і жартаўліва-сімвалічнымі падарункамі.

Пад вечар у хату нечакана ўваліўся ўвесь Анін клас. Смяяліся, спявалі хорам: «Наш паровоз, вперед лети, в коммуне остановка! Èного нет у нас пути – в руках у нас винтовка!» Смяяліся, не задумваючыся над сэнсам слоў, якія спявалі. А спявалі і танцавалі да ранку. Здавалася, жыццё цудоўнае і будучыня без хмурынкі. І на табе – удар у спіну. Бяда, што звалілася невядома адкуль. Вось ён, выходзіць, які прыпынак! Вось куды дармовы паравоз ляціць!

«За што?!» – паўтарала, апусціўшы галаву і намагаючыся стрымаць слёзы.

– Прашу, таварышы камсамольцы!

Сенатараў зрабіў паўзу, чакаў, хто захоча выступіць. Не дачакаўшыся, прадоўжыў, і ў голасе загучалі пагрозлівыя ноткі:

– Калі клас такі несвядомы і не выяўляе жадання выказацца, дык пытанне, на якое мы абавязаны сёння ж даць адказ, я стаўлю наогул без абмеркавання. Дык вось: хто за тое, каб выключыць з камсамола цяпер ужо былога класнага кіраўніка 9 «А» і сакратара ячэйкі і пакуль яшчэ – удакладняю, пакуль! – настаўніцу геаграфіі Ганну Цімафееўну Рабкову, прашу падняць рукі!

Выпускнікі па-ранейшаму моўчкі таропіліся вачыма ў парты.

– Што такое? – Сенатараў павысіў голас, зрываючыся на крык. – Як гэта разумець? Хіба я кепска растлумачыў? Для тых, да каго не дайшло, – нагадваю. Ваша настаўніца Ганна Цімафееўна Рабкова стала жонкаю Леаніда Змітравіча Маракова. Можа быць, не падумаўшы, пагарачыўшыся? Не, больш чым усвядомлена! Яна ўсё ведала і цудоўна разумела, з кім звязвае свой лёс. Хто такі Леанід Маракоў? Недачулі? Паўтараю! Ягоны бацька летась быў асуджаны як адзін з кіраўнікоў антысавецкай рэлігійнай арганізацыі. А старэйшы брат Валеры – зацяты нацыяналіст, які прабраўся нават у Саюз пісьменнікаў, – арыштаваны месяц таму.

І зноў ніякай рэакцыі. Рукі выпускнікоў быццам прыліплі да партаў.

«Не здаюцца, – падумала Аня. – Шкадуюць мяне. А сябе пад удар падстаўляюць».

Цярпенне ў Сенатарава лопнула.

– Змова! Усю школу заразай запаланіла! – ужо лямантаваў ён. – Давядзецца на бліжэйшым бюро гаркама паставіць пытанне пра камсамольскую арганізацыю школы ў цэлым! Разабрацца, што тут у вас адбываецца.

«Не, так няможна! – спалохалася не за сябе – за вучняў Аня. – Калі не прагаласуюць – возьмуцца і за іх. Могуць і атэстаты не выдаць. Як не выдалі Косцю Вашыне і Сяргею Астрэйку». Косцю (сябра разгромленага літаб’яднання «Узвышша», які меў у друку ўжо даволі вядомае імя – Лукаш Калюга) падставіў плюгавенькі, але галасісты і «нядрэмны» Айзік Кучар: на супольным сходзе навучэнцаў назваў яго ўзвышэнскім лазутчыкам і пачынаючым нацдэмам. На Астрэйку ж данёс іншы, ананімны сексот. Сяргей быў вялікі аматар пажартаваць. Абрэвіятуру СВБ на значку Саюза ваяўнічых бязбожнікаў ён расчытаў як Саюз вызвалення Беларусі. Дорага каштаваў Сяргею гэты жарцік: выкінулі з тэхнікума разам з Косцем. Не выдалі ім дыпломаў, хоць абодва ў газетах і часопісах друкаваліся. Між іншым, неўзабаве друкаваць іх перасталі. «А за Гулівера ж, як называлі хлопцы Косцю (рост болей за два метры!), сам Кузьма Чорны заступаўся. На супольнай фатаграфіі выпускнікоў Сяргей і Косця ёсць, а дыпломаў у іх – няма! Няма дыпломаў! А няма дакумента – няма чалавека. Так і з маімі выпускнікамі можа здарыцца. Што ж рабіць? Што?» Нечакана Аня ўспомніла свайго настаўніка матэматыкі Аляксандра Пятровіча Круталевіча. Вясёлы, няўрымслівы быў чалавек! Вучыў іх, будучых настаўнікаў, не толькі іксам і ігрэкам, але і таму-сяму іншаму. Не здавацца, пераадольваць цяжкасці, шукаць выйсце з усякіх, нават самых тупіковых сітуацый. «Выйсце ёсць заўсёды!» – казаў Аляксандр Пятровіч.

Таксама нечакана, сама сабою, прыйшла думка: «Трэба выйсці, не бянтэжыць вучняў. Пры мне яны нізавошта не прагаласуюць. Дарагія хлопчыкі і дзяўчынкі, амаль што мае равеснікі. Бедныя, як вам цяжка! Так, я павінна выйсці! Зараз жа выйсці!»

Аня ўстала і пайшла да дзвярэй.

Сакратар гаркама праводзіў яе з адкрытым ротам і ўзнятымі ўгору брывамі.

Спахапіўся, заверашчаў:

– Вось бачыце! – зларадна ўхмыльнуўся і паказаў пальцам на зачыненыя Аняй дзверы. – На злодзеі шапка гарыць! Цяпер да вас дайшло, каго шкадавалі, каго не рашаліся выключыць? Так-так, яна не вартая таго, каб з-за яе ставіць пад пагрозу сваю будучыню. Спадзяюся, вы ўцямілі гэта? Тады вернемся да пастаўленага пытання…

Але яшчэ амаль дзве гадзіны спатрэбілася Сенатараву, каб запалохаць вучняў і прымусіць прагаласаваць за выключэнне іх настаўніцы з камсамола. Ён ужо не мог адступіць, не дабіўшыся свайго. Страх падганяў сакратара, прымушаў шукаць усё новыя довады і аргументы, каб зламаць вучняў.

Ён ажно спацеў ад раптоўнай думкі: што будзе, калі не ўдасца пераканаць? Вынікі могуць быць жахлівыя. Можа і ён загрымець следам за дзеверам жаўтаротай настаўніцы!

Гэты жах і падганяў яго, змушаў не здавацца. Ён змагаўся ўжо не за перамогу рэвалюцыйнай справядлівасці, а за самога сябе, за сваю ўласную будучыню. Біўся аддана і заўзята. Успомніў і пра фашысцкую пагрозу, і пра імперыялістычнае акружэнне, і пра абвастрэнне класавай барацьбы, і пра тое, што кадры вызначаюць усё і, такім чынам, яны павінны быць крыштальна чыстымі.

Урэшце галодныя, стомленыя і зняможаныя напышлівымі і грознымі словамі вучні здаліся – прагаласавалі за выключэнне.

– Вось і малайцы! – з палёгкаю ўздыхнуў сакратар гаркама. – Даўно б так! Сапраўднымі камсамольцамі сябе паказалі!

«Ды ўжо ж, паказалі!» – спустошана думаў Віталік, улюбёнец Ганны Цімафееўны і першы вучань у класе, які сядзеў за другой партаю. Гэта ён задумаў і наладзіў «культпаход» на вяселле класнай. «Камсамольцамі, але – не людзьмі!»

Аня выскачыла са школы і памчалася дахаты. Зусім не як настаўніца, а як незаслужана, бязвінна пакрыўджаная школьніца: бегла не азіраючыся, нібы за ёю гналіся. Суцешыць яе ў маленькай кватэры-падменцы не было каму. Лёня паехаў у Менск – злягла маці: не прайшоў без следу арышт мужа і старэйшага сына. Зачыніўшы за сабою дзверы, Аня дала волю слязам – плакала няўцешна, нібыта і сапраўды была маленькай, усімі пакінутай школьніцай.

Пазней, бліжэй да ночы, яна ўсё ж прымусіла сябе супакоіцца і ўзялася за план заўтрашняга ўрока. «Работа – найлепшы лекар», – успомніла параду добрага і мудрага Антона Юр’евіча Лёсіка, які чытаў у тэхнікуме курс літаратуры. З удзячнасцю падумала: настаўнік назаўсёды застаецца са сваімі вучнямі. Калі ён сапраўдны настаўнік – як Антон Юр’евіч. Добра было б стаць такой настаўніцай і ёй. Значыць, трэба працаваць. Працаваць, вучыць дзяцей нягледзячы ні на што!

Новая, дадатковая, спушчаная зверху толькі на мінулым тыдні тэма была неабсяжнай, адказнай і вымагала процьмы часу: эканамічна-палітычнае становішча Злучаных Штатаў Амерыкі. «Ворагаў трэба ведаць!» – абгрунтавалі сваю нечаканую пастанову таварышы. «Ворагаў трэба ведаць! Ворагаў трэба ведаць!» – звінела ў галаве. Але паступова Аня захапілася, ачулася ад непамернага гора і роспачы, што абрынуліся на яе. Забылася, заблукала ў джэк-лонданаўскай суровай Алясцы, у фантастычных нью-ёркскіх хмарачосах, у бяскрайнім каўбойскім Тэхасе. Ужо далёка за поўнач перачытала «Дары вешчуноў» О’Генры і зусім супакоілася: «Свет не канчаецца на Жлобінскім гаркаме камсамола, – сказала ледзь не ўголас. – Дый амерыканцы ніякія не ворагі нам і ўсяму прагрэсіўнаму чалавецтву».

Але раніцай, збіраючыся ў школу і ўспомніўшы, што яна ўжо былы класны кіраўнік, былы сакратар ячэйкі, а неўзабаве стане і былой настаўніцай з воўчым білетам, Аня зноў засмуцілася. Як і ўчора ў класе, яе ахапілі роспач і страх. Няўжо яна не зможа працаваць? Няўжо ёй забароняць вучыць дзяцей? Як тады жыць? Што будзе з мужам? Лёню таксама звольняць з працы і арыштуюць, як арыштавалі бацьку і брата? Пытанні неадчэпна лезлі ў галаву. Аня не знаходзіла сабе месца. Дапамог Лёня. Падумаўшы пра яго, яна засаромелася сваёй слабасці, узяла сябе ў рукі, хуценька сабралася і выправілася на работу.

Да канца сваіх дзён Аня не забудзе таго сонечнага майскага ранку. Не забудзе, як ішла ў школу – з адчуваннем, быццам ідзе на свой першы ўрок. Не забудзе, як уваходзіла ў клас і як стаяла каля дошкі, быццам няшчасная, бездапаможная практыкантка. Не забудзе, як палалі ў яе шчокі, як крышылася і выслізгвала з пальцаў крэйда, прападаў голас, блыталіся думкі. О, як ёй хацелася скокнуць у адчыненае за два крокі ад яе акно!

Напісаны звечара план ляжаў перад Аняй, але яна нібы забылася пра яго. Не стала нікога і выклікаць, каб замацаваць пройдзенае на мінулым уроку. Адразу распачала новую тэму.

Расказвала грунтоўна, нават, здавалася, захоплена, а погляд быў скіраваны туды, у выратавальнае акно.

Вучні слухалі моўчкі, але наўрад ці чулі, што яна казала. Яны сядзелі, як напярэдадні на сходзе, – апусціўшы галовы. Ім было сорамна. Страшэнна сорамна. Узняць вочы на Ганну Цімафееўну ніхто з іх не адважыўся.

У тую пятніцу, 29 мая 1935 года, як і па ўсёй краіне, у Жлобінскай чыгуначнай школе канчаўся навучальны год. Неўзабаве для выпускнікоў прагучыць апошні званок. Але гэта не радавала. Яму, 9 «А», не хапіла двух дзён, каб скончыць школу без агіднага, пакутлівага пачуцця ўласнай здрады.

Аня абвяла вачыма клас. Ёй было шкада гэтых дзяўчат і юнакоў. Ёй хацелася думаць, што зробленае імі – не здрада, а слабасць. І сама ж яна – слабая істота: вабіла акно. Лёгка здацца, зламацца, уцячы. Цяжэй – змагацца…

– Трэба змагацца! – не заўважыла, як прамовіла не сама сабе – голасна.

– І будзем змагацца! – падтрымаў яе Віталік. Адзін з трыццаці шасці выпускнікоў 9 «А». Адзін.

«Ластаўка»

Платон апрытомнеў у камеры. Балела, ішла кругам галава. Паспрабаваў устаць, але не змог. Боль маланкай пранізаў цела. Застагнаў, апусціў галаву на падлогу. Глядзеў на шэрую голую сцяну, намагаўся ўспомніць, што ж адбылося за гэтыя апошнія некалькі гадзін.

…Ён зноў у сваёй дваццаць чацвёртай. Ляжыць пластом. Відаць, яго білі і пасля таго, як страціў прытомнасць. Следчыя рызыкавалі: верхавод контррэвалюцыянераў мог захлынуцца сваёй жа крывёю. «Напэўна, і захлынаўся», – Платон перавёў позірк на руку. Набрынялы крывёю абшлаг кашулі яшчэ не высах, і Платон скалануўся: учуў саладжавы пах, якога так баяўся ў дзяцінстве – ад убачанай кроплі крыві яму рабілася блага. А зараз ад яе паху апрытомнеў, ажыў. Ажыў ад болю, які запаланіў усё яго змардаванае, скалечанае цела.

Платон ляжаў і глядзеў на абрыдлыя шэра-брудныя сцены. Там, за сценамі, – воля. Сонца і прастора. А тут – смурод і шэрая імгла. А галоўнае – яго недабітая, непагашаная памяць, якая да таго ж мае зусім непатрэбную ўласцівасць самаўзнаўлення. Яна не проста не дае забыцца, зноў і зноў вяртае яго ў пекла мінулага, адкуль ён, здавалася, нарэшце выйшаў. Яна куды больш падступная. Памяць дзеіць насуперак яго жаданню. Ён не хоча і ўсё-ткі намагаецца ўспомніць, што было з ім учора, а можа – усё яшчэ сёння, у гэтую доўгую восеньскую ноч.

Следчыя стараліся. Пэўна, падціскалі тэрміны. Магчыма, і нервы здалі. Падследны ўпарта маўчаў, і ім замігцеў рэальны шанец самім трапіць у камеры.

Стажор пераміргнуўся са сваім настаўнікам Быхоўскім і ззаду ўдарыў Платона нагой па пячонцы. Падследны ўтрымаўся, але адчуванне, што з яго цела вырвалі кавалак мяса, заставалася да гэтай пары. Падбадзёраны пахвалою Быхоўскага: «Мастак!», стажор дадаў Платону размашыстым справа. Патрапіў куды меціў: нос у Платона захрабусцеў.

Пераноссе было перабіта, і ненавісны з маленства пах крыві затуманіў свядомасць.

Тады ён знепрытомнеў першы раз.

Дзесьці ўжо не тут Платон усвядоміў, як добра яму і спакойна. Але адысці ў немату яму не далі. Вядро з вадою стаяла ля акна нездарма. Забіваць прыгаворанага не збіраліся. Тым больш цяпер. Яны ажывілі Платона, адцягнулі ў кут і прыхінулі да сцяны.

– Давай драматурга. Няхай хоць раз сам возьме ўдзел у канцэрце. Гледачом будзе гэты герой, а мы – сціпла, артыстамі. – І следчы са стажорам зарагаталі.

Калі прывялі першага народнага, Платон яго адразу не пазнаў. Не жывы класік, а жывы нябожчык. На збітым да чарнаты твары блішчэлі чырвоныя ад лопнутых сасудаў вочы. Некалі прыгожая цёмна-русая чупрына ператварылася ў шэрую капу саломы. Народны глядзеў і не бачыў Платона. Ці бачыў ён наогул што-небудзь? Здаецца, яго найбольш займала адчыненае акно за спінай следчага. Платон зразумеў, пра што думае драматург.

Быхоўскі нібы прачытаў думкі старога і пачаў пасяброўску.

– Сядай, Іосіфавіч, не бянтэжся.

Стажор памкнуўся быў зноў паказаць сябе, дапамагчы дзеду сесці – паўтарыць свой ужо адпрацаваны, як ён лічыў, удар, але следчы позіркам спыніў яго.

«Як сабака, – падумаў Платон, – без слоў разумее. Добрую змену сабе Быхоўскі падрыхтаваў».

– Дык вось, – з той жа здзеклiвай прыязнасцю працягваў следчы, – твая надзея, тваё заўтра, твой красунчык Платон красунчыкам ужо не будзе. Дый ці справядліва гэта? Паглядзі на мяне. Усё жыццё, з дня ў дзень, служу барацьбе за святую справу – і на табе: «нос картошкой, хрен гармошкой, уши торчком». Жанчыны нават кветкі баяцца ад мяне прымаць. Несправядліва неяк у нябёсах размеркавалі. Цяпер усё будзе інакш, па справядлівасці. Твайму красунчыку, думаю, дзеўкі перастануць надакучаць. Глядзіш, з галадоўлі і нас, убогіх, заўважаць… Максімыч, – звярнуўся Быхоўскі да вучня таксама па бацьку, – заснуў, ці што? Запрасі дзеда прысесці.

Стажор зразумеў, чаго ад яго хочуць, але не разлічыў: народны праляцеў міма табурэткі і ўпаў грудзьмі на стол Быхоўскага.

– Ай, Максімыч, – дакорліва сказаў той, – малады, а з нервамі не ўсё ў парадку. – І, ссоўваючы старога на табурэтку, ужо ў адрас Платона дадаў: – А ты, маўчун, глядзі і запамінай, як праз цябе – толькі праз цябе! – пакутуе твой бог, твой настаўнік!

Зноў вачыма Быхоўскі падаў знак стажору – той умомант вырваў табурэтку з-пад народнага артыста і, перш чым стары грымнуўся на падлогу, паспеў ударыць яго нагой у спіну. Натхнёны поспехамі Максімыча, кінуўся да народнага і следчы. Але раптам наткнуўся позіркам на здранцвелага ў куце Платона і, нібыта апамятаўшыся, адапхнуў раз’юшанага стажора:

– Кліч Ігната з хлопцамі. Можа, у маўчуна пасля «ластаўкі» развяжацца язык.

Праз колькі хвілін у кабінет убеглі трое.

– Гэтага, што ў куце залёг? – спытаў першы з іх – Ігнат. Следчы адмоўна хітнуў галавой.

– Старога? – паказаў Ігнат пальцам. – Ён жа загнецца. – Але сутыкнуўся з жорсткім поглядам следчага і кіўнуў: – Зробім!

Адзін са спецыялістаў па «ластаўцы» ўдарыў старога кулаком у жывот, а другі схапіў за сівыя валасы і пацягнуў яго галаву да ног. Пачуўся хруст.

У Платонавых вачах паплыў туман. Ён яшчэ бачыў, як на цела, сагнутае падковаю, паставілі крэсла і стажор, задаволены тым, што сцяміў, куды трэба сесці, заўсміхаўся. Стары хрыпеў. Калі следчы ступіў да яго і адвёў для ўдару нагу, Платон прашаптаў:

– Звяругі!

На здзіўленне, ягоны шэпт пачулі адразу.

Паднятая нага рэзка апусцілася. Яшчэ праз імгненне следчы апынуўся каля Платона і з ходу замалаціў нагамі па ім – то правай, то левай. Лупіў і хрыпеў:

– Мала табе было, мала?! Ну дык зараз дастане! Трымай, нацдэмаўскі вырадак, трымай!

Спыніўся, толькі калі ўбачыў, што падследны на ўдары не рэагуе – нават не ўздрыгвае. Быхоўскі плюнуў, перавёў дых і са злосцю рыкнуў на спецыялістаў па «ластаўцы»:

– Чаго вылупіліся?! Ламайце гада!

І яны зламалі. Зламалі народнаму хрыбетнік. Але Платон гэтага ўжо не бачыў.

Ён ляжаў нерухома. Ён зноў адыходзіў туды, дзе шмат святла і сонца. «Дзякуй Богу, – выдыхнуў ледзь чутна. – Канец. Цяпер – на волю, да сваіх».

Платон не ведаў, што гэта быў яшчэ не канец. Канец надыдзе апоўначы, калі яго павалакуць на расстрэл. Апошняе, што ён пачуе ў сваім трыццацічатырохгадовым жыцці, будзе бурчанне ката, які агрызнецца на аднаго з наглядчыкаў:

– Ты ж плёў, што ён да ночы сканае! Ну і сука!

Кінутыя ў камеру глыбокай ноччу двое з апошняй партыі арыштаваных «контррэвалюцыянераў», як і шмат хто з навічкоў, лічылі, што апынуліся тут выпадкова. Напісаны імі ў сааўтарстве верш «Першы снег» нядаўна надрукавала адна з цэнтральных газет. Гэта было прызнанне! І хлопцы не сумавалі: удзень усё высветліцца, стане на свае месцы, і іх выпусцяць. Яны падбадзёрвалі сябе анекдотамі, жартавалі.

Чакалі раніцы.

Але да ночы скончыліся і анекдоты, і жарты. Душы запаланіў сум, а неўзабаве і хандра.

Нарэшце пачало віднець. Паволі перад імі на сцяне праступалі, праяўляліся напісаныя крывёю словы.

«Людзі, даруйце, калі чым вінаваты перад вамі. Гісторыя яшчэ скажа праўду пра нас. Платон Галавач».

Двое навічкоў не верылі сваiм вачам. Вачам не верылі, а душою разумелі: нічога не высветліцца, не стане на свае месцы, іх не выпусцяць. Ніколі. «Першы снег» для іх будзе апошнім.

Ачуліся ад бразгату цяжкіх жалезных дзвярэй.

– На выхад! – скамандаваў канваір.

Двое маладых паэтаў ішлі не на допыт – у вечнасць.

Вечная памяць бязвінна загубленым. Вечны праклён іх кђтам.

Зялёныя вочы

Хрыпаты прыкмеціў яе адразу. Дагледжаныя густыя чорныя валасы нават пасля васьмі дзён пакутлівай дарогі нібыта казалі: не было ні этапу, ні вагона-цялятніка, ні выпрабавання голадам. Стому выдавалі толькі вялікія зялёныя вочы. Але і стомленыя, яны прыварожвалі, гіпнатызавалі, ненавідзелі. Улавіўшы іх позірк на сабе, ён адчуў: па спіне прабег халадок. «Паглядзела, нібы змяюка перад тым, як уджаліць. Пагарджае». У Хрыпатага заняло дух: пагарда і нянавісць у такой дозе яго толькі ўзбуджалі.

«Ад пагарды даўжэйшы шлях да асалоды, але саладзейшая сама ўцеха», – працытаваў сябе. Яшчэ ён узбуджаўся, калі бачыў кроў, але гэта – потым…

Усю ноч начальнік Рашоцінскага лагпункта НКВД Краснаярскага краю трыццацівасьмігадовы Ізмаіл Віктаравіч Храпін, ці, як зняволеныя звалі яго між сабою, Хрыпаты, не мог заснуць. Толькі пад раніцу знясілены ад працяглага ўздзеяння алкаголю арганізм здаўся.

Спачатку зеленавокая была далёка, але, пачуўшы ягонае «Падыдзі!», нечакана паслухалася, пайшла да яго. Яшчэ трохі… і яна ўжо побач. Ён глядзеў на яе пышныя валасы, палаючыя вочы, зваблівыя вусны. Абняў. Удыхнуў водар маладога цела. Прашаптаў:

– Не бойся, распранайся, усё добра, усё будзе добра, усё будзе.

Зялёныя вочы прыжмурыліся, і ў гэтым позірку ён прачытаў тую ж нянавісць, што і тады, за першым разам. Не вытрымаў, выбухнуў:

– Скідай шмоцце, сце-р-р-ва, – расцягваў словы. – Зараз жа!

Яна адвяла вочы, расшпіліла верхні гузік кофты. Маўчала.

«Спрытна, – усміхнуўся Хрыпаты. – Што ні кажы, вопыт. Вопыт, як і талент, не прап’еш. Толькі талент даецца ад роду, а за вопыт трэба папацець, панапінацца».

За тры гады службы тут яму нямала давялося папацець і панапінацца, перш чым навучыўся браць сваё адразу. «Вось і гэтая цыцастая зараз запрацуе…»

Яна крыху адступіла, зняла кофту. Адчула, як яго прагавітыя вочы абмацвалі праз ліфчык яе грудзі. Павярнулася спінай:

– Расшпілі.

Паволі, п’янеючы ад асалоды, Хрыпаты ступіў да зеленавокай.

Зэчка раптам размахнулася і шпурнула ў яго кофту. Кофта была ў ліпкай, як клей, слізі. Кофта абярнулася скурай! Праз сілу аддзёршы яе ад твару, ён убачыў перад сабой вялізную чорную змяю. Галава змяі-гадзюкі рухалася. Аддалялася. «Дзякуй Богу!» – выдыхнуў Хрыпаты. Але змяя стаілася, потым павярнула назад. Затрымцела джала.

– Ш-ш-ш-ш… – пачуў начлагера гук, які паралізуе ўсё жывое. Разявіў у жаху рот.

Змяя кінулася. Упілася ў яго вусны. Адарвала кавалак ніжняй губы. Адскочыла. Выплюнула. Запырсканая крывёй, прашыпела:

– Яшчэ пацалуначак? Хочаш-ш? Хо-очаш!

Прачнуўся Хрыпаты ад свайго ж крыку. Першым, як заўсёды, убачыў Фелікса.

– Ізмаіл Віктаравіч, – спытаўся служка спакойна, бы нічога не чуў, – гарбату несці?

– Прыдурак, тупіца! Кожны раз тое самае! Блага мне, ёлупень…

Начлагера не паспеў дагаварыць, як Фелікс знік за дзвярыма.

«Не жылец», – падумаў сам сабе Хрыпаты. Неахвотна ўстаў, падышоў да вядра з вадой. Зачарпнуў у далоні – вада ледзяніла. Расцёр твар. Прахрыпеў:

– У-у-х! Каб цябе разарвала!

Холад ажывіў. Ён успомніў зялёныя вочы – чалавечыя вочы, што ззялі на вялізнай змяінай галаве. Прымроіцца ж такое!

Зноў бязгучна з’явіўся Фелікс. Ён стаяў на парозе з падносам і, не міргаючы, адданым сабакам, глядзеў на гаспадара.

Хрыпаты прысеў за стол ля акна. Махнуў:

– Давай!

Слуга падляцеў, падаў сняданак: хлеб, сала, капусту, пляшку гарэлкі. Наліў.

Выпіўшы шклянку, начлагера амаль зусім ачуняў:

– Ну, што там, расказвай.

– Новенькіх размеркавалі… – пачаў быў Фелікс.

– Ды я не пра гэта, – спыніў яго Хрыпаты.

– А-а… – сумеўся Фелікс. Скеміў, чаго ад яго хочуць, дадаў: – Чарнявую на кухню ўладкаваў. Каб не застудзіла свае чары. У тайзе цяпер, самі ведаеце…

– Добра-добра, досыць, – супакоіўся начлагера. – Ідзі, дай паесці.

Калі Фелікс выйшаў, Хрыпаты наліў яшчэ, хукнуў, выпіў, паглядзеў на ежу, але заядаць не стаў: пасля такога сну нiчога ў горла не лезла. Перад вачыма стаяла чарнявая. Падумаў: «Трэба праведаць», – і, кульнуўшы трэцюю шклянку, зняў з цвіка кіцель.

Нырнуўшы ў пякуча-марозную раніцу, начлагера прайшоў вахту і апынуўся перад пляцам, на якім трэніраваў некаторых «асабліва разумных». Пазаўчора адзін такі грамацей, заходнік, Язэпам звалі, тут і сканаў.

– Вырадак! – успомніўшы, мацюкнуўся Хрыпаты. – Упартае быдла трапілася. Ледзь сам праз яго не сканаў: цэлую гадзіну на гэткай халадзіне.

Праклінаючы грамацея, начлагера перайшоў пляц, абагнуў сталоўку і апынуўся ля дзвярэй на кухню. Увайшоўшы ў падсобку, натрапіў на зеленавокую: тая ля дзвярэй шаравала днішча вялізнага рондаля. Краем вока яна ўгледзела начлага, але галавы не падняла, не спыніла работы, вышкрабала прыгар. Хрыпаты не прывык заставацца незаўважаным – адфутболіў рондаль, зароў:

– Вочкі падымі! – Не ўбачыўшы вочак і не пачуўшы адказу, дадаў: – Устаць, сцерва!

Зеленавокая не выцягнулася, як належала, у струнку, а павольна паднялася і пачала паводле статута:

– Зняволеная…

– Адставіць! – перапыніў Хрыпаты, убачыўшы звычайную рэакцыю на свае словы. – Працуй, не мітусіся. – Але нечакана ступіў да яе, схапіў за падбародак, прасіпеў: – У дзевяць прыйдзеш да мяне. Уцяміла? У дзевяць. Дзевяць нуль пяць буду лічыць спазненнем. Ты ўжо ведаеш, што спазненне ў нас – як непадпарадкаванне, як крок улева або ўправа. Ведаеш? Добра, працуй. І памятай: у дзевяць.

Учора, калі зеленавокая пачула пра смерць Язэпа, яна зразумела: знікла апошняя надзея! Надзея быць побач з мужам. Зразумела і – перастала цвяроза ўспрымаць свой стан. Баязліва-мітуслівыя зэчкі і зэкі, злыя і крыклівыя вертухаі – усё было як сон. І толькі пачуўшы хрып начлагера: «Устаць, сцерва!» – ачулася. Гэтым агідным словам яе ніхто ніколі не зневажаў. Нават у «амерыканцы». Цяпер усе яе думкі былі толькі пра Хрыпатага: яна адпомсціць. І за Язэпа, і за сябе. Яна заб’е яго! Як? Пакуль – не ведае, але заб’е. Абавязана забіць!

Вярнуўшыся са сталоўкі ў барак, у размове зэчак улавіла гуллівую заўвагу, што начлагера ўвечары цвярозы не бывае, і нечакана супакоілася: можа, менавіта гэта ёй і дапаможа. Яна не прапусціць такі шанец. Цяпер яна, здаецца, ведала, што рабіць.

Вертухай прывёў зеленавокую акурат у дзевяць. Галоўны халуй начальніка лагера Фелікс сустрэў іх у сенцах і, з’едліва ўсміхаючыся, дыхнуў на яе забойчай сумессю махоркі і самагону:

– Надта не выпінайся, мне што пакінь. Я ж… – дадаў цішэй, – не начальнік – разлічуся.

Зачыніўшы за ёю дзверы, пстрыкнуў пальцамі і, звяртаючыся да стралка, дадаў:

– А вочы якія, га? Так бы і выразаў на памяць!

«Але, – пачухаў той патыліцу, – ты і на такое здатны».

Калі зеленавокая ўвайшла, начлаг ляжаў на ложку.

«Храпе, кныр», – павесялела. Хваляванне ўляглося, і ўжо амаль з усмешкай паўтарыла пачутую ў лагеры прыказку: «Любіць літара “х” храпучага, хрыпатага, падобнага да храка, начхрэна Храпіна. Нічога, – сказала сама сабе, – сёння ты храпеш апошні раз».

– Свалата! – прамармытаў у сне начлагера і заціх. Зеленавокая прыслухалася. Крокі? Здаецца, сюды ідуць.

Кінулася ў ложак, прытулілася да Хрыпатага.

І ў час. Фелікс вярнуўся праверыць, што там у гаспадара. Ці дастанецца што-кольвек на яго долю? Асцярожна прачыніўшы дзверы, убачыў ідылічны малюнак: парачка злілася ў абдымках. Прабурчэў:

– Ага, гэты пакіне. Ды няхай! Прайдуся па бараках, якую з новенькіх выцягну.

Зеленавокая раз-другі дакранулася да пляча Хрыпатага, зразумела, што той у глыбокай п’янай коме, і ў думках падзякавала Богу: першая частка задачы вырашылася сама сабой. Асцярожна, стараючыся не трывожыць, пачала сцягваць з яго гімнасцёрку.

– З жанчынай зручней мець справу распранутым, – паўтарала на той выпадак, калі ён прачнецца.

Начлагера хроп і голы. Зеленавокая выцягнула з галіфэ рэмень і звязала яму рукі. Пашукала вачыма па сценах, угледзела прызначаную ці не для сушэння бялізны вяроўку і абматала ёю ногі. Падумала, што для такога бугая гэтага будзе замала, і прывязала яго яшчэ і да ложка.

Хрыпаты застагнаў, прачнуўся. Зеленавокая дачакалася здзіўленага «Дзе-э?» і заткнула яму рот яго ж рукавіцай. Начлагера вылупіў вочы – не разумеў, што адбываецца. З дапамогай конаўкі сцюдзёнай вады канчаткова прывяла яго да памяці.

Ён адразу дапяў – звязаны. Ірвануўся, але, быццам прыціснуты нечым цяжкім, ледзь адарваў галаву ад падушкi. Зноў тузануўся, паспрабаваў разарваць путы, замычэў.

«Сцерва! Звязала так, што ні рукою, ні нагою… Ціха, ціха, спакойна, – цверазеў Хрыпаты. – Вырвацца! Галоўнае – вырвацца, выратавацца. Задобрыць суку. Прасіць, маліць, абяцаць… Толькі б вырвацца! – Ён круціў галавой, стагнаў. – Дзе ж Фелікс? Дзе гэты прыдурак? А сцерве я лаханку выверну…»

– Слухай, нелюдзь! – пальцы зеленавокай аплялi горла Хрыпатага. – Калі мяне згвалтавалі ў «амерыканцы» і потым адчула, што нашу дзіця, я паклялася: заб’ю сябе. Заб’ю! Але абавязкова захаплю з сабой такога, як ты, вылюдка. Калі ж надарыўся шанец убачыць мужа, я загадала сабе: чакаць! Трываць і чакаць. Любой цаной дачакацца сустрэчы. Я спазнілася толькі на дзень…

Хрыпаты ўбачыў у яе руцэ нож. «Фелікс, неданосак, не прыбраў», – пранеслася ў галаве. Ён з жахам зразумеў, штo задумала зеленавокая. Зноў ірвануўся, захрыпеў, з рота, з-пад рукавіцы, засачылася пена, але путы не выпускалі, скавалі намёртва.

Яна адцягнула яго адростак і паласнула нажом.

Рукавіца, як пыж са стрэльбы, вылецела з перакошанага ад болю рота, і нечалавечы крык аглушыў зеленавокую. Акрываўленымі рукамі яна схапіла Хрыпатага за горла. Не для таго, каб абарваць гэты крык ці задушыць вылюдка, – хацела бачыць ягоныя вочы.

– Цяпер, нелюдзь, ты ўжо нікому нічога не загадаеш. Жыў жывёлінай, жывёлінай і здохнеш, – прашаптала, не заўважаючы, што Хрыпаты ўжо не хрыпіць.

У калідоры пачуліся крокі, гаворка. Нехта набліжаўся.

«Не спіцца шакалу, – пазнала яна голас галоўнага халуя. – І гэтая гніда квапілася на мяне: “Я – не ён, я разлічуся”». Падбегла да дзвярэй, затаілася: «Не ты – я разлічуся!» У пакой уваліўся Фелікс, і яна кінулася на яго. Нож толькі слізгануў па ўкормленай шыі: вертухай, які забег у пакой услед за Феліксам, адкінуў яе ўбок. Зеленавокая наляцела на рог стала і страціла прытомнасць.

Яна ведала, на што ішла, і зараз, калі яе вялі да лагернай ямы-магільніка, была спакойная: яна ж ідзе да яго, да свайго, як у іх кажуць, чалавека – да мужа. Нібы дзве маленькія далёкія зорачкі, свяцілі ёй уначы яго родныя вочы.

«Нас больш, чым нелюдзяў, – думала яна. – І калі за жыццё кожнага з нас заплаціць сваім жыццём адзін з вылюдкаў, то раней ці пазней застанемся толькі мы. Нас будзе мала. Мажліва, вельмі мала, але – свет стане іншым».

Следчая брыгада, накіраваная на станцыю Рашоты для высвятлення абставін забойства начальніка лагернага пункта, да месца прызначэння прыбыла толькі праз тыдзень: непагода затрымала.

Старшы следчы оперчэкісцкага аддзела сядзеў за сталом Хрыпатага, глядзеў праз акно на драцяную агароджу, пастукваў пальцамі па асабістай справе зэчкі, якая забіла начлагера, і думаў: а яна ўсё ж дамаглася свайго – засталася побач з мужам назаўсёды.

An Old Man

Ён зразумеў: такі бег яму не пад сілу. Калі б ведаў раней, што стралкі так зацята будуць гнацца, можа, i не рызыкнуў бы змагацца за волю, не наважыўся б на ўцёкі. А цяпер…

Цяпер безуважнае да ўсяго цела імкнула наперад, насустрач яркім і калючым сонечным промням. Яны разбіваліся аб галіны дрэў, ператвараліся ў зоркі. Зоркі сляпілі. Дзень абарочваўся ноччу. Ноч – пеклам. Сэрца вырывалася з грудзей, хапатлівае дыханне перацінала горла, ногі наліваліся свінцом. Ён зрабіўся зверам. Загнаным зверам, якога заставалася дабіць.

«Taкі бег не для мяне», – яшчэ раз пранеслася ў галаве. Але цела, вытрымліваючы нечалавечыя нагрузкі, працягвала ляцець.

«Гэта Бог дапамагае! – падумаў уцякач, хоць і не верыў у Бога. – Бог – ёсць! Інакш чаму, ушчэнт знясілены, я бягу? Адкуль сілы?»

Уцякач пачуў аддаленыя высокія гукі. Спужаўся: што гэта? Мо здалося? Не, гэта – брэх! Па ягоным следзе пусцілі сабак! Што ж, няхай яны яго разарвуць. Гэта цяпер не найгоршы для яго варыянт. Але сабакам наўрад ці дадуць яго загрызці. Стралкі захочуць падоўжыць паляванне, пагуляць, пацешыцца. Яны не звыклі бегаць, але калі нехта іх змушаў, пасля моцна шкадаваў аб гэтым. Хлопцы доўга цешылі душу. Яны ўмелi забіваць паволі, расцягваючы асалоду.

Успомнілася, як жывымі ўтоптвалі ў зямлю трох яго таварышаў. Тады ён мусіў стаць чацвёртым: калі яны кляліся адпомсціць, ix было чацвёра. Не, пра гэта лепш не думаць.

I ён бег. Ногі – свінец, сэрца – звон, дух – агонь, вочы – зоркі, ззаду – смерць. І ён iмчаў і імчаў наперад.

Успомнілася, як яго шаснаццацігадовы «хрэснік», з якога здзекаваўся лагерны завадатар-уркаган, позіркам маліў: дзядзечка, дапамажыце. I ён кінуўся на іх – завадатара i ягоных шакалаў. Можа, гэта была б апошняя для яго бітва.

Але нечакана ўвайшоў камандзір і прыстрэліў бандыта, які махаў «пікай». Атрымаў сваё i заступнік: месяц гніў у камеры без нар i парашы. Парашай была ўся гэтая смуродная камеракарцар. Не атрымліваў і 300 грамаў таго, што называлі тут хлебам. I ўсё ж выжыў: хлопчык нейкім цудам перадаў яму сухары. Ён выжыў i не зрабіўся юдам – застаўся чалавекам. А чалавек заўсёды імкнецца да волі. Таму ён цяпер i бяжыць. А смерць яму не страшная: яна для яго – тая ж воля.

Брэх аціхаў.

«Я не мог далёка адарвацца, – падумаў уцякач. – Можа, падводзіць слых?» Ён i раней заўважаў, што пасля тагo, як баксёр – так уркі называлі начлагера – кулакамі «адагрэў» яму абмарожаныя вушы, час ад часу пераставаў чуць.

Знoў брэх! Не, ён не аглух. Сабакі – побач! Ён павінен бегчы!

I чалавек бег навыперадкі са смерцю. Ён хацеў жыць. Хацеў вырвацца на волю.

Раптам абарвалася дыханне. Што гэта? Ён падае? Ляціць уніз? Так, у бездань! Ён сарваўся ў бездань!

«Канец!» – успыхнула свядомасць, працінаючы цела, якое неслася ўразнос, i чалавек праваліўся ў небыццё.

А слых уцекача не падмануў – сабакі выбеглі да абрыву, але ўніз не скочылі. Ні скакаць, нi бегаць-даганяць яны, на яго шчасце, не прывыклi. Ды іх гэтаму і не вучылі. Навошта? Сабакі былі лагерныя, а з іхняга лагпункта яшчэ ніхто не ўцякаў. Уцякаць не было куды: навокал тайга. Цяпер, стомленыя і злыя, сабакі хацелі дамоў, у вальеру.

Свядомасць паступова вярталася да ўцекача. Ён расплюшчыў вочы. Над ім было рэдкае для тутэйшых мясцін чыстае неба. Падумаў: гэта сон, ён дома, з мамай. Прыйшоў бацька з работы. Маці збірае на стол. Бярэ на рукі самага маленькага – яго – і корміць з лыжачкі. Ён нервуецца, яму хочацца быць вялікім. Ён плача, i маці супакойвае, гладзіць па галаве. Кажа бацьку: «Гэты ў нас самы няўрымслівы».

Так, няўрымслівы. Няўрымслівы і нецярплівы. І яшчэ – здольны прымусіць цела рабіць тое, што, здавалася, яму было не пад сілу. Вось і цяпер адзін з усяго лагера адважыўся на ўцёкі. Адзін за ўсю яго гісторыю. Таму, пэўна, і ўдалося вырвацца з клеткі. Хоць не – ён яшчэ не вырваўся, ён толькі спрабуе.

Перад уцекачом зноў узнікла мама. «А можа, я ніколі і нікуды не з’язджаў?» – спытаў сябе.

Яго з новай сілай ахутаў холад, заледзянела cпіна. «Не, гэта не дом, – спахапіўся, – гэта халодная чужая зямля. Зямля, якая ніколі не бывае цёплай. Чужая!»

Падцягнуў пад сябе калені, устаў. Хістала. Адчуў боль у плячы. Асцярожна дакрануўся да раны – кроў быццам запяклася, не сочыцца. Пашанцавала – здаецца, нічога не зламаў.

Бездань, у якую ён зваліўся, была глыбокім катлаванам. Калі i дзеля чаго яго выкапалі, чаму кінулі – уцякач не ведаў. Ведаў iншае: недзе далей ці бліжэй ад гэтай глыбачэзнай ямы ёсць шмат – такіх і меншых, дзе ляжаць сотні, тысячы бязвінна забітых, а крыжа над імі – ніводнага, i ніколі не будзе. Мільёны загнаных у зямлю. Мільёны, якіх больш няма.

«Цямнее. Пара выбірацца, – падумаў. – Недзе ж павінен быць выхад наверх».

Прыслухаўся. Ціха. Стралкі не пабеглі за сабакамі да абрыву, інакш спусціліся б сюды i знайшлі б яго: яны – не сабакі; яны тыя, хто спускае сабак.

Калі ўцякач выбраўся з катлавана, ужо змяркалася, але неба заставалася чыстым, і ён мог арыентавацца па зорках.

«Так, Бог ёсць», – зноў паўтарыў i рушыў у ноч.

Шэсць сутак чалавек прабіраўся праз тайгу. Шэсць бясконца доўгіх сутак. Ён павінен быў ужо выйсці да вёсачкі, праз якую ix некалі гналі. Тут, ля апошняй хаты, маладая красуня кінула яму клуначак з сушанымі ягадамі i хлебам. Толькі на гэтую краем вока ўбачаную дзяўчыну ўцякач цяпер i спадзяваўся. Тады, злавіўшы клуначак, пачуў слова, ад якога здрыгануўся: «Тата!» Гэта было як удар прыкладам: у дваццаць восем яго, нібы старога, назвалі татам.

Напэўна, таму і стралкі не беглі на поўную сілу. Думалі – стары спячэцца сам. А старому – дваццаць восем. І ён нe спёкся, ён уцёк!

Дзе ж тая вёсачка? Няўжо збіўся з дарогі? Kaлі збіўся – смерць!

І ён ішоў. Ішоў упарта i тупа. Ведаў: галоўнае – не спыняцца, інакш голад i смага зробяць яго хворым, вар’ятам. А гэта таксама – смерць.

I ўцякач брыў далей. Брыў, пакуль не перастаў разумець, бачыць, адчуваць.

І тады ён упаў, закалаціўся ў істэрыцы, зарагатаў, закрычаў, завыў. Розум не вытрымаў напружання. Чалавек пераставаў быць чалавекам.

Яго разбудзіла смага i пах вады. Ці гэта яму здалося?

Ён не пiў два дні. Устаў і пайшоў, з усіх сіл прымушаючы сябе верыць: гэты пах, гэты подых свежасцi – не насланнё. Недзе недалёка – вада, вялікая вада. Недзе недалёка – воля!

Ён вырвецца з клеткі, абавязкова вырвецца.

Неўзабаве ён убачыў нешта казачнае, неверагоднае і каторы раз паўтарыў: «Бог ёсць!» Перад ім разлягаўся акіян. «Спаў за якія дзвесце крокаў ад яго і не чуў, – здзівіўся ўцякач. – Відаць, са слыхам зноў не ўсё ў парадку. Цi гэты акіян недарэмна назвалі Ціхім?»

Ён ніколі не бачыў акіяна. Хараство, якое адкрылася вачам, заварожвала. Бясконцая, зіхатлівая марская роўнядзь супакойвала, цепліла надзею. Чалавек стаяў i глядзеў, амаль не дыхаў. Быў шчаслівы – ён памрэ не ў клетцы, у той вялікай клетцы, дзе прайшло ўсё ягонае жыццё. Ён памрэ хоць і на чужой зямлі, але без дапамогі катаў – вольным чалавекам, не рабом. Ён памрэ – не рабом! Памрэ з думкай пра выратаванага хлапчука, пра маці, пра сваю любую i недасяжна далёкую Радзіму. Чаго яшчэ жадаць асуджанаму на смерць?

«Божа, што гэта? Што там удалечыні? Карабель? Mipaж?»

Уцякач глядзеў на ўсе вочы, але далёкі сілуэт няўмольна расплываўся: арганізм траціў апошнія сілы, свядомасць зноў пакідала яго.

Уздоўж берага павольна i бязгучна плыў невялікі ваенны катар. Вось ужо чуваць галасы, можна згледзець людзей.

Двое фатаграфавалі ўзбярэжжа. Адзін з іх замяніў стужку і зноў навёў апарат на бераг. У аб’ектыў трапіла скурчанае нерухомае цела.

Навёў рэзкасць. Нібы апёкшыся, чалавек на катары апусціў фотаапарат на грудзі і закрычаў:

– Captain! There is somebody! What? No, any frontierguards. An old man.[3]

І ён іх пазнаў

– Гэта апошні раз! Апошні! Больш туды ні нагой! – пераконваў сябе чалавек у споднім, укленчыўшы перад абразом. І апраўдваўся: – Хто я?! Ніхто! Усё вырашаюць яны! Яны i ёсць звяры! Я толькі выканаўца. Паслугач! Цень! Усё яны, яны… Якой бясконца доўгай была гэтая ноч! ²х прыводзілі i прыводзілі. Здавалася, таму не будзе канца! I я страляў! А што было рабіць?! Калі не я – знойдуцца іншыя. Але тады i мяне… Таксама – у патыліцу! А я хачу жыць! Я павінен жыць! У мяне дзеці, іx дзеці. Расстраляных.

