Зараслава Камінская

Русалкі клічуць

Ганне Бутырчык, Людміле Рублеўскай, Наталлi Паваляевай, Юліі Цімафеевай, Алене Казловай з удзячнасцю за Школу, без якой нічога гэтага не было б

© Камінская З., тэкст, 2017

© Кнігазбор, 2017

* * *

11 чэрвеня 2017 года

«Пачынаючы гэты дзённік, не думаў, што ў ім прыйдзецца апісваць смерць».

Апошні запіс у дзённіку Загорскага А. Я.

Тэчка № 1/17

Калі часта пераязджаеш з кватэры на кватэру, стараешся не купляць шмат рэчаў, бо іх прыйдзецца несці на сабе, сапраўдны цяжар пражытых гадоў. Але яны купляюцца. Збіраюцца побач, як жалезныя стружкі наўкол магніта: яшчэ адзін кубак, яшчэ адна талерка, яшчэ пяць кніжак, яшчэ адзін плед.

Перапіска ў мэсанджары

Ліза: Вечарам пайду па аб’яве. Ты са мною?

Наста: Не паспею з працы

Ліза: Ну блін, зноўя сама

Ясна

Наста: Прабач Пойдзеш?

Ліза: Куды я падзенуся, заўтраж з’язджаць

Наста: Ааааааааааааа! Я забыла, што заўтра

У гэтым горадзе было немагчыма знайсці жытло. Верагодна, таму, што тут жылі Францішак, Еўфрасіння, Сімяон, спыняліся на пастой рускія жаўнеры, французскія, польскія, зноў рускія, таўкліся сотні душ мніхаў, але да гэтых ніякіх пытанняў, яны заўжды бавіліся асобна. І таму нармальным, звычайным, жывым людзям месца не засталося. Былі кватэры, якія знікалі, як толькі ты датыкалася да званка: «Не, не здаём, вы нешта пераблыталі». Пфф – і зялёныя дзверы раставалі ў паветры. Кватэры, дзе звялося ўсёчалавечае: «Калі ласка, аплата за тры месяцы, і пакіньце заклад зараз. Дзевушка, а вы пашпарт свой напачатку пакажыце, ядадзеныя перапішу, а пасля вы ўнутр заходзьце».

Пфф – і прападала надзея.

Былі кватэры, адкуль хацелася знікнуць самой: «Я тут буду, ціхенька, у суседнім пакойчыку, а вы жывіце, душ-ванна вашыя, яшчэ да мяне можа Пятровіч заходзіць, але мы песень не пяём, толькі ванну тады на засаўку зачыняйце. І самі замыкайцеся». Хутчэй, хутчэй знікнуць, спінаю да дзвярэй, не паказваючы, што страшна.

Пфф! Пфф! Пфф! І так кожны раз. Здавалася неверагодным, як астатнія людзі знайшлі сабе кватэры. Напэўна, яны ў іх нарадзіліся, як у кашулях, у шкарлупках, у панцырах.

Таму калі вечарам Ліза глядзела на жоўтыя вокны і тоўстыя каменныя сцены, то адчувала сябе як смаўжыха без ракавіны: мяккай і безабароннай.

Наста: Напішы, калі выйдзеш

Ліза: Не сцы

Гэта была апошняя іх надзея: «2 пак, 17 м2 і 8 м2, кухн. 6 м2, сум. с/в, не студэнтам, без жывёл». «Хрушчы», шэры пад’езд, чацвёрты паверх, на сценах – ці то парада, куды ісці, ці то падказка, што ідзеш верным напрамкам.

Гаспадыня чакала каля дзвярэй:

– Мы з сынам тут даўно не жывём і вось вырашылі здаць. Пакуль сын не ажэніцца. Кватэра цёплая, – жанчына прытуліла далонь да дэрмацінавых дзвярэй, бы кранула жывую істоту і праверыла, ці не астыла тая. Адамкнула замок, прапусціла Лізу наперад.

Цемра калідора сапраўды была цёплай, пахла пылам і старой паперай (тут ёсць кнігі!). Збоку балюча пстрыкнуў выключальнік:

– Вы хадзіце, правярайце.

Жанчына ўсім выглядам паказвала, што гэта – не яе кватэра. Яна б у такой не жыла. Яна б адрамантавала зламаную ручку, паклеіла б новыя шпалеры, пафарбавала б падлогу. Ніколі б не лягла спаць на прадаўленую канапу, не села б у выцерты на спінцы фатэль. Не паставіла б рондаль на карычнева-жоўтую пліту, зацягнутую тлушчам, не мыла б посуд у шэрай падрапанай ракавіне, не ставіла б талеркі на пагнутую сушылку.

Напэўна, утой дзень, калі яны з сынам вырашылі з’ехаць адсюль, кватэра раптоўна пастарэла, рассохлася і ператварылася з утульнага чыстага жытла – у гэта. І гаспадыня не мае зараз да гэтага ніякага дачынення, як экскурсавод, які вымушаны паказваць экспазіцыю, што самому не падабаецца.

А Ліза баялася сказаць, што ёй падыходзіць. Каб не сурочыць. Бо кватэра нікуды не знікала, тут ніхто не жыў, і мелася верагоднасць, што іх яшчэ доўгі час не выганяць. А гэта больш, чым можна было хацець.

Ліза старалася ў думках не адмываць мачалкай старую пліту ад тлушчу, бо пліта яшчэ не іх, няма чаго прывыкаць, але нічога не магла зрабіць і ўяўляла, як нацягвае жоўтыя пальчаткі і высыпае белы парашок.

– Можам заўтра заехаць?

– І што, санвузел глядзець не будзеце?

Так экскурсавод абураецца, калі экскурсанты спрабуюць сысці, не пазнаёміўшыся з галоўным шэдэўрам. Гаспадыня і без таго трымалася пагардліва побач з той, хто можа жыць у такой кватэры, а зараз зірнула амаль грэбліва. І сама расчыніла дзверы ў прыбіральню, дэманструючы, што нічога не хавае.

І зноў нічога нечаканага: на сценах – блакітная кафля з паламанымі там-сям вугламі – так трушчыцца крохкае квадратнае пячэнне «Слодыч». Люстэрка без рамы, шкляная палічка, спарахнелы, як пень, унітаз і пафарбаваная блакітным ванна без фiранкi.

– Заплаціце за месяц наперад? Заязджайце.

Ліза сціснула халодныя ключы ў руцэ і толькі тады супакоілася. Гэта значыць, кватэра належыць ім: заўтра будзе дзе жыць.

А гаспадыня пайшла, паабяцаўшы вярнуцца без папярэджання.

* * *

Рэчы раскладзеныя па белых пластыкавых пакетах: падлога застаўленая імі, бы вялікімі пластыкавымі пяльменямі. Пухленькія – гэта з адзеннем; худзенькія, амаль без мяска, – гэта касметыка, цюбікі і слоікі, якія не б’юцца. Чамадан – гэта з кнігамі: тут не пяльмень, а хлеб наш надзённы.

Ліза лічыла торбы, каб нічога не забыць:

– Дваццаць шэсць! Гэта толькі мае. Тваіх – трыццаць. На старую кватэру глядзець няма чаго: яна не іх, але паспелі прыкіпець, паспелі атаясаміць, паспелі паназываць жылплошчу домам.

– Юра, мы ўсё сабралі, чакаем цябе, – Наста трымае айфон паміж плячом і вухам, бо ў руках – пакеты.

«Пяльменямі» зараз застаўленыя ганак і лава. – Яшчэ два разы схадзіць, і ўсё. Ліза, твая чарга.

Ранкам суседзі ці на працы, ці спяць, таму можна не клапаціцца, што хтосьці зазірне ў клункі, якія растапырваюцца, нібы наўмысна дэманструючы сваё начынне: рондалі, вешалкі, абутак.

– И заплакали блюдца: не лучше ль вернуться?

– Хернуцца. Там чацвёрты паверх, дарэчы, – Ліза прынесла апошнія пакеты і стала побач з лаўкай, бо сесці месца не засталося. – Зноў з гадзіну насіць, але цяпер угору.

Прыязджае Юра, абураецца, што не запрасілі раней, і дапамагае нафаршыраваць клункамі аўтамабіль: багажнік забіты, задняе сядзенне – таксама. Лізе пад ногі – пакет з посудам, а на калені – настольная лямпа і два старэнькія ноўтбукі.

Наста ўладкоўваецца наперадзе, абдымае дзве пухлыя падушкі.

– Тут недалёка, – гэта Ліза спрабуе паказваць шлях, але Юра і сам усё ведае і можа ехаць па гэтым горадзе з заплюшчанымі вачыма, навобмацак, арыентуючыся паямінах і шчарбінах на асфальце, ды яшчэ па водарах.

Наста заплюшчвае вочы, кладзе галаву на падушкі. Вось паварот, пасля будзе яшчэ адзін. Пах дыму – гэта яны ў прыватным сектары. Пацягнула свежасцю – выехалі на мост. З правага боку – гудок паравоза: паралельна ім, па паралельным мосце і ў паралельнай рэчаіснасці, імчыць цягнік. Паварот, вельмі ціхая вуліца, паварот – і час расплюшчваць вочы, бо прыехалі.

Гэтым разам паспяваюць перацягаць рэчы хутчэй: дапамагае Юра. Ён спяшаецца на працу і ветліва не згаджаецца піць гарбату, і добра, бо гарбатнік адшукаўся б у апошнім з пакункаў.

Наста яшчэ не была ў кватэры – калі прызвычылася да пераездаў, то можна згадзіцца на новае жытло не гледзячы. І толькі тады, калі рэчы твае перавезеныя і дзверы за табой зачыненыя, ёсць сэнс паглядзець, што тут і як.

І пабачыць, што ты трапіла ў свет, які стварыў хтосьці іншы, паводле свайго вобраза і падабенства. А табе зноў выпадае існаваць у чужым жыцці і нават часе.