У дваццаць дзявятым, калі гэта здарылася першы раз, ён надумаў шукаць ix дзяцей i па магчымасці ўсынаўляць. Слава, Лена, Святлана, Зіна… Яны не ведаюць, што ён – забойца. Любяць яго, чакаюць з надзеяй: «Тата заўсёды нешта смачнае з работы прынясе». Калі б дзеці ведалі, што тое смачнае прызначалася іx бацькам. «Не хвалюйцеся, перадамо», – супакойвалі праз маленькае акенца людзей, якія прыносілі перадачы. А самі сабе казалі: «Іх ужо Бог накорміць».

Гэтая кастрычніцкая ноч трыццаць сёмага яго даканала. Такога яшчэ не было! Дзевяць чалавек – дзевяць паэтаў! – і ўсіх забіць мусіў ён!

З імі, вядома ж, следчыя папрацавалі, праз «амерыканскі канвеер» прапусцілі. Гэта калі стомленага ад катавання вязняў энкавэдыста падменьваў другі, пасля трэці, чацвёрты.

І паэты падпісвалі ўсё, што ад іх патрабавалі, прызнаваліся: так, яны ворагі народа. Маўклівага народа, які праз гэтае зацятае маўчанне і выракся іх, сваіх сыноў. У гісторыі «амерыканкі» не было непадпісантаў. У першы, дзясяты або соты дзень, пры памяці ці ў бяспамяцтве, але тое, пра што тут «пpaciлi», вязень рана ці позна падпісваў. Тыя, што не маглі зараз ісці, трымаліся даўжэй за іншых.

Для паэтаў ужо не існавала ні рана, ні позна. Наперадзе была смерць, i кат думаў, што ўсё будзе як заўсёды. Пачнуць дамагацца справядлівасці, прасіць паратунку ў Бога, крычаць пра сваю невінаватасць. Але паэты паміралі моўчкі. I гэта было жудасна. Яны маўчалі i глядзелі. Глядзелі праз яго, як сляпыя. Нібы перад імі была пустата. Здавалася, яны пакінулі ўжо гэты свет. Няхай бы крычалі, супраціўляліся, няхай бы прасіліся, плакалі – было б лягчэй, было б як звычайна. Але яны маўчалі, і кат пачаў злаваць. Занерваваўся. Так можна і прамазаць. Прамажаш – страляй зноў, марнуй лішні патрон. А гэта разбазарванне, шкодніцтва. Могуць спісаць. А спісваюць іх такія самыя, як яны… І тая ноч яго даканала. Здарылася тое, чаго раней з ім ніколі не было: не вытрымалі нервы.

На трэцім асуджаным у яго здрыганулася рука – паэт пасля стрэлу ўпаў, але не заціх – задыхаўся, глядзеў, ненавідзеў.

На сёмым схібіў пісталет – асечка.

Перад дзявятым кат дарэмна расціраў анямелы палец, той самы, што цісне на курок, – яго як адняло. Давялося страляць з левай.

«Дзякуй Богу, пацэліў! О, жах! Што кажу?! Значыць, дзякуй Богу, што забіў?! Божа, ратуй!» – закрыў ён рукамі твар.

Была глыбокая ноч, i чалавек у споднім не заўважыў, як ягоны шэпт паступова набраў сілу і нарэшце перайшоў ледзь не ў крык:

– Я павінен жыць! А каб жыць, я павінен забіваць! У гэтай краіне ёсць толькі два варыянты: альбо ты забіваеш, альбо забіваюць цябе! І калі ты не забіваеш фізічна, дык забіваеш сваім рабскім маўчаннем, рабскім жаданнем выжыць! Я таксама раб. Бо я забіваю ад страху быць забітым. Краіна забойцаў-рабоў, іх ахвяр i маўклівага народа!

Спінай адчуў холад. «На мяне глядзяць»! – падказаў розум. Павярнуўся. Заспанымі вачанятамі на яго глядзела самая маленькая – Зіна.

Яна абмачылася i на мокрым не магла заснуць. Іншага месца ў дзіцячым пакоі не было, і дзяўчынка ціхенька пайшла ў татаў. Таты ноччу звычайна не бывае. Тата прыходзіць пад раніцу.

Малая ўвайшла і са здзіўленнем глядзела на яго. Не плакала. Ён не разумеў, чаму ўсыноўленыя ім дзеці расстраляных ніколі не плачуць. Сваіх дзяцей у яго не было, але ён добра памятаў, як плакаў сам. Гадоў да дзесяці, з прычыны i без прычыны, не даваў маці спакою. Гэтыя ж дзеці, нават моцна пабіўшыся або апёкшыся, ні разу не пусцілі слязы, нібы не адчувалі болю. Нейкія нежывыя…

– Божа, пра што я? Ужо ў дзецях мерцвякі мрояцца. Усё! Спішуць! Спішуць і заб’юць! Занадта многа ведаю, занадта шмат награшыў. Занадта… Хоць… – спрабаваў супакоіць сябе кат, – хоць Бог дасюль быў лiтасцiвы да мяне. Moжa, i нездарма маліўся ўвесь гэты час. Маліўся, прасіў, тлумачыў. Можа, і нездарма…

Дзяўчынка легла ў бацькаву пасцель i пад ягоны, ужо ледзь чутны шэпт заснула.

А старэйшыя, трынаццацігадовая Лена i на год маладзейшы Слава, прахапіліся ад ягонага крыку: «Я павінен забіваць!»

Прачнуліся і ўжо не маглі заснуць. Анямеўшы ад жаху, яны ляжалі і слухалі споведзь забойцы.

Як зазвычай, кат устаў каля дванаццатай, адаспаўшы сваю норму – шэсць гадзін. Ён быў задаволены. Адпачыў і цяпер зноў зможа працаваць. Галоўнае – рукі не дрыжэлі, i гэта радавала: значыць, не спішуць, стары конь яшчэ спатрэбіцца. Кат ужо не думаў пра свае начныя раскаяннi, як, зрэшты, i заўсёды, калі ўдавалася добра адаспацца.

Па кватэры шнырылі дзеці, i ён, бы клапатлівы бацька, паглядзеў, што засталося з ежы. Бач ты, усё падмялі. Але такой бяды, ён прынясе. Вечарам, перад начною зменай…

Ён правільна адзначыў: дзеці шнырылі па кватэры. Не бегалі, не насіліся, а менавіта шнырылі. Асабліва старэйшыя. Шнырылі, шукаючы – чаго? Ён падумаў – як зазвычай, ежы. На гэты раз – памыліўся. Дзеці, найперш Лена і Слава, сноўдалі па кватэры зусім не ад голаду. Гэтай ноччу да іх прыйшла думка пра помсту. Хай ён толькі пойдзе! Яны адразу ж пачнуць рыхтавацца да суда і кары. Можна было б – дый трэба! – абысціся без суда, як без суда знікалі іх бацькі, але спярша трэба даведацца прозвішчы. Свае сапраўдныя прозвішчы! А потым ужо – пакараць смерцю. Пакараць – і квіта! Памілаванню ён не падлягае.

Цэлы дзень на пустцы Лена трэніравала руку – лупіла па затравелых купінах важкаю палкай. І вечарам, калі «бацька» прынёс смачненькае i зноў пайшоў на работу, прадоўжыла практыкаванні. Налічыўшы добрую сотку ўдараў, супакоілася: годзе, а то, чаго добрага, перастараецца і знянацку заб’е адразу.

Кат вярнуўся, як і звычайна, на досвітку. Упоцемку пад’еў, распрануўся, дастаў схаваны пад ложкам абраз, выцер яго і прыставіў да сцяны. Уздыхнуўшы, укленчыў перад ім.

Гэтага моманту i чакалі Лена са Славам. Чакалі з трывогай: баяліся заснуць. Але хваляваліся дарма: сну не было ні ў адным воку – занадта моцна ўразіла іх пачутае мінулай ноччу. Укленчаны пры абразе цень стаяў перад вачыма. I яны чакалі. Не цярпелася даведацца, хто іхнія бацькі. I галоўнае – пакараць забойцу. Яны пакараюць яго, і гэта будзе ix перамога. Перамога справядлівасці. Але спачатку – прозвішчы…

– Божа! Гэта апошні раз, клянуся! – зацягнуў кат сваю малітву.

Яго мармытанне падштурхнула Лену. Рука ўзнялася, і палка апусцілася на галаву амаль нябачна і ціха.

Кат тыцнуўся тварам у падлогу, і да яго кінуўся Слава. Вяроўка за час чакання ажно ўзмакрэла ў руках і выслізгвала. Усё ж яму ўдалося звязаць чалавека ў споднім. «Чалавека? – перапытаў сябе Слава. – Не, чалавека мы не забівалі б».

Лена шапнула:

– Правер яшчэ раз, ці добра звязаны. Не дай Бог… Слава паслухмяна зацягнуў тужэй канцы вяроўкі, сказаў з мужчынскай упэўненасцю:

– У мяне не вырвецца! – І дзелавіта спытаў: – Пачакаем, пакуль сам ачухаецца?

– Пачакаем. Хай сам…

Кат не ачуньваў. Як тыцнуўся носам у падлогу, так і ляжаў – хвіліну, другую, трэцюю. Госпадзе, як жа яго разбудзіць? Дакранацца да яго не рашаліся, а ён усё не варушыўся…

Лена паціху схадзіла на кухню, прынесла вады, рукой – не з рота – пырснула на яго. Не дапамагло. Няўжо памёр? Няўжо яна перастаралася і адразу… напавал? Шкада! Не змаглі дапытаць яго, вызнаць свае прозвішчы.

Пабедавалі, ды што рабіць – так выйшла. На ўсякі выпадак счакалі трохі яшчэ і пацягнулі яго ў двор. Праз сад давалаклі цяжкое цела да пусткі і скацілі ў нагледжаную ўдзень канаву. Засыпалі сырой ад ранішняй расы зямлёй.

Абое калаціліся – ці то ад холаду, ці то ад страху.

Вярталіся, калі ўжо віднела. Нікога не напаткалі: у доме з вокнамі на пустку жылі таксама начныя работнікі, і яны гэтай парою адсыпаліся.

Апрытомнеў кат у цемры. Пласт зямлі на ім быў невялікі, і праз тонкую прасціну, якая замінала бачыць ці паклікаць на дапамогу, можна было скупымі глыткамі цадзіць паветра.

Ён спрабаваў варушыцца, вырвацца з нечаканага палону, але моцна звязаныя рукі i ногі не давалі шанцу на ратунак. Гэта азначала – канец. Але моўчкі, як тыя паэты, ён паміраць не збіраўся. Выў, мыкаў, стагнаў. Ды неўзабаве заціх. Дранцвеючы ад жаху, адчуў подых смерці. Да яго набліжаліся людзі.

I ён ix пазнаў.

Свае і чужыя

Хведар прайшоў у канец вагона, дзе яшчэ раней заўважыў узяты ў багетную рамку, нібы карціна, расклад руху: та-ак, хуткі «Дортмунд – Базель» прыбывае ў ягоны горад уначы. Добра. Начная цемра не раз ратавала яму жыццё. Павярнуўся, падумаў: «Але ноч – лепшы час і для тых, хто выходзіць на паляванне».

Хведар зайшоў у купэ і зноў апынуўся насупраць пажылой нямецкай пары. Паглядаючы на жыццярадасных пенсіянераў, якія бясконца ўсміхаліся, ён не мог пазбыцца складанага пачуцця. Мінула толькі тры гады, як скончылася вайна, а для гэтых дваіх яе быццам і не было. Усё роўна як не былі скалечаныя іх лёсы, лёсы іх дзяцей, сваякоў, блізкіх, усёй краіны. Проста, але ахайна апранутыя, падцягнутыя, маладжавыя, радасныя, яны сядзелі, трымаліся за рукі і пяшчотна буркавалі. Шчаслівыя. Маладажоны, дый годзе.

Хведар успомніў бацькоў. Недзе ў лясах Беларусі канае-вымірае яго маленькая вёсачка. Маці стаіць ля акна, пра нешта задумалася. З бярэмам дроў шумна заходзіць у хату бацька, абстуквае ля парога ногі ад снегу.

– У-ф-ф, ну і холад, – вырываецца ў яго. – Бр-р-р!

Ён з грукатам апускае дровы ля печы, але ў агонь не кідае. Ведае: маці любіць рабіць гэта сама.

Чаму маці ў пяцьдзясят выглядала на ўсе семдзесят, а гэтым дваім – мяркуючы па абрыўках фраз – у іхнія семдзесят не дасі i пяцiдзесяцi? Чаму маці за ўсё сваё жыццё ніводнага разу не бачыла нават халоднага вагона-цялятніка (і дзякуй Богу!), а гэтыя жвавенькія нямецкія старыя імчаць сабе ў купэ-люксе, не заўважаючы ні велюравых крэслаў, ні храміраваных ручак, ні каштоўнай драўніны дзвярэй, ні ўзорыстых люстраў, ні мітуслівага, з дагодлівымі вачыма афіцыянта? Апыніся маці зараз тут, наўрад ці хто здолеў бы пераканаць яе, што яна не ў раі.

Афіцыянт зноў мільгануў недзе справа і чарговы раз кінуў позірк у ягоны бок. Хведар даўно адчуваў сябе няўтульна побач з парачкай, якая акуратна і павольна – па навуцы – нешта жавала, і ледзь прыкметна махнуў афіцыянту. Той, як і чакалася, скупы рух пасажыра прыкмеціў адразу:

– Jawohl, mein Herr.[4]

«Пляшку гарэлкі і агурочкаў, – пранеслася ў Хведара ў галаве. – От бы здзівіўся вышкалены “бой”, а дабрадзейная парачка знямела!» Усміхнуўшыся, сказаў:

– Zwei belegte Brote und Tee mit Zitrone.[5]

За акном мільгалі дагледжаныя прыгарадныя асабнякі, пастаўленыя радком усцяж дарогі. Гледзячы на іх, зноў вярнуўся думкамі ў сваю вёсачку, у той дзень. Ён абдымае маці, прыціскае да сябе, трымае аберуч – баіцца за яе. Энкавэдысты скончылі ператрус і выводзяць бацьку з хаты. Бацька ідзе моўчкі. Ведае: калі скажа хоць слова на развітанне, маці вырвецца з сынавых абдымкаў і кінецца на гэтых, у скуранках. І тады яны забяруць і яе. Дзеці застануцца на хлапчука Хведара. І бацька маўчыць.

Калі энкавэдысты пайшлі, маці вызвалілася з аслабелых абдымкаў сына і выбегла на вуліцу. Дзякуй Богу, «варанок» ад’ехаў даволі далёка і яны не пачулі яе праклёнаў.

Галасіць маці перастала толькі пад раніцу: звязкі не вытрымалі, голас знік, яна хрыпела. Хрыпела, шаптала, праклінала…

Хведар апрытомнеў ад ліслівага, але настойлівага голасу афіцыянта:

– Mein Herr, Ihre Brote und Tee.[6]

«Дзякуй», – ледзь не сказаў Хведар на роднай мове, але спахапіўся:

– S-s-sehr schon. Alles so schnell![7]

Накінуўшы на чай, прымусіў сябе зноў усміхнуцца.

Цягнік імчаў і імчаў праз ноч, і з гэткай жа хуткасцю беглі-набягалі ўспаміны…

Бальшавікі набліжаліся да Менска. Моцна рызыкуючы, Хведар усё ж заехаў да маці. Ён мусіў развітацца. Што будзе з ім, як павернецца ягоны лёс – не ведаў і не ўяўляў. Для маці ж ён сыходзіў назаўсёды. Малодшыя дзеці румзалі. Расплакалася і чатырнаццацігадовая Вольга. Яна заставалася за старэйшую…

Пара насупраць паднялася, папрасіла ў яго прабачэння за турботы і пачала завіхацца над валізамі. Яны былі такія ж, як і гаспадары: чысценькія, бліскучыя, без адзінай драпіны.

Цягнік паступова запавольваў ход. Аднекуль зверху прагучала:

– Frankfurt am Main. Nächste Station Darmstadt.[8]

Суседзі выйшлі, і Хведар паспяшаўся да акна. Пару сустракаў усмешлівы малады чалавек. Сын, зразумеў Хведар, пачуўшы нават праз шкло вясёлае: «Ich dachte, die Eltern hatten mich ganz vergessen».[9]

Адзін рукаў пінжака ў маладога чалавека быў пусты і ўкладзены ў бакавую кішэню. Хведар раптам падумаў: хай бы і ў яго не было рукі, толькі б апынуцца разам з бацькам, маці, сям’ёй. Уздыхнуў: жалезная заслона не прызнае і такой платы. І Хведар адступіўся ад акна, каб не сурочыць, не перашкодзіць чужому шчасцю.

Чаму для яго няма спакою? Вайна скончылася, для ўсіх настаў мір. А ён усё ваюе. Уласна кажучы, не ён. Ваююць з ім, хочуць забіць за тое, што адмовіўся паміраць за Радзіму. Не! За Радзіму ён аддаў бы ўсё! Але – за сваю Радзіму! А за гэтую, якая забіла ягонага бацьку? Забіла мільёны сваіх сыноў? За такую радзіму ён не хацеў ваяваць і не будзе!

Ён хоча хадзіць па роднай зямлі свабодным чалавекам, а не поўзаць па ёй рабом. І ён змагаецца за Радзіму! За сваю Радзіму. Свабодную, незалежную, вольную! А змагацца ён умее толькі пяром. І, пэўна ж, някепска ўмее, калі на яго ідзе паляванне. Некалькі апошніх месяцаў адчуваў за сабою хваста: «таварышы» знайшлі, каго шукалі.

Набліжалася станцыя. Хведар узяў сакваяж і накіраваўся ў хвост цягнiка. Са свайго трэцяга вагона ён павінен прайсці да апошняга, а потым назад. І галоўнае – запомніць твары тых, хто сустрэнецца па дарозе.

Вяртаючыся, у чацвёртым вагоне Хведар убачыў таго, каго шукаў, – амаль сутыкнуўся з ім. Хведар не ведаў яго ў твар, але адчуў: гэта – «свой», таварыш. Свой, які горшы за чужых, горшы за самых заклятых ворагаў. «Па мяне прыйшла смерць», – падумаў, пабляднелы, аднак здолеў усміхнуцца. Не разгубіўся і таварыш:

– Kommen Sie durch… Bitte,[10] – бадзёра сказаў на добрай нямецкай мове.

Размінуліся, захоўваючы на тварах усмешкі. Хведар – ад нервовага напружання: «Прафесіянал, цяжка будзе адчапіцца». Таварыш – і сапраўды прыкрываючы ўсмешкаю разгубленасць ад нечаканага сюрпрызу: «Во гад, яшчэ і праверкі наладжвае!»

Хведар пайшоў у свой вагон, а таварыш у нерашучасці затрымаўся. Ён мусіў зблізіцца з «аб’ектам» усутыч, каб не згубіць яго ў вакзальнай мітусні. Цяпер карты зблытаныя – застаецца прасачыць, як ён выйдзе з вагона, а далей дзеяць па абставінах. Не самы надзейны варыянт, але гэта лепш, чым яшчэ раз сутыкнуцца з рэдактарам і ўжо напэўна засвяціцца. Ён падышоў да акна і прыліп тварам да шыбы, – цягнік прытарможваў.

Хведар ведаў, што яго будуць сустракаць на выхадзе з вакзала, але як туды прайсці, абмінуўшы чацвёрты вагон? Раптам спахапіўся: «Плашч! Гэтай пранізлівай лістападаўскай халадэчаю такім лёгка апранутым сядаў у цягнік я адзін, – мільганула думка. – Яны будуць выглядаць найперш мой плашч». Абмацаў кішэні: пуста. Каралеўскім жэстам кінуў плашч, які служыў яму яшчэ і талісманам (таму і не хацеў расставацца з ім нават глыбокай восенню), на крэсла. Успомніўшы афіцыянта і такога ж ліпуча-ветлівага правадніка: «Ja, ja, Sie haben ganz Recht»,[11] схаваў небяспечную цяпер адзежыну пад сядзенне. Выняў з сакваяжа паперы і кінуў туды, услед за плашчом, і яго.

«Немцы могуць дагнаць: “Mein Herr, Sie haben etwas vergessen”.[12] У гэтых педантаў нават калі што і захочаш забыцца – не забудзешся. Не дадуць! Во краіна! Добрую рэч проста так пакінуць нельга».

У тамбуры Хведар апынуўся побач з маладжавай, як і нядаўняя суседка, бабуляй. Ветліва падставіў руку і дапамог ёй выйсці з вагона. Некалькі кампліментаў – і Хведар атрымаў згоду правесці яе да таксі. Пакуль ён з бабуляй, да яго, бадай што, не палезуць.

«Прафесіянал» не звярнуў увагі на старую даму з сынам: яму патрэбен быў «плашч». А той не з’яўляўся.

Неўзабаве паўз чацвёрты вагон прайшлі апошнія пасажыры, а «плашча» ўсё не было. Начны паляўнічы захваляваўся, сарваўся і пабег. Не было рэдактара і ў шостым купэ трэцяга вагона. Звыкла абшнарыў патаемныя закуткі. Пад адным з крэслаў знайшоў плашч і сакваяж.

«От сука, перахітрыў! – прасіпеў, адкрыўшы сакваяж. – Але проста так не знікнеш: нашы падстрахаваліся – сустракаюць і на вакзале. Там маскарад не пройдзе, яны ведаюць пісаку ў твар».

Падстрахоўшчыкі – іх было двое – і сапраўды ўгледзелі Хведара на выхадзе з вакзала. І ён улавіў у масе сустрэчных іх учэпістыя позіркі. Пасадзіўшы бабулю ў таксі, нахіліўся да яе, каб пажадаць: «Gute Fahrt»,[13] і ў бакавым люстэрку аўтамабіля ўбачыў тое, што мусіў убачыць: яго вядуць. Непажаданую ўвагу ён чуў за вярсту. Ні сабе, ні каму іншаму ён бы не растлумачыў, якім такім шостым пачуццём валодаў, што амаль са стапрацэнтнай дакладнасцю мог вызначыць наяўнасць ці адсутнасць шпегаў.

Вось і цяпер. Убачыў двух у люстэрку і зразумеў: «свае»! Як і на Радзіме, «свае» тут дзяліліся на два лагеры: на тых, што забіваюць, і тых, што ўцякаюць ад забойцаў.

Хведар быў з другіх, і ён пабег. На Радзіме ўцякаць не было куды. Тут, дзякуй Богу, не Радзіма.

Толік, чакаючы Хведара, ужо некалькі хвілін назіраў за спектаклем з бабуляй. Прыкмеціў ён і двух таварышаў.

Прачыніўшы правыя дзверцы «Мерседэса», Толік зняў пісталет з засцерагальніка, але ўсё ніяк не мог вырашыць: пільнавацца да канца Хведаравага наказу ці рызыкнуць і дзеяць згодна з абставінамі? Не, рэдактар загадаў заставацца ў машыне, што б ні здарылася. І ён застанецца. У любым выпадку будзе чакаць, пакуль Хведар не падыдзе сам. І вось тады… Тады ў яго і з’явіцца шанец сцвердзіць, што з лагера «для перамешчаных асобаў»[14] шэф забраў яго недарэмна.

Хведар падбег да машыны, якая нецярпліва кранулася з месца, і нырнуў у адчыненыя дзверцы. Як толькі апынуўся побач з Толікам, страх, што халадзiў грудзi, адступіў: ён – не адзін, побач сябра, ужо лягчэй.

– Давай газуй! Трэба адарвацца!

Болей нічога не паспеў сказаць – заняло дух: Толік ледзь не ўвагнаў у дно педаль газу і прымусіў «Мерседэс» павярнуцца амаль на месцы. Праз хвіліну машына вылецела на дарогу. Ды так рэзка, што рэдактара зноў прыціснула да сядзення.

Яны ўжо былі даволі далёка ад вакзала, калі Хведар азірнуўся і ўбачыў, як да тых дваіх падбег паліцэйскі. Ён жэстыкуляваў, паказваў на «Мерседэс» і нешта крычаў.

«Не трэба было гэтак рэзка зрывацца з месца», – уздыхнуў Толік.

Праз хвіліну тыя трое ўжо беглі да «Фольксвагена», прыпаркаванага воддаль ад стаянкі таксі.

– Толік, паварочвай у першы ж завулак! Хоць у гэты, злева! – загадаў Хведар.

– Налева нельга – аднабаковы рух і не ў наш бок. Налева пойдзем за горадам. Тут недалёка… – пракрычаў Толік.

«Недалёка – гэта праўда, – падумаў Хведар. – Але тут і не разгонішся. Зрэшты, на такой вулачцы не надта рвануць і сябрукі родныя з паліцэйскім».

Але ён памыліўся. Да таго часу, як яны з Толікам перасеклі гарадскую мяжу і пачалі забіраць улева, «Фольксваген» амаль дагнаў іх.

За горадам паліцэйскі таварышам стаў непатрэбны. Ім быў патрэбны рэдактар, пажадана – са спісамі і адрасамі супрацоўнікаў і аўтараў антысавецкага часопіса, што стаў ім косткаю ў горле. І адзін з таварышаў стрэліў паліцэйскаму ў галаву.

Хведар не бачыў гэтага, але пачуў. Зразумеў: стрэл не апошні – і крыкнуў:

– Гані!

Стрэлка спідометра легла на абмежавальнік шкалы і застыла. «Фольксваген», здаецца, трохі адстаў.

Толік разумеў, што на такой хуткасці ў непрагляднай цемры яму не ўпісацца ні ў адзін паварот, але вецер, які ўварваўся ў кабіну, пасля таго як куля другога стрэлу разбіла задняе шкло, прымушаў яго па-ранейшаму ціснуць на педаль.

Мінуў нейкі час, і фары «Фольксвагена» перасталі сляпіць Толіка праз бакавыя люстэркі: пагоня адстала. Неўзабаве дарога, па якой яны мчаліся, выведзе на аўтабан, а там – шукай ветру ў полі.

І яны, пэўна што, уратаваліся б, калі б…

Падлеткі, якія пры дарозе ганялi мяч, за дзень прытаміліся. Але, нягледзячы на стому і на халаднаватае надвор’е, дадому ім не хацелася. Надумалі адпрацаваць яшчэ трапнасць удару. Не ў вароты, а па «мішэні». Яе доўга шукаць не давялося: паблізу свяціўся знак «Вызвалі дарогу», які яўна прэтэндаваў на ролю «дзявяткі». Праўда, таўстун Карстэн, празываны «Мамчын сынок», нешта прабурчэў наконт бацькоў і чым гэта можа скончыцца, але ў запале яго не пачулі.

…Гельмут падыходзіў да мяча апошні. Папярэднія снайперы «мазалі» адзін за адным, і здавалася, знак нехта зачараваў.

Гельмут, найстарэйшы, галоўная надзея каманды, мусіў трапіць у мішэнь. Ён разумеў гэта і таму не спяшаўся. Падышоў да мяча, паправіў яго, паглядзеў на знак, цяжка выдыхнуў, прамармытаў штосьці – відаць, заклён – сабе пад нос і толькі пасля гэтага разбегся – і ўдарыў. Сілы ўклаў дарэшты, нават на нагах не ўтрымаўся. Упаў і не бачыў, як мяч урэзаўся ў верхнюю частку бляшанага трохкутніка, знёс яго, зрыкашэціў і разбіў ліхтар, што асвятляў знак.

Усе кінуліся да Гельмута. Абдымалі, віншавалі, захапляліся: вось гэта ўдарчык! У той момант Гельмуту і ў галаву не магло прыйсці, што праз шэсць гадоў на яго гэтаксама пасля забойнага (як потым напішуць газеты) удару наваліцца амаль уся зборная Германіі ў фінале чэмпіянату свету.

Пра знак, прынесены ў ахвяру футболу, на радасцях забыліся. Ішлі дадому, смяяліся, балбаталі – ці ім да знака было? І бацькам пра яго ніхто не сказаў. Гельмут, папраўдзе, спахапіўся, але таксама прамаўчаў. «Навошта? Сёння – позна ўжо, а заўтра нядзеля, выхадны, самі ўсё і паправім».

…Толік, адарваўшыся ад пераследнікаў, нарэшце дазволіў сабе адпусціць педаль газу, перадыхнуць, але толькі на імгненне. Ён наўрад ці зразумеў, што здарылася. Ён яшчэ не паспеў расслабіцца, таму нават і не скалануўся.

Хведар жа ўбачыў машыну, што імчала на іх, але здолеў адно прыкрыць твар рукамі…

У «BMW», што ўрэзалася ў «Мерседэс», вярталася па аўтабане дадому сям’я: бацька, маці і сын. Усе трое, як і два пасажыры другой машыны, дадому не трапілі – засталіся на месцы аварыі. Удар пры сутыкненні быў неверагоднай моцы, і ўсе пяцёра загінулі амаль імгненна.

Двое таварышаў, якія падаспелі да месца аварыі раней за іншых, глядзелі на машыны, што счапіліся ў смяротных абдымках, і гадалі: іх апярэдзілі ці гэта проста выпадковасць? Калі першае, то цяпер і яны сталі тымі, хто ўцякае, аднак у адрозненне ад рэдактара ім давядзецца ўцякаць і ад сваіх, і ад чужых.

У моргу, уважліва прагледзеўшы дакументы ўсіх, хто загінуў у аўтакатастрофе, малады следчы, не верачы сваім вачам, здзіўлена развёў рукамі:

– Неверагодна! Пасажыр з «Мерседэса»-парушальніка і двое з «BMW» яшчэ за пару гадзін да аварыі ехалі ў адным цягніку, нават у адным вагоне…

Яблыня

Вось ён і дома! Добра, што ў іх была свая хата. І, дзякуй Богу, пасля яго арышту не ўзялі маці і жонку старэйшага брата з сынам. Сям’я контррэвалюцыянера! Арыштаваўшы «злачынцу», энкавэдысты зазвычай высылалі і ўсю яго радню. Але гэтым разам сям’ю не кранулі. Яны часам праяўлялі літасць да дзяцей, якіх, бы на здзек, называлі цветамè жèзнè.

– Хай растуць, можа, камсамольцамі стануць, – сказаў іх галоўны, неяк адольваючы цяжкасці няроднай для яго мовы.

Так і засталася хата за імі. І яму было куды вярнуцца. І вось ён зноў дома.

Іх сад! Дыхаць паветрам роднага саду! Хіба не пра гэта ён марыў усе бясконца доўгія апошнія гады? Сад некалі пасадзіў на пустцы-аблозе ягоны бацька. Казачны, як выявілася, сад. Ён жыў, рос разам з імі. Радаваўся і сумаваў, ратаваў ад спёкі і браў удзел у гульнях.

Бацька першы паставіў тут хату, ля якой пачалі сяліцца-будавацца ягоныя сябры-маракі, аднапалчане па руска-японскай. Вуліцу так і назвалі – Марская. Потым яна выцягнулася, расступілася ўшыркі, стала Велікаморскай.

Але спачатку быў сад!

Вялікі яблыневы сад. Была ў ім і любімая яблыня. Ранетаўка. Самая зялёная і стройная – апярэдзіла сябровак у гонцы да неба. За доўгія гады, пакуль ён хадзіў пад руляй карабіна, яна разраслася, папрыгажэла, але і пастарэла. Пастарэў і ён. Глыбокія зморшчыны рабілі яго твар суровым, сляды на скуры напаміналі пра лагернага хірурга, які «па-жывому» выразaў гнайнікі на ягоным целе. І шнары, што засталіся пасля таго катавання, калі іх, трох кіраўнікоў паўстання ў Нарыльскім канцлагеры, аддалі ў рукі садыстаў. Тыя білі іх смяротным боем. Да ўласнай знямогі. Калі стомленым забойцам здалося, што зэкi не дыхаюць, сканалі, яны не павалаклі целы да лагернай ямы-могільніка – кінулі там, дзе забівалі, за баракам. Стаяла зіма, і за ноч усё засыпала снегам. Выкопваць спруцянелыя целы ніхто не збіраўся.

Ачуняўшы, не адразу зразумеў, дзе ён: на тым ці на гэтым свеце. На тым не магло быць холадна, там заўсёды лета, заўсёды цёпла. Значыць, ён яшчэ тут, жывы, і яго прыйдуць дабіваць. Ён не баяўся болю, але ад усведамлення, што перабітыя косці зноў будуць крышыць, страціў прытомнасць.

Калі прыйшоў да памяці, першае, што пачуў, быў стук уласнага сэрца: «Я чую, я дыхаю, я жывы». Але радавацца не спяшаўся: ён нічога не бачыў. «Снег! – здагадаўся. – Мяне засыпала снегам». Паспрабаваў сціснуць у кулак пальцы правай рукі: на левую, якую знявечылі яшчэ ў «амерыканцы», не спадзяваўся. Пальцы не слухаліся, але рука зварухнулася. Падцягнуў яе да грудзей і з усяе сілы (хутчэй гэта была і не сіла нават, а нешта іншае, што прыходзіць, калі сілы ўжо няма) саўгануў уверх. Рука з нечаканай лёгкасцю адолела перашкоду. Вось чаму ён можа дыхаць! Снег толькі прыцерушыў яго. Цяпер апусціць руку, сцерці рэшткі снегу з твару. «Святло! – ужо не стрымаў радасці. – Жывы!» Прыслухаўся – цішыня. Паспрабаваў прыўзняцца, але пачуліся галасы, і ён заціх.

– Товарищ лейтенант! Тут кто-то из этих… Ну-у, вчерашних… Кажись, шевелится.

– А что, Чезаев не всех добил?

– У него вроде штык сломался… Ён успомніў: яму ж павінны былі зрабіць «контрольный укол» – праткнуць грудзі. Значыць, штык зламаўся раней, чым чарга дайшла да яго.

– Товарищ лейтенант, добить гада?

– Стой! Посмотрю, что за умелец такой по части выживания обúявился. Не тот ли, кого вы последним кончали? Да-а, молодцы… Ладно, чего стоишь, как присох, неси лопату… Ён падумаў: «Зараз даб’юць. Не пашанцавала – дзень! Двойчы так шанцаваць не можа: і каб выжыў, і каб ноч».

Яго падчапілі рыдлёўкай, адарвалі ад мёрзлай зямлі і пацягнулі да барака. Боль здушыў, і ён зноўку знябыўся.

«Глядзі, усё яшчэ жывы, – здзівіўся, апрытомнеўшы на нарах. Ён не ведаў, радавацца гэтаму ці не. За доўгія гады зняволення яму не раз выпадала бачыць, як жывыя зайздросцілі мёртвым. – Але чаму не дабілі? Можа, – такое ўжо здаралася, – лагерны лекар у імя савецкай навукі папрасіў, каб яму аддалі жывы труп?»

– Ну, дружок, руку спасу, а пальцы – уж прости, поздно обратился, – загаворваў доктар нясцерпны боль. – Да что там пальцы! Скажи спасибо, что живой остался. Считай – все тело у судьбы отвоевал. – І, агледзеўшыся па баках, цішэй дадаў: – А как там, у Бога? Есть он, Бог, или нет? Я в последнее время что-то усомнился…

– А я не сумняваўся ў табе, мая любая яблыня. Ты – мой Бог. І я зноў з табою, – гаварыў чалавек, стоячы ў цені вялікага разгалістага дрэва. – Але ці памятаеш ты мяне? Ці памятаеш хлапчука, які заўсёды намагаўся ўзлезці на самую верхавіну? Нібы там яблыкі смачнейшыя. Бацька гаварыў, што ў цябе асаблівыя плады, іх смак – гэта смак Радзімы. Ён меў рацыю. Я помню яго словы і цяпер. Гэта яны зараджалі нас з маленства пачуццём свабоды, абуджалі мару, умацоўвалі веру.

Вера… Тым разам, калі іх забівалі, думаў – усё, яна пакідае яго. Шкадаваў, што не нажыў дзяцей: было б каму прадоўжыць пачатае, але не завершанае ім. Цяпер ён ведае: у яго ёсць пляменнік – родная кроў! – якога даўно называе сынам. І, значыць, ёсць шанец, што іх справа будзе прадоўжаная.

Ён успомніў, як жудасна крычаў яго аднакурснік Сяргей Белановіч. Сяргей баяўся болю. Яшчэ ў дзяцінстве ён няўдала скокнуў з дрэва, і лекары без анестэзіі зашывалі рану на яго назе.

Той ноччу, калі іх забівалі, Сяргей прасіў катаў прыстрэліць яго. А памёр пад ім, пад сваім сябрам, захлынуўшыся ўласнай крывёю.

Сёння дваццаць дзявятае. Перад паўстаннем яны пакляліся: хто ацалее і вырвецца першы, зробіць гэта на працягу тыдня. Ацалеў ён адзін. І засталося два дні. Дакладней, трыццаць пяць гадзін. Ужо менш.

Усе гэтыя гады ён уяўляў, як падыдзе да яго, а той знямее, вырачыць ад страху вочы, бо адразу ж пазнае, хто прыйшоў. Падыдзе, скажа: «Юда, успомні Сяргея», – і ўсадзіць нож у яго чыста паголеную – акуратыст! – шыю.

Цяпер ён зразумеў: помсціць не за бацьку, святара, які быў асуджаны па выраку юды да трынаццаці гадоў лагераў. Не за братоў, якіх па яго ж указцы расстралялі ў 1937-м. На допытах, каб змусіць братоў збіваць адзін аднаго, каты зрабілі іх інвалідамі. Але яны вытрывалі ўсё. Не засталося сілаў толькі для аднаго – ісці на расстрэл. Змардаваныя целы каты валаклі.

Ён прыйшоў помсціць не за сябе, не за сябра Сяргея – ён прыйшоў помсціць за ўсіх з таго свету.

Ён, вядома ж, нядужы. У лагеры адабралі здароўе. Але нож, які навастрыў зэк яшчэ царскай закваскі, яго рука ўтрымае.

Заставаліся тры пытанні: калі? дзе? як?

Калі? Вырашылі даўно, прызначылі вось гэты, невытлумачальна жорсткі тэрмін: сем дзён па выхадзе на волю. У яго засталося трохі больш за суткі. Дзе? Добра было б у тым самым будынку, у якім юда іх калісьці судзіў. Не адразу, а паступова, за дзесяць гадоў, перасадзіў усю сям’ю, вынішчыў пад корань. Як? Гэта ён ведаў.

* * *

Раніцай, перш чым пайсці з дому, ён пастаяў ля сваёй яблыні. Тая за ноч расквітнела, нібы памаладзела, і на імгненне яму здалося, быццам яна ўсміхаецца. Ён зразумеў: яблыня з ім развітваецца, яна ўсё ведае. Неўзабаве ён зробіць тое, што павінен зрабіць, і коштам будзе ягонае жыццё. Што ж, ён згодзен. Жыццё хворага інваліда – за жыццё забойцы сотняў і сотняў. Ён да гэтага гатовы. Бывай, яблыня. Бывай, жыццё…

Увайшоў, убачыў і здзівіўся: суддзя за мінулыя гады амаль не пастарэў. Няўжо жыццёвыя сілы ахвяр і сапраўды пераходзяць да ката? Колькі ж ты, юда, збіраўся пражыць, калі столькіх панiшчыў?

У першае імгненне суддзя яго не пазнаў. І толькі прыгледзеўшыся, зразумеў: прыйшоў той, хто не павінен быў прыйсці, не павінен быў выжыць. Бо ён зрабіў усё, каб гэтага не здарылася. Відавочна, зрабіў замала.

«Час! Галоўнае – цягнуць час», – падумаў суддзя і пачаў гаварыць, тлумачыць, клясціся. Потым стаў крычаць. Спадзяваўся – можа, пачуюць.

– Успомні Сяргея, – было апошнім, што ён пачуў. Мсціўца паглядзеў на суддзю, які знерухомеў у крэсле, перахрысціўся: «Калі б усе, каго ты выправіў у ГУЛАГ, і тыя, што здолелі вырвацца з краіны-клеткі, пачулі, што юда здох, тысячы агнёў-салютаў запаліліся б адразу па ўсім свеце».

* * *

Усю ноч ён спаў наўздзіў спакойна і прачнуўся не па-лагернаму позна – недзе а восьмай. Маці стаяла каля ягонага ложка. Плакала.

– Уладзік, тут прыйшлі, – сказала ледзь чутна.

Ён не спалохаўся. Ён даўно перастаў баяцца. Маленькая, белая, цёплая ад далоні таблетка чакала яго.

– Амін! – прашаптаў Уладзімір і, зірнуўшы на яблыню ў акне, паднёс пакалечаную правую руку да вуснаў.

Настальгія

Памежнік доўга і ўважліва разглядаў Міхасёў пашпарт.

– Philipp Traison, – прачытаў, злёгку схіліўшы галаву набок, як гэта робяць, калі нібыта і згаджаюцца, але не вераць.

«Ну-у, калі старлей яшчэ на першай старонцы, а мяне ўжо ліхаманка ўзяла – гэтак да Радзімы я не даеду», – нявесела падумаў Міхась і загадаў сабе расслабіцца, усміхнуцца.

– З Францыі. Віза да… дваццаць пятага, – з паўзамі, быццам завучваючы на памяць, чытаў далей памежнік. – Зразумела, – удакладніў нешта для сябе, – зразумела. – Vous allez au festival?[15] – раптам перавёўшы вочы з пашпарта на Міхася, нечакана спытаў па-французску.

«Вушам не веру, – здзівіўся Міхась. – Гаворыць амаль без акцэнту! Нібыта ў Францыі і нарадзіўся. Цікавы старлей, цікавы». Але не разгубіўся, адказаў падпсаванай акцэнтам скорагаворкай:

– Фестывал, мір, дружба. – І пасля невялікай паўзы дадаў: – Je suis le correspondant de «l’Humanité Dimanche».[16]

– О, таварыш – журналіст. І не абы-які, а наш, камуністычны, – нібы зарадаваўся дасведчаны памежнік. – Вельмі прыемна! Сардэчна запрашаем у першую ў свеце Краіну Саветаў! Жадаем плённай працы… «Так-так, – у думках перапыніў Міхась старшага лейтэнанта, – у гэтай першай у свеце заўсёды і ўсім толькі і жадалі, што плённай працы. Плённай і рабскай, амаль без аплаты. І цяпер, праз чвэрць стагоддзя, жадаюць таго самага.

Час тут, няйначай, спыніўся. І калі ж у гэтай краіне пачнуць жадаць плённага, скажам, адпачынку? Урэшце – проста добрага адпачынку і больш-менш прыстойнага заробку? А потым ужо чалавек паглядзіць (у залежнасці ад аплаты, вядома), ці трэба яму напружвацца, вылузвацца са скуры».

Памежнік выйшаў з купэ, і Міхась з палёгкай уздыхнуў. Напружанасць спадала. Неўзабаве цягнік рушыў. «Быццам толькі таго і чакалі, калі пойдзе старлей, – падумалася Міхасю. – А чаму – быццам?» – адказаў сабе пытаннем, на якое ўжо ведаў адказ.

Да Мінска цягнік зрабіў некалькі прыпынкаў, кожны з якіх, думалася Міхасю, будзе для яго апошнім. Але ўсё абышлося. «Не такая ўжо я, відаць, важная птушка, каб цягнікі дзеля мяне спыняць», – жартаваў ужо супакоіўшыся.

Пасля Мінска цягнік, нібыта набраўшы другое дыханне, пайшоў без прыпынкаў. Міхась глядзеў на бясконцы лес за акном, і яго зноў апаноўвала застарэлая, хранічная хвароба. Прычына была самая што ні на ёсць рэальная: цягнік нядаўна мінуў станцыю, на якой ніколі не спыняўся – вельмі ж яна малая. Але для Міхася гэта была найдаражэйшая станцыя ў свеце – станцыя ягонага дзяцінства. Тады, у пачатку дваццатых, сямі-васьмігадовымі хлапчукамі яны прыбягалі сюды ледзь не кожны дзень. Да станцыі, або, як яны казалі, да жалезкі, ад іх вёсачкі было зусім блізка – кіламетр ці трохі болей. Гудкі паравозаў трывожылі іх дзіцячыя душы, клікалі ў невядомую далеч. Ім здавалася, што ў цягніках, якія праносіліся міма, ідзе нейкае сваё, зусім іншае, чым у іх, жыццё. Таямнічае, загадкавае, сапраўднае. Спадзеючыся зазірнуць у вокны вагонаў, яны ўзлазілі на невысокі плот, што адгароджваў жалезку ад астатняга свету, і віселі на iм гадзінамі: вельмі ж хацелася ведаць, што там – за каляровымі фіранкамі.

А потым Міхась бег у свой лес – так ён называў гаёк каля іх дома. Хадзіў па ім, быццам хацеў упэўніцца, што, пакуль яго не было, усё тут засталося на месцы. Ён гаварыў са сваім гаем, расказваў яму пра жалезку, якая гэтак трывожыць душу.

У гаі яму было лёгка і спакойна. Ціхі пошум дрэў закалыхваў, нібы матчына песня, навяваў сны. І ён засынаў, трапляў у казку. Але чамусьці ў гэтай казцы яму кожны раз чуўся ўсё той самы заклён: «Некалі ты здрадзіш мне, не вернешся са станцыі, з’едзеш вельмі далёка. Так далёка, што вяртацца будзеш доўгія гады».

І аднаго разу Міхась сапраўды сеў у цягнік, які адзіны спыняўся на іх станцыі. І той завёз яго ў зусім не блізкі свет.

Ён і сёння да драбніц памятае, як пакідаў Радзіму. Як трывожна білася сэрца. Усе гэтыя доўгія гады расстання ў ягонай свядомасці мноства разоў пракручваўся адзін і той жа фільм, які бясконца запускала настальгія. Маці глядзіць услед цягніку. Ён высоўваецца з акна, крычыць: «Мама, ідзеце дахаты, холадна». Але маці ўсё стаіць і стаіць. Яе ўжо не відаць. Яна ператварылася ў кропку, але кропка не знікае.

Ён успомніў: «Добрая, бедная мама, хіба ж не чорная сіла злога свету, мама, нашую радасць скасіла?»

Калі цягнік мінаў станцыю дзяцінства, Міхась ледзь стрымаў сябе, каб не выскачыць, не падацца ў той, цяпер ужо спелы лес, каб зноў ап’янець ад яго водару, трапіць у забыты казачны свет дзяцінства. Свет мамы.

Ён успомніў сябра – Яўгена Калубовіча. Той у гасцёўні свайго дома ў Кліўлендзе часцяком раскладваў на стале карту роднай Гомельшчыны і ўяўляў сабе, нібыта едзе ў цягніку. Ноч, а ён не спіць, стаіць ля акна і шэпча: «Лес і лес, і нідзе яму няма канца! Няма маёй тузе канца!»

Гэтая застарэлая хвароба – настальгія! Усе мінулыя гады яна не давала Міхасю спакою. Шмат каго з ягоных сяброў звяла ў магілу. Большасць загубілі сябе алкаголем. Але былі і тыя, каго туга па Радзіме і роспач ад усведамлення немажлівасці яе ўбачыць не зламалі, не прымусілі шукаць забыцця ў віне. Яны імкнуліся пабываць на Радзіме. Дакладней, прарвацца да яе – пад чужым прозвішчам, з чужым пашпартам, грамадзянствам, нават тварам. І прарываліся. Прынамсі, перасякалі яе мяжу. Але больш іх ніхто ніколі не бачыў. Нібыта на тым баку яны правальваліся ў бездань, траплялі ў іншае вымярэнне, немаведама куды.

Міхась быў з гэтых, з адчайных. Але, у адрозненне ад іх, да сустрэчы з Радзімай рыхтаваўся доўга і старанна, прадумаў усё да драбніц і быў пэўны, што здолее здзейсніць задуманае.

«У гэтай краіне галоўнае – не быць па-за законам», – паўтараў сабе не раз. У васямнаццаць, калі яго забралі проста з лекцыі ў інстытуце, ён упершыню зведаў, што значыць быць па-за законам. «Тры гады прымусова-папраўчых работ», – пачуў прысуд, як папярэджанне з таго свету. У лагеры пакляўся: зробіць усё, каб хай і фармальна, але ладзіць з законам. Цяпер ён – Traison, а не Лешчанчук. Цяпер ён – у законе. Прынамсі, паводле дакументаў.

Міхась Лешчанчук не здагадваўся, што памежнік, які сустракаў яго, быў капітанам контрразведкі. Але і той, хвалюючыся, зрабіў шэраг памылак: па нявопытнасці перабраў з французскай мовай, не звярнуў увагі на нервовасць карэспандэнта.

Ноч, стома, перажытыя хваляванні нагадалі пра сябе. Міхась адкінуў коўдру і прылёг. Дзве польскія студэнткі (яны таксама ехалі на фестываль), якія паглядвалі на яго крадком, напалоханыя былі словамі zlosliwego wуjka kaprala:[17] «Пашпарты!», ужо супакоіліся. Цяпер яны хіхікалі, шапталіся, відавочна пасмейваючыся з залішняй (як ім здалося) строгасці памежнай праверкі.

«У гэтых дзяўчатак прасвятленне яшчэ наперадзе, – з горыччу падумаў Міхась. – Можа, толькі праз шмат гадоў яны зразумеюць, што не жылі, а існавалі: замужжа, дзеці, работа, татальная эканомія, змаганне за прыстойны быт і, нарэшце, старасць, унукі. Унукі… Толькі яны, магчыма, і пажывуць».

Міхась перастаў чуць грукат колаў і неўпрыкмет занурыўся ў сон-успамін.

У канцы свайго мізэрнага, як лічылі зэкі-старажылы, трохгадовага тэрміну ён паступова разабраўся, хто ёсць хто ў лагеры. Высновы былі нечаканыя. «Палітыкі» групаваліся не па нацыянальнай прыналежнасці, а паводле інтэлекту, адукацыі, характараў. Беларускі інжынер-нацдэм паступова аддаляўся ад земляка-рабацягі, які прыбыў з ім у адным этапе і быў залічаны да палітычных за расказаны ў цэху на перакуры анекдот пра вусача, і – сыходзіўся з украінскім пісьменнікам, рускім навукоўцам, польскім ксяндзом. Агульначалавечае брала верх над нацыянальным, інтэлект перамагаў зямляцкія сувязі.

Заўважыў ён, што і ахова вылучала разумнікаў і здзекавалася з іх асабліва старанна. Часам выратоўваў надта адукаваных новы начальнік лагпункта. Ён прыбыў на замену зверу-садысту, які лютаваў тут да яго і быў зарэзаны зэчкай.

Калі скрываўленую, непрытомную дзяўчыну валаклі з дома начлагера ў ізалятар, азвярэлы ад злосці вертухай не заўважыў, што ў баразне-следзе на снезе засталася ляжаць маленькая манетка-медальён разам з абарванай кужэльнай ніткай. Міхась падняў яе. Адзіны, хто гэта бачыў, быў салдат, што прывёў зэчку ў дом начлага. Бачыў і змаўчаў.

Разбудзіла яго правадніца. Прачыніўшы дзверы ў купэ, спытала:

– Чаёк несці?

Яму страшэнна захацелася адказаць на роднай мове: «Вядома!», але… ён не павінен разумець пытанняў і рэагаваць на іх.

Калі правадніца пайшла, Міхась расплюшчыў вочы. Студэнткі, седзячы насупраць яго, несціхана пра штосьці перамаўляліся, жэстыкулявалі, нібыта і не клаліся спаць. Маладосць! Калісьці і ў яго ноч пралятала як імгненне. Доўгімі ночы сталі потым, у «амерыканцы». І пазней, у канцлагеры, на пагрузцы лесу. Тыя бясконца доўгія ночы назаўсёды застануцца ў ім невылечным болем. Болем за тых, хто надламаўся, скалечыўся, загінуў, навечна застаўся ў чужой зямлі.

Правадніца зноў зазірнула ў купэ.

– Quatre thйs, s’il vous plaоt,[18] – папрасіў яе Philipp.

– Што-што? – перапытала, быццам не пачула.

– Четыры. Два для дзевачка і два для pour le vieux monsieur,[19] – Міхась пастараўся захаваць прыдуманы для сябе акцэнт.

Студэнткі пераглянуліся, запярэчылі:

– Mais monsieur n’est pas du tout vieux.[20]

«Ты глядзі, якія палячкі, – адзначыў сам сабе Міхась. – Як лёгка на французскую пераключыліся! Пэўна, выдатніцы».

Правадніца паставіла на столік чай, паківала галавой:

– Вясёлы таварыш-француз, проста жартаўнік, – і выйшла.

Philipp Trаіson паклаў на стол прызапашаныя шакаладкі, пячэнне, яшчэ сёе-тое ў каляровых упакоўках і, усміхнуўшыся, запрасіў:

– Servez-vous, jeunes filles![21]

Дзяўчаты застылі ў нерашучасці, але ўсмешка мсье Philipp’а, бліскучыя, прывабныя абгорткі і цудоўны водар, што зыходзіў ад іх, перамаглі: моладзь накінулася на прысмакі.

«Добрыя дзяўчаткі, – зноў адзначыў Міхась. – І што здзіўляе: лад – звыродлівы, проста фашысцкі, а людзі – лагодныя, душою чыстыя, адукаваныя».

Неўзабаве студэнткі зусім асвойталіся і з апетытам упляталі пячэнне.

Міхась жа з настальгічнай упартасцю налягаў на чай. Даўно ён не піў такога чаю – колеру слабой кавы і смаку саломы. Быццам прыз у лагеры атрымаў – за перавыкананне сутачнай нормы адгрузкі драўніны. «Сапраўды, час тут спыніўся».

Паступова раніца перайшла ў дзень, і цягнік гэтак жа спакваля запаволіў ход: Масква!

На пероне тых, хто сустракаў, было больш, чым тых, хто прыехаў. «Не абы-якая гасціннасць. Сацыялістычная.

Чэкісцкая», – зазначыў Міхась. Выйшаўшы з вагона, амаль адразу ўбачыў «сваю» шыльдачку: «Philipp Traison, journaliste».[22] Яе трымала маладая прыгожая жанчына. Цёмна-сіні гарнітур надаваў яе мілавіднаму твару пэўную строгасць. Пры з’яўленні Philipp’а гэтая строгасць змянілася спачатку лёгкай разгубленасцю, а потым – усмешкай. Побач з красуняй стаяў больш сур’ёзны таварыш. «Сябра, – здагадаўся Міхась. – Што ж, пакуль я тут, сябра ЧК – мой сябра. Гэта добра, што ён аб’явіўся адразу. Заўсёды лепш глядзець ворагу ў твар, чым адчуваць яго подых патыліцай».

Philipp Traіson падышоў да тых, хто яго сустракаў, і весела адчаканіў:

– Salut communiste au peuple russe de la part du peuple français frère![23]

Красуня-перакладчыца адразу ж узялася за справу:

– Bonjour, camarade Philipp. Je suis votre interprète Ludmila Chevtsova. C’est votre collègue, confrère de profession, journaliste d’«Izvestia» Egor Rovesnik.[24]

«Равеснік, – паўтарыў сам сабе Міхась. – Недзе я чуў гэтае прозвішча. Можа, у якім іхнім фільме? Прозвішча, відавочна ж, з легенды. І гучыць – як пароль. Сапраўды брат. Брат з Лубянкі».

– Monsieur Philipp, je vous propose d’aller maintenant a l’hфtel, – прадоўжыла перакладчыца. – Certainement vous avez besoin de vous reposer après le voyage. Et demain, dès le matin – au boulot! Tout d’abord c’est le Kremlin. Ensuite vous avez la rencontre avec des collègues А la rйdaction… Le soir vous allez au Bolchoi… Comme vous voyez, nous avons reglй votre emploi du temps jour par jour. On a fait le maximum pour que notre invité ne s’ennuie pas.[25]

– Добра! – выпаліў Міхась, задаволены тым, што сённяшні вечар правядзе адзін і з’явіцца мажлівасць – можа, апошняя – узважыць усе «за» і «супраць». – Soit, que ce soit ainsi! Tout de même, deux jours dans le train, c’est quelque chose. C’est vrai, je suis un peu fatiguй. D’accord. Donc, c’est dйcidй. Alors…А l’hфtel! Oщ est notre Jaguar?[26] – скончыў Philipp Traison пытаннем і ўжо з усмешкай.

Людміла задаволена адзначыла новы для сябе сінонім – як яна вырашыла – слова машына і паказала рукой на выхад з вакзала:

– Je vous en prie![27]

Ад’язджаючы ад прывакзальнай плошчы і гледзячы з задняга сядзення навюткай «Победы» на спрэс чырвоны ад сцягоў, плакатаў, транспарантаў і заклікаў Беларускі вакзал, Міхась раптам успомніў, якім бачыў яго ўпершыню. Шэрым, халодным, з бесперапынным брэхам сабак і крыкамі канвою: «Выходи! Быстро! Строиться!» Як яму за тры гады абрыдлі гэтыя праклятыя загады! «Мізэрны тэрмін», – зноў успомніў фразу, што ўелася ў памяць. А перабітыя, застуджаныя рукі і ногі цягам многіх гадоў удзень і ўначы нагадвалі пра яго.

– On y est. C’est notre hфtel,[28] – вярнуў Міхася ў рэальнасць голас перакладчыцы.

Сам сабе, нібы папраўляючы Людмілу, сказаў: «Не, я яшчэ не прыехаў. Я толькі на пачатку дарогі».

Гатэль быў недалёка ад вакзала. Ягор Равеснік выйшаў з машыны першым і паспяшаўся адчыніць дзверцы французу. Міхась скрывіўся: жанчыны па-ранейшаму ў іх не шануюцца.

Яны прайшлі ў хол, і перакладчыца, спрабуючы загладзіць дрэннае ўражанне ад неджэнтльменскага ўчынку свайго таварыша, жэстам запрасіла Міхася прысесці.

– Attendons un peu. Egor va nous apporter la clef de la chambre rйservйe,[29] – задаволеная маленькай помстай, усміхнулася.

«Дык ён, выходзіць, мовы не ведае, – здагадаўся Міхась, пазіраючы на разгубленага чэкіста. – Вось табе і калега».

Ягор паглядзеў на занятых гутаркаю француза і перакладчыцу, зразумеў, што яму адвялі ролю швейцара, але запыніўся толькі на хвілінку. Напяўшы на твар дзяжурную ўсмешку, пайшоў да адміністратара.

Неўзабаве ён вярнуўся.

Людміла задала госцю колькі дзяжурных пытанняў пра Парыж, чым прымусіла таго даволі моцна пахвалявацца: у Парыжы Міхась быў толькі праездам. Але хутка падышоў Ягор і выцягнуў яго з небяспечнага становішча.

– А вось і ключы, – з задавальненнем перапыніў гутарку «французаў». А сам падумаў: «Нічога! Пасля фестывалю ты ў мяне, разумніца такая, не тое што гаварыць – стагнаць па-французску будзеш».

Удваіх яны праводзілі Міхася да нумара і адчынілі перад ім дзверы. «Быццам на ланцугу вядуць. Пад канвоем. Няўжо баяцца, што вось адсюль, з хола, вазьму і ўцяку на самыя шырокія ў свеце прасторы?» – усміхнуўся Міхась, апускаючыся на шыкоўную нават па амерыканскіх мерках канапу.

Пасля бясконцых кампліментаў і шматлікіх напамінаў пра тое, што «заўтра пачнём актыўна працаваць dès 9 heures[30]», Міхасю нарэшце дазволілі зачыніць за сабою дзверы.

– Фу-у, – расслабіў ён гальштук. – За адну хвіліну пятнаццаць разоў пачуць тое самае! Не, так да Радзімы я не даеду, – зноў паўтарыў, але гэтым разам – з усмешкай.

Прачнуўшыся ўсё яшчэ па-лагернаму роўна ў шэсць, Міхась перш-наперш (па амерыканскай ужо звычцы) падышоў да вялізнага, «царскай» архітэктуры, акна. Перад ім да самага небакраю ляжала вуліца Горкага. Вуліца, названая імем таго, хто некалі першы сказаў: «Калі вораг не здаецца – яго знішчаюць». Пад гэты заклік разам з мільёнамі невядома адкуль узніклых ворагаў спрабавалі знішчыць і яго, Міхася. Спрабавалі знішчыць, хоць ён і здаваўся (слова лішняе баяўся вымавіць), і ворагам ніколі не быў. Галоўнае – сказаць, гукнуць, кінуць лозунг, усчаць паляванне. А ўжо навесіць на чалавека цэтлік ворага і адправіць яго на той свет было справай вопыту і тэхнікі. Вопыт жа, як вядома, рэч нажыўная.

І гэты першы ў свеце пралетарскі пісьменнік ціснуў яму некалі руку. Уручаў білет сябра Саюза… Ад успамінаў пра мокрую ад поту далонь сухотнага старога Міхасю стала млосна, захацелася хутчэй памыць рукі.

Не марудзячы, прыняў цёплы душ, пагаліўся, апрануўся. Зірнуў на гадзіннік: восем, мабыць, час снедаць. Ён набраў нумар, запісаны Людмілай:

– Добры дзень. Калі ласка, гарбата і булка з чорна ікра. Шмат. Люблю ваша ікра.

Хвілін праз дзесяць яму прынеслі шклянку гарачага чаю і два вялізныя бутэрброды з ікрой. «Каштуюць, напэўна, тыднёвага заробку таго, хто прынёс», – падумаў Міхась, выкідаючы сэндвічы ва ўнітаз. У чай ён паклаў дзве пілюлі з пачка, на якім было напісана «Analgin», памяшаў і выпіў. Потым змыў ва ўнітазе ўпакоўку. Паглядзеў на гадзіннік. Запомніў час.

Праз чвэрць гадзіны набраў нумар дзяжурнай па паверсе і папрасіў выклікаць доктара.

Дзяжурная без стуку зайшла ў ягоны пакой. Убачыўшы, што француз ляжыць у сутаргах на падлозе і трымаецца за жывот, з крыкам «Ой-ё-ёй!» пабегла ўніз па дапамогу.

Не прайшло і некалькі хвілін, як у нумар уварваліся адміністратар, доктар, калега Ягор, перакладчыца Людміла і дзяжурная. Ягор першы ўбачыў на падлозе шклянку. Зняўшы са спінкі ложка ручнік, абгарнуў ім руку і падняў мажлівую прыладу забойства. Панюхаўшы і з усіх бакоў абгледзеўшы яе, калега не знайшоў нічога асаблівага. Падышоў да тэлефона, набраў некалькі лічбаў.

Машына «хуткай дапамогі» даляцела да крамлёўкі за лічаныя хвіліны. Яшчэ праз які час «француза» аглядалі два свяцілы ў акулярах.

«Так, на прамыванне», – ледзь не кіўнуў Міхась, пачуўшы, што, адышоўшыся ўбок, гавораць пра яго лекары.

– Цяжкі выпадак. Гэта ж трэба – за адзін раз столькі ікры з’есці. Таварыш сказаў, што француз адным махам два вялізныя бутэрброды праглынуў. Грамаў па дзвесце. Кажа, хацелі дагадзіць, – расказваў свайму старэйшаму калегу лекар, стоячы спінай да Міхася.

– Хацелі як лепей, а выйшла – горш не прыдумаеш, – падрахаваў загадчык аддзялення.

– Доктар, нашага госця надоўга забіраеце? – спытаўся Ягор, падышоўшы да Міхася.

– Ну-у, у гэтым выпадку спяшацца нельга. Думаю, дні тры-чатыры, не менш, паляжаць таварышу давядзецца. Калі, вядома, тут толькі атручанне.

Палата, як ён і меркаваў, была аднамесная. Наяўнасць суседа Міхася не спыніла б, але ўсё ж замінка. Прыслухаўся: цішыня. Прайшло ўжо даволі часу, як яго пакінулі ў спакоі. «Бадай што, можна ўстаць», – падбадзёрыў сябе, падымаючыся з ложка.

Падышоў да дзвярэй і сцішыўся. Нешта крокаў не чуваць. Няўжо калега пакінуў яго на волю лёсу? Не, ходзіць нехта, пільнуе. «У хлопцаў усё згодна з планам. Маім планам».

Сёння пятніца. Ягор сказаў, што яны з Людмілай наведаюць яго заўтра раніцай. А потым прыйдуць толькі ў панядзелак: у выхадныя шмат работы. Адно слова – фестываль!

«Гэта добра, што фестываль, без мяне турботаў стае, і ў гэтыя дні я тут не галоўная фігура. Такім чынам, у суботу, недзе з дванаццаці, усё і пачнецца».

Але да самага вечара Міхасю не ляжалася, не сядзелася і не спалася. Нецярпліва хадзіў па палаце: хутчэй бы ляцеў час. Гэтага моманту ён чакаў трынаццаць гадоў. І – стаміўся чакаць. Стаміўся чакаць, стаміўся жыць на чужыне, стаміўся без Радзімы.

Ужо сцямнела, калі Міхась не вытрываў: «Не! Да ранку я тут не застануся. У гэтым логаве для хворых юдаў за ноч і звар’яцець можна».

Ён падышоў да дзвярэй, прачыніў іх і ціха папрасіў:

– Вада…

Убачыўшы, што адгукнуўся ўжо другі ахоўнік, разважыў: «Першы адстаяў шэсць гадзін. Значыць, на ўцёкі ў мяне будзе амаль чвэрць сутак. Не, цэлая чвэрць сутак! Дастаткова».

Ахоўнік, не знайшоўшы медсястры, якая некуды адышлася, бесцырымонна пакорпаўся ў яе стале. Дастаў некалькі маленькіх шкляначак, напоўніў іх з графіна з надпісам «вада». Паставіўшы ўсё гэта на невялікі падносік, пайшоў да Міхасёвай палаты. Увайшоўшы, здзіўлена паглядзеў на пусты ложак:

– А дзе ж наш…

Наступнае слова, якое ахоўнік хацеў быў сказаць, – «госць» – прагучаць не паспела. Удар па галаве нечым цяжкім асляпіў яго, і ён ніцма распластаўся на падлозе.

Міхась перавярнуў ахоўніка на спіну, абшукаў. Здзівіўся: «Ты глядзі – нічога! Ніводнай паперкі. Калі яны гэтак усё ўлічваюць, да Радзімы я сапраўды не даеду», – прыпомніў сваю малітву. Але адразу ўзяў сябе ў рукі: «Супакойся! Адлік пайшоў, але сабакі пакуль не спушчаны».

Абвёў вачыма ахоўніка і нечакана заўважыў на падлозе невялікi карычневы партманет. «Ёсць! – узрадаваўся. – Напэўна, выпаў, калі пераварочваў».

Міхась адкрыў партманет, і першае, што патрапіла на вочы, была невялікая чырвоная кніжачка. Срэбрам на ёй было выбіта: «Комитет государственной безопасности СССР». «Добры дакумент, – усміхнуўся, – той, што й трэба».

Распрануўшы гэбіста, ён запхнуў яго пад ложак, а касцюм акуратна склаў пад коўдрай.

Міхась разумеў, што яго прывезлі «ў непрытомнасці», і таму медсястра не можа ведаць, наколькі добра француз гаворыць па-руску. Дачакаўшыся яе, ён амаль без акцэнту спытаўся:

– А дзье camarade,[31] што ваду даваць?

– Камарад? Ваду? А-а… – нарэшце ўцяміла медсястра. – Не ведаю. Яны калі хочуць прыходзяць, калі хочуць адыходзяць… – Схамянуўшыся, што нагаварыла лішняга, змяніла тэму: – Хутка вы ачунялі, таварыш Філіп. Малайцом!

«Па-першае, – запярэчыў ёй у думках Міхась, – я яшчэ не ачуняў, не апамятаўся, і наўрад ці калі тое здарыцца. Быў бы пры памяцi, дык не апынуўся б тут. Сядзеў бы ў сваім Саўт-Рыверы і піў бы яе, горкую…»

– І ведаеце… – зноў пачуў прыемны голас. – Добры сёння дзень, папраўдзе – вечар: цёплы, зорны. Хоць, вядома, для вас ён не найлепшы. А вось у мяне дзяжурства на зайздрасць – усяго два хворыя: Мікалай Пятровіч Карпін у пятай палаце і вы… «Што?! – заняло дух у Міхася. – Мікалай Пятровіч Карпін? Карпін?! Не, – стараўся суняць хваляванне, – не можа быць! Не той…»

– Падчас фестывалю і хварэць ніхто не хоча, – гаваркая медсястра ахвотна спавядалася замежнаму госцю. – Мікалай Пятровіч ляжыць ужо даўно. Кажуць, безнадзейны. Як бы гэта вам растлумачыць?.. Адным словам, у яго цела гніе. А чаму – зразумець не могуць. Каго толькі не запрашалі! Нават з-за мяжы. Я чула, што ўсё цяпер залежыць ад… – ледзь не ляпнула медсястра напалову забароненае слова «Бога», але паспела праглынуць яго. – Нядаўна Мікалая Пятровіча зноў узнагародзілі. Высокія таварышы прыязджалі, віншавалі. Дзіва што: вядомы ў дзяржаве чалавек, ганаровы чэкіст.

«Чэкіст? Узнагародзілі? Той! Безумоўна! За медалёк мог палову лагпункта ў распыл пусціць».

– Нешта я занадта разгаварылася, – шчабятала маладзенькая медсястрычка. – Вы, пэўна, нічагуткі не зразумелі… «Зразумеў я, галубка, усё зразумеў. Табе, вядома, і ў галаву не прыходзіць, што нейкі француз можа ведаць Мікалая Пятровіча. Так, нармальны француз яго не ведае. Але ж я гэтага ірада ведаю. Карпін, кажаш, высокія таварышы… Вось дык сустрэча! Так, ён быў высокі таварыш, адзін з найвышэйшых! Адзін з найгалоўнейшых катаў! Выходзіць, i праўда бывае, што на лаўца і звер бяжыць. Не, тут без Усявышняга не абышлося. І адзін шанец з мільёна – выходзіць, таксама шанец».

Усміхнуўшыся, Philipp Traіson адказаў:

– Я ўсё зразумеў і вельмі добра. Et maintenant[32] ест такое j’ai une petite idйe:[33] выпіт чуць-чуць за дружбу нашы краіны. За маладост. За фестывал.

Медсястра толькі нядаўна скончыла вучэльню і ніколі ў жыцці не бачыла жывога іншаземца, пагатоў – француза.

Ёй адразу прыйшлі на памяць «Тры мушкецёры» – любімая кніжка дзяцінства, яе галоўныя героі. Адважны д’Артаньян, крывадушная Мілэдзі. А можа, гэты француз які нашчадак самога кардынала Рышэлье?

Са шчырасцю, уласцівай маладым і ўражлівым, і пад гіпнозам «французскіх» вачэй яна прынесла невялікую бутэлечку-колбачку з надпісам «спірт».

«Дзякуй, – памянуў у думках Міхась Бога за шанцаванне. – Гэтае пітво будзе якраз дарэчы».

Выпіўшы «чуць-чуць», дзяўчына павесялела, замітусілася:

– Я зараз, хутка, – кінула і выбегла з палаты.

Праз хвіліну прынесла сваю сціплую вячэру: бутэрброд і два няспелыя зеленаватыя яблыкі. Але, як бы выходзячы з гіпнозу, крыху апамятаўшыся, развяла рукамі:

– Дык вам жа нельга…

– Усё о’кэй, о’кэй! Цяпер un toast,[34] як гэта… Так! Тост за самую belle, значыць, прыгожую.

Пасля трэцяга «чуць-чуць» вочы медсястры затуманіліся, і яна заснула. Міхась уздыхнуў: «Пачаў ужо думаць, што рускі спірт нейтралізуе сонныя спецлекі». Асцярожна паклаў дзяўчыну ў свой ложак і накрыў коўдрай. Край яе зноў апусціў да падлогі і прыкрыў «гэбэшнiка», якi ляжаў у непрытомнасці пад ложкам. Адзеўшы шэры касцюм работніка бяспекі, які прыдаўся яму якраз, Міхась агледзеў сябе ў люстэрку і выйшаў з палаты.

Запыніўся ля століка дзяжурнай па паверсе, узяў з верхняй шуфлядкі ключ і адчыніў шкляную шафку, што стаяла ў куце. Дастаў шпрыц і некалькі ампул: цяпер наведаемся да паважанага Мікалая Пятровіча, былога начальніка БАМЛАГа.

Успомніў, пры якіх абставінах убачыў Мікалая Пятровіча ўпершыню. Той толькі што ўзначаліў сетку канцлагераў, пабудаваных уздоўж БАМа, і першы раз аб’язджаў свае ўладанні. Заехаў і да іх, у самы аддалены (і таму, здавалася, забыты ўсімі) невялічкі лагпункт. Абурэнню Мікалая Пятровіча не было межаў, калі ён даведаўся, што новы начлагпункта скасаваў начныя змены, за якія даводзілася плаціць масавым траўматызмам, павелічэннем захворванняў і смяротнасці. У тую ж ноч па загадзе Мікалая Пятровіча на работы пагналі ўсіх вязняў: і тых, хто адмахаў змену, і хворых. Пагналі і Міхасёвага сябра і аднакурсніка, які задыхаўся ад запушчаных сухотаў, – Алеся Васілевіча. Алесь так і не дацягнуў уранку назад, да лагера, упаў за некалькі метраў да брамы. Упаў і не падняўся.

У тую ноч траўмаваных не было. Былі памерлыя – адзінаццаць чалавек. Перад тым як кінуць іх у выкапаную за лагерам яму-могільнік, вязням «на ўсялякі выпадак» пратыкалі штыком грудзі. Правяралі…

Мікалай Пятровіч спаў, як і большасць катаў, неспакойна. Усё ж грызе кожнага мярзотніка гэтае прадчуванне: рана ці позна яго пакараюць, прымусяць плаціць па заслугах. Былы гаспадар БАМЛАГа цяжка дыхаў, стагнаў, нешта бурчэў.

«Да, жалок тот, в ком совесть не чиста», – міжволі прыгадаліся Міхасю пушкінскія словы. Падышоў да ложка.

Твар былога начальніка БАМЛАГа нагадваў кавалак недаваранага мяса. Нечакана, быццам адчуўшы нейчую прысутнасць, ён расплюшчыў вочы. Жоўтыя, колеру гною. Хацеў нешта спытаць. Але ўбачыў шпрыц. Зразумеў, хто глядзіць на яго. Хацеў закрычаць, ды заміж «Ратуйце!» Міхась пачуў ціхі, жаласны піск. Так пішчаць пацукі, уцякаючы з карабля.

– Пазнаў? – спытаў Міхась былога начлага, які так і ляжаў з разяўленым ротам. – Пазнаў! Бачу, калоцiшся. Адчуваеш – прыйшла твая чарга. Бог цябе не забыў. Мяркуючы па ўсім, ты ўжо вісіш над катлом. Але не зараз, ірад, не зараз ты захлынешся ў ім, згарыш у пекле. Хоць бы таму, што я не хачу пэцкаць аб цябе рукі. – І Міхась адкінуў шпрыц.

Мікалай Пятровіч паспрабаваў падняць галаву, але яна толькі тузанулася і павярнулася набок. На Міхася патыхнула рэзкім смуродам. Перамагаючы млосць, ён выйшаў з палаты.

Спусціўся на першы паверх. Як разабрацца з вахцёрам, ведаў, але нічога рабіць не давялося: той соладка спаў на працоўным месцы, апусціўшы галаву на рукі. Міхась асцярожна прачыніў дзверы. Прыслухоўваючыся, гэтаксама павольна зачыніў іх і апынуўся перад невялікай дагледжанай алеяй. За дзве перабежкі дасягнуў паркана, пераскочыў цераз яго і – вырваўся на волю. «Нарэшце пайшоў адлік, якога я так доўга чакаў. Нарэшце разбяруся з праклятай настальгіяй. Значыць, шэсць гадзін, – Міхась зноў вызначыў сабе тэрмін. – Не так ужо і мала».

Агледзеўся: на вуліцы ні душы. «Такія мясціны ў іх бязлюдныя, нават у час фестывалю». Ціха і ў бальніцы. На ўсякі выпадак яшчэ нейкi час iшоў крадком, прыслухоўваючыся, і толькі потым наддаў хады.

Аўтобус, набіты людзьмі, у асноўным рабацягамі з другой змены, быў прапоўз міма. Ды раптам кіроўца злітаваўся, затармазіў. Адчыніліся пярэднія дзверцы. Міхась падумаў, што, пэўна, уцiснецца на апошнюю прыступку. Неяк уплішчыўся, і дзверцы натужліва зачыніліся. Нехта (відаць, таксама хацеў улезці) грукнуў па іх кулаком. Але аўтобус ужо рушыў з месца. «Стукай, стукай, – буркнуў кіроўца сабе пад нос, – шмат вас, такіх стукачоў».

Ён і не здагадваўся, што патрапіў у цэль.

У большасцi сваёй пасажыры стомлена маўчалi, а ў Міхася шчасна блішчэлі вочы. Ён ніколі не думаў, што ў страшэннай аўтобуснай задусе можна быць шчаслівым. Яму здавалася, што ў гэтым натоўпе ён сапраўды знік, растварыўся, зрабіўся сваім. Стаў такім, як і яны, як усе савецкія людзі, і цяпер яго нельга адрозніць. І, значыць, нельга знайсці.

Тым часам аўтобус, не запавольваючы бегу і прапусціўшы тры прыпынкі, выехаў на даволі вялікую плошчу, павярнуўся і заціх.

– Кіеўскі, канцавы, – пачуў Міхась бадзёры голас кіроўцы.

Нібыта ачуняўшы ад сну-наслання, пасажыры загаманілі, заварушыліся. З рыпам расчыніліся дзверцы. Выскачыўшы з аўтобуса, Міхась рэзка ступіў управа – прапусціў рабацяг, якія рынулі з жалезнага нутра. Адышоўшы яшчэ крыху, ён зрабіў выгляд, быццам завязвае шнурок, і разгледзеўся. Амаль усе ягоныя спадарожнікі кіраваліся да прыгарадных цягнiкоў – ім трэба было дабірацца далей электрычкай.

«Цікава, – усміхнуўся Міхась, – колькі трэба заплаціць амерыканцу, каб прымусіць яго вось так кожны дзень ездзіць на работу па дзве-тры гадзіны з перасадкамі і ў штурханіне? Няма такіх грошай у Амерыкі. Таму і на машынах усе».

Некалькі чалавек рушылi да метро. Не марудзячы, Міхась далучыўся да іх. Паказаў кантралёру, які сядзеў перад эскалатарам у шкляной будцы, пасведчанне чэкіста (не стаў губляць дарагі час на размен «чырвонцаў» з энкавэдысцкага партманета) і, не чакаючы, пакуль той яго разгледзіць, ступіў на прыступкі.

Без прыгод даехаў да Беларускага. Вакзал гудзеў, уцягваючы ў сябе шматлюддзе з падышоўшых электрычак. Міхасю на нейкі момант здалося, нібыта і ён толькі што прыехаў. Быццам не было красуні-перакладчыцы, калегі Ягора, сур’ёзных дактароў, бесцырымоннага ахоўніка, непаседлівай маладзенькай медсястры.

У далёкай ад уваходу касе Міхась спытаў білет на бліжэйшы цягнік да Мінска і, каб суняць здрадлівае хваляванне, папрасіў: «Ніжнюю паліцу, калі ласка». Пакуль касірка бубнела: «Якія ўсе разумныя, у апошні момант ды яшчэ ніжнюю дай», – і ўпісвала ў білет месца і нумар вагона, ён азірнуўся па баках і супакоіўся: «Людзей процьма. Я тут як іголка ў стозе сена. Паспрабуй адшукай тую іголку».

Зірнуў на гадзіннік. Да адыходу цягніка заставалася дзесяць хвілін. Вырашыўшы, што ад касы найбяспечней ісці адразу на перон, Міхась запытаўся ў нервовай касіркі яшчэ абы пра што: «А з якой каляіны? З першай? І нумарацыя з хваста?» Прадоўжыў ужо сам сабе: «А як, дарэчы, наконт майго “хваста”?» Неўпрыкмет агледзеўся: здаецца, няма.

У тамбур Міхась ускочыў за хвіліну да адыходу цягніка, калі правадніца ўжо апускала сталёвы ліст, што накрывае прыступкі. Яна ляпнула дзвярыма і павярнулася да яго, каб сказаць нешта рэзкае, але, убачыўшы белазубую ўсмешку і ветлівы пагляд, разгубілася:

– Э-э… Пройдёмте, товарищ.

Міхась адчуў сябе вінаватым і вырашыў папрасіць прабачэння.

– Даруйце, – сказаў як мага мякчэй, – заўсёды некуды спяшаюся, ну і, вядома, заўсёды спазняюся.

А сам сабе падумаў: «Фразачка надта ж знаёмая: “Пройдёмте, товарищ”. Хаця – не, тады мяне называлі грамадзянінам ці адно па прозвішчы».

Суседзямі па купэ аказаліся інтэлігентная сямейная пара інжынераў, якая ехала да бацькоў у Беларусь, і мужчына ў цывільным, хутчэй за ўсё адстаўны палкоўнікпадпалкоўнік. Мала-памалу перазнаёміліся, і ў Міхася адлягло ад сэрца: яго прынялі. «Я – як яны, як усе. А быць як усе, не вылучацца – у гэтай краіне галоўнае».

Надумаў прайсціся па вагоне. Збоку ад уваходу ў прыбіральню вісела люстэрка. Запыніўся перад ім: які ён у цывільным чэкісцкім адзенні? Так, сапраўды, усякая уніформа (а на людзях пэўнага кола і цывільнае глядзіцца як уніформа) робіць усіх безаблічнымі.

Вяртацца ў купэ Міхась не спяшаўся, выйшаў у тамбур і затрымаўся ля акна. У цемры праплывалі неабсяжныя расійскія палі, і яму падумалася: «Эх, Расія, бязмежная Расія!

Чаму табе заўсёды было мала сваёй зямлі?!»

Усе ўжо леглі, калі Міхась вярнуўся ў купэ. Лезці на верхнюю паліцу давялося вобмацкам. Ён зняў касцюм чэкіста і накрыўся шарсцістай коўдрай. Амаль адразу заснуў. Двое сутак напружання нагадалі пра сябе.

Прачнуўшыся ў свае шэсць раніцы, Міхась убачыў, што палкоўнік таксама не спіць. Шэптам павітаўшыся, той паціху спускаўся ўніз.

У гэты самы момант падала голас правадніца, разбудзіўшы і сямейную пару:

– Таварышы! Хутка Мінск. Пад’ём! – грукала ў дзверы зусім не ў фестывальным настроі.

Слова «пад’ём» канчаткова разбудзіла і Міхася. Такое ўжо яно, гэтае слова, – пад’ёмнае. Хоць яго часцей падымалі хвосткім, як бiзун: «Устаць!»

Ад такіх успамінаў трывожна забілася сэрца. У думках загадаў сабе: «Тут ты жывы, пакуль у натоўпе. Дык і пільнуйся гэтага натоўпу!»

Спытаў у інжынераў, ці далёка ім дабірацца, і, пачуўшы адказ, знарок здзівіўся:

– Няўжо? І мне на Старажоўскую. Проста дзіва нейкае: нам зноў разам! Тады ёсць прапанова ўзяць таксі ў складчыну.

Таксі на вакзале не было, а ў аўтобус яны селі толькі ў трэці – два мусілі прапусціць. У цісканіне Міхась зноў ажыў. Калі праязджалі паўз Чырвоны касцёл, нарэшце ўсвядоміў, што ён – на Радзіме. «Дзіўны касцёл, нават бальшавікі яму анігадкі. Стаіць сабе ціха і чакае свайго часу». Успомнілася:

«Вось і Менск – старажытнае места».

Міхась развітаўся з інжынерамі, сказаў, што яму таксама блізка, і пайшоў па вуліцы, як да свайго дома. Неўзабаве ўбачыў «Победу» з шашачкамі і зноў падумаў, што Бог паранейшаму з ім.

– На аўтавакзал, – сказаў кіроўцу, сядаючы на задняе сядзенне.

Шафёр быў, вядома, здзіўлены, што пасажыр сеў ззаду (ездакі ў таксі звычайна любілі «разгрузіць» душу), але выгляду не падаў: ці мала дзівакоў па свеце бадзяецца.

За нядоўгую дарогу да аўтавакзала таксіст атрымаў незвычайна вялікія грошы і, паўтарыўшы сам сабе: «Дзіўны таварыш», нервова заўсміхаўся, нават забыўся захапіць вакзальных кліентаў і хуценька паехаў.

Міхась адстаяў у чарзе з гадзіну, але білет узяў. Апошні.

«Так, сёння мне сапраўды шанцуе, – нявесела ўсміхнуўся. – А час тут усё ж спыніўся».

Міхась папрасіў кіроўцу прытармазіць. Выскачыў, праводзіў вачыма аўтобус. Агледзеўся: у які бок ісці? Ага, трэба брацца правей. Чыгунка ў тым баку.

Вечарэла, калі Міхась падыходзіў да сваёй станцыі. Яна не змянілася. Тыя ж белыя сцены і шэры дах. Апрача двух школьнікаў, якія абагналі яго, на пероне нікога не было.

Калісьці вось гэтак жа гойсаў тут і ён з сябрамі. Цяпер тых сяброў няма. Ён застаўся адзін. А гойсаць працягвае.

– Міша! – закрычаў нехта за спінай, і ў яго абарвалася сэрца. Ён, пэўна, павярнуўся б, але тут пачуў:

– Чаго, мам?

– Чай ідзі піць. Батон маслам намазала і цукрам пасыпала, – высунуўшыся з акенца касы, крычала маладая паўнатварая жанчына. – І Ваську свайго кліч.

«Так, я дома», – радаваўся Міхась, кіруючыся да лесу. Гэтую думку падказала простая аналогія: маці гэтаксама запрашала ягоных сяброў да стала. У той краіне, дзе ён жыў апошнія гады, суседскіх дзяцей да стала «за кампанію» не клікалі.

Стомлены, знерваваны, ды яшчэ ў поўнай цемры, Міхась кепска арыентаваўся ў колішнім сваім лесе і да іхняга гарода выйшаў не адразу.

Святла ў доме не было, як і па ўсёй вёсцы. Вёска спала. Міхасю дужа карцела адчыніць дзверы роднай хаты, пабачыць маці. Божа, як яму хацелася абняць яе – найдаражэйшага ў свеце чалавека! Але ён перасіліў сябе і вырашыў дачакацца раніцы. Не выключана, што акурат у цемры затаіліся, чакаюць таварышы ў скуранках.

Міхася абудзіла амаль забытае «ку-ка-рэ-ку!». Ён саскочыў з сена і з асалодаю глыбока ўздыхнуў:

– Вось я і дома!

У ранішняй, срэбнай ад расы імгле Міхась убачыў любімы гай, поле, іх старую хату. Усміхнуўся: «Божа, няўжо гэта праўда? Няўжо дабраўся? Няўжо гэта не сон?»

Так, гэта быў не сон.

Салдаты з чырвонымі пагонамі пакрысе акружалі іхную хату. І хоць адлегласць паміж ім і чырвонапагоннікамі была досыць вялікая, ён усё ж пачуў:

– Взвод, в ружьё!

Пачуў, але сэнсу гэтых слоў спачатку не ўцяміў. Ён – дома! Гэта – галоўнае! І ён – шчаслівы! Што яму гэтыя тхары, якія бегаюць па загуменнi?! Толькі б убачыць маці! Бедная мама! Дарма ён не пастукаўся ўначы. А цяпер – усё!

Міхась яшчэ раз агледзеўся навокал. Аблажылі так, што і мыш не праскочыць.

– Вылюдкі, я ненавіджу вас! – закрычаў на ўсю моц лёгкіх.

Ад раптоўнай роспачы Міхась iрвануўся з месца і пабег на злом галавы. Аслеплены нянавісцю, iмчаў проста на салдатаў.

Разгубленыя чырвонапагоннікі анямела глядзелі на вар’ята, які прыбліжаўся да іх з крыкам «ур-р-а!». Маёр-гэбіст, быццам нешта прадчуваючы, прыплюшчыў вочы і крыкнуў:

– Не страля-а-ць!

Але лейтэнант, які падкраўся з узводам пад хату з боку гаю, адначасна з ім скамандаваў:

– Агонь!

Два загады зліліся ў нешта невыразнае, ды сяржант, які ляжаў побач з камузвода, лепш пачуў свайго непасрэднага камандзіра.

Аўтаматная чарга прашыла Міхасю спіну. Ён здолеў прабегчы яшчэ колькі крокаў і ўпаў. Ён амаль што не дыхаў. Але – бачыў. Бачыў схіленую над ім маці. Яна абдымала яго, цалавала, плакала.

– Родненькі ты мой, родненькі, – зноў і зноў паўтарала. – Толькі не памірай.

Але Міхась паміраў. Спачатку перастаў чуць, потым – бачыць. Ён зразумеў, чаму, пераступіўшы мяжу з Радзімай, падаеш у бездань. Ён шаптаў: «Мама, добрая бедная мама… Ты прымі і прабач свайму сыну».

Без Радзімы Міхась не змог, ён абраў смерць. Настальгія – мацнейшая за розум.

Маёр глядзеў, як старая, сівая ажно да сінечы жанчына гладзіла па галаве свайго сціхлага сына, чуў, як яе голас паступова пераходзіў з галашэння на крык. Салдатам, якія падыходзілi да iх, ён зрабiў знак – старую не чапаць, а сам, дастаўшы папяросу, закурыў. Каб супакоіцца. Трэба ж было гэтаму здарыцца: упусціў аднаго з вядучых супрацоўнікаў «Вызвалення». Такое не даруюць.

Неўзабаве Міхасёва рука спаўзла з матчынага пляча і ўпала долу. У разнятай далоні маёр убачыў нітку з медальёнам. Што гэта? Яго як варам абдало. Ён ясна пачуў стук свайго сэрца. Гэты серабрысты, з бронзавай акантоўкай кружок ён ужо дзесьці бачыў. Вядома, бачыў! Дзе, калі, у каго?

І ён успомніў. Успомніў вялікія зялёныя вочы, якія палалі нянавісцю.

Госці

Яны ўвайшлі без стуку. Дый навошта стукацца: калі бабуля варыла што – дзверы не зачыняла. У хаце не было сенцаў ці вітальні, і з двара госці адразу траплялі ў кухню.

Не падаў голасу з будкі і белы ў рыжыя плямкі Тузік, маларослы прадстаўнік адважнай дварняцкай пароды. Адчуў: на гэтых гасцей лепей не гаўкаць і адвагу сваю не паказваць. Яны – у ботах. А як балюча ўпіваецца ў цела бот, Тузік памятаў добра. Не так даўно паспытаў. Забег падсілкавацца чым на недалёкую – адразу за іх Козыраўскім пасёлкам – чыгуначную станцыю Мінск-Паўднёвы і трапіў на вочы міліцыянеру – лютаму ненавісніку сабачага роду. Адразу атрымаў левай штуршковай. Адляцеў метры на тры. З таго часу накульгвае, а калі бачыць боты, пачынае дыхаць часта-часта, як у летнюю спёку.

Госці не пастукаліся, але без шуму не абышлося: загрукатаў, зляцеўшы з прыступак, драўляны, на – Санькаў «танк». Так бабуля называла ўнукаў самакат, які ён сам і змайстраваў. Санька ганарыўся, што ягоныя «колы» найхутчэйшыя на ўсёй вуліцы, і часам выкочваў самакат з гаража-хлеўчыка для прагонкі нават зімою.

Першым увайшоў пажылы, са сплюснутым, нібыта з-пад прэса, тварам і густымі чорнымі бровамі, моцнага целаскладу мужчына, відочна старэйшы і векам, і рангам. Гэта ён адфутболіў «танк» з дарогі, кінуўшы:

– Чортавы бульбашы! Заставяць уваход розным барахлом, ногі папераломваеш!

Яшчэ з парога ён галодным бегатлівым позіркам павёў у бок керагаза: што там гатуюць недабітыя буржуі?

Другі – малады, цыбаты, з гладкімі, адно ў светлым пушку, шчокамі – ступіў на парог нерашуча: гэта было яго баявое хрышчэнне. Вось так уломлівацца ў чужое жытло яму дагэтуль не даводзілася – таму і быў трохі збянтэжаны, скаваны. Ён, быццам школьнік, прысаромлены за нешта благое, утаропіўся ў падлогу. Новы, відаць, толькі што атрыманы казённы цёмна-зялёны гальштук збіўся набок, а вялікія, як у свінні, вушы (была б яго воля, ён, вядома, не стрыгся б так коратка) адтапырыліся, нібыта хацелі пачуць нешта няўлоўнае. У ім змагаліся два пачуцці. Першае – цягнула назад: пайсці, збегчы, не корпацца ў чужых рэчах, у чужым жыцці. Другое – штурхала ў спіну: не бойся, дзейнічай. Гэта ж сям’я ворага народа! А здавалася – і сыноў у расход пусцілі, і гаспадара на катаргу ўпяклі, а што гэта дало? Старая карга жыве сабе, гадуе ўнука і яшчэ невядома чаму вучыць. Добра, хоць народ не спіць, сочыць, піша. Днямі невядомы таварыш далажыў: шыкуюць з нейчае ласкі недабітыя нацыяналісты.

Старэйшы прыжмурыўся ў цёмнай безваконнай кухні:

– Ты, гаспадыня, не зіркай спадылба. Мы ж не бандзюкі з вялікай дарогі. Сама ўсё ведаеш, не ўпершыню правяраем. Таму варушыся, паказвай, што прыхавала, пакуль савецкая ўлада на нейкі час пра тваю сямейку забылася.

Худая старая з вялікімі шэра-блакітнымі вачыма, якія выдавалі былое хараство, з пабітымі сівізною валасамі, сабранымі ззаду празрыстым шырокім грэбенем у куксу, гледзячы не на гасцей, а як бы ў нікуды, ціха прамовіла:

– Дзверы адчыненыя, праходзьце, шукайце, калі што забылі…

– Ты прапаганду не разводзь! Глядзі, дагаворышся! – перапыніў яе, працягваючы тыкаць, старэйшы. – І ў хату вядзі, не стой слупам!

Гаспадыня саступіла ўбок, і госці (малодшы крыху павагаўся, выцер аб галіфэ раптам спатнелыя далоні, быў, пэўна, сапраўды збянтэжаны такім непаважлівым абыходжаннем са старой жанчынай) прайшлі вузкім калідорам у пакой, што служыў адначасна і спальняй, і гасцёўняй.

– Няблага жывём, – пракаментаваў старэйшы, агледзеўшы пакой. – А які абраз! І колькі ж такі цуд каштуе? Не маўчы, гаспадыня, да цябе звяртаюся. Пазалочаная, відаць, рэч, на сотні, а то і на ўсю тысячу пацягне? – упіўшыся вачыма ў пазалоту валасоў Маці Божае, разважаў уголас старэйшы.

– Для мяне ёй цаны няма, – перапыніла яго падлікі гаспадыня. – Ад бацькі засталася.

– Ты нам мазгі не пудры! – закіпеў аматар антыкварыяту, але, убачыўшы, што старая рашуча падышла да абраза, нібы рыхтуючыся яго бараніць, падаўся назад. – Э-э… З Маці Божай можна і пасля разабрацца. Вунь у куце, – падказаў малодшаму, – транты звалены. Можа, пад імі што цікавае ляжыць. Паварушы змяіны клубок, прывыкай.

«Безыменныя, – падумала гаспадыня. – Як і тады, калі мужа, а пасля сына бралі: баяцца назваць адзін аднаго па імені».

Малодшы падышоў да трантаў. Ступіў на дошкі, пад якімі гаспадар яшчэ ў дваццатыя зладзіў спрат. Тады ў ім схавалі невялікі, але сапраўды каштоўны абраз – падарунак своечасова збеглай ад бальшавікоў радні (яго павялічаная копія вісела цяпер на сцяне). Пазней у спраце знайшоў сховішча самаробны шматхвалевы радыёпрыёмнік, які настройваўся звычайна на нестандартныя дзевятнаццаць метраў радыё «Вызваленне», даваенныя і нават дарэвалюцыйныя кнігі, некалькі цудам не сканфіскаваных («забыліся» пры ператрусе ў суседзяў) часопісаў «Маладняк», «Полымя», «Узвышша», «Наш край», сямейныя і іншыя фотаздымкі. Некаторыя з іх не прызначаліся для чужых вачэй. Так, на адным гаспадар быў сфатаграфаваны ў кампаніі пяці ўдзельнікаў I Усебеларускага кангрэса – Аляксандра Вазілы, Міхася Гольмана, Ігната Дварчаніна, Язэпа Мамонькі, Кастуся Езавітава. Сфатаграфаваліся каля будынка тэатра, у якім праходзіў кангрэс. Першых чатырох арыштавалі праз дзень, пятага схапілі пазней. На другім фотаздымку старэйшы сын гаспадара і Янка Купала сядзяць за шахматнай дошкаю-столікам, а за імі назіраюць сябры-заўзятары, у недалёкай будучыні – «ворагі народа»: паэты Міхась Чарот, Алесь Дудар, Уладзімір Хадыка, Васіль Каваль.

Малодшы нейкі час марудзіў, не адважваўся чапаць чужога адзення – старых палітонаў, паддзёвак, якія ратавалі бабулю з унукам, калі на двары лютаваў мароз ці круціла завея. Але вагаўся нядоўга: перасіліў сябе, праглынуў камяк, што быў падступіў да горла, і працягнуў руку да вопраткі. Аднак браў асцярожна, нібыта баяўся: а раптам там і сапраўды затаілася якая змяюка ці пацук? Незнарок злавіў пагляд старэйшага, зразумеў: трэба дзейнічаць смялей, актыўней, больш рашуча – і параскідаў адзенне па падлозе. Прыгледзеўся да дошак, на якіх толькі што ляжалі транты. Не заўважыўшы нічога падазронага, зрабіў крок назад, і спрат зноў апынуўся ў яго пад нагамі.

«Добра стаіць, – цягнуў шыю з-пад бабулінага локця Сашка. – Няхай бы гэтак і стаяў…»

Але «вучань» быў хлопец малады, энергічны, да таго ж ён усё для сябе ўжо вырашыў, зрабіў свой выбар – ступіў да акна, да Сашкавага ложка, даваеннага, яшчэ нэпаўскіх часоў.

Спінкі ложка былі аздоблены бліскучымі нікеляванымі шарыкамі памерам з невялікі яблык. У левай – ля акна – стойцы Санька зрабіў свой спрат. Там ён хаваў нацельны крыжык, тузін польскіх і нямецкіх манет, восем царскіх папяровых рублёў, кукарду ад палявой афіцэрскай фуражкі пачатку стагоддзя, дзіцячы бранзалецік, адмыслова зроблены з кавалачкаў дрэва і белага металу невядомым турэмным ювелірам, дзедавым сябрам і аднадумцам (на ўнутраным баку бранзалета была гравіроўка: «Жыве Беларусь!»). Але самым небяспечным са схаванага ў тайнічку Санька лічыў згорнуты ў трубачку аркушык паперы з клятваю, пад якой яны з сябрамі падпісаліся.

«Мы, Піянеры Савецкага саюза (так, «Піянеры» з вялікай, а «саюз» з малой свядома напісаў Санька) – А., Ц., С. і Ë., – ствараем тайнае таварыства, задача якога – канструяванне міні-верталёта для падарожжаў па зямным шары і азнаямлення з жыццём іншых народаў… Клянёмся…» А. – гэта Аляксандр – сам Санька, кіраўнік арганізацыі. Ц. – Цімка, дружбак з дома насупраць, намеснік па гаспадарчай частцы. У іхнім хляве, што стаяў у глыбіні саду, было ашчадна складзена мноства розных дошчачак і брускоў, два-тры фанерныя шчыты, алюмініевыя трубкі рознай даўжыні і дыяметру, жалезныя нарожнікі, іншыя патрэбныя рэчы, – Цімкаў бацька быў вядомы ў наваколлі майстар.

С. – другі Санькаў сябрук Сяргей, які жыў у Мурманску, але ўсё лета праводзіў з камандаю на «чыгунцы»; ён быў сынам вядомага палярнага лётчыка і таму адказваў за праектаванне «аб’екта».

Л. – Людка, найхарашэйшая на іх вуліцы дзяўчынка, першае Санькава каханне. А плюс да ўсяго актыўная змагарка за справядлівасць. Калі яна выпадкова стала сведкай расправы над Тузікам, дык пабажылася адпомсціць ужо згаданаму ненавісніку чатырохногіх. І адпомсціла. Міліцыянер хадзіў на работу паўз яе дом. У пустую каробку з-пад абутку Людка паклала цагліну. Міліцыянер быў вялікім аматарам пафутбольнаму памахаць нагамі і заехаў ботам па каробцы, што ляжала на сцежцы. Ох, і роў бугай у міліцэйскай форме! Да станцыі кульгаў, захлынаўся мацюкамі. «Гэта табе за Тузіка!» – прыгаворвала, грозячы яму ўслед кулачком, Людка.

«Жах!» – скалануўся Санька, успомніўшы тэкст клятвы, але, як замесці след, скеміў імгненна.

– Тут сплю я, – падышоў да ложка. – А гэтую падушку мне бабуля падарыла нядаўна, на дзень нараджэння, – падказаў трасунам «патрэбны кірунак».

– А-га-а! – зацягнулі госці дуэтам, павёўшыся на прынаду. – Падушка як мае быць!

– Ну і як? – падміргнуў Саньку малодшы. – Не мулка спіцца на абноўцы? Нешта ж яна вельмі цвёрдая.

Ён падкінуў падушку, злавіў, пакруціў, сціснуў, абмацаў па ражках. Не выявіўшы нічога падазронага, кінуў на падлогу, узяўся за сяннік. Не знайшоўшы кампрамату і ў ім, паціснуў плячыма і павярнуўся да старэйшага:

– Нічога. Падушка як падушка, і ў сенніку – адна салома.

– Шукай-шукай! – загадаў той. – Не веру, каб у бярлозе белагвардзейскага афіцэра нічога каштоўнага не знайшлося! Адчуваю, хаваюць крамолу. Глядзі, як падазрона ў малога вочкі бегаюць.

Добры, сабачы нюх быў у старэйшага. Ён, напэўна, часта знаходзіў тое, што шукаў. У дадатак і вока пільнае меў: адразу ўгледзеў, калі Санька занепакоіўся. Але гэтым разам ён дарэмна палез у камоду з бялізнаю. І заўсміхаўся, абрадаваўся рана – маўляў, во дзе прыхавана золата! А між іншым, бальшавікі сумленна вычысцілі хату яшчэ ў дваццатым, нават заручальны пярсцёнак у гаспадыні з пальца здзерлі.

– Першая паліца – не паказчык, – каментаваў сваё шуканне ў камодзе, навучаючы заадно жыццю калегу-навічка. – Другая… Другая – такс-сама. А вось і знайшлі! – выняў, рады, некалькі дзядулевых лістоў, прысланых з Сібіры. – Я ведаў, што ў гэтым доме калі не золата, дык «палітыка» абавязкова знойдзецца! Ужо цяплей. Лісты – у папку. З імі пасля разбяромся. Пайшлі далей. Камода – пустая… Цяпер – сервант. Стары – можа, з сакрэтамі. Памажы, – паклікаў напарніка. – Адсунем… Заднюю сценку, здаецца, не чапалі. А што ў шуфлядах? Відэльцы, лыжкі… А ўверсе? Кубкі, падшклянкі. Срэбныя ёсць? Не маўчы, старая, да цябе звяртаюся! – падвысіў голас. – Адкуль? Ты мне пытанняў не задавай. Глядзі, асмялела! Забылася, як… – хацеў асвяжыць яе памяць, але, паглядзеўшы на памочніка, перадумаў. – Я з табою пасля разбяруся! У іншым месцы… А тут што? Талеркі? І ўсё? – рэзка павярнуўся да напарніка. – Чорт бы іх пабраў! – Але не спыніўся, пачаў аглядаць пакой. – Ану прайдзіся, а я паслухаю. Можа, якая маснічына пра гэтую сямейку што раскажа.

Наконт маснічын ён слушна скеміў. Але, калі ягоны вучань наступаў на «патрэбныя», тыя не рыпелі, бо хадзіў ён не па голых дошках, а па раскіданым па ўсёй хаце адзенні.

«На месца рэчы трэба класці», – параіў яму Санька ў думках.

Цыбаты абтупаў усю падлогу – дошкі маўчалі.

– Няма часу, яшчэ два дамы наперадзе, – сказаў раптам старэйшы, зірнуўшы на гадзіннік. – Шкада, сцены не прастукалі, хоць шпалеры, здаецца, не мянялі. Узняць бы яшчэ падлогу не пашкодзіла, ды час падціскае. Нічога, не апошні раз.

Госці вярнуліся ў вузкі калідор, прайшлі ў кухню. Керагаз не гарэў. Старэйшы, незадаволены вынікам ператрусу, сыходзячы, здумаў яшчэ раз укалоць старую:

– Бачу, гаспадыня не запрашае гасцей да стала? Мы да яе па-добраму, па-чалавечы, а яна, значыць, во як. Ясна! Гарбатую магіла выпрастае.

Бабуля маўчала. Санька хацеў быў адказаць за яе, як след адказаць, ды заадно спытаць пра дзедавы лісты, але яна прыціснула ягоную галаву да сябе.

Госці пайшлі да веснічак. Выгляд у іх быў заклапочаны, але не расчараваны: можа, у іншых дамах што каштоўнае знойдзецца?

Бабуля прысела на ўслон ля парога, цяжка задыхала. Санька ведаў, што будзе далей. Яна пагладзіць яго, скажа: «Схадзі, унучак, у сад, пагуляй». А сама горка заплача, пачне стагнаць, біць маленькімі сухімі кулачкамі сябе па каленях і пасля доўгадоўга будзе нешта шаптаць сама сабе, прыгаворваць.

Так і сталася.

Санька выйшаў у двор, падняў самакат. Адштурхнуўся, пакаціў па лядовай дарожцы. Ля арэляў спешыўся, падышоў да любімай яблыні. Пагладзіў яе. Спытаў:

– Бачыла? Яны трэслі хату, палохалі, хацелі, каб я здаўся, усё расказаў. А здацца – значыць здрадзіць Людцы, сябрам.

«Няма нічога горшага за здраду», – успомніў бабуліны словы. – Не дачакаюцца! – запэўніў яблыню.

Падбег Тузік, пацёрся, прасіў прылашчыць яго. Санька пагладзіў сябра: «Нічога, адаб’ёмся». Разгледзеўся. Дзень быў цудоўны: снег, лёгкі марозік, халаднаватае, але яркае сонца. Злеплены заўчора, у адлігу, снегавік па-змоўніцку падміргнуў яму: не бойся, гэта ж наш сад, мы тут гаспадары.

Да Новага года заставалася багата часу – цэлы вечар. Яны яшчэ паспеюць аздобіць ёлку. Цацкі падрыхтавалі загадзя: увесь апошні тыдзень клеілі з паперы розных жывёлін, птушак, рыбак, гномікаў, выразалі сняжынкі. Усё расфарбавалі. Нават Дзеда Мароза бабуля пашыла.

– Усё будзе добра, – прашаптаў Санька ці то сабе, ці то яблыні, адчуваючы, як ад холаду яго бяруць дрыжыкі, як пачынае трымцець і калаціцца ягонае худое цела, як злы мароз сціскае ледзянымі пальцамі сэрца.

Тады Санька не разумеў, што гэта быў не холад, а – страх.

Бацька і сын

Ён узяў сына на рукі і спыніў таксі. Яму, вядома ж, не да шыку, ды такой бяды! За гады, праведзеныя ў лагеры, атрымаў сякую-такую кампенсацыю – павінна хапіць, каб пражыць на волі, не рупячыся пра грошы… адзін дзень. Сёння гэты дзень настаў – дзень нараджэння сына. Так і сказаў таксісту:

– У нас з мальцам свята. Будзем гуляць. І ты з намі. Дапазна. Згода?

– Гуляць дык гуляць, – пагадзіўся той. – Якія пытанні? Бацька вярнуўся напярэдадні. Аднаму Богу вядома, чаго яму каштавала трапіць дадому акурат пад гэты дзень. І цяпер, ушчэнт змучаны, побач з сынам ён пакрысе ачуньваў. Яны раскашавалі на заднім сядзенні. У нейкі момант бацька нахіліўся, ціха сказаў:

– Валік, мой маленькі выратоўца, які ж я шчаслівы, што бачу цябе.

Сын не разумеў, як ён зрабіўся бацькавым ратаўніком, але адчуваў сябе на сёмым небе: татка вярнуўся! Ён не ведаў і не мог ведаць, што ў час папярэдняга следства ва ўнутранай турме НКВД два вылюдкі катавалі бацьку. Перад імі была пастаўлена задача: «Адбіць нацдэму мазгі, каб уласную маці не пазнаў!» І яны пастараліся. Шматлікія кровазліцці затапілі памяць, і калі б не вядомы ленінградскі хірург, які быў арыштаваны па справе лекараў і сядзеў разам з бацькам, наўрад ці пазнаў бы ён каго, наўрад ці наогул вярнуўся б з лагера. Хірург быў і някепскім псіхолагам – апякуючыся бацькам, ён нястомна паўтараў: «Памятайце – дома вас чакаюць». Гэтая мабілізацыйная тэрапія дапамагла.

– Татка, на скрыжаванні давай павернем направа, там, на рагу, ёсць цір, – крануў сын бацьку за плячо.

– Спыніся пакуль, браток, – сказаў бацька, і таксіст прытармазіў ля невялікага, кшталту гаража, будынка. – І пачакай.

Сыну не цярпелася пастраляць з «амаль сапраўднай вінтоўкі». Ён першым выскачыў з машыны і кінуўся ў расчыненыя насцеж дзверы.

– Рады вас бачыць, маладыя людзі, – вітаў іх пажылы чалавек з мыліцай замест левай нагі. – Мяне завуць Анатоль Сцяпанавіч. А вы можаце і не гаварыць пра сябе нічога. І так бачу: бацька з сынам прагуляцца выправіліся. Якія вінтоўкі выбераце? «Пад абрэз» ці «па цэнтры»? Раю «пад абрэз». Яны лепш прыстраляныя.

– Што ж, – усміхнуўся бацька, – нясіце прыстраляныя. І сыну, калі можна, падстаўку падбярыце па росту.

– Усё зробім, не турбуйцеся. Трымайце вашу зброю. А пістонаў колькі насыпаць?

– Татка, можа, болей возьмем? Хочацца і вятрак запусціць, і танк падбіць, і карабель, і ў самалёт пацэліць. У самалёт найцяжэй. Аднойчы спрабаваў – нічога не выйшла. Бачыш, якая маленькая пад ім кропачка? Збіць самалёт – мая мара.

– Гэта не мара, сынок, гэта хутчэй задача. Мара – гэта нешта іншае. Напрыклад, я мару, каб ты вырас сумленным чалавекам. Адважным, шчырым, добрым. Каб памятаў, дзе нарадзіўся. А пістончыкаў мы купім колькі захочаш. І не спяшайся, добранька мецься. Але дай Бог, каб такія практыкаванні табе ніколі не спатрэбіліся, – дадаў цішэй.

Валік пачуў, але не ўспрыняў апошніх бацькавых слоў. Успрыняў іншае: «добранька мецься». Тут ён пастараецца, татку за яго не будзе сорамна. Меціўся не спяшаючыся, стаіўшы дыханне. І ў яго, наўздзіў, амаль усё атрымалася.

– Ну, вы, хлопцы, даяце! – ахаў Анатоль Сцяпанавіч. – Усё пазбівалі. Нават і не помню, калі ў маім ціры такое надаралася апошнім разам. План продажу пістонаў выканалі. Можа, была не была, па другім крузе пройдзецеся?

– Не, – пакруціў галавой бацька. – Па крузе – не трэба. Круг – гэта кола, ланцуг, безвыходнасць. Таму толькі наперад! Дзякуй вам за ўсё, але – паедзем далей. Так, Валік?

– Так, татка! – кіўнуў сын і з гонарам падумаў: «А самалёт я ўсё-ткі збіў».

– Заходзьце яшчэ! Добрым людзям заўсёды рады, – развітаўся Анатоль Сцяпанавіч, праводзячы іх да машыны.

– Куды цяпер, панове снайперы? – спытаўся таксіст, адчыняючы дзверцы.

– А давай, татка, у парк паедзем, – прапанаваў Валік. – Хлопцы расказвалі – там новыя атракцыёны паставілі.

– Жаданне імянінніка – закон! – усміхнуўся бацька. – Давай, дружа.

– Няма праблем. Даляцім за дзесяць хвілін, – запэўніў таксіст.

Але бацька астудзіў ягоны імпэт:

– Гнаць не трэба. Я ў гонках пражыў усё жыццё. Хопіць! Едзь паціху.

– Як загадаеце, – паціснуў плячыма таксіст і падкрэслена мякка рушыў з месца.

Святочная атмасфера парку захапіла сына. Ён перабягаў ад аднаго атракцыёна да другога і пытаўся:

– Татка, а тут пакатаемся? А на вунь той білеты возьмем? А туды паспеем? А там не зачыніцца?

Бацька радасна ківаў галавою:

– Паспеем! Не зачыніцца!

На «чортавым коле» Валік затрымаўся надоўга.

– Спадабалася на горад з вышыні глядзець? – пацікавіўся бацька, калі па просьбе сына яны ўзнесліся пад неба трэці раз.

– Вельмі! – запэўніў сын. Але нечакана прызнаўся: – Я, татка, вышыні баюся, але з табой мне ані не страшна! От і выхоўваю сябе.

– Ты ў мяне малайчына! – абняў бацька сына. – Цяпер мы разам, а разам мы – сіла, і табе няма чаго баяцца.

Доўга каталіся на розных кружылках, машынках, паравозіках ды лодачках, а пасля сын зноў пацягнуў бацьку да «чортавага кола».

– Татка, давай яшчэ раз. Хачу пераканацца, што цяпер дакладна не спужаюся.

– Давай! – падзівіўся бацька сынавай упартасці, але, згадаўшы, што гэтакім быў і сам, з усмешкай падумаў: «Можа, таму і выжыў».

Уволю накружыўшыся – у Валіка ўжо ногі падкошваліся, – вырашылі перадыхнуць і падсілкавацца.

У рэстаран зайшлі ўтрох – запрасілі і кіроўцу. Пастукалі ў дзверы – замкнёна: да шасці вечара там быў перапынак, але таксіст дамовіўся са швейцарам, і іх пусцілі, з ходу падалі абед.

Бацька еў асцярожна, як бы з недаверам: адвык ад нармальнай ежы. Там, у сібірскіх лагерах, яна й не снілася, і памяць спакваля слабела: забываўся смак белага хлеба, пах смажанага мяса, водар спелага яблыка.

Таксіст жа ўмінаў, быццам перад гэтым пасціў цэлы тыдзень. Не адставаў ад яго і Валік.

– Татка, я пасля марожанага не падымуся. Давай возьмем яго з сабой!

– З сабой прыхопім мандарыны, а марожанае можаш не есці. Шмат салодкага – толькі пашкодзіць.

Наступны прыпынак падказаў таксіст, якому перадаўся іхні настрой:

– Жонка днямі ў «Дзіцячы свет» заходзіла. Казала, туды імпартныя цацкі прывезлі. Прыгожыя – слоў няма. Але дарагія…

– Нічога, прарвёмся, – пагладзіў бацька сына па галаве, убачыўшы, як заблішчэлі ў таго вочы. – Адзін раз жывём. Едзем!

Пад заморскія цацкі ў краме адвялі асобную секцыю.

– Ух ты! – здзіўляўся сын, азіраючы паліцы. – Бачыш, татка, колькі ўсяго?

– Не траць марна часу, выбірай, што падабаецца, – падахвоціў бацька.

А Валік не можа выбраць: разгубіўся. Да аднаго памкнецца, да другога. Давялося бацьку прыйсці яму на дапамогу.

– Ты ж ужо не малы, нешта адпаведнае і нагледжвай.

Выходзіў Валік з «Дзіцячага свету», і ягоны твар ззяў ад шчасця. Пра такія цацкі і марыць не мог, і зараз нават на хвіліну не хацеў з імі разлучацца – ану як абарвецца гэты чароўны сон? – і нёс усе набыткі сам.

– Надарвешся ж, давай хоць што вазьму, – ішоў бацька за сынам.

– Не хвалюйся, татка, – адказваў ганарліва Валік. – Я дужы.

Кіроўца сустрэў іх вясёлым «О-го-го!».

– Складвай свае набыткі, – адчыніў перад Валікам дзверцы. – Эх, мне б такога татку!

– Такі ёсць толькі ў мяне, – пахваліўся Валік.

Бацька забраў у яго вялізную, з карычневага велюру малпу, ярка-чырвоную – ніколі такіх не даводзілася бачыць на дарогах – «Татру» з прычэпам, камплект кітайскіх ракетак для бадмінтона і настольнага тэніса. Заняў імі правую палову задняга сядзення. Сам сеў спераду. Спахапіўся, спытаў у таксіста:

– А ў цябе дзеці ёсць?

– Двое. Пагодкі. Гэткія ж архараўцы, як і твой.

– Валік, – павярнуўся бацька да сына, – няўжо пакінем архараўцаў без падарункаў? Кажы шчыра: чаго не шкада?

Шкада было ўсяго, але яшчэ больш хацелася быць падобным да таткі.

– Можа, ракеткі гэтыя? Хай гуляюць.

Таксіст пачаў быў адмаўляцца, але бацька і слухаць не стаў:

– Калі мы з Валікам надумалі, назад ходу няма. Пытанне закрыта. А цяпер паварочвай – паедзем на вуліцу Маякоўскага. Адразу за рынкам – ведаеш? – лазня. Там і прытармозіш. – Павярнуўшыся да сына, патлумачыў: – Святое для нас з табой месца. Яшчэ да вайны мой бацька – твой дзед – вадзіў у гэтую лазню мяне з братамі.

Лазня для мужчын – перш-наперш парылка. І яны, абодва мужыкі – вялікі і малы, неўзабаве апынуліся ў ёй. Нягледзячы на падарванае ў лагеры здароўе, парыўся бацька зацята, нібы апошні раз, чым заводзіў іншых наведнікаў: яны ледзь не ў чаргу выстраіліся па венікі.

– А сынок увесь у татку, – падахвочваў лазеншчык бацьку, пазвоньваючы бляшанкаю з мокрымі медзякамі. – Вочы вялікія, сінія, нос арліны…

Яму было няўцям, чаму пасля ягоных слоў гэты «азартны папаша» раптам перастаў усміхацца, спахмурнеў. А той думаў: «Не ўсё ты, братка, ведаеш. Не дай Бог хлопцу паўтарыць маё жыццё: лагеры, этапы…»

Пасля лазні бацька папрасіў таксіста завезці іх на Вайсковыя могілкі. Сыну патлумачыў:

– Паедзем наведаем дзеда.

На гэтых могілках Валік яшчэ не быў. Бацька ўзяў сына за руку і павёў яго між кустоў і помнікаў у далёкі закутак. Там, стоячы над грудком з жалезным крыжам, ён, быццам забыўшыся на розніцу ў гадах, распавядаў сыну пра дзеда, які, аказваецца, быў дэлегатам Першага Усебеларускага кангрэса.

Валік здзіўлена паглядзеў на бацьку:

– Якога такога кангрэса? І бацька прадоўжыў:

– Тады ўпусцілі, можа, адзіны для нашай краіны шанец стаць вольнай, – казаў Валіку, хоць той па-ранейшаму кепска разумеў, пра што ідзе гаворка.

Расказаў бацька і пра тое, што іх дзед уваходзіў у кіраўніцтва падпольнай царкоўнай антыбальшавіцкай арганізацыі, якая дзейнічала ў Мінску ў сярэдзіне трыццатых гадоў.

– Антыбальшавіцкай – гэта супраць бальшавікоў, татка, камуністаў? Хіба былі такія арганізацыі?

– Арганізацыі ў поўным сэнсе слова не было, – нібыта для самога сябе нешта ўдакладніўшы, тлумачыў бацька, – але сёе-тое рабіць людзі спрабавалі. За гэта пасля і адпакутавалі. Быў такі працэс – «дваццаці пяці». На ім судзілі і твайго дзеда. Увогуле ён быў незвычайны чалавек. Вярнуўшыся з лагера, вымушаны як не штодня адзначацца ў міліцыі, усё адно па-ранейшаму слухаў забароненае радыё «Свабода».

– А я помню, як дзед настройваў прыёмнік, – ажывіўся Валік. – Гук быў ціхі-ціхі, і я амаль нічога не разбіраў. Ён і ў шахматы, і ў шашкі навучыў мяне гуляць. І маляваць. А яшчэ ён любіў чытаць вершы Лермантава. Помніў іх са школы. Уяўляеш, татка, – са школы! Я забываю вершы праз тыдзень, а дзядуля памятаў усё жыццё! Як сёння чую ягоны голас:

Белеет парус одинокий В тумане моря голубом!..

Что ищет он в стране далекой?

Что кинул он в краю родном?

– Так, дзед быў дабрэннай закваскі, дарэвалюцыйнай, – падтрымаў бацька Валіка. – А наконт памяці ты не хвалюйся. Памяць разаўецца. Гэта я табе пэўна кажу. Галоўнае – больш чытай, думай, аналізуй. І спортам займайся. У цябе павінна быць дужае, вынослівае цела. Слабыя целам часта і духам слабыя. Хоць бываюць і выключэнні… – Пасля невялікай паўзы дадаў: – Паехалі, нешта цяжка мне тут дыхаецца.

Бацьку і праўда было блага. Зноў наваліліся роспач, нежаданне жыць. Спрабуючы ўзяць сябе ў рукі, ля машыны ён раптам прапанаваў:

– Паехалі ў дом-музей Янкі Купалы.

Але ў музей чамусьці не пайшоў, хадзіў па парку, пра нешта думаў. Валік трымаўся побач. Калі падышлі да моста цераз Свіслач, бацька спыніўся.

– На тым баку вуліцы, вунь там, насупраць, шмат гадоў таму стаяў інтэрнат педагагічнага тэхнікума, – павярнуўся да сына. – Незвычайная, скажу табе, была навучальная ўстанова. Выкладчыкі ні ў чым не саступалі прафесарам з універсітэта. Уласна, яны і былі ўніверсітэцкімі прафесарамі. Тут вучыліся і мае браты – твае дзядзькі. Вучыліся і многія беларускія пісьменнікі. Большасць з іх пасля былі расстраляныя. Выжылі адзінкі. У школе ты будзеш вывучаць іх творчасць. З дзесяці супрацоўнікаў газеты, у якой брат тады лічыўся рабкарам, дзевяцярых арыштавалі і неўзабаве, асудзіўшы, забілі. Але аднаго не зачапілі, нават наадварот. Яму даручылі адказнае заданне – набраць новы штат рэдакцыі і ўзначаліць яго. Падобнае адбывалася амаль ва ўсіх выданнях: пакідалі жывымі, нібы на развод, аднаго-двух. Цяпер яны заслужаныя людзі, лаўрэаты. Але годзе пра благое, – падсумаваў бацька, падыходзячы да машыны. – Ёсць прапанова. Адсюль ужо недалёка да возера, – паказаў рукой. – Як ты глядзіш на тое, каб паплаваць?

– Татка, ты ж ведаеш, купацца я заўсёды гатовы!

«Ведаеш…» Ён зноў, як і ад слоў лазеншчыка, уздрыгнуў. Адкуль яму было пра гэта ведаць? Ужо калі неяк наладзілася з ліставаннем, прыйшла вестка, што ў іхнім вялікім доме хлопец застаўся адзін: халодным снежаньскім ранкам туберкулёз звёў у магілу маці, неўзабаве пасля нервовага зрыву злегла бабуля. Шэфства над імі ўзялі суседзі – муж і жонка.

Сеў, крануў кіроўцу за локаць.

– Паехалі, дружа. Напаследак – да возера.

Возера спаткала іх прахалодай і свежасцю. Адразу неяк вальней стала дыхаць.

Бацька распрануўся, зайшоў у ваду, паплыў. Азірнуўся на бераг. Крыкнуў:

– Валік, не лезь – вада халодная. Лепш потым у басейн з’ездзім – там паплаваеш.

Апошні раз бацька плаваў шмат гадоў таму, аднак разумеў: у такой вадзе не толькі ў сына, але і ў яго ў кожную хвіліну могуць пачацца сутаргі. Аднак не стрымаўся: ён зноў тут, у возеры свайго маленства! Некалі разам з братамі плавалі ў ім навыперадкі. Ён быў самым малодшым і на фінішы, зразумела, заўсёды апынаўся апошнім. Але не здаваўся – упартасці яму ставала. І аднаго разу ледзь не дагнаў братоў, але… у апошні момант ногі адмовіліся яму служыць. Браты прыйшлі на падмогу.

І вось – у яго зноў адзеравянелі ногі. Здрадліва перасталі слухацца. Перавярнуўся на спіну, ды – патрапіў у вір. Жалезнымі абцугамі той абхапіў яго і цягнуў на дно. Ён з усіх сіл запрацаваў рукамі, нырнуў, вынырнуў, яшчэ раз нырнуў…

Валік адчуў бяду: «Навошта татка гэтак далёка заплыў? Яго ўжо і не відаць». Валік кепска плаваў, яшчэ толькі вучыўся, але, не раздумваючы, кінуўся ў ваду.

– Татка, татка! – крычаў. – Вярніся! Я баюся! Сынаў голас патроіў бацькавы сілы.

«Выплыць! – загадаў сабе і зноў даў нырца. – Выплыць! – крычала ўсё ў ім. – Я павінен вырвацца з гэтае пасткі!»

Роспачна замахаў рукамі. І раптам адчуў – вір паслабляе свае абдымкі, і ногі нібы вяртаюцца да жыцця. І ўсё ж не так ногі, як рукі, што доўгія гады валілі лес, уратавалі яго. І ён паплыў да сына.

– Валя, назад, назад! – крычаў яму.

І сын паслухаўся, спыніўся. Але да берага не павярнуў: не мог, аслабеў.

Падхапіў яго бацька, калі ён ужо захлынаўся.

Валіка адхаялі, але ачуньваў ён марудна. Пяць дзён і начэй маленькія рукі сціскалі падушку – трымаліся за татку.

Бабуля сядзела на краёчку пасцелі.

– От малайчына! – узрадавалася, калі ён расплюшчыў вочы. – Як ты, унучак?

Валік не адказаў. Убачыў на процілеглай сцяне бацькаву фотакартку ў драўлянай рамцы. Ражок рамкі чамусьці быў абвязаны чорнай стужкай.

Ён яшчэ не разумеў, што гэта значыць, і з неўразуменнем паглядзеў на бабулю. Але тая нічога не сказала.

Міне шмат гадоў, перш чым Валік уведае праўду: чалавек, якога ён называў таткам, быў яго дзядзькам – малодшым братам бацькі, расстралянага праз два месяцы пасля нараджэння сына.

І яшчэ адна таямніца раскрыецца Валіку: дадзеную ў лагеры землякам-вязням клятву – адпомсціць кaту – бацькаў брат стрымаў. Дарагой цаной абярнулася помста: каб не здавацца жывым, дзядзька наклаў на сябе рукі. Гэта адбылося на трэці дзень пасля ягонага вяртання з лагера.

Тры дні пабыў ён на волі. Тры дні. Адзін з іх быў аддадзены пляменніку. І Валік не забудзе таго дня ніколі.

Дзве капейкі

– Добры дзень, – як заўсёды няспешна, выразна прамаўляючы кожнае слова, але гэтым разам быццам са здзекам, павіталася настаўніца. – Сёння панядзелак, першы дзень тыдня. Мы добра правялі выходны і з новымі сіламі пачнём вучобу. Але пачнём, на жаль, з разбору надзвычайнага здарэння, якое адбылося ў суботу.

4 «Б» насцярожыўся. А настаўніца, вытрымаўшы паўзу, працягвала:

– Вы хочаце ведаць, што за надзвычайнае здарэнне? А няхай пра гэта скажа сам герой – у двукоссі, вядома ж. Ён сярод вас. Хачу яго папярэдзіць: мы ведаем усё! Спадзяюся, ён яшчэ не да канца страціў сумленне і ў яго хопіць смеласці і прыстойнасці выйсці да дошкі і расказаць сваім таварышам пра тое, што яго штурхнула на такі агідны ўчынак, які ганьбіць клас, школу.

Вучні застылі ад гэткага незвычайнага пачатку ўрока. Сцяўся і светлавалосы, яснавокі, ціхі, з дзявочым тварам чацвёрачнік Лёша Малінкін. «Відаць, нехта гуляў з запалкамі і падпаліў дом? Не, напэўна, адбылося нешта страшнейшае. Можа, у тым доме засталіся людзі? – гадаў Лёша, гледзячы на настаўніцу. – Вунь як перажывае, калоціцца ўся».

– Мы чакаем! – сарвалася на крык настаўніца. – Чакаем роўна адну хвіліну! – падняла ўказальны палец. – Калі той, хто гэта ўчыніў, не ўстане і не раскажа ўсё сам, як і павінен зрабіць сапраўдны савецкі школьнік і піянер, няхай не крыўдуе. Час пайшоў!

Вучні пачалі азірацца, круціць галовамі. Круціў галавою і Лёша: «Хто ж гэты злачынец? Хто? Што за вораг зашыўся сярод нас?» Але ніхто з-за парты не падымаўся, не выходзіў да дошкі.

– Хвіліна мінула! – абвясціла настаўніца. – Я папярэджвала. Цяпер хай нахабнік літасці не чакае. – Яна раптам ляснула далонню па стале і закрычала: – Малінкін, устань! Падымі галаву! Глядзі на мяне! У цябе сумленне ёсць? Ды як ты мог? Як ты, вучань найлепшага па ўсіх паказчыках класа, мог зрабіць такі агідны, скажу болей – жудасны ўчынак?!

Спачатку Лёша нічога не зразумеў. Пры чым тут ён? За што на яго крычаць? У чым ён вінаваты, што такое жахлівае ўчыніў? Але раптам да яго дайшло. Ён успомніў! Успомніў, што адбылося з ім у суботу.

«Так, – апусціў Лёша галаву, – я вінаваты. І ўсё гэтыя фотаздымкі… Але адкуль даведалася настаўніца? Цётка ж тая сказала, што ва ўсім разабралася і нікому нічога паведамляць не будзе. Хто ж данёс класнай?»

Памяць паслужліва вярнула яго на два дні назад, у суботу. Раніца пачыналася добра. Мама, сыходзячы на работу, пакінула Лёшу, як і абяцала, шэсцьдзясят шэсць капеек. Дваццаць пяць – на праяўляльнік для фотапаперы, трыццаць – на фіксаж і адзінаццаць – на яго любімы гематаген. Лёша недзе чуў, што гематаген павялічвае запас крыві ў арганізме, і калі ён будзе, скажам, паранены, дык з такім запасам даўжэй пратрымаецца. Ён не ўяўляў, дзе яго могуць параніць, але чамусьці думаў, што некалі гэта абавязкова здарыцца.

Стужку праявіў колькі дзён таму. Тры вялікія пачкі фотапаперы прыслаў на дзень нараджэння з Мурманска стрыечны брат Сярожа. Заставалася набыць хімікаты, каб надрукаваць здымкі. Па дарозе ў «Культтавары», дзе быў аддзел фотатавараў, Лёша зайшоў у аптэку і купіў батончык гематагену.

У магазіне агледзеў паліцы фотакутка. Было ўсё: і праяўляльнік, і фіксаж. Узяў па пакеціку таго і другога. «Cтоп, што гэта? – позірк запыніўся на новай лічбе на цэнніку фіксажу. – Чаму трыццаць дзве капейкі? Ён жа каштаваў трыццаць. Трыццаць! Я ж добра памятаю».

– Цётачка, – звярнуўся Лёша да прадаўшчыцы, што стаяла ў зале, – а чаму фіксаж падаражэў?

– У нашай краіне ніколі нічога не даражэе, – падышла да яго прадаўшчыца. – Ты абы-чаго не пляці, – узяла ў рукі пакецік, пакруціла, зірнула на адваротны бок. – Зразумела. За трыццаць быў расійскі, а гэты – з Азербайджана, – кінула фіксаж на паліцу. Вярнулася да выхаду з залы і стала ў праходзе за касаю.

Магазіны самаабслугоўвання толькі ўваходзілі ў моду, і разам з імі, як насланнё, з’явіліся мажныя цёткі-кантралёркі, што правяралі пакупнікоў на выхадзе. Тут жа, каля касы, яны бесцырымонна абшуквалі іх.

Западозрыць і абшyкаць маглі кожнага. І кожны, пакуль цётка прамацвала яго кішэні, стаяў і, апусціўшы галаву, маўчаў. Зрэшты, не высоўвацца, не падымаць галаву яго прывучыла жыццё.

Гэтак цяпер стаяў Лёша. На імгненне ён ачуўся, пачаў быў нешта гаварыць, але ўбачыў разяўлены ў крыку рот настаўніцы і з перапалоху зноў знямеў, адасобіўся ад класа, успамінаў… Ён тады доўга, як непрыкаяны, хадзіў па магазіне. Думаў: «Што рабіць? От не пашэнціла дык не пашэнціла! Каб ведаў, што фіксаж падаражэе, абышоўся б і без гематагену. Хацеў жа спачатку купіць глюкозу за шэсць капеек. Чаму не купіў? Засталося б яшчэ на газіроўку з сіропам, і засталіся б гэтак патрэбныя дзве капейкі. Што ж рабіць? Дома і акенца ў ванным пакоі завесіў, і тры ванначкі для праяўляльніка, фіксажу і вады падрыхтаваў. І старую чарцёжную дошку на ванну паклаў: Павел Іванавіч, сусед-пенсіянер, падказаў, як абсталяваць часовую фоталабараторыю. “Без фіксажу, – казаў Павел Іванавіч, – не абысціся: фотакарткі пажаўцеюць”. Ага, прыдумаў! У мяне ж ёсць гематаген! Добра, што па дарозе яго не з’еў. Пакладу на паліцу трыццаць капеек, а заміж дзвюх, якіх не стае, пакіну гематаген. Праяўляльнік аплачу ў касе, а фіксаж пранясу так, не паказваючы. Калі ж заўважаць, cкажу, што заміж дзвюх капеек пакінуў гематаген за адзінаццаць».

Лёша не схаваў фіксаж за пазуху, як гэта зрабіў бы кожны зладзюжка, а паклаў у нагрудную кішэньку кашулі. Ён не ведаў, што праз тонкую паркалёвую тканіну пакецік не толькі відаць, але нават назва яго чытаецца.

Касірка паглядзела на Лёшу, усё зразумела і хацела была спытаць: «Што ў цябе там, прызнавайся?», ды перадумала.

«Цікава, – вырашыла праверыць, – гэтая экс-спартоўка, кабыла ў спадніцы, Алімпіяда Іванаўна Баран (прыдумаў жа Бог спалучэнне!) заўважыць зладзюжку ці не? Калі не, я адразу скажу загадчыцы, як пільна Алімпіяда нясе службу, як хвацка зладзеяў прапускае. Эйш ты, дзелавая знайшлася, працаваць вучыць, заўвагі робіць. Я, ці бачыце, марудна пакупнікоў абслугоўваю! Ды якая твая сабачая справа?! Пaсядзела б сама цэлы дзень на касе».

Мажная, шырэйшая за дзверы, блізарукая Алімпіяда Іванаўна пaглядзела на Лёшу зверху ўніз, нічога падазронага не заўважыла, і ён накіраваўся да выхаду. Ішоў няспешна, каб не выдаць сябе.

«Ага, Бараніха, – узрадавалася касірка, – прапусцілатакі несуна. Не дагледзела».

– Трымайце злодзея! – усхапілася з крэсла, пабегла да дзвярэй і загарадзіла Лёшу дарогу. – Прызнавайся, – торкнула хлопчыку ў грудзі, – што ўкраў?

– Баліць… – прамямліў Лёша, міжволі зрабіўшы крок назад. «Так і мусіла скончыцца, – апусціў галаву. – Зло павінна быць пакарана. А я зрабіў зло».

– Баліць, ці бачыце, яму! Ах, якія мы датклівыя! Пацерпіш! – раўнула касірка. – Ану, пакажы, што ў цябе ў кішэні? – Яна зноў торкнула Лёшу ў грудзі. – Во ў гэтай!

– Ф-фіксаж, цётачка, – з перапалоху заікнуўся Лёша. – Я за яго заплаціў. Заміж дзвюх капеек, якіх неставала, паклаў на паліцу гематаген, а ён каштуе адзінаццаць.

– Які яшчэ гематаген?! Што ты вярзеш? – схапіла касірка Лёшу за руку. – Пайшлі, у іншым месцы разбяромся!

– Ён і гематаген недзе ўкраў, – учапілася за Лёшаў каўнер Алімпіяда Іванаўна. – Трымай байструка, Верка, мацней трымай! Вядзі да загадчыцы! І міліцыю трэба выклікаць! Злавілі нарэшце зладзюгу! Гэта ён усё лета магазін абкрадаў! За яго мы свае кроўныя выкладвалі.

Лёшу прывалаклі ў кабінет загадчыцы, але той на месцы не было – выйшла да сяброўкі ў суседні магазін «Садавінагародніна».

Прайшло пяць, потым дзесяць хвілін, але гаспадыня ў кабінет не вярталася. Параіўшыся, касірка і кантралёрка надумалі выклікаць міліцыю. Руплівая абаронца справядлівасці Алімпіяда Іванаўна патэлефанавала на 02, і цяпер абедзве моўчкі сядзелі, пільнавалі Лёшу і чакалі падмогі.

Міліцыя доўга не з’яўлялася, але да тэлефона жанчыны больш не падыходзілі. Яны былі не супраць, калі чаканне задоўжыцца і да абеду: сядзець у кабінеце – не трудзіць ногі ў зале.

У Лёшы паціху нагортваліся слёзы. Ён ні разу ў жыцці не сутыкаўся з міліцыяй, але чамусьці, калі чуў гэтае слова, да горла падкочваў камяк.

Алімпіяда Іванаўна выйшла з кабінета – яе паклікалі ў залу, а касірка па-ранейшаму ёрзала на крэсле. Убачыўшы прыбіральшчыцу, якая праходзіла міма, паклікала:

– Валя, я тут схаджу ў адно месца. Прыгледзь за гэтым… З мокрай анучаю ў адной руцэ і жалезным вядром у другой у кабінет увайшла невысокая сівавалосая жанчына ў старэнькай шарсцяной сукенцы – падобную Лёша бачыў на бабулі.

– Ну што, хуліган, папаўся? – спытала, быццам вітаючыся. – Шмат украў?

– На дзве капейкі… – паліліся ў Лёшы слёзы.

Пры гэтай, у «бабулінай» сукенцы, жанчыне ён адчуў сябе спакайней, расслабіўся і заплакаў. «Пры ёй можна», – вырашыў.

– Мужчыну сорамна плакаць, – падышла да яго прыбіральшчыца. – Не румзай. Першы раз украў?

– Я не краў – абмяняў. – У Лёшы па-ранейшаму цяклі слёзы. – Заміж дзвюх капеек пакінуў гематаген.

– Гематаген? – перапытала прыбіральшчыца. – Заміж дзвюх капеек? Ну, ты даеш! – усміхнулася. – Во абмен! Ну і ну. Але ж тут разбірацца не будуць. Яны даўно некага ловяць. Праўда, пакуль што крадзяжы былі толькі ў школьным аддзеле: то аловак знікаў, то гумка, то сшытак. Cлухай, а давай я цябе адпушчу? За дзве капейкі табе тут жыццё могуць пакалечыць. Толькі ты ўжо, калі ласка, нейкі час не прыходзь сюды, не паказвайся.

– Ніколі не прыйду і не пакажуся! І фaтаграфаваць болей не буду! – зноў захныкаў Лёша.

– Ну, добра, добра, годзе раўці. Слязьмі гору не паможаш! Толькі нервы сапсуеш, а яны, кажуць, не аднаўляюцца.

Лепш сігай вунь у тыя дзверы, і чым хутчэй, – махнула прыбіральшчыца анучай у бок цёмнага калідора. – Пакуль нікога няма.

Лёша перастаў плакаць. Выпрастаўся. Выцер вочы. Паглядзеў на сваю ратаўніцу.

– Уцякаць? Ніколі! Уцякаюць баязліўцы, – успомніў словы аднаго з герояў Жуля Верна. – Не хачу быць баязліўцам.

– Ну вось, – развяла жанчына рукамі, – ужо ідуць. Давядзе цябе твая ўпартасць.

Увайшоў міліцыянер, і яна змоўкла. Лёша прыгледзеўся: не, гэта не міліцыянер, а міліцыянерка, адно што твар у яе нейкі квадратны. Лёша ўжо разбіраўся ў званнях і, зірнуўшы на пагоны, вызначыў: цётка – старшы лейтэнант. Веку – мамінага, але мама не тоўстая.

– Ну што, папаўся? – павярнуўся да Лёшы квадратны твар.

– Дык я… – хацеў растлумачыць хлопчык, што да чаго, але твaр не даў яму сказаць, перапыніў:

– Пайшлі! У мяне ў кабінеце пагаворым. Там вы ўсе больш гаваркімі робіцеся.

Дзіцячы пакoй міліцыі быў праз два пяціпавярховікі ад магазіна. За нядоўгую дарогу Лёша зразумеў, што нездарма ў яго пры слове «міліцыя» займала дух і заплятаўся язык. Лейтэнантка вяла яго, моцна сціснуўшы руку. Лёша трываў боль. Няхай усе думаюць, што ідзе мама з сынам, а не злодзея цягнуць у турму садзіць.

Кабінет лейтэнанткі быў на першым паверсе. Праз закратаванае акно Лёша ўбачыў, як на голым пляцы між дамамі хлопцы ганяюць мяч. Ён уздыхнуў: «Хутчэй бы ўсё скончылася».

– Ага, мілы, бачу, у футбол захацелася пагуляць?! Раней трэба было думаць, раней! Да таго, як пачаў красці. А цяпер табе будзе не да футбола, – прыгразіла лейтэнантка. – Сядай! Краіна павінна ведаць сваіх герояў. Таму зараз ты скажаш, як цябе завуць, дзе жывеш, хто бацькі і ў якой школе вучышся. – Лейтэнантка дастала паперу і аўтаручку. – Не маўчы, расказвай, не саромейся. Ведаем мы такіх сарaмлівых.

Урэшце, прызнаешся ці не – вялікага значэння не мае. Рана ці позна мы ўсё роўна даведаемся. Але лепш сумленна, як на споведзі, сам усё раскажы. Тады, можа, і адпушчу, не выклікаючы бацькоў. І ў школу паведамляць не буду. Зраблю выключэнне. Ты ж, здаецца, першы раз папаўся?

– Так, – ціха пацвердзіў Лёша і закашляўся. Міліцыянерка курыла, а фортка была зачыненая, і ў яго пяршыла ў горле. Лейтэнантка незадаволена паглядзела на Лёшу, але цыгарэту патушыла.

– Можа, хопіць прыкідвацца, кашаль з сябе выціскаць? – адступіла на крок ад хлопчыка. – Думаеш расчуліць? Не выйдзе! Не такіх артыстаў бачылі! Расказвай, што і як украў. І не цягні. Калі я з кожным зладзюжкам па дзве гадзіны важдацца буду…

Лёша, румзаючы, распавёў усё, як было. Пра гематаген, хімікаты і фоталабараторыю. Паабяцаў, што папрoсіць у мамы дзве капейкі і занясе іх у магазін.

– Добра, – кіўнула лейтэнантка. – Будзем лічыць, што расказаў праўду. Хацелася б спадзявацца, што болей у тваім жыцці такое не паўторыцца. Напішы вось тут, дзе птушачка, сваё прoзвішча – і можаш ісці дадому. І не хвалюйся, усё застанецца між намі. Абяцаю. А ў магазін я патэлефаную. Каб не было да цябе прэтэнзій.

– Але… – Лёша хацеў сказаць, што за фіксаж заплаціў, а заміж дзвюх капеек пакінуў гематаген, якія да яго могуць быць прэтэнзіі, ды язык не паварочваўся. Лёша баяўся. Баяўся пракуранага пакоя, квадратнага твару, кратаў на вокнах.

Выйшаўшы на вуліцу, адразу кінуўся бегчы. З усіх сілаў, быццам уцякаў ад пагоні, ад страшнага шэрага будынка, ад сябе, ад лёсу. Ён яшчэ не ведаў, што гэта толькі пачатак, першая, але ніяк не апошняя яго сустрэча з несправядлівасцю.

Лёша доўга не мог адамкнуць дзвярэй – дрыжэлі рукі. Нарэшце адчыніў, увайшоў у хату. Адчуў, што моцна стаміўся. Мамы яшчэ не было. Ён прылёг на тахту і неўпрыкмет заснуў.

Маці прыйшла з работы, паглядзела на сына, які ціха пасопваў, асцярожна пагладзіла па галаве: «Зноў у футбол набегаўся». Распранула, перанесла на ложак, накрыла: «Спі, сынок».

Лёша сніў футбол. Фінал чэмпіянату Еўропы. Увесь матч ён адбіваў пенальці, якія чамусьці бясконца прызначаліся ў ягоныя вароты. Білі славутыя Рыва і Рывера, Факеці і Анастазі. Білі, але забіць не маглі. Лёша выстаяў. Сам Джаіч яго пахваліў.

Так ён праспаў да раніцы. Футбольныя зоркі выцеснілі страшныя пaдзеі з ягонай свядомасці. Мозг нібы ратаваў дзіцячую псіхіку ад перагрузак. І хлопчык зусім забыўся на суботняе здарэнне. Начыста. Быццам нічога такога і не было.

Цяпер ён успомніў! Усё ўспомніў! Якім дарагім стаўся для яго гэты пракляты фіксаж.

– Зараз мы будзем цябе судзіць! – даляцеў да Лёшы голас настаўніцы. – Ты злодзей, Малінкін! Самы сапраўдны злодзей! І судзіць мы цябе будзем строгім таварыскім судом. Лепшы ў школе клас ацэніць цябе па заслугах. Ты, Лёша, патэнцыйны злачынец. У такіх толькі адна дарожка, слізкая, – у турму. Лёгкага жыцця захацеў? Я разумею, украсці – не зарабіць. Але лёгкага жыцця ў цябе не выйдзе! Павер! Хто выступіць першы? Не чую! Аксаначка? Малайчына! Скажы, што ты думаеш пра Mалінкіна!

– Аляксей, ты хоць разумееш, што натварыў, які зрабіў брыдкі ўчынак? – завучана пачала Аксана. – Ты ўкраў у нашай роднай сацыялістычнай дзяржавы. Ты ўкраў тое, што ствараецца самаадданай працай савецкіх людзей! Ты… Што гаварылі далей Аксана і іншыя аднакласнікі, Лёша чуў і не чуў, ён думаў пра сваё. І ў нейкі момант думкі тыя сышліся на адным: мост! Недалёка ад дома-музея першага з’езда РСДРП, куды іх кожны год адразу пасля летніх канікулаў вадзілі на экскурсію, ёсць мост. Высокі. Ён з яго скокне! Бо не мае права жыць. Ён – злодзей! Ён – горшы за ўсіх!

Празвінеў званок. Класная спехам падагуліла:

– Такому не месца ў нашых шэрагах! Тваё месца, Малінкін, у спецінтэрнаце для малалетніх злачынцаў!

Ад гэтых слоў у Лёшы пацямнела ўваччу. Сам не свой, ён ірвануў да дзвярэй. Пранёсся па калідоры. На лесвіцы спатыкнуўся, выцяўся аб парэнчы. Было балюча, але не закрычаў, стрываў. Куляй вылецеў са школы. Ужо добратакі адбегшыся, спыніўся, агледзеўся: дзе, у якім баку доммузей? Ага, там! І зноў памчаўся, мала што ўспрымаючы і заўважаючы.

Ён не бачыў, як загарэўся, запалаў, закрычаў чырвоны сігнал святлафора. Ён не бачыў… Пачуў толькі скрыгат тармазоў грузавіка, што імчаў на яго. Ратуючыся, падскочыў, пракаціўся па ягоным капоце, па лабавым шкле, зноў упаў на капот і адляцеў убок, на газон узбоч дарогі.

Лёша ляжаў, глядзеў у неба, не дыхаў. Стаіўся. Баяўся. Зноў – баяўся.

Кіроўца «ЗІЛа» выскачыў з машыны, падбег, жахнуўся:

– Божа! – нагнуўся да хлопчыка. – Чаго ж ты пад колы кідаешся?

– Я не хацеў, – спалохана вымавіў Лёша, – даруйце. Шафёр агледзеў малога:

– Што баліць? Лёша прашаптаў:

– Галава крышку.

Збіраліся людзі. Хлапчук дрыжэў. Зноў яго будуць абгаворваць, судзіць. Наструніўся, паспрабаваў устаць.

– Малайчына, хлопец, – узяў яго на рукі кіроўца. – Давай я табе памагу, добра?

– Ага, дзядзечка, – прашаптаў Лёша. – Забярыце мяне адсюль. Зараз мяне будуць судзіць. Калі ласка.

Кіроўца асцярожна прыціснуў хлопчыка да грудзей, папрaсіў:

– Расступіцеся, таварышы! Дайце прайсці! Адвязу хлопчыка дадому. Ён мой сусед. Не хвалюйцеся, хлопец не траўмаваны. Абышлося, дзякуй Богу. Дайце ж прайсці, кажу.

Ён асцярожна апусціў Лёшу на сядзенне справа ад сябе, выключыў «аварыйку», націснуў на педаль газу, паволі крануўся. Даехаўшы да бліжэйшага святлафора, павярнуў на сваю вуліцу. «Kалі што, “хуткую” з кватэры выклічу», – супакоіў сябе.

Дома кіроўца прайшоў у дзіцячы пакой, паклаў Лёшу на сынаў ложак:

– Ляжы спакойненька. Зараз прынясу ліманаду. Любіш «Апельсінавы»?

– Не-а, – трызніў хлопчык. – Я люблю масты! Масты! У Лёшы было няйначай зрушэнне мазгоў, яму стала горш, ён страчваў прытомнасць.

Кіроўца кінуўся да тэлефона.

– Алё! «Хуткая»?! – з палёгкаю ўздыхнуў: дазваніўся з першага разу. – Здарылася няшчасце! Хлопчык трапіў пад машыну! Што? Гадоў дзесяць. Як завуць? Не ведаю! Чаму не ведаю? Ды што вы ўсё распытваеце, дарэмна час траціце! Тэрмінова прыязджайце! Хлопчыку зусім блага! Дaрагая кожная хвіліна!

Было ў ягоным голасе, відаць, нешта такое, што вымусіла дзяжурную неадкладна выслаць машыну па ўказаным адрасе.

Доктар і медсястра не сталі чакаць ліфта – узбеглі на трэці паверх.

– Дзе хворы? – спытаў доктар. – Там? – паказаў рукою на расчыненыя дзверы ў дзіцячы пакой і, не чакаючы адказу, кінуўся туды. – Герой, прывітанне! – ён не столькі вітаўся, колькі глядзеў: пры памяці хлопчык ці не. – Якія ў цябе моцныя мышцы! – узяў Лёшу за руку. – А куды ты так спяшаўся? Іра, пульс нізкі! Дай мне, калі ласка…

У гэты момант у кватэру ўбегла жонка кіроўцы:

– У школу суседзі патэлефанавалі. Сказалі… Божачкі, што тут здарылася? – закрычала, убачыўшы ля сынавай пасцелі доктара і медсястру. Не пачуўшы адказу, кінулася ў дзіцячы пакой. – Сынок! – паклікала. Але тут жа, не зрабіўшы і кроку, асунулася ля дзвярэй на падлогу.

Сэрца настаўніцы, якая з ранку гэтак зацята змагалася з упартым малым злодзеем, новага напружання не вытрывала.

Арэлі

Мужныя бальшавiкi бегалi па плошчы, раскідвалi ўлёткі. Заклiкалi да звяржэння, знішчэння, рабавання. Дынамiк тэлевiзара хрыпеў і захліпаўся. Залп «Аўроры» разнёс кiнескоп.

Я кiнуўся да тэлевізара, вырваў шнур. Давялi, даканалi, дасталі, гады, што рвуцца з гразi ў князi. Хапіла па горла! У пячонцы сядзяць са сваёй агiтацыяй! Атрымайце ж і вы! Агiтацыя дык агiтацыя!

План, як раскiдаць, рассеяць, распаўсюдзiць (папярэдне ўмудрыўся надрукаваць, і гэта, магчыма, цягне на асобны аповед) у цэнтры мiльённага горада стос улётак з заклiкамi да змагання з камунiстычнай дыктатурай, да звяржэння злачыннага рэжыму і пры гэтым не быць злоўленым, я распрацаваў летам 1972 года, калi дачытваў апошнiя старонкi дзевяцiтомнага Збору твораў Iвана Бунiна. І да сёння не зусім разумею (бо «Акаянных дзён» там не было), якiм чынам навёў мяне класiк на думкi аб пратэсце i злачыннасці далейшага маўчання. Можа, таму ён i класiк?

Дату для выканання акцыi – гадавіну Кастрычніка – выбраў не выпадковую. Хацелася падражнiць звера акурат у дзень яго нараджэння. На даху ГУМа змайстраваў прыладу, да якой быў неабыякавы з маленства, – арэлi. Звычайныя: дошка на двух жалезных, паралельна змацаваных трыкутніках («пазычыў» iх у блізкім дзiцячым садку, няхай даруе мне малеча, усё ж на святую справу ўзяў). Цяжкiя арэлi давялося разабраць (балазе, яны былi скручаныя, а не звараныя) i падняць не за адным разам. На адзін канец дошкі – блiжэйшы да краю даху – паклаў стос лiстовак. Прыцiснуў іх (а што, як вецер падхопіць?) чвэрткаю цаглiны, прывязанай да трыкутніка асновы, – каб знячэўку па галаве каму не пацэлiла i не давялося адказваць адразу па некалькiх артыкулах Крымiнальнага кодэкса – нават з гэтым азнаёмiўся на ўсялякi выпадак. Не забыўся i пра пальчаткi: на кнiгу вядомага француза пра дактыласкапiю i бертыльянаж напароўся яшчэ за год да таго, апынуўшыся ў адной з бальнiц Гомеля. Калi бліжэйшы да краю даху канец дошкi пойдзе ўнiз, мой груз павiсне на вяровачцы, а лiстоўкi пасыплюцца долу. З другога боку – процiвага: вядро з вадою. Падрыхтаваў яго загадзя: збоку, крыху вышэй донца, прабiў цвiком дзiрачку i заткнуў зрэзанай пад конус белай гумкай (Made in Hungary, мiж iншым! – падарунак багатай маскоўскай цёткі). Заставалася дачакацца, калi на праспекце будзе найбольш народу, – гадзіны пiк.

Хвiлiны чакання паўзлі страшэнна марудна, але ўсялякая пакута некалi канчаецца. Зірнуўшы чарговы раз унiз, вырашыў, што большага наплыву людзей на скрыжаванні, бадай, не будзе, i асцярожна выняў гумку-затычку.

Тонкiм струменьчыкам палiлася вада. Хутка вядро пачне падымацца. Закалацiлася сэрца: час ратавацца! Кiнуўся ўнiз.

«З месца гiстарычных падзей пажадана знiкаць як мага хутчэй», – успамінаў недзе прачытанае або пачутае, лiчачы адначасова i прыступкi, i довады на карысць таго, што трэба спешна даваць дзёру.

Першы. Калi зловяць, дык нiхто пра героя-адзiнотніка нават не пачуе. Не даведаецца пра цябе яе вялікасць Гісторыя. Застанешся ты ў ёй цёмнаю плямаю – заміж таго, каб стаць ахвярай дэспатызму, змагаром за святую справу. (Зноў iхняя лексiка – во як затлумілі мазгi!) Гэта – не кiно, гэта – жыццё.

Другi. Будуць бiць – не самі, вядома, знойдуць ахвотнікаў, поскудзь якую зэкаўскую брудную. Чаго добрага, зробяць iнвалiдам. I да самае смерцi застанешся прыкутым да ложка. А табе тое трэба?

Трэцi. Забудзь на далейшую вучобу. Якая вучоба ў калонii для непаўналетнiх злачынцаў пад незразумелай назваю – спецПТВ?

Ёсць i iншыя прычыны, па якiх непажадана трапляць у лапы нашчадкаў жалезнага Фелiкса, але ўсё ўзяць пад увагу або прадугледзець немажліва. Карацей, апынуўшыся ўнiзе, на рагу вулiцы Ленiна i ягонага ж імя праспекта (ну няма ў нас сваіх вартых павагі герояў!), я няспешна, як просты савецкi чалавек, сцiплы вучань 8 «Б» класа звычайнай мінскай сярэдняй школы, паспяшаўся злiцца з узбуджаным натоўпам, гэта значыць – з масай. Разам з iншымi спрабаваў лавiць улёткі, што падалi з неба. І нават адну ўхапiў. Тэкст ведаў на памяць, але прачытаў яшчэ раз з задавальненнем (не ўголас, вядома, а сам сабе, як тое рабілі ўсе, каго ашчаслівіў): «Дарагiя суайчыннiкi! За пяцьдзясят пяць гадоў знаходжання ва ўладзе бальшавiцкi рэжым выявіў сваю поўную няздатнасць. Узровень жыцця людзей у краiне несупастаўляльны з узроўнем жыцця шараговага заходняга чалавека. Людзi не маюць элементарных свабод, краiна ахінутая жалезнай заслонаю. I пастаўлена яна не для абароны ад знешніх ворагаў. Заслона патрэбная дыктатарскаму рэжыму для поўнай iзаляцыi грамадства, каб народ не ведаў рэальнай, праўдзiвай iнфармацыi i працягваў жыць i працаваць за бохан хлеба i кавалак каўбасы. Мы павiнны разарваць путы, якiя робяць чалавека вязнем, рабом…»

Прачытаў, i пад лыжачкаю засмактала. От ужо нахапаўся слоўцаў з розных буржуйскіх «галасоў». Дагуляюся, ой дагуляюся! Змывацца! Неадкладна! За такiя тэксты, калі зловяць, i сапраўды мала не будзе.

Шпаркім крокам перайшоў вулiцу, падбег да прыпынку. Хутчэй бы «двойка» пад’ехала. Хутчэй… Стоп! На тралейбус, што iдзе проста да дома, сядаць не трэба. Канспiрацыя – адзiн са складнiкаў поспеху падпольшчыка, ягоны шанец уцячы ад шпегаў, спушчаных уладаю. А таго, хто такое ўчыніў, злавiць i як належыць пакараць абавязкова пастараюцца. Усю кадэбэшную арду кiнуць шукаць. I мянтоў на дапамогу падымуць, i дружыннiкаў далучаць, i дворнiкаў апытаюць, i яшчэ чорт ведае каго прыцягнуць да палявання на паслугача iмперыялiзму.

Значыць, так: пару прыпынкаў прайду пешкі, пасля сяду на трыццаць сёмы аўтобус, што зварочвае за квартал ад нашага дома, а потым – зноў на сваiх дваiх. Заадно i ад хваста (а раптам ужо селі?) пазбаўлюся.

Сам здзiвiўся, як хутка дабраўся да двара. Схаваўся за альтанкаю: думаў, што рабiць далей. Дадому – няможна. Там могуць быць госцi. Тыя самыя, нязваныя. Зашчымела сэрца. Колькі там часу? Без пятнаццаці шэсць. Хутка мама з работы вернецца. Дачакаюся, а там пабачым… «Нарэшце! – страпянуўся, згледзеўшы, як мама напрасткі ішла праз двор. – Зайшла ў пад’езд, зараз пакліча», – пракаментаваў, злавіўшы сябе на тым, што гэтак, пэўна, ацаніў бы сітуацыю і наружнік контрразведкі. Вось яно, вясёлае жыццё нелегала!

Праз хвiлiну з балкона пачулася:

– Дзiма, ты дзе? Iдзi дадому!

Адразу з-за альтанкi не выйшаў: раптам у мамы за спiнаю якая свалата схавалася. Пачакаў – нiкога.

– Я тут, мама, – паказаўся са сваёй схованкi.

– Ты зноў нiчога не еў! Дзеля чаго я ўвесь ранак ля плiты стаю? Зараз жа за стол!

Мая добрая клапатлівая мама! Адно і турбуецца, каб сын не быў галодны. I абавязкова ўсiм суседзям паведамiць, што я вярнуўся.

– Iду, iду, падымаюся, – прамармытаў таропка.

Заходзіў у кватэру і ўсё яшчэ хваляваўся, гадаў: высачылi цi не? Разгледзеўся: сапраўды нiкога, адна мама. Здаецца, усё цiха. Што ж, можна i перакусiць.

Павячэраўшы, узяўся за ўрокi. Вучыў, нібыта намагаўся за вечар вызубрыць усю гадавую праграму. Што, калі і праўда ў мяне не будзе гэтага года?

З трывожнымі думкамi лёг спаць. Стомленасць узяла верх над хваляваннем, i неўзабаве я апынуўся, як пісалі ў старых кнігах, у абдымках Марфея.

Прачнуўся сам. Упершыню. У школу заўсёды будзiла мама, але ў пяць ранiцы, як гэтым разам, яна, вядома, і сама яшчэ спала. «Не шумець», – загадаў сабе i, асцярожна ступаючы, прайшоў на кухню. Уключыў радыёпрыёмнiк. Знайшоў патрэбную хвалю. Ага, вось яно: «Вы слухаеце радыё “Свабода”. Перадаём апошнiя навiны». Нечакана сярод іншага прагучала: «Учора каля сямнаццацi гадзiн у цэнтры сталіцы Беларусі горада Мінска невядомыя змагары з таталiтарным рэжымам раскiдалi ўлёткі з заклiкам да звяржэння існуючага ладу…»

«Ужо ведаюць, на ўвесь свет перадалi», – мiжволі ўсмiхнуўся з радасцю i гонарам. Акрыяў духам. Па целе прабегла цёплая і прыемная хваля. «Перамога! – крычаў ува мне шчаслівы голас. – Ты зрабiў свой выбар, адкінуў прэч баязлiвасць, пазбыўся путаў. Цяпер ты павiнен…»

– Так, цяпер я павiнен бегчы, уцякаць без духу, iнакш… «А куды? – перапыніў мяне той самы ўнутраны, але ўжо нярадасны голас. – Уцякаць няма куды. Навокал – сцяна, мяжа, памежнікі, аўтаматы…»

Рыпнулі дзверы. Мама! Напэўна, я дужа хваляваўся i гаварыў уголас.

– Зноў за сваё? – падышла да мяне. – Зараз жа выключы прыёмнiк. Трасца б таму дзеду! Падарыў любаму ўнуку на маю галаву гэтую праклятую цацку. Нi ўдзень, нi ўночы спакою няма. Ідзі кладзіся! Не развіднела яшчэ.

Заснуць, вядома ж, не мог, не да сну было. Як там сказалi?

«Невядомыя змагары з таталiтарным рэжымам»? У салодкiх марах пра сваё геройства пракідаўся ў ложку да ранку.

У клас зайшоў, як заходзiць навiчок. Усё выдавала чужым, незнаёмым, нібы бачыў упершыню. Няўжо за тыдзень вакацыяў так ад школы адвык? Цi гэта пасля ўчарашняга вочы на свет па-iншаму глядзелі?

Урок пачаўся з нечаканасцi. Не паспела настаўнiца абвясціць новую тэму, як адчынiлiся дзверы. Дырэктар! За iм увайшоў высокi, стрыжаны амаль пад «нуль» мужчына ў цёмным доўгiм плашчы.

«Ходзіць па школе ў верхнiм адзеннi, – адзначыў я, – і дырэктар на такое недапушчальнае, як сам бы сказаў, парушэнне не рэагуе. За якія заслугі стрыжанаму такі прывiлей?»

– Тамара Канстанцiнаўна, у вас зараз што па плане? – спытаў дырэктар, акідваючы вачыма клас.

– На адвечнае пытанне «Што рабіць?» пашукаем адказ. А што здарылася? – занепакоілася настаўнiца.

Дырэктар павярнуўся i запытальна паглядзеў на чалавека ў плашчы. Той злёгку пакiваў галавою.

– А-а, нічога, – супакоiў дырэктар, – нам няма куды спяшацца. Зойдзем пасля ўрока. Трэба абмеркаваць адно пытанне. Дакладней – атрымаць адказ. Не адпускайце пасля занятка вучняў, калi ласка.

«Каму – трэба? – захваляваўся я. – Дырэктару цi таму, каторы з iм? І што за ён? – задрыжэлі ў мяне рукi. – Усё правільна, гэта шпег. Учора яны ўзялi след, а сёння знайшлi, каго шукалi. Кадэбэшнiкi сваю справу ведаюць. За ноч вылiчылi. Што рабiць? Папрасiцца ў прыбіральню i ўцячы?» – «Зноў ты за сваё, – азваўся голас. – Сам жа казаў – няма куды». – «Значыць, застаецца адно: удаваць з сябе дурня. Маўляў, нiчога не знаю, мая хата з краю, сядзеў дома, вучыў урокi, пасля чытаў “Айвенга” Вальтэра Скота, калi трэба – магу змест пераказаць. Пра Бунiна, мабыць, прамаўчу – ён жа амаль мой хаўруснiк. Нічога, адаб’юся, што-небудзь прыдумаю. Безвыходных сiтуацый не бывае, – падбадзёрваў сябе. – Неяк вырвуся з пасткi. Скочу з небяспечных арэляў».

Так, я апынуўся на арэлях. На шалях Фемiды. Над безданню. Чый верх будзе? Хто пераважыць? Што? Iхні досвед, прафесiяналiзм, вытрымка ці мая маладосць, адчайнасць, вера ў перамогу справядлiвасцi?

Я чакаў i слухаў стук свайго сэрца. Яно пакуль што бiлася.

Дзень Ікс

Адны iдуць займацца гэтай барацьбой, каб стаць чэмпiёнамi. Здань галоўнага героя славутага кінафільма «Геній дзюдо» ўсё яшчэ блукае па матухне Еўропе і бабульцы Азіі. Другія ставяць перад сабой задачы больш сцiплыя: з дапамогаю прыёмаў і спецыяльных фізічных практыкаванняў стаць дужэйшымі, спрытнейшымі, упэўненымі ў сабе. Трэцiя спадзяюцца проста падмацаваць здароўе.

Я надумаўся заняцца дзюдо, бо хацеў навучыцца біцца. Махаць кулакамі я не ўмеў і, зразумела, як толькі мог унікаў кулачнага вырашэння пытанняў. (А ў пятнаццаць такія пытанні ох як часта даводзіцца развязваць.) І ўхіляўся не таму, што быў фiзiчна слабым – з маленства ў маёй свядомасцi сцвердзіўся своеасаблівы тормаз: ты не маеш права падняць руку на iншага чалавека, а тым больш ганарыцца гэтым. Чалавек чалавеку – сябра, а не вораг.

У вынiку я часцяком прыходзiў дамоў біты, а тып, што аздобіў мой твар сінякамі (ён быў зазвычай на два-тры гады старэйшы за мяне – з аднакласнiкамi кулачных канфлiктаў не ўзнiкала), сядзеў у дваровай альтанцы і хвалiўся, як заехаў салагу з левай, пасля дадаў з правай, а тады яшчэ нагою, нагою…

З кiм такое здаралася, ведае, наколькі гэта крыўдна і балюча. І фізічна, і, галоўнае, маральна. А што казаць пра хлапчука, выхаванага на творах Аляксандра Дзюма і Фенiмора Купера!

Пасля экзекуцыі я зачыняўся ад мамы ў ванным пакоi, адкручваў кран, каб шумела вада, і залiваўся слязьмi. Сэрца ныла. Я праклiнаў сваю баязлівасць, думаў пра самагубства. Выйсця з тупіка не знаходзілася.

А выйсце было, і зусім побач – яго падказаў выпадак.

Аднойчы пасля чарговай сутычкi са звыклым для мяне вынікам я не пайшоў дадому, а падаўся абы-куды па шпалах дзiцячай чыгункi. Сам не ведаю, як забрыў на недабудаваны, яшчэ без трыбун, студэнцкi стадыён.

Чацвёра вясёлых хлопцаў ганяліся адзін за адным па полi, скакалі цераз сябе, садзіліся на шпагат, выконвалі іншыя складаныя практыкаваннi, выкрыкваючы пры гэтым незразумелыя адрывістыя словы. Ад душы з нечага смяялiся.

Адзiн з хлопцаў падышоў да ўкапанай побач з бегавою дарожкаю лаўкi – хацеў нешта ўзяць з сумкi. Як з-пад зямлі вырасла перад iм купка курцоў – касцяк і краса раённай шпаны. Ён выцер рукавом масцеркi пот з твару, ветлiва ўсмiхнуўся, але сказаў цалкам сур’ёзна:

– Дарма вы, хлопцы, здароўе не шануеце. А калі не церпіцца легчы ў магiлу, дык адышлiся б ад стадыёна метраў на сто, каб дымок паспяваў развейвацца, і там бы свае лёгкія на трываласць выпрабоўвалі…

Я разявiў рот ад неспадзяванкі i, здаецца, перастаў дыхаць. Чакаў, што адкажуць некаранаваныя каралi раёна не вельмi пагляднаму бяляваму хлапчыне. Падумалася: «Няйначай адлупцуюць, а то яшчэ і нагамi прыгладзяць. А шкада, адважны хлопец, але нічога не зробіш – курцоў жа цэлая зграя».

Надзiва, мае прадбачанні не спраўдзіліся. Хлопцы з цыгаркамі штосьці мармыталі, няўцямна пацепвалi плячыма, зiркалi спадылба i… усё!

Вось дык штука! Вось табе і каралi!

– Што, хлопцы, задумалiся? – ужо зусiм нахабнічаў бялявы. – Роднай мовы не разумееце?

І тыя моўчкi – кiвель-кiвель – пасунулiся прэч.

– Чаго глядзiш? – нечакана павярнуўся бялявы да мяне. – Сябрукi твае? Не? А з тварам што? Выхоўвалі? Ясна. Бiлi, значыць. І не шкадуючы, бачу… Ну, нiчога, не хвалюйся, хадзем да хлопцаў. Будзем твой лёс мяняць, як трэнер наш гаворыць. Мой таксама калісьці мянялi. Хадзем, кажу, не бойся!

І я пайшоў…

Спатрэбiлася два гады, дакладней, семсот трыццаць сем дзён нялёгкае – да самазабыцця, з крывёю і потам – працы, каб пераламаць маю рашучасць, боязь бойкi. Калi злавiў сябе на тым, што перш чым кулак спарынг-партнёра дастае да майго твару, паспяваю зрэагаваць, ужыць прыём і галоўнай задачай робiцца падстрахоўка нападніка, каб не скруцiў сабе карак, ува мне знiкла генетычнае нежаданне даваць адпор, на сiлу адказваць сiлаю, ударам – на ўдар.

І аднойчы настаў дзень Ікс. Да кожнага некалі прыходзіць гэты галоўны ў жыцці чалавека дзень. Але не кожны падрыхтаваны сустрэць яго годна.

Напярэдаднi маладзёвага чэмпiянату рэспублiкi я спаткаў аднаго са cваiх былых крыўдзiцеляў. Дакладней, не зусім каб аднаго. Людзi (ці як іх назваць?), у якіх стае смеласці напасцi на чалавека толькi тады, калi ведаюць, што не атрымаюць адпору, застануцца беспакаранымi, швэндаюцца па вулiцы не па адным – заўсёды ходзяць хеўрай у кампанii такiх самых храбрацоў.

Гэтым разам іх было трое. Яны iшлi, сплёўвалі праз зубы, махалi рукамi, мацюкалiся. Прахожыя абходзілi тройцу. А тыя – шчэрыліся! Гэткая агідная, нахабная ўхмылачка.

Убачылi мяне.

– О-о, даўнаваценька мяч не ганялі! Узрадавалiся. Спынiлiся. Рыхтавалiся.

Першы, галоўны, сцiскаў-расцiскаў кулакi – размінаўся. Другi, мой знаёмец, раздаваў «пасы» нагамi, наглядна паказваў, як ён па старой памяцi будзе мяне футболіць. Трэцi, відавочна слабейшы за сябрукоў, нядбайна засунуў рукi ў кiшэнi. Усмiхнуўся. Шчарбата прысвiснуў:

– С-сцанюк!

Спачатку, як і некалi, я адчуў дрыжыкi, дыханне стала перарывiстым, ціхім, але – сэрца засталося на месцы. Успомнiўшы, хто я (што ні кажы – чэмпiён сярод мiнчан да шаснаццацi) і хто яны (хулiганнё, як называў іх сусед дзядзька Юзік), задушыў у сабе здранцвенне і як вынік яго – баязлівасць. Пад корань зрэзаў. Вырваў з сябе гадзiну. Скiнуў пятлю з шыi. Выйграў першы раўнд. Найцяжэйшы – з самiм сабою.

Я не звярнуў, як бы зрабіў раней, у блiжэйшы завулак, не перабег на другi бок вулiцы. Iшоў на iх спакойна і ўпэўнена, нават не думаючы, што буду рабiць далей. Ведаў: у патрэбны момант хтосьці ўладна скажа: «Хаджыме!»[35] – і бой пачнецца.

Яны запынілі мяне эфектна. Калі я прайшоў міма, дзівячыся, што не чую чагосьці кшталту: «Маляўка, прытармазі!», за спінаю прагучала:

– Ну, шустры! Ты што, аслеп са страху? Назад, шчанюк! Сюды! І рыссю!

Я зрабiў выгляд, што гэткі загад мяне не датычыцца, ішоў далей – даваў iм апошнi шанец. Хлопцы яго не скарысталі. Што ж, iх права.

Крыўдзiцель мой, ён жа «футбаліст», завiшчэў:

– Ну, падла, зараз ты ў нас прытармозiш! На каленях папаўзеш! Зямлю грызцi будзеш!

Добра, думаю, добра. Сасмяглыя – спатоляцца! І павярнуўся да ахвотнiкаў пагутарыць на абстрактныя тэмы. Усе трое пёрлi ўжо на мяне, і давялося напружыцца.

Крутнуўшыся да іх бокам, я зрабіў выкід угору правай нагою і трапiў «футбалiсту» ў вуха. Не падрыхтаваны да такой сустрэчы, ён страцiў раўнавагу, але паспеў ухапiцца за галоўнага. Той адштурхнуў сябрука назад, на мяне.

«Футбалiст» размаxнуўся і… тут я адхіліўся – ён тыцнуў кулаком у паветра. Iнерцыя крутнула яго, ён апынуўся да мяне спiнаю, і заставалася толькi скарыстаць тую самую iнерцыю. Атрымаўшы дадатковага выспятка, «футбалiст» наляцеў на урну і зацiх. «Нешта зусiм не страшна, – пранеслася ў галаве. – Пайшлі далей». Ухапiў галоўнага за ногi, адарваў ад зямлi і шпурнуў на «футбалiста». Павярнуўся да трэцяга.

У гэты момант малое гадзянё з-за спіны заехала мне ў сківіцу кастэтам. Хруснулi зубы, было балюча, але – не смяротна. Адначасна з разваротам я падчапіў яго аперкотам справа. Плюгавенькi пацук пакаціўся па асфальце. Заныў, запiшчэў, заплакаў.

Усё было скончана. Я не стаў дабiваць iх, накiроўваць на правiльны шлях, выхоўваць словам. Няхай самі вырашаюць і думаюць, як быць далей. Калi ж да iх не дайшло і хлопцы захочуць зладзiць матч-рэванш, дык калi ласка. Паядынкi з пэўнага часу я люблю.

І я пайшоў. Спяшаўся. Я нiколi не спазняўся на трэнiроўкi. Не спазнiўся і гэтым разам.

Наперадзе быў галоўны паядынак – за годнае жыццё. На маёй радзіме за яго трэба змагацца!

1975-ы

Ён iшоў не побач, а ззаду, метраў за чатыры-пяць ад мяне, акуратна вытрымліваючы дыстанцыю. Я мог уцячы ад яго, а мог i завалiць (як кажам мы, барцы) гэтага канваiра ў цывільным. Але… наперадзе чакалі экзамены, і я мусіў іх здаць. Прытым – здаць на «выдатна». I паступiць у iнстытут. Абавязкова паступiць! У нашай сям’i і сярод родзічаў, тых, хто насіў наша прозвiшча, няздараў не было. Двое, праўда, не скончылi вучобы, але не па сваёй віне, а з прычыны іх гвалтоўнай смерці.

Цывільны паказаў мне на жалезныя дзверы i цiха, але выразна сказаў:

– На тую вунь кнопку нацiснi, калi ласка.

«Хоць i фамільярнае ты, а ўсё ж – калi ласка, – адзначыў я сам сабе. – Кадэбэшнiкi – не мянты! Iншы клас. Як кажуць варожыя галасы – вышэйшы».

Я ўтапiў даволi высока размешчаную кнопку званка (вiдаць, каб дзецi не дурэлi, – дом упiраўся ў агароджу школы-iнтэрната), агледзеўся i здзiўлена падумаў: цэнтр горада, звычайны жылы дом i раптам – уваход з тарца. Не прыпамiнаю, каб хоць у адным жылым пяцiпавярховым доме я калi бачыў дзверы ў тарцовай сцяне.

Адчынiў iх «таварыш», значна старэйшы за майго праважатага, i вельмi ветлiва, спакойна павітаўся:

– Добры дзень, Аляксандр Уладзiмiравiч. Праходзьце, калi ласка.

«Цiкава, – не пераставаў я здзiўляцца. – Што зноў “калi ласка” – гэта зразумела: стыль у iх цяпер такi, цывiлiзаваны. А вось зварот па бацьку насцярожвае».

Праз невялiчкi калiдорчык мы прайшлi ў светлы, хоць i шчыльна заштораны пакой.

– Сядайце, – цi то загадаў, цi то запрасiў старэйшы таварыш.

Апускаючыся на крэсла, я заўважыў, як ён зрабiў знак майму праважатаму, і той выйшаў. Але не проста выйшаў, а зачынiў за сабою дзверы і паторгаў за ручку – праверыў, цi зашчоўкнуўся замок.

«Гэтым сведкi не патрэбныя, – не без іроніі адзначыў я. – Нават свае».

– Аляксандр Уладзiмiравiч, – пачаў старэйшы, – вы чалавек малады… Дарэчы, не пакрыўдзiцеся, калi я буду зваць вас проста Аляксандрам? Не? Добра. Дык вось, як я ўжо казаў, чалавек вы малады, i ўсё жыццё ў вас наперадзе. I нам, паверце, не хацелася б, каб яно збочыла на слізкую дарожку. Вы без троек заканчваеце школу, наперадзе – iнстытут. Увогуле, усё ў вас iдзе, скажам шчыра, добра, нават выдатна. Але ёсць адна сумная акалiчнасць. Здагадваецеся, якая? Не? А трэба было б! Вашая дапытлівасць. Гэтая слабасць, ці ведаеце, многiх загубiла. Я разумею: малады, няўрымслівы розум, жаданне ведаць болей за iншых. Усё гэта варта пахвалы! Але жаданне ведаць тое, чаго не трэба ведаць, а галоўнае – спробы несці такія сумніўныя веды ў масы – гэта ўжо не дапытлівасць, а нешта горшае…

Я не ўцяміў, куды ён хіліць. «“Дапытлiвы розум, жаданне ведаць больш за iншых…” Што тут кепскага? Каму могуць пашкодзіць лішнія веды? А што значыць – “ведаць тое, чаго не трэба ведаць”? Я проста хацеў знаць праўду, рэальнае становiшча. Але ўжо адно гэтае жаданне вас раздражняе. Напэўна, вы якраз дзеля таго і існуяце, каб нiхто праўды не ведаў». Яго словы, а найперш іранічны, з адценнем фанабэрыі пагляд, зачапілі мяне, нават абурылі. І я досыць рэзка і, як на цяперашні мой розум, занадта смела адказаў:

– Даруйце, але, нягледзячы на свой, як вы сказалi, дапытлiвы розум, я не разумею, пра што iдзе гаворка…

Маладосць i смеласць – сёстры-неразлучнiцы. Яны i цягнулi мяне за язык, штурхалi супрацiўляцца хоць бы на словах. Гаварыў я шчыра, хвалюючыся, але, як зараз разумею, суразмоўца палічыў мае словы суцэльным нахабствам. Ён не захацеў нічога тлумачыць, у нечым пераконваць, а раптам выцягнуў шуфлядку стала i дастаў з яе блакiтны сшытак. Мой сшытак!

Вiдаць, ад нечаканасцi я раскрыў рот, бо «таварыш» ухмыльнуўся i спытаў:

– Здзiўляецеся, адкуль у нас таемныя нататкi дзекабрыста? У адрозненне ад некаторых хiтраваць і маніць не буду. Прынесла сшытак ваша класная кiраўнiца, настаўнiца гiсторыi i грамадазнаўства. Толькi не трэба адразу гарачыцца i думаць пра яе дрэнна. Паверце, яна зрабiла гэта з найлепшымi намерамi. Хвалюецца за вас, перажывае. Так i сказала: «Вядома ж, гэта несур’ёзна, хлопец захапляецца. Але ж такія захапленні могуць завесці вельмі далёка». Добрая ў вас класная, прадбачлiвая. Прыйшла загадзя, пакуль не здарылася бяда…

Словы кадэбэшнiка да мяне даходзiлi як праз вату. Свядомасць адмаўлялася верыць: настаўнiца выдала вучня. I каму?! Арганiзацыi, ад простай згадкі пра якую адбірае дух! З гэтага дня я засвечаны! Цяпер да магiлы павядзе мяне па жыццi нейкая кадэбэшная шасцёрка. Агаломшаны, я маўчаў. Не мог выцiснуць з сябе нi слова.

А майму дабрадзею, напэўна, i не надта трэба было нешта пачуць ад мяне. I ён працягваў паблажлівым голасам:

– Мы прагледзелi, Аляксандр, ваш сшытак. Цiкавая карціна вымалёўваецца. З артыкулаў, што выходзiлi ў Савецкiм Саюзе ў «Литературной газете» і іншых выданнях пра паклёпнiка i фашысцкага пярэваратня Салжанiцына, вы павыпiсвалi толькi ягоныя цытаты. І без ніякiх каментароў. Ну проста no comment. А калі па-нашаму – няма слоў! Так-так, няма ў нас слоў, дарагi Аляксандр Уладзiмiравiч! («А казаў жа, па iменi будзе называць, па-простаму», – міжволі ўспомніў я.) Краiна вас выгадавала, выхавала, дала адукацыю, а вы замест удзячнасці калекцыянуеце паклёпы на яе, варожыя разважанні здраднiкаў i адшчапенцаў. От i Сахараву асобны раздзельчык адвялi. Як загадаеце гэта разумець? Не ведаеце? А я вам зараз раскажу…

Старэйшы таварыш глянуў на мяне i, быццам сапраўды жадаючы мне памагчы, пачаў тлумачыць:

– Вы, бачу, не ўсведамляеце, малады чалавек, што стаіце на краi бездані. Ведаеце, як гэта бывае? Ланцужок тут досыць просты. Спачатку калекцыянуеш пасквiлi здраднiкаў i адшчапенцаў, а потым i сам… Пачынаеш з паўтарэння чужой хлуснi, а неўзабаве яна робiцца тваёй праўдай, перакананнем.

У сувязі з гэтым i хацелася б задаць пытанне: што будзем рабiць, Аляксандр? Як жыць далей? Па-ранейшаму вывучаць «творчасць» так званых дысiдэнтаў, а насамрэч – здраднiкаў Радзiмы, агентаў iмперыялiзму? Пашыраць iх шкодныя думкi сярод сваiх таварышаў?

Я маўчаў. Аглушылi страшныя для мяне з маленства словы: здраднiк Радзiмы, агент iмперыялiзму. Нешта падказвала: я на шляху туды, адкуль можна не вярнуцца. Сэрца маё ўжо даўно калацiлася, як у злоўленага зайца. Здавалася, што яго гулкiя i частыя ўдары чуе ўся краiна, i ўсе навокал, калi мне давядзецца выйсці на вулiцу, пачнуць тыцкаць у мяне пальцам, i грымне голас Левiтана: «Вось ён, агент iмперыялiзму. Радзiма яго выгадавала, а ён – здрадзiў ёй!»

Чэкiст знячэўку сказаў:

– Наконт яблыка i яблынi, дружа мой, вельмi правiльная прыказка.

Толькі значна пазней я зразумеў: гэтыя словы былi прамоўлены не выпадкова. Яблык – гэта я, а яблыня – мой бацька, арыштаваны i высланы на доўгія гады толькi за тое, што ў нашай хаце знайшлi кнiгi нацдэмаў Максiма Гарэцкага i Язэпа Лёсiка, бацька, якi вярнуўся з канцлагера iнвалiдам; гэта і мой дзед, удзельнік Першага Усебеларускага кангрэса, таксама названы ворагам народа, – ён дванаццаць гадоў праiшачыў у шахтах Варкуты, дзе наглытаўся вугальнага пылу i памёр ад раку горла; гэта i мае дзядзькi, бацькавы браты, настаўнікі, аднаго з якiх ноччу ў гэбісцкім склепе расстралялi адны акупанты, другога – удзень, з-за вугла – іншыя.

Тады я амаль нiчога пра тое не ведаў i, вядома, расхваляваўся. Быў усё ж досыць дарослым, каб разумець: з КДБ лепш не звязвацца. І калi там зацiкавiлiся табою, дабра не чакай. Карацей, было ад чаго запанiкаваць.

Бачачы мой настрой, кадэбэшнiк павесялеў, заўсмiхаўся: яго словы падзейнічалі. І вырашыў суцешыць мяне.

– Ды не хвалюйся ты так, Аляксандр, не перажывай. Мы ж не звяры якiя. Разбяромся, паможам. Але i ты павiнен пайсці нам насустрач. Спачатку мы хацелi б атрымаць адказы на некаторыя пытаннi. Скажам, чым табе спадабаўся Салжанiцын? Дзеля чаго ты гэтак беражліва i акуратна выпiсваў i наклейваў ягоныя цытаты? Раскажы, не бойся. Толькі папраўдзе. Тады нам будзе лягчэй табе дапамагчы.

Як можна было не адгукнуцца на такую просьбу? I я зусім шчыра, быццам неразумнае мышаня перад катом, замяўкаў:

– Я люблю матэматыку, фiзiку, іншыя дакладныя навукi. Настаўнікі кажуць, я чалавек тэхнiчнага складу. I, як вы адзначылі, цiкаўны. Заўсёды стараюся дакапацца да праўды. Кожны новы факт мяне быццам падганяе: а чаму так? Чаму не iнакш? У падручнiку гiсторыi, да прыкладу, напісана: 1930-я гады, культ асобы, рэпрэсii. Адразу ж загараюся: што за культ асобы, якiя рэпрэсii? Класная ж адказвае нешта не вельмi ўцямнае. Фактычна не адказвае на пытанні. Ну, а тут – Салжанiцын. Гляджу i вочы расплюшчваю: у яго ўсё зразумела. Дык вы ж самі ведаеце, чыталi, пэўна, Салжанiцына. У яго ўсё названа сваiмi iмёнамi. Кроў, допыты, забойства тысяч, мiльёнаў ні ў чым не вінаватых людзей. Генацыд супраць усёй краiны, перадусім – супраць яе iнтэлектуальнай элiты. Спробы зрабiць СССР краiнай рабоў, краiнай-канцлагерам…

– Нават так? О, мой юны сябар, ты далёка пойдзеш. Вельмi далёка! Бадай, далей, чым мы думалi.

Ён не сказаў, далей за каго я пайду. І толькi праз шмат гадоў я зразумеў, што ягоная фраза павінна была мець прыкладна такi працяг: «Далей, чым увесь твой выразаны намі род!» Але тады ён не сказаў гэтага. Вiдаць, палiчыў: для пачатку досыць будзе добра напалохаць бязвусага юнака, па сутнасці, хлапчука. Толькі гаворка павiнна быць жорсткай i працяглай. Каб пакiнула ўражанне i запомнілася. I яна доўжылася некалькi гадзiн. Пытанне iшло за пытаннем. Дробнае – за сур’ёзным, жартаўлiвае – за пагрозлівым, наiўнае – за пытаннем з падтэкстам, з намёкам. Не на ўсе з іх мне хацелася адказваць. На асобныя я проста не мог адказаць, бо не меў дастатковых ведаў.

Урэшце «таварыш» палічыў, што «адэпт Салжанiцына» атрымаў дастатковую прафілактычную апрацоўку, прачытаў лекцыю пра пiльнасць і адпусцiў мяне, сказаўшы на развітанне:

– Добра, iдзi здавай свае экзамены.

* * *

Мама ўжо страшэнна хвалявалася, не знаходзiла сабе месца: дзе я прапаў? Звычайна адразу пасля школы прыходзiў дадому, а тут знік аж да вечара!

– У бiблiятэку заскочыў, – апраўдваўся я, хоць i не быў нi ў чым вiнаваты. – Зачытаўся i не заўважыў, як час праляцеў.

– Урокi, сынок, трэба рабіць, а не зоркi лiчыць. – Мама мела на ўвазе дакладны сэнс гэтых слоў: з восьмага класа я проста загарэўся астраноміяй. – Два днi да экзаменаў, а ў цябе ў галаве абы-што!

Сказаць маме ў той вечар праўду я пабаяўся. Гэбiст сурова папярэдзiў: нiкому нi слова! І паўтарыў гэта тройчы. Што, вядома, значыла: i мацi нi слова.

Толькi з цягам часу я зразумеў, як мне пашанцавала, што ў той гутарцы не дадумаўся параўнаць таталiтарызм Сталiна, адкрыты, крывавы, i iншы, тагачасны – прыхаваны, прыхарошаны, хітры. Аднак нейкія высновы зрабiў і тады. Прыйшла ў галаву думка: пасля ўсяго, што здарылася, мяне з падказкі адтуль будуць ганяць на іспытах з асаблiвай прыдзірлівасцю. Гэтая пагроза прымусіла штудзiраваць экзаменацыйныя бiлеты ад першага да апошняга, вывучыць матэрыял, як кажуць, назубок.

Зрэшты, матэматыку i фiзiку, да якiх я меў даўнія сiмпатыi, зубрыць не спатрэбiлася. А вось над гiсторыяй давялося папацець. Ды, надзiва, нiхто да мяне не чапляўся, пытаннямі на зарэз не закідваў, i экзамены я здаў без асаблiвай напругi. Але толькi атрымаўшы атэстат сталасцi, ўздыхнуў з палёгкай:

– Праскочыў! Цяпер я свабодны!

Так, побач са словам «праскочыў» сарвалася ў мяне з языка i, як потым стала модна гаварыць, гэтае салодкае слова – свабода. Вось так: нават усё вывучыўшы, я лiчыў, што не здаў, а праскочыў, i, не зрабiўшы злачынства, радаваўся, што свабодны. Усведамленне прыйшло пазней: ва ўсёй гэтай дзiўнай логiцы вінаватыя мае перастрахоўчыя гены.

* * *

На другi ж дзень пасля экзаменаў пачаў старанна рыхтавацца да чэмпiянату Мiнска па дзюдо. «У школе абышлося, – падумаў я, – а пры паступленнi ў iнстытут яны мяне, безумоўна, “дастануць”. Значыцца, для падстрахоўкi трэба перамагчы на чэмпiянаце сталiцы. А там – Рэспублiка, Саюз. Чэмпiёна, можа, i не зачэпяць».

Але чэмпiёнам я не стаў, хоць i дайшоў да фiналу. Змаганне за золата iшло на роўных, а нiчыiх у дзюдо не бывае, i па хантэі (меркаваннях суддзяў) перамогу аддалi майстру, а не першаразраднiку. «Калi б ты хоць кандыдатам быў», – суцяшаў мяне трэнер.

Горш за ўсё, што, захапiўшыся чэмпiянатам і трэніруючыся па дзве гадзiны тры разы на дзень, я занядбаў падрыхтоўку ў iнстытут. Забыў нават тое-сёе з таго, што, здавалася, вывучыў на памяць i з «абсалютным разуменнем».

Апамятаўся на ўступных экзаменах, але было позна штосьці паправiць. Калі здаваў любімую фiзiку, адчуў: на пяць не цягну (трэба ж было яе, родную, хоць крыху пагартаць перад экзаменам), – павярнуўся i выйшаў з аўдыторыi.

– Рабi што хочаш, – крычаў на мяне трэнер, калі даведаўся пра мой пралёт, – але май на ўвазе: сёлета «без iнстытута» я нават прызёра горада ад ваенкамата не адмажу. Скрозь недабор!

Праз два днi, абзваніўшы прыёмныя камiсii i адусюль пачуўшы: «На жаль, вы спазнiлiся, прыём дакументаў закончаны», кiнуўся ў Маскву. Апошнiя тры гады я досыць сур’ёзна займаўся астраномiяй, а кнiгi I. Шклоўскага, Ф. Зiгеля, У. Цясевiча, Б. Варанцова-Вельямiнава, Т. Агекяна сталi для мяне настольнымi. У галаве ўвесь час круцiлiся «Oh, Be A Fine Girl, Kiss Me!»[36] – жартоўныя словы, што дапамагаюць запомнiць паслядоўнасць спектраў зорак ад самых гарачых да вельмi халодных – О, B, A, F, G, K, M. Думалася, што схема «прыйшоў, убачыў, перамог» можа быць часам прыдатнаю не толькi для Юлія Цэзара. Пакажу свае веды, прышпiлю распрацаваную мною гiпотэзу «разбягання» Сусвету i… ужо якiм-небудзь дворнiкам у iнстытут астрафiзiкi мяне возьмуць. А далей – пабачым.

Усё ж аказалася куды прасцей:

– Веды па астраномii ў вас – як у студэнта трэцяга курса, а прапiскi маскоўскай – няма. Вымушаны засмуцiць.

Трэба было вяртацца дадому нi з чым. Перад ад’ездам вырашыў прайсцiся па Маскве – прагуляцца, супакоіцца. Не заўважыў, як дайшоў да Лужнiкоў.

– До начала балета «Звезды на льду» осталось пять минут, – аб’явiў папулярны каментатар Мiкалай Озераў. – Напоминаем, в спектакле участвуют… – і назваў маю любiмую па рэпартажах з чэмпiянатаў свету сямейную пару.

Было не было! На скрут галавы я рвануў у касы i праз некалькi хвiлiн з бiлетам у руках бег да ўказанага трэцяга сектара.

Глядзеў на вiртуознае катанне маiх кумiраў, шалёна пляскаў у далонi, але думалася пра iншае: пра тое, што не стаў чэмпiёнам, не трапiў у студэнты, што не ўдалося ўладкавацца нават дворнiкам у iнстытут астрафiзiкi. Адзiнае, што выйшла, – засвяцiцца ў КДБ. Не самая, скажам шчыра, удалая рэч. Усяго сямнаццаць гадоў, а наперадзе – тупiк, глухi тунэль без праменьчыка святла. Вось такi нiкчэмны вынiк.

Няйначай, гэтая панікласць была напiсана на маiм твары, бо тры дзеўчынёхі-суседкі пашкадавалі мяне і пачаставалi марозівам. І зараз памятаю – шакаладным, з арэхамi, маiм любiмым, за дваццаць восем капеек, самым на той час дарагiм. Спачатку я адмаўляўся, але яны дружна, у адзiн голас, заявiлi:

– Бярыце, бярыце, бо прападзе – растане.

Аргумент быў з тых, што пераконваюць, i, прамармытаўшы нешта накшталт: «Няёмка неяк» i «Дзякую», я працягнуў руку па марожанае.

– Няёмка спаць на столi, – сказала адна з дзяўчат, але, паглядзеўшы на мяне, збянтэжылася.

Я чамусьцi яшчэ болей засаромеўся i тыцнуўся носам у марозіва, ад чаго суседкi дружна рассмяялiся. Мне нiчога не заставалася, як падтрымаць iх. Так і пазнаёміліся.

Пасля стадыёна наша кампанiя завітала ў блiжэйшую кавярню, а потым адна дзяўчына прапанавала паслухаць музыку. Мне здалося дзiўным, што такая прапанова зыходзiць ад прадстаўнiцы жаночага полу, але, можа, я адстаў ад жыцця? Можа, i праўда ў наш час не заўсёды толькi мужчынскi пол запрашае «на музыку»?

Узяўшы па дарозе шампанскае i кiлаграм «Мiшак на Поўначы», мы паехалi ў раён Курскага вакзала. У кватэры ладную паліцу займала калекцыя фiрмовых кружэлак. Першай на бліскучы, з залацiстым лэйблам, японскi плэер «Pioneer» дзяўчаты паставiлi паўзабароненую кружэлку «Deep Purple in Rock». Неўзабаве рокеры так нас завялі, што праслухоўванне перайшло ў дыскатэку, а танцы – у начную гулянку. Аднекуль узялося яшчэ шампанскае, пасля – вiно… Прачнуўшыся ранiцай, я нейкі час баяўся паварушыцца.

Чаму? Ды таму, што быў у ложку не адзiн i не наважваўся зірнуць у твар дзяўчыне, што ляжала побач: раптам гэта будзе не тая, з якой так весела ўчора вытанцоўваў?

Цiхенька адзеўшыся, асцярожна прычынiў за сабою дзверы, за якімі да ранку грымела музыка, i з усiх ног кiнуўся ўнiз па лесвiцы. З дома, у якiм былi тарцовыя дзверы, так не ўцякаў. Адтуль, наадварот, iшоў няспешна, не па гадах паважна. Цяпер жа, ад дома каля Курскага вакзала, проста ляцеў. Не аглядваючыся, як лермантаўскi Мцыры. На душы было моташна i неспакойна. Падганяў ацверазелы розум.

Ён камандаваў, загадваў, крычаў: «Бягом! Лета канчаецца, а ты яшчэ – нiхто. Ніхто і нiдзе! Вось табе i камсамолец, вось табе i спартовец, вось табе i ўсявед-астраном! I КДБ, мiж iншым, тут зусім нi пры чым!»

* * *

Купіўшы на апошнія рублі самы танны – у агульным вагоне – бiлет да Мiнска, я пайшоў пазваніць цётцы Надзi, мамiнай сястры, якая жыла ў Маскве. Не зрабіць гэтага не мог. Не зразумелi б нi мама, нi цётка. Я мусіў зайсцi, не тое што пазваніць. Але пасля фiяска ў астрафiзiчным iнстытуце мне было зусім не да цёткi, а пасля прыгод з маскоўскiмі меламанкамі – тым больш. I толькi цяпер, перад самым ад’ездам, спахапiўся: трэба ж хоць патлумачыць, чаму не зайшоў.

Цётка Надзя была багатая i бяздзетная і, пэўна, з гэтае прычыны апантана любіла пляменнiкаў i пляменнiц. Пачуўшы мой голас, яна страшэнна ўзрадавалася i, як заўсёды, закамандавала:

– Зараз жа да мяне! Возьмеш таксi i скажаш: «Гасцiнiца “Масква”». Запомнiў? Я скажу, каб цябе ўнiзе чакалi. Усё зразумеў?

Мне нічога не давалася ў жыццi задарма. У школе, каб атрымаць пяцёрку, старанна вывучваў увесь зададзены матэрыял. I не толькi зададзены, але i пазапраграмны, бо мне чамусьцi абавязкова задавалi дадатковыя пытаннi. Дый гэтая паездка ў Маскву далася ў знакі. У мамы папрасiць грошай не мог – ведаў, няма ў яе. Значыць, трэба зарабiць. I тры ночы я разгружаў вагоны з посудам. I так ува ўсiм. Толькi вершы, бадай што, пісаліся самі сабой, без напругi. Асаблiва – пра дзяўчат. Такiя, напрыклад:

Две грудки, словно яблочки, румянятся, Горят, трепещут в поцелуях сладостных, È каждая друг дружке лаской жалится: Ох, почему же мир мгновений радостных Нас опьяняет чувствами и…

Нешта было i пасля «и», але што – забыўся. Даўно, яшчэ ў восьмым класе, пiсалася, і, вядома ж, па-руску. Здавалася дзівацтвам складаць вершы па-беларуску ў амаль цалкам абруселым Мінску.

Вершаў у мяне сабралася багата – два тоўстыя сшыткi. Падумваў паказаць iх дасведчанаму чалавеку. Такога не знаходзiлася. Затое трапіў на вочы «Алый парус» – літаратурная старонка «Комсомольской правды». Падумаў: дапішу паэму i дашлю, трэба выходзiць у людзi. Але ўсе мае «прекрасные порывы» скончылiся тым, што неяк раз, у паэтычных мроях, я бяздарна забыў абодва сшыткi i няскончаную паэму ў тралейбусе. Выйшаў на прыпынку, а яны паехалі далей. Апамятаўся запозна. I хоць адшукаў той няшчасны тралейбус i пагаварыў з кіроўцам – усё марна: сшыткi знiклi. Страта была незваротная. Тады я сказаў сабе: болей вершаў не пiшу! Нiколi! І клятве той заставаўся верны ці не дваццаць гадоў.

Але дзеля чаго я пра ўсё гэта? Ага – цётка Надзя і яе шчодрасць. Ёй толькi рэкні – ашчаслівіць. Ну i няхай! Раскашэліцца – не адмоўлюся. Усё ж родны чалавек.

Цётчын ветлівы, хоць і камандзірскі голас узбадзёрыў мяне. Але на душы было па-ранейшаму тужліва, i пайшоў я шукаць, дакладней – лавiць таксi зусiм не ў радасным настроi.

* * *

Не паспела машына спынiцца ля вылізанага да бляску гасцінічнага ганка, як ад дзвярэй, узняўшы рукі, нібыта хацеў абняць, кiнуўся да мяне швейцар. Таксiст вылупiў вочы: хлапчуку швейцары «Масквы» дзверы адчыняюць!

Ён нават забыўся сказаць дзяжурнае слоўка, якое амаль не залежыць ад атрыманай сумы: «Малават-та».

Праз хвiлiну я быў у лiфце, а неўзабаве стаяў ля дзвярэй кабiнета з шыльдачкаю: «Дырэктар». На ўсякi выпадак пастукаў.

– Праходзь, Санёк! – цётка сама расчынiла дзверы. – Прысядзь, пачакай хвiлiначку. Падпiшу пару паперчын, i паедзем. Хачу цябе папесціць. А то, бачу, варта на пару гадкоў пакінуць без нагляду, як ад усiх маiх ранейшых намаганняў не застаецца i следу: твар маркотны, вочы сумныя, выгляд стомлены. Усмiхацца трэба, Санёк, усмiхацца! Не паддавацца жыццёвым нягодам! Не iсцi за імі! Ты ў мяне разумненькi і не раздураны. У цябе ўсё будзе добра. Цудоўна! От пабачыш. Я ўжо вырашыла. Падумала i прыйшла да высновы: трэба Санька ў людзі выводзiць. У багатыя людзі! Заўсмiхаўся? Дзякуй Богу! Хоць зморшчынкi з твайго твару збеглі.

Аздобленая ўсярэдзіне велюрам цётчына «Волга» нечым нагадвала бар з нянашага кінафiльма: напарфумаваны «францыяй» салон i ў паўляжачай позе на заднім сядзенні – бездакорна «вылiзаная» цырульнiкам гаспадыня.

Гадзiны тры мы матляліся па крамах i складах Масквы, а цётка ўсё не сунiмалася. Нарэшце, калi я ўжо мала што цямiў, сказала кіроўцу:

– Добра, Васіль, едзем дадому. Бачыш, пляменнiк з голаду памiрае.

«Зноў намёк: правiнцыял, саромеецца сказаць». Вядома, памiраць я не памiраў, але пярэчыць не стаў. Спрачацца з цёткаю – марная рэч, яе дабрадзейную, амаль агрэсiўную любоў я адчуваў i раней, таму лепш змiрыцца i маўчаць, тым болей што i сапраўды час быў падсілкавацца.

Але цётка Надзя раптам загаварыла iншым тонам i пра iншае. Палiчыла патрэбным расказаць, што і як збіраецца рабіць са мной.

– Слухай, пляменнічак, уважлiва. Цябе проста сам Бог паслаў. Сёння я вячэраю з вельмi сур’ёзнымi людзьмi. І цяпер папрашу іх, каб прыехалі з дачкою. І гэтым людзям ты павiнен спадабацца. Ты ж у нас хлопец вiдны, i абліччам, i розумам не абдзелены. Такiя на дарозе не валяюцца. Наогул, усё павiнна прайсці добра. Галава сям’i нядаўна прызначаны паслом у Швецыю. Мацi таксама ў Міністэрстве замежных спраў працуе. Ёсць у гэтых загнiваючых капiталiстаў i мажлiвасць вучыцца. Само сабой, на ангельскай альбо шведскай мове. Ты, спадзяюся, не супраць такой перспектывы? I think the language for you is not a… How to say it in English?[37]

Я мала што зразумеў з цётчыных паўнамёкаў, але не адгукнуцца на яе ангельскую не мог:

– Do you mean «an obstacle»?[38] – паспрабаваў падмагчы. У адказ яна ўсмiхнулася:

– The accent is certainly Byelorussia.[39]

* * *

Да прыходу гасцей заставалася гадзiна, на працягу якой я старанна адмакаў пад душам. Толькi хвiлiн за пяць да іх з’яўлення цётка спахапiлася і выцягнула мяне з ваннага пакоя.

Сям’я дыпламатаў не расчаравала. Сапраўдны ўзор маскоўскай элiты. Шляхетная, пародзiстая постаць бацькi, прыгожая, асляпляльная ўсмешка мацi, сiмпатычная бялявая – амаль шведка – дачка.

Пасля, за сталом, я звярнуў увагу на адзенне гасцей – швоў амаль не відаць! – i, вядома ж, на ювелірныя упрыгажэнні маці і дачкі. Брыльянты іхніх завушніц, бранзалетаў і калье адбівалі сонечныя промні, якiя, удараючыся аб крышталь келіхаў, раз-пораз сляпiлi мяне. Я вырас у зусiм iншым свеце, i гэтая дэманстрацыя дабрабыту, дастатку, а дакладней кажучы, багацця, уражвала i бянтэжыла. У нейкi момант падумалася, што, можа, пасада пасла ў Швецыi для бацькi – вымушанае панiжэнне, а заадно і ўцёкі ад адказнасці: наўрад цi мог зарабiць усё гэта звычайны, няхай нават немалога рангу, чыноўнiк.

Напачатку я адчуваў сябе няёмка, саромеўся, сядзеў за сталом як звязаны. Але паступова скутасць праходзіла.

Цётка i жонка будучага пасла, не змаўкаючы, наўзахапы пераказвалi адна адной апошнiя свецкiя навiны, розныя, часцей смешныя, гiсторыi з жыцця «свiты» i маскоўскага бамонду. Весела, нават азартна смяялiся самі i весялiлi ўсiх нас. Спакваля я асвойтаўся i рагатаў ці не гучней за ўсіх. I гэтым нечакана парадаваў бацьку сямейства. Ён раптам падняўся і прапанаваў такі тост:

– Сціпласць i прастадушнасць – прыкметы прыстойнасці.

Думаю, пакуль у сталіцы ёсць сілкаванне ў асобе чыстай душою правінцыйнай моладзі, у краіны ёсць будучыня! Дык вып’ем жа за нашу годную змену!

Усе з ахвотай асушылі келіхі з «залатым» шампанскім (любімым напоем «шведаў»). Пасля яшчэ і яшчэ…

Час ляцеў непрыкметна. Было далёка за поўнач, калi цётка папрасiла мяне спусцiцца ў склеп па клубнічнае варэнне. Я здзiвiўся: навошта, стае ж усялякай слодычы? Але цётка амаль падштурхнула да выхаду:

– Не лянуйся, iдзi. Забыўся, дзе святло ўключаецца? Не? Малайчына!

Не было мяне хвiлiн пяць, можа, крыху болей. А калi вярнуўся з лiтровым слоiкам любiмага цётчынага клубнічнага, адразу ж пачуў прысуд.

– Малады чалавек, – голасам спрактыкаванага педагога пачала жонка пасла. – Мы тут без вас, даруйце, параiлiся…

Чалавек вы не дурны, спартыўны i галоўнае – не-раз-дура-ны, – сказала, расцягваючы апошняе слова. – Ёсць такая прапанова… Дарэчы, – яна ўсмiхнулася i падмiргнула цi то мне, цi то цётцы, – Насцi вы спадабалiся. Яна ў нас таксама дзяўчына як мае быць: i добрая, i гаспадарлівая. Акурат вам да пары. – Дачка пачырванела i апусцiла галаву. Мацi ж працягвала: – Дык вось, ёсць прапанова трымацца вам з Насцяю разам. А дзе будзеце жыць, я думаю, Надзея Паўлаўна вам ужо сказала… Не-не, адразу можаце не адказваць. Падумайце. Але часу на гэта ў вас мала. Зрэшты, чаму мала? Цэлыя суткi! На жаль, болей мы чакаць не можам.

Я быў агаломшаны. Быццам абухом па галаве! Без мяне мяне жанiлi?! Ну, цётка! Вось дык сюрпрыз! Куды там аматаркам «Deep Purple»! I суткi на роздум! Сапраўды прысуд! Прытым без абскарджання.

Не паспеў я не тое каб нешта сказаць, але i ўцямiць, што адбываецца, як бацька сямейства ўстаў з-за стала:

– У гасцях добра, але час нам, Надзя, i меру ведаць.

* * *

Усё ўва мне кiпела. «Не, выбачайце! Гэтая прапанова – пятля! Вядома, добра было б вучыцца ў Швецыi, але ж не такой цаною. Лезцi ў няволю, хадзiць на шворцы? Чуць: “Мы тут без вас параіліся і пастанавілi”. Яны, ці бачыце, пастанавілі! Нiхто нiколi за мяне пастанаўляць не будзе!»

Цётка, правёўшы гасцей, вярнулася ў залу i адразу заўважыла мой незадаволены пагляд. Усё ж спытала:

– Ну, i што ты надумаў?

– Я? Нiчога! Гэта вы надумалі! – адказаў без ценю iронii. Але цётку так лёгка не падманеш.

– Дзiўныя вы, беларусы. Жывяце як жабракi-гаротнікі, мардуецеся, а надараецца мажлівасць выйсцi ў людзi – вы на дыбкі: «Не, гэта не маё!» Санёк, я зразумела: для шлюбу па разлiку ты пакуль што не саспеў. Шкада! Цяпер – не саспеў, а iншага шанцу можа i не быць. Запомні!

Я маўчаў, хоць сказаць хацелася шмат чаго.

– Разумею, – спрабавала супакоіць мяне цётка. – Свабода – перш за ўсё! I ўсё-ткi, дарагi пляменнiчак, шчыра скажу: шкада, што не хочаш ты быць багаценькiм Бурацiнам. Ну ды Бог з табою! Давай спаць! А заўтра, можа, i праўда станем мудрэйшымi.

Уставала цётка рана, хоць на работу выбіралася недзе а дванаццатай. Гэтая раніца была патрачаная не на цырульню, як заўсёды, а на мяне. Новая бяздонная заморская сумка напакоўвалася дарагімі падарункамi: джынсы легендарнай «Lee», венгерскiя катонавыя байкi, тоўсты, але лёгкi iрландскi світар, фiнская скураная куртка, процьма больш дробных рэчаў і прадметаў, тузін кнiг фантастыкі i дэтэктываў. «Адзiн дзень Iвана Дзянiсавiча» Салжаніцына я ўжо сам выпрасiў. Цётка паківала мне пальцам, але кнiгу аддала, і я з радасцю i ўдзячнасцю прыцiснуў томiк да грудзей. Ужо пасля з жудасцю падумаў: «Ох, калi пра гэта даведаюцца там, за жалезнымi дзвярыма!»

Цётка стала класці ў сумку розныя прысмакі і далiкатэсы (у бляшанках – каб не разбiлiся) i наказала:

– Кладу гэта зверху, прагаладаешся – адразу нешта дастанеш. Не будзеш корпацца, перакладваць рэчы, выстаўляць напаказ, што там у цябе.

I яшчэ ўзрадавала:

– Сумку здасi ў камеру захоўвання, а сам, я разважыла, паспееш пабыць у тэатры «На Таганцы». Часу хопіць. Вось бiлеты (якія месцы, заўваж!) i грошы на таксi. Не эканом! Нiякага метро – толькi на машыне! Хоць на метро часта дабiраюцца хутчэй, але сёння яно нам не падыходзiць. Ну, усё, з Богам. Васіль, чую, пад’ехаў.

Цётчын кіроўца заўсёды прыпаркоўваўся пад самымi вокнамi яе кватэры, але ў дзверы не званiў. Часам ён мог там прачакаць-праспаць некалькi гадзiн, як і ля гасцiнiцы «Масква». «Салдат спiць – служба iдзе!» – павучаў швейцараў.

Цётка выйшла з машыны раней, на пад’ездзе да работы. На развітанне яшчэ раз нагадала:

– Рамантык, глядзi, не забудзь сумку ў камеры захоўвання! Бо да Мiнска галодны паедзеш!

* * *

Вiдаць, гэтак я адчуваў бы сябе, калі б апынуўся, скажам, у Швецыi – адзiнотна i няўтульна. Патрапiў у тэатр нечакана, псiхалагiчна не падрыхтаваны, што, як мне здавалася, адразу ж кiдалася ў вочы. Стаяў ля сцяны з партрэтамi артыстаў i міжволі дзiвіўся. Нельга было не дзівіцца. Тэатр пачынаецца з вешалкі? Не, гэты пачынаўся з фае. З гэтых партрэтаў. З публiкi. А публiка была не абы-якая: Акуджава, Вазнясенскi, Мiхалкоў, Разанаў… Я пазнаваў iх адразу.

Пачаўся спектакль. Усе артысты iгралi з поўнай, на мяжы душэўных і фізічных сіл, аддачай, але найбольш уразiў Высоцкi. Самы славуты ў краiне бард? Так. Вядомы кiнаакцёр? Так. Але нiколi не думаў, што ўсе гэтыя амплуа можа зацьміць Высоцкi тэатральны. Ён насiўся па сцэне, як вар’ят, не шкадуючы рваў свой і без таго сарваны голас.

Пад канец спектакля Высоцкi не гаварыў, а стагнаў. У нейкi момант ён так раз’юшыўся, што Дзямiдавай – партнёрцы па спектаклi – давялося яго супакойваць.

– Валодзя, – сказала яна, хоць героя п’есы звалi, вядома ж, iнакш, – Валодзя, усё добра.

Ён пакідаў сцэну абсалютна знясілены, пот ручаём цёк па твары. Адзенне можна было выкручваць.

Я тады вымавiў фразу, якую помню і цяпер: «Такія доўга не жывуць». Гвалтаваць арганiзм запар дзве гадзiны на мяжы яго мажлiвасцяў?! Сапраўды хадзьба над безданню. Па самым краi.

Спектакль праляцеў як адно iмгненне, але яно зачаравала мяне i аглушыла. Я растварыўся ў iм даастачы i пасля фiнальных слоў не адразу зразумеў, дзе сяджу. Толькi бура апладысментаў памагла мне ачомацца.

Калi выйшаў урэшце на вулiцу i зірнуў на падораны цёткаю гадзiннiк, спалохаўся – да адпраўлення цягнiка заставалася дваццаць пяць хвiлiн! Ну i цётка, ну i разлiчыла! Падбег да краю тратуара i пачаў махаць рукой перад кожнай машынай.

Адна з iх спынiлася.

– Да «Беларускага»? – перапытаў таксiст, побач з якiм сядзеў пасажыр. – Пяць рублёў!

Пасажыр мiжволі пасмiхнуўся. Я зразумеў, што мяне абуваюць, але выйсця не было, i вымавіў па-гагарынску:

– Паехалi!

У камеру захоўвання ўляцеў за шэсць хвiлiн да адпраўлення. Амаль вырваў сумку з металiчнай багажнай скрынкi i памчаў да платформы. Дзе ён, мiнскi цягнiк, на якой каляіне? «Тры хвiлiны, дзве», – адлiчвала свядомасць.

Перад вачамi мiльганула нарэшце шыльдачка «Масква – Мiнск». Бегчы да свайго вагона часу не было – ускочыў у бліжэйшы. Праваднiца, якую ледзь не збiў з ног, зрэагавала імгненна і па-беларуску:

– От ужо гэтыя маскалi! Заўсёды позняцца! Маскалём, думаю, мяне зрабiлi абноўлены «прыкiд» i фiрмовая сумка.

* * *

Я прайшоў у свой вагон i адшукаў пазначанае ў бiлеце купэ. Адчынiў дзверы i вачам не паверыў: «Люкс! Ну i цётка! От табе на! I не зрабіся пасля такога жыцця агентам iмперыялiзму!»

У купэ больш нiкога не было, але я не засмуцiўся. З палёгкаю ўздыхнуў: «I дзякуй Богу! Пасля Масквы, як i пасля спаборнiцтваў, належыць адпачыць».

Схадзіў да праваднiцы, папрасіў, каб прынесла гарбаты. Неўзабаве пачуў стук у дзверы. Запрасіў:

– Заходзьце, калi ласка.

– Дзякую, – голас быў зусiм не падобны на прастуджаны басок праваднiцы.

Здзiўлена ўзняў вочы… Як выглядаў я ў тую хвіліну – не ведаю, але народная артыстка СССР Васільева, якая – дайце веры! – увайшла ў купэ, адразу ўзняла ўгору руку:

– Спакойна, малады чалавек, спакойна. Усё добра. Так-так, гэта я. Ды не Госпад жа Бог! Таму закрываем рот i заказваем гарбату.

Госпадзе, гэта сапраўды яна! I гаворыць нешта пра гарбату…

Я сарваўся з месца i пабег да праваднiцы: не адну шклянку, а дзве. Ад яе – у вагон-рэстаран. Навошта? Наўрад цi разумеў. Але ўсведамленне таго, што еду ў адным купэ з народнай артысткай, змушала варушыцца. А як жа iнакш? Калi такое яшчэ паўторыцца? Можа, і нiколi! Значыць, трэба нешта зрабiць, нешта прыдумаць.

Я выстаяў чаргу, купіў прыгожую каробку «камунарскiх» цукерак i бутэльку шампанскага. Шчаслiвы, вяртаўся ў купэ.

Асцярожна, стараючыся не грымець, адсунуў дзверы i зноў аслупянеў: суседка спала. Прылегла, вiдаць, на хвiлiнку i неўпрыкмет заснула. Напэўна, стома ўзяла сваё. З карабля на баль – са спектакля на цягнік, у дарогу.

Паклаўшы цукеркі і шампанскае на стол, я таксама прылёг i гэтаксама нечакана для сябе заснуў…

– Малады чалавек, – пабудзiла мяне ўранку славутая суседка, – хутка Мiнск.

Пазней, калi я прывёў сябе да ладу, яна, усміхаючыся, сказала:

– Неспрактыкаваны вы, аднак, кавалер: шампанскае так і не адкаркавалі… Жартую… Але, крый Божа – не засмучайцеся! У вас яшчэ ўсё наперадзе! I, паверце, гэта я вам зайздрошчу. Як мне хацелася б зноў апынуцца ў вашым веку! Але гады не вернеш. А ранiшняю гарбатай – частую! Я ўжо заказала.

Мы пiлi чай, елi цукеркi, гаварылi пра тэатр. Я сказаў, што ўражаны ігрой Высоцкага, укруціў нешта пра «идущего по лезвию бритвы». Яна падтрымала, сказала: «Есть и другие. Олег Даль, например…»

На развiтанне папрасiў у яе аўтограф. Народная распiсалася на кнiзе Iосiфа Шклоўскага «Вселенная, жизнь, разум» – першай, што трапiла пад руку ў маёй сумцы.

Цягнiк спынiўся, і мы паднялiся. Апошняе, што пачуў ад славутай спадарожнiцы, былi словы, якія засталіся ў маёй памяці назаўсёды:

– Ну што, малады чалавек, будзем рухацца наперад? Яе сустракаў натоўп з тэлекамерамі, а мяне – мой горад.

Мой? Не ведаю, цi паверыце, але на гэтым кароткiм слове – «мой» – я чамусьцi раптам спатыкнуўся. «Цi мой?» – кальнуў сумнеў.

Засяродзiцца на iм не паспеў – перада мною стаяла… мама! Мая бедная мама. Яна прыехала. Вядома ж, цётка ёй пазваніла: iдзi сустракай свайго сыночка, а то вашыя жабракi па дарозе яго абкрадуць, ён жа ў цябе такi неспрактыкаваны i даверлiвы.

* * *

Мама ад таксi адразу ж адмовілася. Нават слухаць не стала.

– Плацiць тры рублi за нейкiя пятнаццаць хвiлiн язды? – абурылася. – Гэта табе не Масква! Пайшлi на тралейбус.

Наўрад цi да месца гаварыць цяпер пра тое, як мы дабiралiся дадому нашым пятым маршрутам. Мне ён абрыдзеў яшчэ з таго часу, калi мама вазiла мяне ў дзiцячы садок. І ехаць недалёка, усяго нейкiя чатыры прыпынкi, але ў тралейбусе заўсёды была таўкатня. Быццам ён апошнi, i ўсе абавязкова пнуцца ўлезцi ў яго.

Ды Бог з iм, з гэтым пятым тралейбусам! Успамiнаю пра яго толькi дзеля таго, каб сказаць: пасля такой цiсканiны было асаблiва прыемна прыйсцi дадому, распрануцца, упасцi нiцма на тахту або проста на падлогу, на дыван i адпачыць, нацешыцца прахалодаю, цiшынёю i спакоем.

Але я не паспеў нацешыцца. Перашкодзіў міжгародні тэлефонны званок. Званіла цётка – але ўжо іншая, «паўночная». Яна, як заўжды, усё ведала i… прыраўнавала мяне да прадстаўнiцы, як казала, «маскоўскай гасцiнiчнай мафii». Патрабавала, каб неадкладна прыехалі да яе ў госці. Патрабавала катэгарычна i безапеляцыйна, а на развiтанне паставіла важкую кропку:

– Запрашэнне я выслала.

Без яго мы не маглі атрымаць пропуск у пагранiчную зону.

* * *

Як было пасля такога адмовiцца? I мама здалася:

– Добра, вазьму якi тыдзень з водпуску i, пакуль цёпла, з’ездзiм, праведаем.

Мяне, праўда, папярэдзiла, ці, лепш сказаць, папрасiла:

– Толькi ты, калi ласка, абяцай, што не будзеш сядзець, як раней, дзень i ноч перад тэлевiзарам. Што яна табе далася, гэтая фiнская тэлевізія, свабодная, як ты кажаш? Хочаш ведаць тое, што не трэба? Апамятайся, сынок! Не лезь на ражон! У мяне дасюль голас вашай класнай у вушах звiнiць: «Саша быццам не ў савецкай сям’i выхоўваецца, не ў СССР нарадзiўся i расце…»

«Бедная мама», – уздыхнуў я, як і тады, на вакзале. Прарабіўшы ўсё жыццё на ткацкай фабрыцы, яна была тыповай савецкай жанчынай, перадавiком вытворчасцi. І разважала, i рабiла ўсё ў адпаведнасцi з гэтым сваiм, прынятым як належнае, статусам.

Таму ехалi мы не ў «люксоры», а ў народным плацкартным вагоне. Ехалi далёка, на Крайнюю Поўнач, у пагранiчную зону.

Слухаючы прыемны перастук колаў, я, здаецца, ці не самазадаволена пасмiхаўся: як гэта пiльныя служакі з вядомага жоўта-шэрага будынка ў цэнтры Мінска адпусцiлi мяне ў такую дарогу? Убачыў сябе гэткiм героем, якi, выходзіць, можа, дайце веры, пасміхнуцца з гэбістаў, упікнуць: нават яны не паўсюль паспяваюць i не ўсё бачаць i чуюць!

Цяпер, праз гады, мне шкада не тых хлопцаў, а сябе, наiўнага, самаўпэўненага i даверлiва-неспрактыкаванага.

Месца маё, само сабою, было на верхняй паліцы. Ды я ўжо меў сякі-такі досвед у гэткіх паездках. Чамусьцi ва ўсiх плацкартных вагонах, куды б нi ехаў, гулялі страшэнныя скразнякi. Ведаючы гэта, я, кладучыся галавой да акна, ухутваў яе ручнiком. Хапіла мне таго, даўнейшага выпадку… Пасля восьмага класа, з якога, дарэчы, i ўзяўся па-сапраўднаму за вучобу, мама павезла мяне «на вёску да дзядулi» пад яшчэ не радыеактыўны Гомель. У цягніку мяне гэтак прадзьмула-прасвістала, што пад вечар з тэмпературай сорак я ляжаў непрытомны ў нейкай вясковай бальнiчцы. Усе хадзiлi ля мяне, войкалi i ахалi, але што рабiць – нiхто не ведаў. У дадатак жа да тэмпературы, якую ніяк было не збiць, мяне ўвесь час ванiтавала. Пад канец – з крывёю.

Выжыў, можна сказаць, цудам. Пашанцавала. Якраз тым часам у той вёсцы адпачываў галоўны лекар другой мiнскай бальнiцы. Прыехаў на радзiму, да мацi. I апынуўся доктар для мяне, як у той песнi пяецца, «в нужном месте и в нужный час». Праўда, тады было не да песень. Без гэтага не iнакш як Богам пасланага чалавека будучаму агенту iмперыялiзму былі б, безумоўна, капцы. Доктар змагаўся за жыццё «сынка» (зваў мяне так) усiмi даступнымi сродкамі. Запалохаўшы мясцовых шышак сваiмi сувязямi ў сталiцы, дамогся таго, што на другi дзень «сынка» пасадзілі на верталёт, і я апынуўся ў найлепшай бальніцы Гомеля. Доктар трое сутак не адыходзiў ад майго ложка. I ў вынiку мяне не даканалі якiм-небудзь няслушным дыягназам i, адпаведна, памылковым лячэннем. I я выжыў.

Пазней даведаўся: прозвiшча маё галоўны лекар тады пачуў не ўпершыню. Некалi ён вучыўся ў медычным інстытуце ў адной групе з маёю стрыечнай сястрой. Яны кахалі адно аднаго. На трэцiм курсе ад «сяброў» з жоўташэрага будынка рэктару прыйшло пiсьмо. Неўзабаве сястру, як дачку выкрытага ворага народа, з iнстытута выкінулi. Тады будучы галоўны лекар пабаяўся выступiць у абарону свайго кахання – гэта значыла б развiтацца з мараю стаць доктарам. Сястра пасля адлічэння доўга хварэла, суткамі не спала, трызнiла i ўрэшце страціла розум.

А ў той час, калi лёс звёў яго са мной, доктар, які прайшоў «в’етнамскую», ужо нiчога не баяўся. Ён змагаўся за маё жыццё i за свой гонар. Ведаў: з гэтым прозвiшчам я ў родзе – апошнi. I калi ён не зробiць усяго мажлівага i немажлівага, ланцужок можа канчаткова абарвацца.

У дадатак да ўсяго перажытага я ў той гомельскай бальнiцы выпадкова пачуў вымаўленае адным з дактароў: «Пункцыю ўсё ж дарэмна ўзялi. Паспяшалiся, перастрахавалiся, можна было i не браць. А цяпер пасля сарака пяцi ён – не жылец. Ранняя старасць».

Тады да сарака пяцi мне было далёка, i тая фраза мяне не вельмi насцярожыла. Не жылец дык не жылец. Гэта пра некага iншага, не пра мяне.

Пазней жа, калi памяць вярнула да таго даўняга бязлiтаснага прысуду, я сказаў сабе: «Што ж, калi гэта сапраўды так – трэба спяшацца». I з таго часу ўсё жыццё, як мог, спяшаўся.

Спяшаюся i цяпер, калi пiшу гэтыя радкi.

* * *

Наш плацкартны жыў сваiм вагонна-дарожным жыццём. Бедныя браткi-беларусы ехалi да сваякоў, якiя атрымлівалi шалёныя паўночныя. Хто – у Мурманск, хто – у Манчагорск, а некаторыя шчаслiўчыкі – у прымежную зону, да «фiнаў». Да шчаслiўчыкаў належалі i мы.

Да Ленiнграда ўсё было звычайна i проста, як усюды ў Савецкiм Саюзе, але, калі паўночную сталiцу праехалі, пачалося нешта незразумелае. Цягнік пайшоў уздоўж граніцы, i на кожным паўстанку нас няспынна правяралi, правяралi, правяралi. Спачатку гэта прымушала ўсiх хвалявацца, потым пачало ўспрымацца спакойна i нарэшце зрабілася прадметам жартаў. У мяне нават узнiкла жаданне падкалоць таварышаў у зялёных фуражках. Гэта ледзь не давяло да бяды. На адным з прыпынкаў на чарговае «Вашы дакументы!» я, заміж таго каб дастаць пашпарт, выпаліў:

– My name is Mick Jagger, – назваў імя вядомага англійскага рок-спевака. – I am from England. I have no documents on me, but I can sing for you![40]

– Што-што? – не зразумеў жарту салдат. – Ану, пройдзем!

Дзякуй Богу, мама па-сапраўднаму расплакалася і здолела пераканаць прапаршчыка, якi падышоў на шум, што яе сын па-дурному пажартаваў, i пасля некаторага вагання той дазволiў нам ехаць далей. «Глядзiце за сынам, мамаша», – папярэдзiў, адыходзячы.

«Паўночная» цётка сустрэла нас у Манчагорску, за шмат кiламетраў ад свайго дома.

Дабіралiся да месца на «персанальным» грузавiчку яе мужа. Ехалi па бездарожжы гадзiны дзве. Пасёлак, у якiм жыла цётка, быў на самай мяжы з фiнамi, i, як потым я даведаўся, бездарожжа было толькi з нашага боку.

Цётчын дом мяне ўразіў: новы, светлы, прасторны. Як самаму зморанаму, мне выдзелiлi асобны пакой. Такой раскошы не было нават у маскоўскай «гасцiнiчнай мафii».

* * *

Спаў я ў тую першую ноч на поўначы, як забiты. Нястачы кiслароду, пра якую гаварыла цётка, зусім не адчувалася. Наадварот, мне здавалася, што яго зашмат: паветра было нейкае пранiзлiвае.

Ранiцай у ванным пакоі пачуў, як за тонкай сцяной, на кухнi, мама ўсхвалявана пытала-перапытвала сястру:

– Няўжо здолелі ўцячы? Двое? I што? Злавiлi? Зэкi? Палiтычныя? Мяжу перайшлi, але фiны выдалi?

Я, агаломшаны, прыцiх, замёр.

– Так, і хутка iх павядуць паўз наш дом, – адказала цётка. – Вулiца ж у пасёлку адна.

Вядома ж, даведаўшыся пра такое, я не мог не выйсцi падыхаць свежым паветрам. Мне, якi начытаўся кнiжак пра герояў-памежнiкаў i варожых агентаў, што ўсяляк спрабавалi пратачыцца да нас, хацелася ўбачыць калі не саміх шпіёнаў, дык хоць бы iх памагатых. Жывых, у натуральным выглядзе. Я стаяў ля веснiчак i чакаў. Iх усё не вялi. Набліжаўся поўдзень. Мама выйшла паклiкаць мяне палуднаваць.

Падышоўшы бліжэй, цiха сказала:

– Гэта, сынок, не звычайныя зэкi. Гэта палiтычныя, ворагi народа.

– Тым больш, мама, я мушу паглядзець.

I тут мы ўбачылi працэсiю, што набліжалася да нас. Уцекачоў вялi павольна, нібыта на павучанне iншым.

Каб кожны мог iх убачыць, разгледзець, усвядомiць непазбежнасць пакарання. Ахоўвалi двух арыштаваных салдаты i людзі ў цывільным, усяго чалавек дваццаць. Быццам баялiся, што зэкi нават у кайданках паспрабуюць зноў уцячы. Яны iшлi моўчкi. На тварах роспач, безнадзейнасць. Яны ведалі, куды ішлі, яны ведалі, што будзе далей… Успомнiлася тая даўняя фраза, што пасля непатрэбнай, памылковай пункцыі я не жылец, i мне страшэнна захацелася нейкім спосабам падбадзёрыць уцекачоў, падтрымаць: «Я от таксама…

Але трымаюся…» Аднак вымавіць што-небудзь не змог.

Шмат пазней даведаўся, што гэтых двух, асуджаных у шэсцьдзесят восьмым за ўдзел у сядзячай дэманстрацыі на Краснай плошчы на знак пратэсту супраць уводу савецкіх войскаў у Чэхаславакiю, да ўцёкаў рыхтавала ўся зона. Расказвалi, што знойдзены ў iх манiфест пачынаўся словамi: «Мы, палiтычныя зняволеныя СССР, дзяржавы, якая сцвярджае, што нас няма…»

* * *

У пасёлку iшла толькi фiнская тэлевізія. Я слухаў незразумелую гаворку, але ў гэтым выпадку перакладу і не трэба было: Леанiда Iльiча ўзнагароджвалi чарговай зоркай героя.

«Добры такi дзядок, – узіраўся я ў экран, – цацкi любiць. Пагляд цёплы. Усмiхаецца. Хіба ён можа каго пакрыўдзiць?»

I ўздрыгнуў ад нечаканага доўгага і пранізлівага званка ў дзверы. Цётка адчынiла. Зайшоў мужчына ў цёмна-шэрым гарнiтуры. Менавіта ў такім самым сядзеў перад завешаным шчыльнай шторай акном гаспадар незвычайнай мiнскай кватэры. Позiрк у госця быў добры-добры, як у экраннага дзядулі.

Я не спалохаўся. Ані! Нават не ўстаў з крэсла. Адно кiслароду чамусьцi раптам стала сапраўды неставаць.

Пад падушкаю ляжаў «Iван Дзянiсавiч».

Трэцяя спроба

– Яшчэ раз паўтараю, – павысiў голас нампалiт, – хто прыбяжыць першы, атрымае прыз – дзесяць дзён водпуску. Днi праезду дадому i назад не лічацца. Вы, думаю, за гэтыя паўгода пераканалiся: я вас нi разу не падмануў. I ты, Рашыд, калi будзеш першы, трапiш у сваю сонечную Туркменiю. I ты, Вiктар (з такiм iмем грэх не выйграць!), калi пастараешся, абдымеш бацькоў у родным Краснаярску. I ў Алега ёсць мажлiвасць узрадаваць маму i ўвесь Акадэмгарадок пад Новасiбiрскам. I ў Леанiда з’явiцца шанец апынуцца ў сваім далёкiм бульбашным Мiнску.

Леанiд – гэта я, калi не карэнны, дык закаранелы беларус, што трапіў служыць у алтайскiя стэпы выпадкова. У тую нешчаслівую суботу трэнер выдаваў замуж дачку і за святочнымі клопатамі забыўся, як было дамоўлена, забраць мяне з аблваенкамата. Нейкі час я выкручваўся: маўляў, спартовец, барэц, чакаю прадстаўніка СКА ЧБВА[41] i гэтак далей. Але на другi дзень правяральнік з трыма вялікімі зоркамi на пагонах, натрапіўшы на непарадак, абурыўся:

– Што за блатны адлежваецца? Выключэнне? Чэмпiён? У Сiбiр яго, няхай там пачэмпiёнiць!

I паслаў мяне высокі начальнiк (няхай Бог аддзячыць таму палкоўніку сiбiрскiм здароўем, каб ён яшчэ сто гадоў жыў і дзвесце поўзаў) у тыя мясцiны, дзе самалёты як НЛА сустракаюць.

– Дык вось, удакладняю: прыз толькi адзiн, – працягваў нампалiт. – Другое i трэцяе месцы не разыгрываюцца. Нагадаю яшчэ, што выйгрыш пераможцы – унiкальны. Для нашай роты, як вы ведаеце, паняцце водпуску не iснуе. У такую ўжо часць вы трапiлi, невыязную, сакрэтную, – пашанцавала, адным словам. Цяпер пра маршрут. Хто хоча, можа бегчы пa дарозе – гэта недзе каля чатырнаццацi кiламетраў. Аматарам больш кароткiх дыстанцыяў раю рызыкнуць i рвануць праз пoле – ці не напалову бліжэй будзе. Але гэта вам выбіраць.

* * *

На маё здзiўленне, спаборнiчаць за падарожжа дадому падахвоціліся ўсе. Нават бурат з рускім iмем Вася, наркаман з жоўтымi мiргатлiвымi вачыма, і ягоны сябрук Пеця Заборкін (пра такіх кажуць: пiць, курыць, хадзiць i гаварыць пачаў адначасова) прыладкавалiся недзе ззаду.

Я вырашыў бегчы па дарозе. Снегу амаль няма, у боты не наб’ецца. Кiрзачы, праўда, цяжкаватыя, затое заміж анучаў, якія штораз збіваюцца пад пяты, ногi грэлi прысланыя з дому цёплыя шарсцяныя шкарпэткi. Што да вагi ботаў, дык яна ў абодвух выпадках велічыня нязменная. Поле ж, у дадатак, хавае яшчэ і загадку: а што там, пад снегам?

Адным словам, дарога!

Падумаў пра канкурэнтаў. Найбольш небяспечным быў Алег з новасiбiрскага Акадэмгарадка – чэмпiён вобласцi ў бегу на чатырыста i восемсот метраў. Ён таксама aпынуўся тут выпадкова (а можа, гэта была тая самая выпадковасць, у якой праяўляецца заканамернасць?). Далей iшоў футбалiст Вiктар Пераверзеў, а за iм – прадстаўнiк «таварыства сяброў Японii», жэўжык з цяжкiм для вымаўлення iмем, якое я вечна забываўся (дарэчы, не ўспомнiў i цяпер), блатнаваты, заўсёды заклапочаны сваiм здароўем баксёр з Уладзiвастока. Астатнія сто салдацiкаў, здаецца, застануцца статыстамi. Але – не будзем гадаць, пабачым.

– Раз-два, раз-два, – адлiчваў я крокi, выраўноўваючы дыханне. – Ма-ма? Так-так-так! До-ма? Так-так-так!

Беглася лёгка. Адразу ўдалося вырвацца наперад. Iмчаў, а ў галаве стукала: раптам сiлы на такi тэмп да канца дыстанцыi не хопiць? Астатнiя не так шпарка пачалi, а сярод іх жа – чэмпiён Новасiбiрска.

«Што будзе, тое й будзе! – адчайна адмахнуўся ад трывожных думак, не запавольваючы бегу. – Ма-ма! Тактак-так! До-ма? Так-так-так!»

Футбалiст Вiктар, трапны бамбардзiр, высланы трэнерам у стэп на перавыхаванне за ўпартасць характару, першы, відаць, вырашыў, што пoле яму больш роднае, чым заледзянелы асфальт. Трэба абавязкова перамагчы, каб апынуцца дома. Ён адзiн ва ўсім Алтаі б’е і з левай, і з правай, як з гарматы, а трэнераў, накляпаных у інстытутах фізкультуры, на кожным кіламетры па двое. Толькi б вырвацца, дапяць хоць да нейкай занядбанай каманды – там пакажа свае «мюлераўскiя» ногi.

Ногi не вельмi грузлi ў снезе, i Вiктар спадзяваўся, што так будзе i далей. Вось толькi чабан Рашыд сеў на хвост. Хоць, можа, яно i лепей: з чабаном у стэпе пэўна ўжо не заблудзiш.

Алег узначалiў i вёў групу пагонi за беларусам. Не хваляваўся: «Гэта не васьмiсотка, – казаў сам сабе, – але i нахабнік наперадзе – не чэмпiён у марафоне. Адседзiмся, а там, перад казармамi, ірванём! Спрынтар я не апoшнi. У водпуск паеду не дадому, а ў Ялту, на адбор у зборную Саюза. Яшчэ паспею. Здохну, а ў тройку патраплю! Годзе! Жарты скончылiся».

Безыменны баксёр бег па дарозе, але неўзабаве спалохаўся слізкага асфальту. Успомнiў, як раз паслiзнуўся на рынгу i, падаючы, атрымаў важкi хук справа. Такi важкi, што пасля лiку «дзесяць!» яшчэ доўга лавiў зоркі на столi. Праз тыя зоркі цяпер i бяжыць.

I ён сiгануў у поле, на што да яго наважылiся толькi двое: футбалiст i прылiплы да яго, як цень, Рашыд.

«Азіят, вядома, ад холаду спячэцца, – палічыў безыменны, – а футбалiст – ён жа не баксёр. Як там, на фiнiшы, будзе – нiхто не ведае».

Усе марылі пра перамогу, а нампалiта (ён ехаў на «Урале» за асноўнай групай) турбавала iншае: «Як выбіць у дывізіі абяцаныя пераможцу дзесяць дзён? Усё залежыць ад генерала-цесця, але той апошнім часам быў знерваваны і непрадказальны: затрымліваўся ягоны перавод у Заходнюю групу войскаў. Трэба нешта прыдумаць. Зрэшты, мароз нават у машыне дастае, i ўсё выдае на тое, што наўрад ці хто наогул дабяжыць да казармы. Вось і першыя здыхлякі галасуюць – у машыну просяцца. Можа, цесць не спатрэбiцца i прыдумваць нiчога не давядзецца?»

Я зразумеў, што найцяжэйшае – кожны чарговы глыток пякельна ледзянога паветра. Зразумеў гэта i арганiзм, пайшоў мне насустрач. Горла, нібы залітае навакаiнам, знямела i не перашкаджала дыхаць. Група пераследу трымалася ўчэпiста, але дагнаць пакуль што не спрабавала. «Можа, вытрываю такі тэмп да канца?» – спытаў-абнадзеiў сябе, робячы новы глыток.

«А беларус мацнейшы, чым здаваўся, – разважаў Алег. – Сноўдаўся па казарме, маркоцiўся, усё пра нешта думаў, а тут прэ як паравоз. Нібыта падмянiлi хлопца. Праблема з iм будзе. Але – не бяды! Галоўнае – захаваць сiлы да фiнiшу. А пасля перамогi – у Крым!»

Баксёр бег за футбалiстам. Адчуўшы, што той здае, дагнаў яго i, абыходзячы, крыкнуў: «Я!» Футбалiст зразумеў: «японец», які пакуль што ягоны хаўруснiк, дае яму мажлiвасць перадыхнуць ад лiдарства, i кіўнуў галавою: «Давай!»

«Снег – не ледзяная дарога, тут меней шанцаў паслiзнуцца», – падбадзёрваў сябе баксёр. Ён не заўважаў, што з кожным кiламетрам ногi грузлi ў снезе ўсё глыбей.

Мне здавалася, лячу куляй, але, разважыўшы, што пройдзена толькі траціна дыстанцыi, а часу мінула болей за паўгадзiны, зразумеў – паўзу чарапахай. Аднак усвядомiў i iншае: у такi галалёд ды пры мiнус сарака гэта гранiчная для мяне хуткасць.

Раптам пацямнела. Тройца, што бегла полем, знiкла. Як правалiлася. У апошнiя хвiлiны яны вiдавочна збавiлi тэмп. Ралля пачалася – цi прыняла іх, як тут кажуць, чужая зямелька? Не! Пакуль што – не. Але – прыме. (Так потым і здарылася: забрала за два гады кожнага пятага з нас!)

А я ўсё бег. Бег, каб выжыць. Дагнаць лёс…

Паказалася казарма. З боку поля нiхто не паяўляўся, мае пераследнікi безнадзейна адсталi.

Камандзiр роты стаяў каля ўваходу i ўсмiхаўся. «Глыкнуў», – здагадаўся я, падбягаючы. Цвярозы, ён безупынна роў, вучыў нас розуму: легчы-ўстаць, легчы-ўстаць, легчыўстаць!

– Ну што, спа-рт-смен, – сказаў праз ікоту, – перамог? Думаеш, так усё проста? Не, салдат. Сюрпрыз! Перамога не залiчваецца. Глядзi! – Капiтан вывеў з-за спiны руку i махнуў акуратна складзенымi анучамi. – Пад матрацам днявальны знайшоў! Малайчына днявальны. Зямляк твой, бульбаш, а – сумленны. Няйначай, у мамчыных шкарпэтках бег? Так? Не лепшае рашэнне прыняў, салдат, не лепшае. Парушэнне формы. I, значыць, парушэнне статута. А што належыць парушальнiку статута? Толькi адно – гаўптвахта.

Так скончылася мая трэцяя за першыя паўгода службыняволi спроба вырвацца з алтайскiх стэпаў на Радзiму.

Вырвацца ўдасца з дзявятай. Праз два гады i трыццаць чатыры днi.

Вырвацца – удасца, а вось дагнаць лёс…

Мы чакалі

Асцярожна, як бы баючыся з кім сутыкнуцца, Дзед прачыняў абшарпаныя, змучаныя доўгім жыццём і, пэўна, праз тое незадаволена рыпучыя дзверы раённага шахматнага клуба. Спачатку зазіраў, блізарука мружыў вочы, углядаўся – ці ёсць хто ў холе? Калі хто быў – вітаўся і прасіў прабачэння за турботы. Пасля рабіў асцярожны крок назад, і толькі тады ў дзвярах паказвалася маленькая паненка-прыгажунька – казачная Красачка-Ясачка – ягоная ўнучка Дзіначка. Дзед быў невысокі, але не згорблены, нават падцягнуты, у акуратным, хоць і караткаватым, нібы ватоўка, палітончыку – такія даўно выйшлі з моды. У лютаўскі пранізлівы холад на ім былі лёгкія дэмісезонныя чаравікі, якія ён ціха і старанна аббіваў тут жа, ля дзвярэй. З усмешкаю казаў:

– Вы толькі гляньце, як намяло! Быццам даўней.

Побач з Дзедам патупвала, усміхалася і глядзела на яго з непрыхаванай любасцю Дзіначка. Стары дапамагаў унучцы зняць купленую «навырост» куртачку, папраўляў у яе на шыі хусцінку (што прыхоўвала замыты да шэрасці каўнерык сукенкі) і пераабуваў сваю паненку – мяняў боцікі на самаробныя, звязаныя з тоўстых шарсцяных нітак тэпцікі. Не разгінаючыся, лёгенька ляпаў даланёю па плечуках, нібыта казаў: усё добра, маленькая, я – тут. Пасля сціскаў худыя, перавітыя венамі пальцы правай рукі ў кулак – не моцна, а сімвалічна: «Но пасаран!» У адказ Дзіна ўздымала свой кулачок, дакраналася ім да Дзедавага, па-змоўніцку, амаль нячутна, шаптала: «Мы – разам, і мы – пераможам!» Пасля гэтага заўсёднага абраду малая кіравалася – міма партрэтаў чэмпіёнаў свету – на другі паверх у вялікую светлую залу. Там уздоўж сцен стаялі досыць старыя сталы з шахматнымі гадзіннікамі і мноствам розных па форме і часе стварэння крэслаў. (Адно з крэслаў нейкім цудам захавалася з царскай пары.)

Ужо з паўгода ў клубе была завядзёнка, што Дзіна (яна прыходзіла з Дзедам зазвычай за колькі хвілін да пачатку заняткаў) сядала за бліжэйшы ад уваходу стол, на тое самае дарэвалюцыйнае, з высокаю разьбянаю спінкаю дубовае крэсла і чакала саперніка. Яе месца ніхто ніколі не займаў, а партнёраў галоўны трэнер (які ўзяў над дзяўчынкай персанальнае шэфства) падсаджваў да яе кожны раз новых і паводле толькі яму зразумелай чаргі.

Калі галоўны адпускаў будучую чэмпіёнку, як ён яе ганараваў, дадому, вочы ў дзяўчынкі, незалежна ад таго, выйгравала яна ці прайгравала, загараліся, і, сарваўшыся з крэсла, ледзь паспяваючы сказаць: «Дзякую!» і «Да пабачэння!», малая імчала ўніз – да дзядулі. Імчала, быццам не бачыла яго не гадзіну-другую, а шмат дзён.

Нехта сказаў: «Пакуль у нас ёсць той, каго мы любім, мы жывём».

Мы любілі Дзеда і ягоную Красачку-Ясачку.

Вясною, напярэдадні восьмага сакавіка, мне нарэшце заплацілі за кніжку апавяданняў, што выйшла год таму. Грошы былі не вельмі вялікія, ды ўсё ж яны дазвалялі, апрача ўсяго іншага, зрабіць тое, што апошнім часам не давала мне спакою: купіць малой (а яна, як зразумеў, гадавалася без бацькоў) нагледжаную ў «шопе» для багатых, так званым буціку, шыкоўную італьянскую «школьную форму». Ад камплекта было не адвесці вачэй: элегантная цёмна-сіняя велюравая максі-спаднічка, такога самага колеру, але з серабрыстай аблямоўкаю экстравагантны жакет і бялюткі, з наймякчэйшай бавоўны, дзіва-блейзер. Ганарару мусіла хапіць і на запалярныя, як рэкламавалі іх на ўпакоўцы два вясёлыя белыя мядзведзі, боты: не мог глядзець, як Дзед марозіць ногі.

Кожнага разу, калі я заходзіў праверыць, ці не апярэдзіў мяне хто з тых разумнікаў, каму не трэба лічыць грошы, гаспадар магазіна, які звычайна сам назіраў за парадкам у зале, не без іроніі ўсміхаўся, але стараўся рабіць гэта неўпрыкмет: прыкрываў, як бы ад кашлю, рот або адводзіў вочы ўбок. І як жа ён здзівіўся, калі аднойчы я падышоў да касы і папрасіў зняць з вешалкі сіні камплект і запакаваць боты. Іранічны пагляд гаспадара перамяніўся на запытальны, а тонкія вусны расплыліся ў ветлівай усмешцы.

– Кхе-кхе, – падаў ён голас з-за спіны прадаўшчыцы – страката апранутай, не ў меру напудранай, чымсьці падобнай на сумны манекен у куце.

Прадаўшчыца перастала ўкладваць пакупкі ў яркія аранжавыя пакеты з надпісам «Версачэ» (тавары з гэтым брэнднэймам буцік і прадаваў), павярнулася.

– Іра, – паказаў бос на паліцу, – не забудзь шаноўнаму пакупніку да раскошнай тройкі дадаць і гэты цудоўны бант.

– Дык ён жа не ўваходзіць у камплект… – паспрабавала запярэчыць-удакладніць прадаўшчыца.

– Зірніце, дарагі таварыш, якое цудоўнае спалучэнне! – спыніў, нібыта не чуў яе, гаспадар, ужо звяртаючыся да мяне.

«Вось табе й маеш! – здзівіўся я. – Нават new russian на прэзент раскашэліўся, калі ўбачыў, што я выграб з гаманца ўсё чыста, да апошняй капейкі. І слова “таварыш” не забыўся. Відаць, саколік яшчэ той, брэжнеўскай закваскі».

Рэчы былі купленыя, заставалася набрацца адвагі іх аддаць. Дзіна і Дзед – людзі не багатыя, але не без гонару. Наўрад ці прымуць падарункі ад чужога, па сутнасці, чалавека. Давялося пафантазіраваць, прыдумаць прычыну. «Бадай што, скажу так, – урэшце надумаў я. – Рэчы прыслалі сваякі з Амерыкі. Адзенне там капейкі каштуе, так што буржуі не надта сябе абакралі. А вось з памерамі, шкада, сваячкі наблыталі – розныя ў нашых краінах адзінкі вымярэння: у іх там нейкія дзюймы, у нас – родныя сантыметры. Вось і не падышлі абноўкі ні мне, ні пляменніцы. Я вас вельмі прашу, прыміце ад чыстага сэрца! Адмовіцеся – паставіце ў няёмкае становішча. Звязвацца з камісіёнкаю не хацелася б. Я ж, здаецца, сякі-такі вахцёр-пісьменнік, а не мяшэчнік. Можна было б, вядома, аддаць усё гэта і першаму стрэчнаму-папярэчнаму, але чаму я не магу зрабіць прыемнае тым, каму хацеў бы?»

У апошні перадсвяточны дзень, у апошнюю перадсвяточную трэніроўку, завучыўшы гэты тэкст, я наважыўся здзейсніць задуманае.

Усе ўжо сядзелі за сталамі, і вось-вось мусілі пачацца сеансы. Мусілі, але – не пачыналіся. Ніхто не зрабіў і першага ходу: не было малой! Так ужо павялося, што баталіі заўсёды дабраслаўляліся словамі галоўнага трэнера: «Чэмпіёнка гатовая?

Што ж, тады – у бой!» Але гэтыя стартавыя словы ўсё не гучалі, і сапернікі чакалі. Чакаў і трэнер. Той жа, каму сёння трэба было гуляць з Дзінаю, – таўстун Паша, празываны Паштэт (ён увесь час нешта жаваў), не адважваўся і за стол сесці, ад хвалявання ён нават жаваць перастаў. Выйшаў і я са свайго пісьменніцкага кабінета – вахцёрскага куточка: карцела ўручыць эксклюзівы ад славутага італьянскага модніка. Усе сціхлі, нібыта згаварыліся, – чакалі: Дзед і Красачка-Ясачка прыйдуць, інакш і быць не можа.

– Хвілінку! – спахапіўся я першы. – Як жа адразу не здагадаўся! Відаць, дзверы заклініла! Ужо дні два, як замок без дай прычыны заядае. Збегаю праверу.

Пераскокваючы цераз прыступку, кінуўся да дзвярэй. Пацягнуў алюмініевую ручку-шар да сябе. Дзверы расчыніліся, але малой з Дзедам за імі не было. Снег, неба, месяц, зоркі былі на месцы, а Дзеда з Дзінай не было. Здалося, што няма і мяне, няма і гэтых рыпучых дзвярэй, няма нашага сто гадоў нерамантаванага клуба, няма нашай планеты, няма нічога! Толькі месяц ды зоркі.

Але ўсё было.

У тое імгненне, калі я гукнуў «Хвілінку!», у бацькі Красачкі-Ясачкі (дзядуля ў старамодным палітончыку, як выявілася, быў яе бацькам!) заціхла сэрца. Надарванае за восем гадоў лагера (за ўвоз у краіну і пашырэнне антысавецкіх выданняў ён атрымаў па поўнай праграме – сталінскую «дзясятку», але прыйшлі «новыя часы», і яго амнісціравалі), яно не вытрывала аўтобуснай душагубкі, выпаленага недасканалым абагрэвам бескіслароднага паветра. Малая ціхенька пакратала татку за вуха, за шчаку: будзіла. Яна была не па гадах дарослая і хутка ўсё зразумела. Успомніла: «Ты ў мяне самая смелая!» Успомніла і не спалохалася, не закрычала. Прыхінулася да татавага пляча і ўзяла яго за руку. Безгалоса заплакала. Ужо ніколі гэтая родная ў сініх венах рука не пагладзіць яе: «Усё добра, мая маленькая, я – тут».

Гэтак яны і ехалі 7 сакавіка 1994 года. А мы іх чакалі.

Санька

1. Валюша

«Якi ў мяне сынок малайчына», – уздыхнула Валюша, гледзячы на Саньку. У гэтым халодным сутарэннi з невыносна агiдным пахам прарослай бульбы яны пражылi ўсю восень. Асаблiва цяжка даўся апошнi месяц. Лiстапад нiколi не бывае ў iх краях цёплым, але такога, каб з дня ў дзень халадэча, вецер i нi сняжынкi з неба, – яна не памятала. І чым угнявiла Бога? За што няшчасцi адно за адным валяцца на яе галаву? Гэтае гнілое сутарэнне загонiць яе ў магiлу. Ды каб жа яе! Сябе не шкада. Вось Санька! За што яму такiя пакуты? Сынок, праўда, малайчына, маўчыць, не скардзiцца. Толькi калi яго худзенькае цельца пачынаюць калаціць дрыжыкі, абдымае яе i шэпча: «Мамка, мамка, а ці хутка лета?»

У Валюшы самі сабою пасыпалiся слёзы, нешта няўлоўнае сцiснула грудзi. Яна ледзь не заплакала ад крыўды і болю, але стрымалася, хуценька прыкрыла сабе далоняй рот: Санька толькi што заснуў i мог прахапiцца. Сон у яго быў трывожны. Як нi старалася Валюша прытуляць яго да сябе, саграваць сваім целам, гэта не надта памагала: пад раніцу і сама пакрывалася курынаю скураю, а нос i шчокi рабіліся ледзянымі.

Яшчэ задоўга да свiтання Валюша асцярожна, вобмацкам падымалася па сцёртых, слiзкiх ад плесенi прыступках наверх i трапляла ў маленечкую куханьку. Не ўключаючы святла, каб не пабудзiць бурклiвую гаспадыню, распальвала керагаз i цiхутка ставiла на яго кубак з вадою: гатавала сабе i сыну гарбату. Дзякаваць Богу, выходныя перажылi, цяпер Санька зноў цэлых пяць дзянькоў будзе ў цяпле ў дзiцячым садку.

У садок яны прыязджалi як мага раней – за гадзiну, а то i больш да таго, як першыя бацькi прыводзiлi сваiх дзяцей: хацелася хутчэй патрапіць у цяпло. Балазе, ведала Валюша – старому вартаўнiку (яму цудам удалося выжыць у галодныя пасляваенныя ў Паўночна-Уральскiм канцлагеры) не спалася, і ён чуў іх здаля. Валюша i ў дзверы не паспее пастукаць, а яны, нiбы чароўныя, адчынялiся самi, i Вiкенцiй Львовiч з усмешкай вiтаў iх з парога:

– Ну што, раннiя пташачкi, змерзлi, пакуль дабiралiся? Хутчэй уваходзьце! Хутчэй!

Яны не ўваходзiлi – уляталі. I адразу кiравалiся ў прасторны пакой загадчыцы, уладкоўвалiся на невялiчкай канапцы, прысунутай ледзь не ўпрытык да батарэі.

Ах, якая цеплыня!

Вiкенцiй Львовiч адразу ж частаваў iх хатнiмi пiражкамi з сочывам цi капустай, спечанымi яго гаспадынькай – так ён называў сваю жонку, былую зняволеную таго ж Паўночна-Уральскага (да васьмi гадоў канцлагера асудзiлi шаснаццацiгадовую дачку «ворага народа» – арганіста Мінскага катэдральнага касцёла). Са старэнькага тэрмаса налiваў у шырокiя чайныя кубачкi каву, побач ставiў конаўку з малаком.

Пэўна, якраз хвiлiны, праведзеныя разам з Вiкенцiем Львовiчам, i дапамагалi Валюшы пратрымацца выходныя, а папраўдзе – суботу i нядзелю, бо называць выходнымi гэтыя чорныя, халодныя, з пранiзлiвым пахам гнiлой бульбы днi ёй аніяк не выпадала. Можна было б, вядома, пайсцi ў кiно цi ў цырк, але для гэтага трэба мець грошы, а iх увесь час нестае. Нi разу Валюша не змагла пратрымацца ад зарплаты да авансу, каб не пазычыць. Не выходзіць у яе з эканомiяй: возьме дый купiць сыну апельсiн, шакаладку цi яго любiмую бела-ружовую пасцілу. Спахопiцца, а трох, а то i чатырох рублёў – яе аплаты за дзень – як i не было! Так i не навучылася Валюша гарадскому жыццю, раскладванню сямейнага бюджэту на частачкi. Дый якi там бюджэт, якая сям’я? Яна і Санька. Быў у iх, як і ў людзей, бацька i муж, ды бяда забрала.

Гэта здарылася пяць гадоў таму. Чужыя – менавіта чужымi Валюша потым iх увесь час i называла – заявiлiся да iх у адну з лютаўскiх начэй. Заявiлiся, нiбы чакалi таго моманту, калi Уладзiмiр прывязе яе з Санькам з радзільні. Прыйшлi i забралi мужа – яны нават не паспелi Саньку спаць пакласцi.

Чужыя нiчога не тлумачылi, не патрабавалi, нават не павышалi голасу. Моўчкi абшукалi два іхнія, яшчэ не абжытыя, пакоi, нядаўна прыбудаваныя да бацькоўскага дома, – з ложкам, невялiкiм буфетам, абедзенным сталом i некалькiмi табурэткамi – i, звяртаючыся да Уладзiмiра, сказалi толькi адно слова: «Збiрайцеся».

Сказалi i выйшлi. Культурнымi выстаўлялі сябе, далi час на зборы. Маўчаў, як знямелы, i Уладзiмiр. Нейкая супольная таямнiца злучала яго i чужых – так падумала тады Валюша. Потым мужавы бацькi патлумачылi: сын не хацеў, каб яна ведала, што арыштаваны ён як палiтычны, а значыць, як здраднiк Радзiмы.

«Няўжо трыццатыя гады вярнулiся?» – жахнулася Валюша. Бабка расказвала, як тады, гэтак жа ўночы, энкавэдысты арыштоўвалi дзеда. I больш яны яго не бачылi.

Валюша мужа пабачыла. Даволi хутка. Апошнi раз… Ужо каторы дзень прастойвала яна ля турэмных варот – ажно да цемнаты. Прастойвала дарма: спаткання ёй так i не давалi. Не чуючы спруцянелых ног i заходзячыся ад думкі: як там Санька? – зноў нi з чым вярталася дадому.

Яшчэ здалёк убачыла нейкага мужчыну – ён ляжаў ля iхніх веснiц. Раптам ён прыўзняў галаву i пачаў цопаць, бы сляпы, па веснiцах рукамi, няйнакш спрабуючы iх адчынiць. Валюша не спалохалася: чалавек хутчэй быў хворы, а не п’яны. Падбегла, нахiлiлася памагчы яму i – ледзь не асунулася долу: гэта быў Уладзiмiр!

Ён не змог патлумачыць, што з iм здарылася, – быў не пры памяці. У непрытомным стане яго i ў бальнiцу забралi. Потым перавезлi ў другую. Праз колькi часу – у трэцюю, у iншы горад. Там ягоны след і прапаў. Сказалi, што хворы пайшоў на папраўку i яго выпiсалi: у сям’i, маўляў, хутчэй акрыяе. Але дадому Уладзiмiр не прыйшоў… Валюша кідалася куды толькі магла, ездзiла, пiсала, шукала мужа, дамагалася справядлiвасцi: хто збiў яго да страты прытомнасцi, за што, чаму яго выпiсалi не папярэдзiўшы?

Прабiлася ў прыёмную вялiкага начальнiка з органаў, але той з усмешкаю адмахнуўся: «Ды што вы сабе думаеце? На што намякаеце? З чаго пачалося? З арышту? Э-э, тут, ведаеце, не гестапа, шаноўная. Вашага мужа i пальцам нiхто не крануў. Правялi толькi прафiлактычную гутарку. А што вы думалi? Ведаеце, кiм быў ягоны бацька?» Валюша ведала – але не апускала рук, шукала, спадзявалася…

Неяк, на трэцi год пасля знiкнення Уладзiмiра, яе выклiкалi ў парткам камбiната. Яна пайшла на камбiнат, калі Саньку толькi-толькi споўнiлася два гадкi. А што было рабіць? Неўзабаве пасля прапажы мужа памерла свякроў, і яе далёкiя сваякi, што атрымалi дом у спадчыну, прадалi яго. Валюша з сынам апынуліся на вулiцы. Тады яна i пайшла вучанiцай на камбiнат. І яшчэ радая была, бо Саньку ўзялi ў камбiнатаўскi дзiцячы садок. Праз месяц-другі самастойна стала за станок, старалася, не шкадавала сiл. Неўзабаве яе прыкмецiлi, прызначылі брыгадзiрам, паставiлi старшай над такiмi ж, як сама, нядаўнiмi вучанiцамi, абяцалi даць пакой у iнтэрнаце, накiраваць вучыцца ў тэхнiкум. Таму й не спалохалася выклiку ў парткам. І толькі ўжо ля самых дзвярэй чамусьці ўкалола яе ў сэрца – не на добрае гэта!

У вялiкiм светлым кабiнеце строга папярэдзiлi: не трэба турбаваць, тузаць без дай прычыны адказных савецкiх i партыйных таварышаў. I нечакана дадалi: «Вы што, па вёсцы засумавалi?» Яна не так зразумела, як адчула, што гэта не намёк, а пагроза, i – спалохалася. У вёску, дзе не было нават электрычнасці? Божа баранi! У iх Забалоццi не толькi святла цi газу – добрай дарогi няма. Праўда, i савецкая ўлада туды не надта дайшла. Ацалелi неяк хутары. Прытаiлiся: у 30-я, у 40-я было не да iх, а ў 50–60-я – таксама. Так i прастаялi – без дарогі, без святла. Усё жыццё – без святла. Вакол – балота, балота, балота. Вяртацца туды Валюша не хацела. У горадзе, нават у гэтым халодным і сырым сутарэннi, была хоць надзея. Маленькая, як акенца ў iхнім пакойчыку, але была.

Вiкенцiй Львовiч дапамог Валюшы скiнуць палiтэчка. Раней яна старалася рабiць гэта сама: саромелася выстаўляць на чужыя вочы працёртую сям-там падшыўку. Але потым перастала. Вiкенцiй Львовiч далiкатна нiколi нi аб чым iх не распытваў, расказваў-весялiў iх больш сам. Валюша здзiўлялася, як пасля столькiх гадоў зняволення можна заставацца такiм дабрадушным, усмешлiвым, у шмат чым нават наiўным, верыць у лепшае заўтра. Побач з iм i яна, Валюша, адчувала сябе больш пэўна, дзякуючы яму не здалася, не зламалася.

– Мой маленькi чалавечак, – як заўсёды з пяшчотнай жартаўлівасцю падступiўся да Санькі Вiкенцiй Львовiч. – А цi ведаеш ты, чым адрознiваецца добры прадстаўнiк чалавечага роду ад злога?

– Ведаю! – тут жа адказаў Санька. – Добры – гэта вы, дзядзька Вiкенцiй. Добры – той, ля каго цёпла. Мама таксама добрая. А злая – наша гаспадыня. Не дазваляе ранiцаю ўключаць святло. Таму мама i пазбiвала ў цемры ногi аб прыступкi.

– Піце каву, пакуль не астыла! – паспрабаваў Вiкенцiй Львовiч адвесцi Саньку ад сумных думак. – I пернiкi бярыце…

* * *

Цёплыя дзетсадаўскiя днi праляцелi для Санькі імгненна. Познiм суботнiм вечарам ён ляжаў у сутарэннi на ватніку, што служыў яму матрацам, i глядзеў на маленькую, але вельмi яркую зорачку. Глядзеў i здзiўляўся: ад яе веяла цеплынёю. Праз iх урослае ў зямлю акенца, шыбкі якога за дзесяцiгоддзi былі нiбы зашмараваныя наждачнаю паперай, не можа пранiкнуць не толькi халоднае зіхценне далёкай зоркi, але i зыркi прамень спякотнага сонца. Чаму ж яму цёпла? Санька ўсмiхаўся – у сне. Ён любiў, калi неўпрыкмет наплываў сон. Толькi тады i быў шчаслiвы. А яшчэ – калi яго цалавала мама i калi на парозе дзiцячага садка iх сустракаў сiвы да апошняга валаска дзядзька Вiкенцiй.

Гэтаю ноччу выпаў снег i неяк адразу аціх вецер, а разам з iм адвалілася і сцюжа. Пацяплела. Яны праспалi з мамай да такое позняе пары. Упершыню яны смяялiся ранiцай. Снег на дварэ! Санька быў шчаслiвы. З абуджэннем прыйшлі не агідныя дрыжыкі, не люты холад, які цягам ночы быццам мацнеў, каб уранку зусім замарозіць цябе, а цяпло заснежанай ранiцы, нечаканае i радаснае.

«Вось каб так заўсёды!» – усмiхнуўся Санька, дакрануўшыся да мамiных цёплых рук.

«Не раскрывайся, маленькi мой», – упершыню без ценю трывогi ўсмiхнулася мама i схавала сынавы ручкi пад коўдру.

Праз дзесяцiгоддзi сатрэцца з Санькавай памяцi i тое сутарэнне, i яго злая гаспадыня, i яшчэ шмат чаго непрыемнага, чаго пазбываецца чалавечая памяць, абараняючы яшчэ слабы юны арганiзм ад усяго нялюдскага, непатрэбнага, што можа прынесцi яму шкоду. Не забудзе Санька толькi мамiны вочы. Будзе помнiць iх i пасля таго, як яны закрыюцца назаўсёды.

«Не раскрывайся, маленькi мой», – папярэджвалi яны ў цяжкiя хвiлiны жыцця.

2. Санька

Вось дык скарацiў дарогу – пайшоў напрасткі, цераз парк, не захацеў аўтобуса пачакаць. Вось дык скарацiў… Праўда, «дваццаць чацвёрты» даваў кругаля, так што быццам i правiльна зрабiў, ды лепей было б яго дачакацца… I наўцёкі пусціўся рана! Да выхаду з парку яшчэ сотня – не меней! – метраў, i мужчына з прылiзанымi, бы мокрымi валасамi, які прычапіўся да яго, можа дагнаць. I што дзядзьку трэба? З’явiўся, быццам фокуснiк. Не было нiкога на дарожцы – i на табе, ёсць. Нiбы з-пад зямлi вырас. Заўсмiхаўся, адразу пахвалiў:

– Якi харошы хлопчык, якi харошы хлопчык! Мо яшчэ i выдатнiк? Угадаў? Паважаю выдатнiкаў. Асаблiва паглядных.

«Чаму толькi выдатнiкаў? – устрывожыўся Санька. – I чаму паглядных асаблiва?»

Прылiзаны мужчына, апрануты ў нятанны карычневы касцюм, светла-бэжавую сарочку з шырокiм модным гальштукам, выглядаў прыстойна i святочна, але нешта Саньку ў iм насцярожвала. Што? Пах! Мужчына нiбы ўвесь, з галавы да ног, быў абліты адэкалонам. I яшчэ – позiрк: вочы неспакойна бегаюць, нiбы ловяць каго цi шукаюць.

– Хлопчык! – па-бацькоўску паклаў руку на Санькава плячо незнаёмец. Азірнуўшыся па баках i пераканаўшыся, што яны на дарожцы адны, дадаў: – Як ведаў, што цябе сустрэну. Глядзi, што ў мяне ёсць! Шакаладка! З арэхамi, порыстая, не нашая. Акурат табе. Бяры-бяры, не саромейся. Каштаваў такую? Смачная – язык праглынеш! – Рука незнаёмца, слiзгануўшы па Санькавым плечуку, апынулася на шыi. – Бяры, пакаштуй…

I вось тады, спалоханы прадчуваннем нечага страшнага, Санька, не прамовiўшы ні слова, кiнуўся наўцёкi. I правiльна зрабiў. Гэта быў адзiны шанец вырвацца з рук гвалтаўнiка i забойцы хлопчыкаў. Яго ўжо даўно шукалi ў горадзе. Санькава мама чытала ў газеце, што злачынец па спецыяльнасцi, хутчэй за ўсё, педагог (так думалi ў мiлiцыi) i валодае здольнасцямі гiпнатызаваць дзiця, ласкавымі словамi заспакойваць яго пільнасць. I калi хлопчык даверлiва iшоў на кантакт з незнаёмым, але добрым дзядзькам, злачынец наносiў удар – нечаканы, рэзкi i, як правiла, ззаду. Аднёсшы ахвяру ў кусты, учыняў свой гнюсны здзек-гвалт. Аднаго ў мiлiцыi не маглi зразумець: навошта злачынец забiраў у сваiх маленькіх ахвяр трусiкi? Гэта ж рэчавы доказ супраць яго самога! Адказ быў неверагодна просты: памятка аб чарговай ахвяры! Кожны свой выхад маньяк старанна прадумваў, аналiзаваў паводзiны ранейшых ахвяр. I яшчэ нi разу не пакiнуў слядоў.

Не думаў ён пакiнуць iх i цяпер, як і Саньку – жыццё.

Да агароджы, што акружала парк культуры i адпачынку iмя Чалюскiнцаў, заставалася зусім трохі, калi ўчэпiстая рука незнаёмца дацягнулася да хлопчыка i схапiла яго за каўнер. Санька тузануўся з апошнiх сiлаў i адчуў, што вырваўся, а той, што даганяў яго, грымнуўся на зямлю, закашляўся – няйнакш ад пылу – і брудна мацюкнуўся.

Усё ж дарма людзі празвалі яго настаўнікам.

Страх звычайна скоўвае цела. Саньку ж, наадварот, дадаў сiлы. Ён сігануў проста на высокі дашчаны плот i ўхапiўся за востра абчасаныя штыкеціны. Пякучы боль працяў далонь – пэўна, у яе ўпіўся незагнуты цвiк. Перамагаючы боль, Санька ўсё ж змог падцягнуцца на руках і перакiнуць правую нагу на другi бок плота.

Але і незнаёмец не марудзіў. Спрытна падхапіўся з зямлі i паспрабаваў зноў дагнаць вёрткага хлапчука, якi ўжо быў на плоце i вось-вось мог скокнуць унiз.

На ўсё жыццё слова секунда будзе значыць для Санькі нешта iншае, чым для большасцi людзей на зямлi. Секунда для яго стане не iмгненнем, а нечым вельмi значным, вартым жыцця. Злачынец дапяў да плота якраз праз секунду пасля таго, як і другая Санькава нага апынулася на тым баку. Плот загайдаўся, i хлопчык ледзь не кульнуўся назад. Выратавала сiла цяжару, бо Санька быў ужо на тым баку i агароджа, гайдануўшыся, скiнула яго ў невялiкi роў, выкапаны ўздоўж яе, каб не так проста было трапіць у парк.

Санька ўпаў няўдала: звіхнуў левую нагу, а з правай зваліўся новы кiтайскi кед. Хлопчык даўно марыў пра такi абутак (лёгкi, носкі, зручны), i ўрэшце маме неяк удалося, прастаяўшы паўдня ў чарзе, купiць жаданую абноўку. Санька хацеў быў падняць кед, але падалося, што плот не проста гайдаецца, а – падае на яго. Абапёршыся на зямлю каленам вывiхнутай нагi i адштурхнуўшыся здароваю, ён выкаціўся з канавы і ўсхапіўся з зямлі. Падскокваючы i чыкiльгаючы, рушыў да аўтобуснага прыпынку. Трэба было б паклiкаць на дапамогу – там стаялi людзi, яны пачулi б, але вусны яго нiбы склеiлiся, анямелі, i Санька, хныкаючы i шморгаючы носам, наблiжаўся да прыпынку моўчкi.

Санькаў тварык, збялелы ад болю i страху, раптам пасвятлеў: на прыпынку стаяў знаёмы хлопец з суседняга двара, студэнт унiверсiтэта i, да ўсяго, самбiст. Санька матлянуўся да яго – як да паратунку – i не асцярогся, ступiў на вывіхнутую нагу. Ад рэзкага болю ў вачах пацямнела. Трацячы прытомнасць, хлопчык усё ж паспеў сказаць:

– Памажыце!

Да студэнта-самбiста голас гэты даляцеў. Ён павярнуўся i ўбачыў, як хлопчык, бы падкошаны, упаў на зямлю.

«Спатыкнуўся? Чаму ж не ўстае? – падумаў з трывогай. – Нешта з малым не тое», – і кінуўся да Санькі.

А за плотам бег задыханы злачынец. Лепш сказаць, уцякаў. Гэта была яго першая няўдача. А за першай можа быць i другая, i трэцяя – не выходзіла з галавы. Значыць, рана цi позна яго зловяць! Гэты шчанюк паставіў яму лiчыльнiк. Не спакусiўся на салодкае, не стаў слухаць пахвальныя словы. Нейкiм недзiцячым чуццём адчуў небяспеку i даў дзёру. Яшчэ б адна секунда, усяго адна! Яе якраз і не хапіла. З гэтага моманту час паляцiць для яго – у якi бок? Хлапчук апiша знешнасць, рост, голас, дасць мянтам зачэпку. А гэтым гiцлям нiчога больш i не трэба – раскручваць клубок яны ўмеюць.

Ён наблiжаўся да другога краю парку. Тут алея мінала плот i вяла да прахадной заводу.

– Ф-у-у, – на ўсю сiлу выдыхнуў, стараючыся супакоiць дыханне.

Над прахадной стрэлкi гадзiннiка пераскочылi з лiчбы на 16.30. I адразу ж празвiнеў званок, абвяшчаючы канец змены. Народ валам павалiў на вулiцу. Гвалтаўнік счакаў, пакуль пярэдняя плынь мiне дзве зрослыя ўнiзе таполi, за якімі ён затаiўся, i, неўпрыкмет далучыўшыся да людзей, згубiўся ў натоўпе. Як заўсёды, паспеў. Адно што раней паспяваў не толькі вярнуцца да канца змены. Паспяваў зрабіць галоўнае. Сёння ж не змог. «Пракляты шчанюк! Няйначай, ён жыве недзе недалёка. Можа выпадкова сустрэць ды пазнаць… Трэба апярэдзiць! Абысцi двары, вылавiць яго, пакуль не позна…»

Санька ачуўся на руках у суседа-самбiста.

– Жывы? – пачуў знаёмы вясёлы голас. – Куды ляцеў, як ад шалёнага сабакi ўцякаў? Здаецца, тут такiх не было.

– Цяпер завёўся, – адказаў Санька i, мацней абняўшы свайго выратавальніка, зноў заціх.

Калi сусед унёс Саньку ў кватэру, хлопчык не адразу пачуў прыкры, знаёмы яму пах адэкалону. Не адчуваў яго i сын «настаўніка» – ён да яго прывык.

3. Скачок

Санька стаяў і пакутліва думаў. Думкі круціліся ў галаве, набягалі адна на адну, але лягчэй ад гэтага не рабілася. Ясна было адно: «Жорык – лёгкаатлет, увесь год пасля заняткаў на “Дынама” прападаў, яму перад вакацыямі нават сапраўдныя шыпоўкі і касцюм спартыўны выдалі, хваліўся імі на перапынку. Як жа скокнуць далей за Жорыка? Ён і адштурхоўваецца за два-тры сантыметры ад дошчачкі. Практыка – яна і ёсць практыка. Таму і дакладнае пападанне. Як жа махануць далей за Жорыка? Ці здольны я на такое? Наўрад. Але ж і здацца без бою – недаравальна. Думаць трэба, думаць… А калі не проста разбегчыся і адштурхнуцца, а ў скачку яшчэ і сальта крутнуць? Гэта павінна падоўжыць палёт, – разважаў Санька, – і ў выніку – павялічыць даўжыню скачка…»

Ён шмат чаго зведаў у сваім, як яму здавалася, доўгім дванаццацігадовым жыцці. І па гарачым вуголлі босым хадзіў – выпрабоўваў сілу волі. І пад вадою паўтары хвіліны ў ваннай пратрымаўся. І з трэцяга паверха скакаў, як дэсантнік у фільме. І на руках праз школьную спартзалу ад сцяны да сцяны прайшоў – на заклад з настаўнікам фізкультуры. І без тых самых рук на веліку цэлы кіламетр праехаў – вучыўся ўжо іншую раўнавагу трымаць. І яшчэ шмат што рабіў, выпрабоўваючы сябе. Але на сальта замахвацца не наважваўся: а раптам не так прызямліцца і зломіць сабе шыю?

Цяпер таксама баяўся. Але цяпер непадалёку ад скачковай ямы стаяла Лена. Найхарашэйшая ў лагеры дзяўчынка.

На чатыры пяцьдзясят восем – далей за ўсіх – скокнуў Жорык.

– У-ух! – прагучала рэха ўслед.

Лена таксама ахнула і запляскала ў ладкі.

«Толькі – сальта!» – прашаптаў Санька, праганяючы прэч усялякія іншыя думкі. І калі надышла яго чарга, бадзёра выйшаў на старт, моцна, бы ў злосці, тупнуў нагой па зямлі і, колькі ставала сілы, памчаў па дарожцы для разбегу.

І вось яна – яма!

Гоп! – адштурхнуўся і паляцеў. У паветры даў нырца галавою ўніз, пад сябе. Не паспеў сцяміць, ці ўдала ажыццявіў задумку, як урэзаўся плячом у пясок. Нешта хруснула ў целе, але болю не адчуў: па інерцыі перакуліўся цераз сябе і… сеў. От і сальта! І зусім не страшна. А на колькі хоць скокнуў? Павярнуўся паглядзець, але нясцерпны боль – аж уваччу пацямнела – уклаў яго на зямлю. І вакол чамусьці стала ціха-ціха – ані гуку.

Санька ляжаў і глядзеў у неба. Яно было сіняе-сіняе, як Ленчыны вочы. І раптам на небе ўзнікла рыжая Жорыкава галава. Парушаючы цішыню, яна завохала і заахала:

– За пяць метраў заляцеў! Але так – няможна! Гэта ж не акрабатыка!

Поруч узнікла галава Міхаіла Юльянавіча, лагернага фізрука, былога прызёра алімпіяды па барацьбе, сябра легендарнага Мядзведзя.

– Я ведаў, што гэты шустрык выкіне якісьці сюрпрыз! Такія заўсёды нешта выкідваюць!

Дзесьці далёка, на самым краі неба, мільганулі Ленчыны вочы, поўныя захаплення і… трывогі. «Які адважны!» – зачаравана бліснулі і зніклі.

Санька паспрабаваў устаць, але Міхаіл Юльянавіч яго прытрымаў:

– Не, не, акрабат. І трэба ж такое прыдумаць! Дай пагляджу, што там у цябе… Ціха, ціха, я асцярожна. Тут баліць?

– Ой, – застагнаў Санька.

– Ясна, даскакаўся: ключыцу зламаў. Пацярпі, пацярпі, – Міхаіл Юльянавіч падклаў руку Саньку пад плечы, другую – пад калені. – А цяпер – устаём… Трымайся, чэмпіён, ты ж далей за ўсіх скокнуў.

Дужыя рукі падхапілі Саньку і панеслі ў медпункт. Перад хлопцам зноў адкрылася неба. Але цяпер яно пагойдвалася. То наплывалі, то адплывалі сосны. Зноў паказалася Лена. Санька хацеў усміхнуцца, але не змог. Боль пранізваў цела – здавалася, у зламаную ключыцу загналі цвік. Убачыўшы, што хлопцу зусім дрэнна, Міхаіл Юльянавіч прыспешыў крок…

А Саньку сніўся сон.

Ён стаяў і пакутліва думаў…

– Падымайся, соня, у лагер спознішся, – разбудзіла чэмпіёна мама. – Аўтобус у дзевяць ад’язджае.

4. Велiк

«Дарожны, вядома, не спартыўны, ды такой бяды, – уздыхнуў Санька, – і за гэта дзякуй Богу! Навюсенькi, чорна-серабрысты, для дарослых, – на ўсё жыццё будзе».

Маме, каб пасля такой пакупкi да канца месяца дацягнуць, давялося ў цёткi Евы пазычаць. Сума ж немаленькая – шэсцьдзесят рублёў! Добра, што ёсць суседзi, якія могуць дапамагчы.

Мама не хацела купляць велiк – як прадчувала. І выявілася – як у ваду глядзела. Пакуль з Санькам з’ездзiла ў магазiн, пакуль выбралi, заплацiлi, прывезлі – ужо й на вечар бралася. На добры лад «каня» трэба было б у кватэру зацягнуць i ўжо зранку пачаць круцiць педалi. Ды Санька не вытрымаў. Падняўшы велiк ажно на пяты паверх, раптам перадумаў і не пакаціў у кватэру – ну як не пахвалiцца такім набыткам? І спусціў яго ўніз, у двор. Ездзiў сам, ездзілі і сябры – па чарзе – да поўначы. Гойсалі б і даўжэй, ды мама пагнала спаць. Санька так знямогся, што зноў валачы велік на пяты паверх паленаваўся. Не доўга думаючы, скаціў сваю радасць па прыступках у сутарэнне: хай да ранiцы адпачне. За дзвюма дзвярамi будзе цэлы – адны, уваходныя, абабiты бляхаю, а другiя хоць і дашчаныя, але таксама моцныя, з вялiкiм замком.

Цэлую ноч Санька аб’язджаў новы, з пахам свежай фарбы і змазкi, велiк. Прачнуўся – не цярпелася – на досвiтку, цiхенька, каб не разбудзiць маму, узяў ключы i спусцiўся ўнiз. Але ключы не спатрэбiлiся: уваходныя, абабiтыя бляхаю дзверы былі сарваны з завесаў і валялiся на зямлі. А дзвярэй ад іхняга катушка наогул не было. Не было і навюткага чорна-серабрыстага «дарожнiка». Пах свежай заводскай змазкі застаўся, а велiка – ані духу.

Санька не адразу й паверыў. Мiльганула была думка: гэта сон, усё адбываецца ў сне, ён яшчэ не прачнуўся. Прачнецца – i велiк будзе на месцы, i дзверы – таксама. Галоўнае – прачнуцца, прачнуцца… Ды пякла, смаліла агнём ява: нiчога не будзе, дурань! Гэта не сон! Дзверы выламлены! Велiк – прапаў! А доўг у мамы – застаўся. Яго мама будзе сплачваць па частках, як i дамовiлiся, – каб не так моцна адбiвалася на сямейнай касе.

Санька тады ці не ўпершыню гэтак бязлiтасна і жорстка сутыкнуўся са зладзеямi. Папраўдзе, не з імі, а з вынiкам iх подлага ўчынку. Ён быў прыгнечаны, раздушаны ўшчэнт. Слёзы самі сабой кацiлiся па шчоках.

«Не! – спрабаваў спынiць іх Санька. – Хай гэта не сон, хай. Тады – жарт. Нейчы злы i дурны жарт. Жартаўнiк недзе ездзіць па двары i чакае, каб пасмяяцца з мяне: “Ну што, намачыў штаны? Ха-ха-ха!”» Ды ява вяртала да рэальнасці: «Жартаўнiк? А выламаныя, сарваныя з завесаў дзверы? Гэта што – таксама жарт?»

Як вылез з сутарэння, Санька не помніў. Выбраўся, абвёў вачыма двор: а раптам? Велiка нiдзе не было. Нiкога не было. Двор яшчэ спаў: быў выходны, нядзеля.

Участковы мiлiцыянер, якi наведаў iх пад вечар, быў надзіва спакойны. Санька і мама ажно абурыліся: веласіпед жа ўкралі, не гузік нейкі ці іншую дробязь! А міліцыянер супакоiў:

– Велiк свiснулi? Ну i што? Iх кожны дзень крадуць. Сцерагчы трэба «колы», вока не спускаць… Сам вiнаваты, хлопец, знайшоў дзе ставіць. – На развiтанне параiў: – Пахадзi па дварах. На веласiпедзе – не на машыне, далёка не заедзеш.

Аднак Санькаў велiк «заехаў», пэўна, далёка, бо так i не знайшоў ён свайго «дарожнiка», хоць месяцы два старанна абыходзiў блiзкiя i далёкiя двары.

Участковы сказаў: «Знойдзеце – званiце».

Навука пайшла на карысць. Нiколi ў жыццi нi гэтаму, нi iншым мiлiцыянерам Санька не званiў.

5. Пра выкрунтасы першага кахання

У няпоўных пятнаццаць трапіў Санька на турбазу «Юнацтва», пабудаваную на схіле сталага сацыялізму недалёка ад знакамітай пясчанай касы на возеры Нарач. Там і закахаўся ў найхарашэйшую ў лагеры дзяўчынку з дзівосным імем – Наташа. Закахаўся не па-дзіцячы, а па-сапраўднаму! І галоўнае – яна адказала ўзаемнасцю.

Яны былі на сёмым небе ад шчасця, баяліся разлучыцца нават на хвіліну. Варта было апынуцца ўдваіх у зацішку, як страчвалі галовы: ліплі адно да аднаго, абдымаліся, цалаваліся! Бегалі на спатканні ўначы, хоць і ведалі, чым гэта магло скончыцца. Але – дзіва! – праяўлялі незвычайную цвярозасць і асцярожнасць, ахоўваючы свае сустрэчы ад пільнага вока дзяжурных выхавацеляў. Нават суседзі па палатах не ведалі, што апоўначы Санька і Наташа блукаюць уздоўж берага, плаваюць, пракладваюць курс ад каўша Вялікай Мядзведзіцы да Палярнай зоркі і – летуценяць, летуценяць, летуценяць. Божа, пра што толькі яны не марылі! А найперш – каб хутчэй скончыць школу, стаць дарослымі, самастойнымі, згуляць вяселле і нарадзіць шматшмат дзяцей! Чым болей – тым лепей! Весялей! Хіба ж не так?

Як жа нясцерпна было чакаць, пакуль усе ў дамку паснуць! Роўнае ціхае дыханне суседзяў было сігналам да пад’ёму. Наташыны сяброўкі – дзяўчынкі ёсць дзяўчынкі! – засыналі хутка і дружна, і да намоўленага месца – старога паўразбуранага пірса ля касы – Наташа заўсёды прыходзіла раней за Саньку.

У першую ж начную сустрэчу там, ля пірса, Наташа нечакана скінула з сябе ўсё, нават купальнік, нейкі час глядзела праз Саньку, быццам не заўважаючы, што ён тут, а тады з разгону кінулася ў ваду! Самы час быў аслупянець. Урэшце Санька таксама, наўрад ці што разумеючы, пазбыўся майкі, плавак і – да яе.

З таго часу яны толькі так і рабілі: скідалі адзенне і акуналіся ў бяздонную начную прахалоду Нарачы. Якая цудоўная была Наташа ў месяцовым святле! Кроплі зіхацелі срэбрам на яе бронзавай ад загару, невыказна пяшчотнай і цёплай скуры, але скочвацца не спяшаліся…

Санька і Наташа плавалі, давалі нырца, ганяліся адно за адным, абдымаліся і йшлі на дно, разнімалі абдымкі і ўсплывалі.

Выходзілі з вады таксама паводле іх, з першага разу, завядзёнкі: Наташа крыху адставала, абхоплівала Саньку ззаду за плечы, і так, паравозікам, паволі, нага за нагу, яны брылі да берага. Выйшаўшы, падалі на халодную ад расы траву. Наташа гарнулася да Санькі, грэла, нібыта дзіця, сваім целам, шаптала: «Мой мілы хлопчык!» Салодка туманілася свядомасць ад гэтых п’янкіх слоў.

Рынуўшыся ў адзін з такіх туманоў, яны й адважыліся на самае-самае. Упершыню…

Санька не надта разумеў, як і чаму тое адбылося. Ён быццам аддаўся ў жаданы палон нейчае волі. У тым дзівосным спектаклі рэжысёрам, безумоўна, была Наташа, а Санька – самаахвярным і палкім акторам. Яна падказвала, вучыла і ставіла перад Санькам задачы і звышзадачы, а ён, скароны ўладай яе чараў, самазабыўна лунаў у невядомых дасюль вышынях, уздымаючыся і падаючы да смяротнасалодкага замірання сэрца.

Яны былі проста шчаслівыя! У лагеры іх было толькі двое. Для Санькі і Наташы не існавала нікога і нічога. І яны забыліся, ды і наўрад ці ведалі, што там, дзе двое, заўсёды ёсць трэці – лёс.

Аднойчы, зайшоўшы далей, чым звычайна, Санька і Наташа выпадкова трапілі ў пастку, якая была расстаўлена зусім не для іх: рыбнагляд з міліцыяй наладзілі аблаву на браканьераў. Там быў і ўчастковы. Ён праявіў уладу – затрымаў «піянераў»: займаліся, маўляў, не тым, чым дазволена. Санька быў раздушаны яго грубасцю і пошлымі разважаннямі пра раннія палавыя кантакты. Урэшце Санька з Наташай апынуліся ў аддзяленні міліцыі, дзе і мусілі чакаць раніцы. Але ў Наташы ў бруднай бетоннай камеры з жалезнымі кратамі дзвярэй сталася істэрыка, і ад «малалетак» надумалі пазбавіцца. Праз гадзіну іх даставілі да вагончыка начальніка лагера. Той, паміргаўшы соннымі вачыма, адклаў разбор да раніцы і адправіў начных гуляк спаць. Праўда, перастрахаваўся: загадаў выставіць варту з важатых каля іх дамкоў.

Прысуд прачыталі на ранішняй лінейцы:

– За парушэнне рэжыму – знаходжанне па-за тэрыторыяй у начны час – адлічыць Наталлю К. з лагера і адправіць дадому найбліжэйшым аўтобусам.

«Адну?! – здзівіўся Санька. – А мяне? Мы ж былі разам! Я ж – мужчына! Гэта мяне перш-наперш павінны пакараць!»

Ірвануўся са строю:

– Таварыш начальнік лагера! Дазвольце…

– Паслухай, Рамэа, – з нечаканай сілаю тузанула Саньку за руку старшая піянерважатая. – У цябе сумленне ёсць? Забыўся, што твая маці прапанаваная на ордэн? Хочаш зняславіць перадавіка вытворчасці?

Маму ён няславіць не хацеў.

– Станавіся ў строй! – загадала злосна. – Пытанне вычарпана. – І дадала з’едліва: – От герой знайшоўся!

Наташу адправілі ў той самы дзень перад ціхай гадзінай пад пільным наглядам фізрука-культурыста. Яна сядзела ў кабіне старой палутаркі (на гэтай ламачыне, як называў яе кухар, у лагер прывозілі прадукты) і ціха плакала. Санька глядзеў на яе праз мутнае шкло і ледзь стрымліваўся, каб самому не расплакацца. Горкі камяк падкаціў да горла, калі машына кранулася з месца. «Усё, – падумаў, глытаючы ўзняты ёю пыл. – Жыццю майму – канец».

Да сканчэння змены заставалася яшчэ амаль два тыдні. Яны здаліся Саньку годам. У апошнія дні, як абуралася старшая піянерважатая, ён зусім адбіўся ад рук: знарок хадзіў за тэрыторыю лагера, заплываў за буйкі, не спаў у ціхую гадзіну. Начамі, схаваўшы пад падушку чорна-серабрысты «ВЭФ», па радыё «Бі-Бі-Сі» слухаў Севу Наўгародцава. Карацей, нарываўся на скандал. Але Саньку быццам не заўважалі. Відаць, дзеля мамы.

У дзень ад’езду ён першы ўварваўся ў адзін з аўтобусаў, што прыехалі забраць гэтую змену.

– Ранавата месца браніруеш! – падняў на Саньку вочы пажылы кіроўца. – Выезд па абедзе. Ваш начальнік абяцаў нас юшкаю накарміць.

«Якая там юшка! – Санька не знаходзіў месца ад абурэння. – Няўжо не бачыце, што не магу я больш трываць?! Наташа, мілая мая дзяўчынка, як ты там? Я так даўно не бачыў цябе! О, як я хачу цябе абняць!»

Здавалася, прайшла вечнасць, перш чым аўтобусы нарэшце рушылі.

Усе тры гадзіны дарогі Санька бачыў за акном Наташу: валасы, якія даставалі амаль да таліі, пяшчотныя падушачкі шчок, вялікія, заўсёды здзіўленыя блакітныя вочы, мяккія падатлівыя вусны.

«Наташа!» – кліча Санька.

Не чуе! Усміхаецца, бяжыць да вады. Нешта кажа, паказвае, тлумачыць.

Рэхам далятае нейчы смех. Чый?

Хлопцы і дзяўчаты раскатурхалі: прачніся, соня, прыехалі! Высадзілі іх там, адкуль забіралі, – каля заводскага Дома культуры. Хоць прыбылі раней, не па графіку – кіроўцы неяк заўсёды выгадаюць час! – сустракала аўтобусы процьма людзей. Шум, смех, радасная гамана: малайчына, паправіўся, загарэў, падрос!

Санькава мама не прыйшла. Яна загадзя паведаміла пра тое ў лісце: «У мяне ўвесь тыдзень – другая змена. Сам разумееш: лета, шмат хто ў адпачынку, замяніць няма каму. Кладу ў канверт талончык на транспарт і рубель на вінаград. Ключы – у цёткі Евы». Гаворка ішла пра суседку.

Іншым разам адсутнасць мамы засмуціла б Саньку: яны жылі душа ў душу, не мелі адно ад аднаго сакрэтаў і амаль не разлучаліся. Але цяпер ён быў нават рады, што мамы няма. Гэта яму якраз дарэчы: адразу ж, не марнуючы часу, паедзе да Наташы. Дзякуй Богу, адрас раздабыў. Невядома чаму, з якіх такіх памкненняў, але старшая піянерважатая злітавалася і перапісала з атраднага журнала Наташыны арыенціры: «Вуліца Сонечная, дом 12, кватэра 7».

Зазірнуўшы яшчэ раз у пакамечаны лісток, хоць і ведаў адрас на памяць, Санька выскачыў з аўтобуса. Важкі чамаданчык (мама, збіраючы Саньку ў лагер, уціснула туды амаль увесь ягоны гардэроб) балюча біў па калене, але гэта нават падганяла – наперад, хутчэй!

Вось і Сонечная! Нумар дванаццаты на тым баку! Ёсць! Пад’езд, вядома, першы. Пераскокваў цераз тры прыступкі. Другі паверх. Кватэра сем! Прыехалі.

Светла-карычневая абіўка дзвярэй была падзелена залатымі плешкамі цвічкоў на роўныя ромбы. Прыгожа! Прыгожа і дорага. Гэта крыху астудзіла Саньку, прымусіла адвесці руку ад кнопкі званка. У тыя гады мала хто дазваляў сабе такую раскошу – абіваць дзверы. «А Наташка, відаць, з багатай сям’і! Хто бацькі? Не казала чамусьці. Можа, не варта турбаваць? Хто я такі, калі падумаць?»

Сумеўся, падняўся на паўпаверха. Прысеў на батарэю пад лесвічным акном. «Раптам яе мама адчыніць? Спытае, чаго мне трэба?» Ага, не падумаў пра гэта. А такое ж можа быць, што адчыніць маці. Ці бацька…

Але не сядзелася. «Ну і што, ну і няхай адчыніць мама.

Чаго баяцца? Я ж не злодзей. Спытаюць, дык і адкажу: разам з вашай Наташай быў у лагеры, яна забылася хусцінку, а я прывёз, вось, калі ласка… Дый не такія ўжо, відаць, яе бацькі вялікія начальнікі, калі дачку з лагера выкінулі».

Пераканаў сябе. Спусціўся, пазваніў. За дзвярыма пачуліся крокі. Санька не вытрываў, крыху адступіў, напяўся…

Пстрыкнуў замок. Дзверы адчыніліся.

Наташа! І яшчэ прыгажэйшая, чым была! У доўгім яркім халаце – проста ўсходняя князёўна!

– Ты? Адкуль? – ступіла да Санькі. Пра нешта хацела спытаць яшчэ, але, нібыта апамятаўшыся, паспешліва прычыніла за сабою дзверы. Нарэшце пацікавілася: – Збег з лагера?

Хацелася пахваліцца: так, маўляў, збег – каб цябе хутчэй пабачыць! Але хлусіць не ўмеў. Сказаў як было:

– Збегчы не пасмеў: мог бы нашкодзіць маме. Проста змена скончылася. Я адразу з аўтобуса, во – з чамаданам, нават дадому не заходзіў. Вельмі сумаваў па табе. Думаў, памру, – не стрымаўся, ступіў да яе, замёр, чамусьці не адважваючыся абняць. Засаромеўся нечага?

– Усё з вамі ясненька, – злёгку адхілілася Наташа. – Мама для цябе заўсёды была самая-самая…

Унізе ў пад’езд нехта ўвайшоў. Дыхнула свежым паветрам. Скразняк расхінуў няшчыльна прычыненыя дзверы з выбітай жоўтымі цвічкамі лічбай «7».

– Кроха, што так доўга? Бяжы хутчэй да татачкі! Ён цябе яшчэ чаму навучыць… – у праёме паказаўся высокі станісты хлопец у будатрадаўскай форме.

Да Санькі не адразу дайшло, хто гэта і які такі татачка. Стаяў, глядзеў і лыпаў вачыма.

«Не сумавала… – адчуў, як пахаладзела ўсярэдзіне. – Здрадзіла…»

Хлопец убачыў Саньку. Хмыкнуў. Перавёў запытальны позірк на Наташу:

– Што гэта за дзіцячы садок?

– Эдзік, – тонкія Наташыны бровы незадаволена ўзляцелі ўгару, – не трэба! Гэта Санька. Мы з ім у адным лагеры адпачывалі…

– Ды ўжо ж бачу, што не ў рэстаране. Пэўна ж, у нармальныя месцы хлопца яшчэ не пускаюць?

– Эдзік, ну годзе табе! Санька хоць і невысокага росту, але вельмі добры і сумленны хлопчык.

«Хлопчык! – адбілася рэхам у галаве. – Добры і сумленны хлопчык!»

– А ты – несумленная! – гэтыя словы сарваліся з вуснаў самі. На той момант гэта былі самыя крыўдныя і самыя гнеўныя словы, якія маглі прыйсці Саньку ў галаву.

Ён выпаліў іх, павярнуўся і на злом галавы кінуўся ўніз. Целам расчыніў цяжкія дзверы пад’езда. Выкуліўся з ненавіснага дома нумар 12 па вуліцы Сонечнай. Імчаўся, не азіраючыся, не зважаючы, што чамадан моцна б’е па калене. Нічога не бачыў – бег, бег, бег. Уцякаў ад Наташы і ад усяго. Ад першага пацалунка, ад першых няспаных начэй, ад першых пакутаў сэрца.

Тады Санька не ведаў, што ад першага кахання нікому і ніколі не ўцячы!

6. Настаўнiца англійскай

Настаўнiца англійскай мовы Ася Iосiфаўна прыязджала ў школу на таксi. Заўсёды! На таксі вярталася і дадому. Грошы, якiя яна траціла за праезд на работу і з работы, i яе зарплата былi прыблiзна роўныя, але настаўнiцу англійскай гэта не надта турбавала. Яе муж, кандыдат навук i заслужаны вынаходнiк СССР, працаваў калi не ў тры, дык у дзве змены дакладна, i Ася Iосiфаўна магла дазволiць сабе гэткую раскошу.

Перадвыпускны 9 «Б» яна прыняла прыблiзна з такiм запасам ведаў: лепшыя маглi палiчыць па-англійску да дваццацi i з акцэнтам на мяжы разумення сказаць, якая гадзiна i якую частку сушы займае Soviet Union, дзяржава рабочых i сялян, апора мiру i дэмакратыi ва ўсiм свеце (чаму менавiта гэтую тэму з пятага па восьмы клас убiваў вучням у галаву тузiн англiчанак, што змянiлiся за гэтыя гады, яны зразумелi якраз у дзявятым); горшыя – два другагоднікi, Дрыжд i Сцяпурка – не ведалi па-англійску нi слова. Зрэшты, адно слова яны ўсё-такi ведалi, нават два – fuck you!

З гэтых бойкiх слоў i мусіла пачацца класнае жыццё Асi Iосiфаўны. Мусіла – ды не пачалося. Калi гэтая прыгожая жанчына, з шыкоўнаю фрызурай i элегантнай постаццю, у крэмавым касцюме з серабрыстаю аблямоўкаю, зайшла ў клас, Саньку адразу ж падумалася: шкада харашухi! Месяцы два, можа, i пратрымаецца – маладая ж, энергiчная, поўная сiлаў.

Ася Iосiфаўна пратрымалася да выпускнога вечара, на што аніяк не спадзявалiся два зухi-другагоднiкi. Англiчанка ўзяла 9 «Б» хард-рокам. Такога ўдару пад дых нiхто не чакаў. Зайшла ў клас на першы свой урок з невялiчкiм чамаданчыкам, чым вельмi ўсiх зацiкавiла. Гэтым сваім чамаданчыкам яна і зблытала карты другагоднiкам, якiя рыхтавалi ёй сваю сустрэчу. Дрыжду – прыдурку, iстоце без элементарных уяўленняў аб прыстойнасцi, сумленнасцi i гонары, якi мог так «заазонiць» клас, што хоць уцякай, і боўдзілу з брудна-шэраю фiзiяй i жоўтымi ад курэння зубамi i рукамi Сцяпурку – вялiкаму аматару папрактыкаваць кулакi на малодшых i слабейшых і па-заечаму баязліваму перад дужэйшымi, што маглi абараніць сябе.

Сказаўшы звычайнае Morning, Ася Iосiфаўна паставiла на стол чамаданчык, адчынiла.

«Ды гэта ж прайгравальнiк!»

Прапусцiўшы мiма вушэй здзiўленне класа, яна выняла з каляровага пакета з рэкламай элiтнай джынсавай фiрмы «One» альбом «Led Zeppelin» са знакамiтай «Immigrant song» («Песняй эмiгранта») i паставiла дыск на прайгравальнiк. Пасля невялiкай паўзы ў клас, нiбы гром з маланкаю, уварваўся Плант i – застагнаў, загаласiў аб няшчаснай, бадзяжнай долi iншаземца, быццам схапiў клас за горла – усiх i адразу:

On we sweep with threshing oar,

Our only goal will be the western shore…[42]

Добра, што вучнi 9 «Б» перакладу тады не ведалi. Ды не толькi яны. Бо нішто сабе мэта, ды яшчэ і запаветная!

Следам у «Friends» (у «Сябрах») не дала апамятацца Пэйджарава гiтара. Прарвалася, улезла ў душу i давай яе вярэдзiць, iрваць на кавалкі:

Bright light almost blinding, black night still there shining,

I can’t stop, keep on climbing, looking for…[43]

Непараўнальная i непераймальная «Since I’ve been loving you» («Таму, што кахаю»), якая стала класiкаю блюза, увяла ўсiх у транс. Клас скамянеў, нiбы прысуджаны да пакарання смерцю.

How I love you, darling…

Since I’ve been loving you,

I’m about to lose my worried mind…

Said I’ve been crying, my tears they fell like rain,

Don’t you hear, don’t you hear them falling,

Don’t you hear, don’t you hear them falling?[44]

Дабiлі ўсiх маркотная «Tangerine» («Мандарын»):

I was her love, she was my queen,

And now a thousand years between…[45]

– i завадная, вясёлая «Bron-Y-Aur Stomp» (i як яе перакласцi?):

Well if the sun shines so bright, or on way it’s darkest night

The road we choose is always right, so fine…[46]

Усе былi агаломшаныя. Па-першае, «жыўцом», з кружэлкі, гук было не параўнаць з тым пашоргваннем i парыпваннем, якое ўдавалася вылавiць з прыёмнiка, гатовага захлынуцца пад гул і выццё глушылак. Плант паўставаў перад вачыма як жывы. Стаяў i гiпнатызаваў, загадваў, рабiў з вучнямі ўсё, што хацеў. Сказаў бы ён: замрыце! – i ўсе замёрлі б, сказаў бы: памрыце! – i ўсе памёрлi б. Па-другое, так адкрыта – ды яшчэ ў школе! – слухаць забароненых лiдараў хард-рока «Led Zeppelin»! Здавалася, зараз уварвецца мiлiцыя, кадэбiсты, салдаты – хто яшчэ? – i ўсiх арыштуюць. Усiх!

Калi скончылася кружэлка, клас з палёгкаю ўздыхнуў: можна было перавесці дух пасля такой нечаканай атакi. Ажылi, павесялелi i два «факальшчыкі»: хутка ўрок скончыцца, а яны новую настаўнiцу нават на тры лiтары не паслалi. Так можна i аўтарытэт страцiць.

Але iм не шэнцiла i далей. Англiчанка моўчкi раздала вучням аркушы з тэкстам шчымлiвай «Since I’ve been loving you», растлумачыўшы, што гэта і ёсць iхняе хатняе заданне – вывучыць словы песнi, – зачыніла сваю музычную шкатулку i пад крохкую цiшыню выйшла з класа.

Дрыжд i Сцяпурка ачухалiся толькі тады, калi за настаўнiцай плаўна зачынiлiся дзверы. Скрывiўшы вусны, каб выдаць свой каментар на такі выбрык англiчанкi, яны ўжо гатовыя былі адкрыць раты, ды тут у клас увайшоў дырэктар.

– Дзявяты «Б», прашу ўвагi. У якасцi эксперыменту я дазволiў новай настаўнiцы даць вам паслухаць, як англійская мова гучыць у вуснах саміх ангельцаў. Але толькi што мне далажылі, што ў класе адбыўся ледзь не цэлы канцэрт чужой нам заходняй музыкi. Гэта праўда?

Усе маўчалi.

– Ды пайшла яна… – па-змяiнаму, неяк у падлогу прашыпеў Дрыжд, але дырэктар пачуў яго. Пачуў i супакоiўся. Ён лiчыў, што ў школьнiкаў не можа быць сяброўскiх адносін з педагогамi. Гэта значыць, настаўнiкi павiнны трымацца на пэўнай дыстанцыi ад вучняў, нават наганяць на iх страх. Фразу, кiнутую двоечнiкам, ён зразумеў па-свойму: не спадабалася класу новая настаўнiца – ну і хай. Настаўнiк мусіць вучыць, а не падабацца.

Да наступнага ўрока англійскай мовы клас падрыхтаваўся як мае быць. Ды i зададзены на дом хіт «Led Zeppelin» усе цяпер успрымалi па-iншаму. Мелодыя – добра, але калi ведаеш, пра што пяецца… «Since I’ve been loving you, I’m about to lose my worried mind…» Каханне даводзiць мяне да вар’яцтва… Гэта табе не жартачкі!

Толькi двое не вывучылi тэкст – Дрыжд i Сцяпурка. Але для іх гэта была не навіна. Незвычайным было iншае: другагоднiкi не прыйшлi на заняткі. Пасаромелiся, цi што? Дасюль iм падабалася, не зважаючы на «двойкi» i «адзiнкi», хадзiць у школу. У ёй яны адчувалi сябе каралямi, сядытады зрываючы сваю злосць на малодшых. А тут няйначай пабаялiся паказацца недарэкамi i дурнямi, спалохалiся задання маладой настаўнiцы. Бо нават дваровыя, старэйшыя за iх хулiганы паважалi i сёе-тое ведалi з «Led Zeppelin».

I гэта сталася штуршком да перамен. Калi на наступным пасля англійскай мовы ўроку Сцяпурка стукнуў кулаком у спiну выдатнiка Валерку Крычалава, які сядзеў перад iм, той не адказаў ударам на ўдар, але кінуў нязвыклае для сябе слоўца:

– Адвалi!

Яно нiбы апякло ўсiм вушы i прымусiла павярнуцца да таго, хто яго сказаў. Бамбiза Сцяпурка спачатку разгубiўся, ды, апомніўшыся, кiнуўся бiцца да нiжэйшага за яго на галаву Валеркі – каб абараніць свой падмочаны аўтарытэт. Але – дарма! Справа i злева ад Валеркi i ззаду за Сцяпуркам як па камандзе сталi iншыя хлопцы. Яшчэ двое не далi выбрацца з-за парты Дрыжду. Адзiн супраць чатырох – у такіх варунках Сцяпурка здрэйфіў. Мала таго, неяк адразу звяў i пасля паўзы прамямлiў не сваiм голасам:

– Пусцiце… паку-курыць…

Пусцiце? Пакукурыць? Глядзi ты, новае слова прыдумаў! Iдзi! Атручвай органы. Дыхай ядам, грам якога каня забiвае.

З таго часу i не стаў клас баяцца другагоднiкаў. А неўзабаве i зусiм пазбыўся iх.

А пачалося ўсё з Асi Iосiфаўны i рокераў з «Led Zeppelin». Нездарма, вiдаць, сталi яны класiкамi пры жыццi.

Ды гэта яшчэ не канец гiсторыi.

У красавiку 1975 года Ася Iосiфаўна збіралася ад’язджаць на зямлю запаветную. Але, нямала патрацiўшы грошай за здадзеныя авiябiлеты, яна ўсё ж засталася са сваiм класам да канца чэрвеня – канца экзаменаў. А па апошнім экзамене выпускнiкi накiравалiся да Асi Iосiфаўны дадому: яна пайшла трохi раней, пераканаўшыся, што ў класе ўсё о’кей.

Напярэдаднi вучнi склалiся, купілі добрага вiна, цукерак, пернiкаў, пакунак папяровак – любiмых яблыкаў Асi Iосiфаўны. Заўсёды вясёлая, кампанейская, яна таго вечару была ў нейкай прастрацыi, а пры развiтаннi расплакалася – слёзы так i цяклi па яе мiлым твары. Потым Санька зразумеў, што гэта былi слёзы шчасця, слёзы радасцi за сваiх выхаванцаў. Тады яны не на жарт размахнулiся: гаварылi мiж сабою i з Асяй Iосiфаўнай толькi на англійскай.

Калi на развiтанне загучала пранiзлiвая «Since I’ve been loving you», Санька, ужо трохi захмялеўшы ад малдаўскага «Вiшнёвага», асмеліўся запрасiць любімую настаўнiцу на танец. П’янкi пах яе парфумы, блiзкасць прыгожага i добрага твару, адчуванне праз вопратку яе пышных грудзей ледзь не закружылі яму галавы. На шчасце, мелодыя скончылася, i ён не паспеў пацалаваць настаўніцу, на што ўжо быў адважыўся.

Муж Асi Iосiфаўны, усмешлiвы, рухавы і добры, з класiчнаю, як у большай часткi вынаходнiкаў, капою чорных валасоў, на развiтанне паляпаў Саньку па плячы i сказаў:

– Спраўны ты хлопец, аж занадта, далёка пойдзеш. – I дадаў, бы ўдакладнiў: – Калi будзеш асцярожны.

Наконт «далёка» вынаходнiк стаўся празорцам. А наконт усяго астатняга…

Праз шмат гадоў англійская мова, вызубраная пад прыглядам Асi Iосiфаўны, выратавала Саньку жыццё ў далёкiх Арабскiх Эмiратах. Бездапаможна распластаны на гарачым, як патэльня, асфальце, што пад пякучым сонцам страцiў свой колер, Санька ўжо адчуў кашчавую руку, якая спрабавала загрэбці яго. Адчуў, але паспеў прашаптаць старому няголенаму арабу, які схiлiўся над iм:

– Help me… Heart… Tablets from in a breast pocket…[47] Праз тры тыднi, толькi-толькi вырваўшыся з бальнiцы, а разам i з учэпістых рук Яе Вялiкасцi смерцi, Санька зайшоў у цэнтральную мячэць Дубаяў i аддаў належнае здароўю рабы Божай Асi Iосiфаўны Шчаглячык, сваёй настаўнiцы, свайго кахання i выратавальнiцы. У арабскай мячэці ён жадаў шчасця i доўгiх гадоў жыцця габрэйскай красуні.

Санька не ведаў, што тая, з кашчавай рукою, якая ўжо спрабавала дакрануцца да яго, зноў глянула ў ягоны бок.

7. Закон Ома

– Не знаеш закона Ома – сядзi дома! Помніш прымаўку?

Выкладчык, якi прымаў у Санькі экзамен, вiдаць, належаў да аматараў пацешыцца з чужых пакутаў – да такiх добрай душы суб’ектаў, што яшчэ дзецьмі бедных коцікаў з балконаў скiдалi. Ён ажно аблiзаўся, уяўляючы, як хуценька будзе праглынуты-з’едзены яшчэ адзiн абiтурыент. I глядзеў на яго, як удаў на трусiка.

Але не заўжды як на дзяды, гаворыць народная прымаўка. Санька знарок не адказаў пiсьмова на другое пытанне бiлета. Прынадку паставiў, хатнюю хiтрынку ў ход пусцiў. Бо гэта ж закон Ома, а папраўдзе – Закон Жыцця. Сiла проста прапарцыянальная напружанню i адваротна прапарцыянальная супрацiўленню. Так яно i напраўду…

– Помню! – не даў Санька лішне нацешыцца свайму кату. – Толькi ўдакладнiце, калi ласка: маецца на ўвазе для ўсяго ланцуга цi для яго часткi?

Глядзеў на выкладчыка як мага весялей. Ты мне – я табе, – так бы мовіць, усмешка за ўсмешку. Той на момант застыў, нiбы яго здымалi на картачку, але праз секунду ажыў, заварушыўся. Спрактыкаваны быў iнквiзiтар, са стажам.

– Што, весела? Жартаўнiк? На пытанне пытаннем адказваеш? Зараз i я пажартую. Прабяжымся, даражэнькi, па ўсiм курсе фiзiкi. З шостага па дзясяты клас. Як табе, дасцiпненькі, такая сустрэчная прапанова?

– Цiкавая, але не сказаць каб нечаканая, – выкруцiўся Санька. – Ад Паскаля да Эйнштэйна, кажаце? Ад узаемна спалучаных сасудаў i механiкi Ньютана да радыё Папова i не толькi – i тэорыi адноснасцi? Большая хуткасць – меншая маса, а пры хуткасцi святла маса ўжо фактычна i не маса, а так… Праўда, тэорыя гэтая не зусiм каб Эйнштэйнава, здаецца, Гук у сваiх лiстах…

– Ах, дык ты, выходзіць, яшчэ i ўсявед! – усмiхнуўся выкладчык. – Фiзiк-лiрык-гумарыст! Добра, пераканаў, не буду трацiць часу, пастаўлю табе «чатыры», няхай сабе, лiчы, пашэнцiла, дый трэба iсцi рыхтавацца да наступнага экзамену. Iдзi i ты, адпачывай. Што? Не згодзен? Хочаш пазмагацца, выпрабаваць лёс? Рызыкнуць?

– Рызыка вымушаная: тупiковая сiтуацыя, – уздыхнуў Санька. – Калi атрымаю «добра», то ў вынiку набяру: «чатыры» за сачыненне плюс дзве «пяцёркi» – вусны i пiсьмовы экзамены па матэматыцы, ды плюс ваша «чацвёрка» за фiзiку – усяго васямнаццаць, а гэта, амаль пэўна, непраходны бал. Будзем змагацца…

– Значыць, надумаў рызыкнуць? – здзiўлена павёў вачыма выкладчык. – Пан цi прапаў? Глядзi, не спудлуй, пакуль маеш шанец i без бою ўзяць вышыню. I добры, скажу табе, шанец – васямнаццаць балаў. Сярэдняя ацэнка – «чатыры з паловай», калi акруглiць – будзе «пяць». Толькi трэба трохi пачакаць.

– А вось чакаць я не магу i не ўмею, – амаль перапыніў дабрадзея Санька. – Ненавiджу чакаць! Баюся звар’яцець. Цяпер або нiколi, усё або нiчога, прабачце за высокiя словы. А не здам – значыць, не наканавана, не лёс. Але ж буду спадзявацца на лепшае…

I Санька прыняў бой: адказваў, адказваў, адказваў. У нейкі момант яму нават захацелася пахвалiць свайго візаві. Санька толькi-толькi пачне адказваць, як той, схопліваючы ўсё з паўслова, задае наступнае пытанне, потым яшчэ i яшчэ… І ўрэшце не вытрываў, здаўся. Пахвалiў Саньку. Сярдзiты следчы ператварыўся ў добрага і спагадлівага адваката, калi так можна сказаць пра аматара скiдаць мурлыкаў з балконаў.

– Дарма ты кiнуўся гуляць у рызыкоўныя гульнi. Васямнаццаць балаў уга як хапiла б. Яшчэ перад экзаменам я атрымаў з прыёмнай камiсii iнфармацыю: сярэдняга «чатыры з паловай» сёлета цалкам стае – во! – зрабiў выкладчык характэрны жэст рукою ля горла. – Бачыш, не толькi ты, але i я не спаў у шапку.

«Вось i рызыкаваў, каб не залежаць ад таго, спiш ты цi не спiш, – усмiхнуўся Санька. – Каб не залежаць», – паўтарыў, як заклiнанне, сам сабе.

8. Настаўнiк фiзiкi

Два бамжы счапiлiся насмерць, люта мясілі адзiн аднаго. Перамoжца (цi той, хто застанецца жывы) рабiўся адзінаўладным гаспадаром смеццевага бака на тэрыторыi дарагой аўтастаянкi ў цэнтры горада.

Санька ведаў абодвух.

Высакаваты, у шэрым, досыць паношаным касцюме, у светлай, некалi белай кашулi, пры гальштуку няпэўнага колеру – былы настаўнiк фiзiкi, удавец, пенсiянер. На пенсію яго выпхнулі. Новая дырэктарка, прысланая з гарана для ўмацавання кадраў, вырашыла, што стары занадта мяккацелы для сучаснай школы. За апошнiя гады настаўнiк i праўда не паставiў нiводнай «двойкi». Лiчыў: хто хоча ведаць фiзiку, той i пасля «тройкi» задумаецца. Каму ж фiзiка да лямпачкі, таго i «адзiнкаю» не напалохаеш. Не выратавала настаўнiка нават тое, што для многiх пакаленняў вучняў ён быў прыкладам сумленнасцi i прыстойнасцi.

Пазбаўлены любiмай работы, якой прысвяцiў усё жыццё, ён пеpшым часам не выходзiў з дому. «Як глядзець дзецям у вочы? – задаваў сабе ўсё тое самае пытанне. – Выхоўваў, казаў: трэба iмкнуцца вучыцца і жыць па-ленiнску, i дагаварыўся – выгналi, як сабаку». Пацiху настаўнiк прызвычаіўся тапіць тугу i перажываннi ў горкай. Пiў спачатку пакрысе, але з кожным днём арганiзм патрабаваў спiртнога ўсё болей, што i давяло былога кумiра дзяцей да жабрацтва. А пасля ён страціў i дах над галавою: падчарка не захацела жыць з «дармаедам» i літаральна выштурхнула яго за дзверы. Судзiцца? Не ўжо, выбачайце, – пайшоў бамжаваць.

Другi прэтэндэнт на права калупацца ў «прэстыжным» сметніку заявiўся сюды быццам з супраціўнага лагера. Усё жыццё (з невялiкiмi i рэдкiмi перапынкамi) ён праседзеў у турмах, «косячы», як сам хвалiўся, пад дурня (можа, таму i выжыў). I хоць быў зэкам са стажам (асаблiва небяспечны рэцыдывiст, як нi кажы) i пакінуў след амаль на ўсiх зонах былога Саюза, на ролю рэкецiра, бандыта, верхавода злачыннай групоўкi не цягнуў: аслабеў целам i розумам. Не навучаны працаваць, жабрaваў.

Цяпер ён бiўся за тое, каб не бадзяцца па горадзе ў шуканні ежы, не красцi з чужых памыйнiц (што заўсёды небяспечна), а мець сваю, да таго ж сытную i недалёка ад сутарэння, у якiм начаваў.

Зэку ўдалося падгрэбці праціўнiка пад сябе i схапiць за горла. Але забiваць ён не збiраўся: усё ж бамжаваць – не парыцца на зоне. Трушчыў у пальцах кадык настаўнiка i хрыпеў: «Сыдзi, падла, гэта маё, сыдзi».

Той маўчаў. Толькi вoчы гарэлі, крычалі, як у яго баліць душа.

Санька не вытрымаў, падбег, адапхнуў крымiнальнiка:

– Пайшоў прэч, падонак!

Зэк кiнуў на яго спадылба злы позірк, але біцца не палез, адступiў, павярнуўся да настаўнiка:

– Нiчога, iнтэлiгент, нiчога. Не кожны дзень за цябе заступацца будуць. Неяк аднаго падпільную! Гарнiтурчык i фэйс так адпрасую… Ён прабубнеў нешта яшчэ i знік.

Да болю ў сэрцы Санька шкадаваў настаўнiка, але, успомнiўшы, як не любiў той спачування, зрабiў выгляд, быццам не пазнаў яго:

– Пацярпiце крыху, збегаю выклiчу «хуткую».

– Не варта турбавацца, малады чалавек, усё нармальна, – перапынiў настаўнiк, выцiраючы насоўкаю кроў з твару. – «Хуткая дапамога», пасля мiлiцыя… Не хачу звязвацца з гэтай публiкай. Iдзiце, прашу вас, калi ласка, а то, чаго добрага, i вас заадно…

Яго «калi ласка» нагадала выпускны экзамен па фiзiцы. Тады настаўнік убачыў, што Санька запнуўся, гатовы паплысці, i супакоiў: «Не хвалюйся, збярыся, калi ласка, з думкамi, вазьмi сябе ў рукi. Ты ж ведаеш закон Шарля Кулона, сто разоў выводзiў…» I Санька ўспомнiў, дакладней, сфармуляваў той закон адразу, у памяцi.

Санька не стаў пярэчыць настаўнiку, упрошваць прыняць дапамогу. Пагляд настаўніка прымусiў яго апусцiць вочы.

«Мы ва ўсiм вiнаватыя, мы! – дакараў Санька сябе. – Заслужаны настаўнiк – бомж, i ўсе маўчаць! Мая хата з краю. Нешта трэба мяняць, развязваць гэты гордзiеў вузел».

– Iдзiце, iдзiце, не хвалюйцеся, – быццам прачытаўшы Санькавы думкi, пaдштурхнуў яго настаўнiк.

Санька адышоў, але ў машыну сядаць не спяшаўся. Стаяў, чакаў: раптам вернецца зэк. Але той не паявiўся…

Калi позна ўвечары пакідаў машыну на стаянцы, нi настаўнiка, нi зэка паблiзу не было.

Pанiцай патэлефанаваў галоўны рэдактар i нагадаў: «Рукапiс трэба здаць максімум праз два тыднi, iнакш – вылецiце з плана».

Выйсця не было, i Санька ўзяў aдпачынак: трэба нарэшце дапiсаць пачатую некалi аповесць, што завяршала кнiгу.

Праз два тыдні рукапiс быў гатовы. Можна везцi. Дый машына зачакалася на стаянцы.

– Нешта даўно вас не было вiдаць, – сустрэў Саньку вартаўнiк. – Усё пiшаце, як той казаў, ствараеце? А ў нас тут iншыя справы ствараюцца. Мянты другi тыдзень шастаюць, спакою не даюць. Бамжа нашага помніце? Таго дзiвака, што ў касцюме i пры гальштуку хадзiў, быццам прафесар? Ведалi яго? Дык вось, забiлi старога! I ўяўляеце хто? Следчы казаў, што нават ён быў уражаны: праламаў бамжу галаву былы аднакласнiк. Не дацягнуўшы да восьмага, кiнуў вучобу, пасля ўсё жыццё правёў у турмах i лагерах. I вось сустрэча аднакласнiкаў праз пяцьдзясят гадоў. Са спатканнейкам вас, як кажуць. А што гэта вы так збялелi? Бамжа ж забiлi, не каго там…

1

Мсье Зміцер, пачнём з паўтарэння ўчарашняга матэрыялу. Такім чынам, працягнем спражэнне дзеясловаў трэцяй групы… (Фр.)

2

Унутраная турма НКВД, названа гэтак за сваю «амерыканскую» архітэктуру – у выглядзе круглай вежы дыяметрам некалькі дзясяткаў метраў.

3

Капітан! Там нехта ёсць! Што? Не, не пагранічнікі. Нейкі стары (англ.).

4

Слухаю, пане (ням.).

5

Пару сэндвічаў і гарбату з лімонам (ням.).

6

Пане, вашы сэндвічы і гарбата (ням.).

7

Вялікі дзякуй. Усё так хутка! (Ням.)

8

Франкфурт-на-Майне. Наступная станцыя – Дармштат (ням.).

9

Думаў, што бацькі зусім на мяне забыліся (ням.).

10

Праходзьце… Калі ласка… (Ням.)

11

Так, так, ваша праўда (ням.).

12

Пане, вы забыліся (ням.).

13

Добрай дарогі (ням.).

14

Ад англ. Displaced Person – выгнаннік, уцякач, эмігрант.

15

На фестываль? (фр.)

16

Карэспандэнт «l’Humanité Dimanche» (нядзельны дадатак да газеты французскай кампартыі «l’Humanité») (фр.).

17

Злога дзядзькі капрала (польск.)

18

Чатыры чаі, калі ласка (фр.).

19

Старога мсье (фр.).

20

Пан зусім не стары (фр.).

21

Моладзь, прашу! (Фр.)

22

Філіп Трэазон, журналіст (фр.).

23

Камуністычнае прывітанне рускаму народу ад братэрскага французскага! (Фр.)

24

Добры дзень, таварыш Філіп. Я перакладчыца Людміла Шаўцова. А гэта – ваш калега, сабрат па прафесіі, журналіст «Известий» Ягор Равеснік (фр.).

25

Ёсць прапанова, таварыш Філіп, паехаць зараз у гатэль. Вам, вядома ж, трэба адпачыць з дарогі. А заўтра, адразу з раніцы – у бой. Спачатку – Крэмль. Потым – сустрэча з калегамі ў рэдакцыі. Увечары – Вялікі тэатр. Наогул, мы кожны дзень вам распісалі. Пастараліся, каб госць не сумаваў (фр.).

26

Так і зробім. Усё ж двое сутак у цягніку. І праўда стаміўся. У гатэль дык у гатэль. А дзе ж наш «Ягуар»? (Фр.)

27

Прашу! (Фр.)

28

Прыехалі! Вось і гатэль (фр.).

29

Пачакаем крыху. Ягор зараз ключы ад забраніраванага нумара прынясе (фр.).

30

Ужо з дзевяці (фр.).

31

Таварыш (фр.).

32

А цяпер (фр.).

33

Маленькая прапанова (фр.).

34

Тост (фр.).

35

Каманда пачынаць паядынак у некаторых відах усходніх адзінаборстваў.

36

О, будзь добрай дзяўчынкаю, пацалуй мяне (англ.).

37

Думаю, мова для цябе не… як сказаць па-англійску? (Англ.)

38

Вы маеце на ўвазе «перашкода»? (Англ.)

39

Акцэнт, вядома ж, чыста беларускi (англ.).

40

Мяне завуць Мiк Джагер. Я з Англii. Дакументаў пры сабе не маю, але магу для вас праспяваць! (Англ.)

41

Спартыўны клуб армii Чырванасцяжнай Беларускай ваеннай акругi.

42

Пад стукат вёслаў мы імкнём да запаветнай мэты – берага Захаду (англ.).

43

То слепiць яркае святло, то цемра моцна рэжа вочы, Ды я спынiцца не магу, я ўсё ўзбiраюся й шукаю… (Англ.)

44

Ты не ведаеш, як я кахаю цябе, дарагая…

Каханне даводзiць мяне да вар’яцтва…

Я плачу, i слёзы мае капаюць, нiбы кроплi дажджу.

Няўжо ты не чуеш гэты дождж?

Няўжо ты не чуеш гэты плач? (Англ.)

45

Я быў яе каралём, яна – маёй каралевай,

Але цяпер памiж намi – тысячагоддзi… (Англ.)

46

Яркае сонца цi апраметная цемра чакаюць нас у дарозе… Але выбраны шлях – правiльны… (Англ.)

47

Дапамажыце… Сэрца… Таблеткi ў нагруднай кiшэнi… (Англ.)

Content

Леанід Маракоў
Непамяркоўныя
Апавяданні

«Помни случай с Ивановым»

Апошнія вакацыі Валерыя Маракова

Ганна Цімафееўна

«Ластаўка»

Зялёныя вочы

An Old Man

І ён іх пазнаў

Свае і чужыя

Яблыня

Настальгія

Госці

Бацька і сын

Дзве капейкі

Арэлі

Дзень Ікс

1975-ы

Трэцяя спроба

Мы чакалі

Санька

1. Валюша

2. Санька

3. Скачок

4. Велiк

5. Пра выкрунтасы першага кахання

6. Настаўнiца англійскай

7. Закон Ома

8. Настаўнiк фiзiкi

1