Тут панавалі шасцідзясятыя. Шпалеры ў палоску, пажаўцелыя, як вераснёўская трава. На фіранках – зялёнае лісце клёна. Мроілася, што і яно хутка пажаўцее і ападзе, толькі адзін лісток застанецца, заблытаўшыся ў рудым цюлі, як у павуцінні.

У паліраваным карычневым серванце калісьці стаяў крышталь. Стаяў так доўга, што паспеў прарасці, і калі яго здымалі, на дрэве засталіся шнары, бы ад адламаных галінак.

Не, крышталь ім не пакінулі. Кнігі – іх не шкода, вось яны. Тыя самыя, што засталіся ва ўсіх постсавецкіх кватэрах: зялёны «Айвенга», чырвоны двухтомны Маякоўскі, пярэстны штакетнік «Классики и Современники», блакітнае двухкніжжа Булгакава, чорны Рэмарк, шэры Ясенін і белы Паўстоўскі. Паміж імі, дэманструючы, што з часам драбнеюць патрабаванні і псуюцца густы, уціснутыя маленькія мяккія кніжачкі Данцовай. Нібы ўстарую прыгожую кладку ўвапхнулі сучасныя цагліны.

Каля серванта – паліраваная шафа і старая канапа.

– Бяры вялікі пакой, бо гэта ты знайшла кватэру, – Наста адчыніла дзверы ў спальню. І засталася ў тым самым часе: ложак, дзякуй што драўляны, а не жалезны, стары матрац, крэсла з трэснутаю сядушкаю, пыльная шафа – паліцы засланыя газетамі. Яшчэ тумбачка, дзверы ў якую адчыніць было немагчыма: мабыць, нехта трымаў іх з таго боку. – А я буду жыць у спальні. Як думаеш, на гэтае крэсла можна ставіць ноўтбук?

Ліза прынесла анучы, венік і вяхоткі:

– Іншага ён і не вытрымае. Паспеем за сёння прыбрацца?

Але не паспелі. Бо мылі хату, якая не мылася некалькі гадоў ці нават дзесяцігоддзяў: вокны, падваконне, падшаф’е, падканап’е.

І справа пайшла б хутчэй, каб не дываны, якія былі паўсюль: і на падлозе, і на сценах – падымаліся, як цвіль, да столі. Гаспадыня забараніла іх хаваць: мо лічыла, што гэта яны грэюць кватэру, робячы яе такой міфічна цёплай. Таму дываны знасілі на двор і вытрусілі па звычаі ці, хутчэй, па абрадзе, амаль страчаным у гарадах: павесілі на турнік і пабілі выбівалкаю. Яна таксама знайшлася ў тым часе, што панаваў у кватэры: на антрэсолях сярод ламачча, на стосе старых газет, якія Наста пакуль не змагла выцягнуць з завалу. Разабраць завал дамовіліся заўтра.

Там, пад вадой, у іншым сусвеце

Гэта толькі здавалася, што хата стаяла на самым канцы вёскі. Насамрэч яна стаяла на самым канцы свету – далей не было нічога, толькі лес, лес, лес.

Але якая там вёска: адна даўжэзная вуліца, старыя хаты чаргуюцца зпустымі, чорнымі дварамі. Вуліца – нібы сківіца з выбітымі зубамі: вайна скончылася чатыры гады таму, адбудавацца яшчэ не паспелі. Але ўсё будзе, будзе.

Плаваць Марыля хадзіла па начах, ці, хутчэй, цёмным ранкам, пакуль усе спалі. Таму пільна сачыла, каб не пабудзіць вёску, прыслухоўвалася да яе подыху. Калі штосьці варушылася ў цемры, Марыля спынялася, і только тады, як цішыня вярталася, крочыла далей. Спі, вёска, спі, баюбаю, а-а-а, а-а-а.

Удзень не надта паплаваеш, бо: а чаму гэта яна купаецца, а працаваць калі, а лепей бы на двары прыбрала, а працадні не адрабіла, а чаго ты пэцкаешся так часта, а вялікая ты дзеўка, каб па хвалях гойсаць, а… а… а… Спі, вёска, спі. Пясок на беразе белы, бы снег, а возера чорнае, як суцэльная палонка, і такое ж сцюдзёнае. Зняла сукенку, асцярожна паклала на паваленае дрэва і павольна рушыла да вады.

Зрабіла крок у возера – нагу апякло. Голае цела напружылася ад холаду, але Марыля не звярнула ўвагі – глядзела, як на люстраной роўнядзі адбіваецца поўня, бачыла перад сабой срэбраны шлях. Свяціла так, што, сапраўды, можна было збіраць іголкі. Побач дрыжэў камар, ды перад ім не было сорамна, а больш яе ніхто не бачыў.

Яшчэ крок, і яшчэ, і яшчэ. Вада пакрыху падымалася: хутка на таліі апынулася мяжа двух сусветаў – вадкага і паветранага. Марыля спынілася, каб адчуць, як гэтая мяжа гайдаецца – хвалі асцярожна лашчылі жывот.

Возера плёснула, дакранулася да грудзей, і Марыля нырнула. І страціла адразу ўсе пачуцці, засталося толькі адно: няма зроку, няма слыху, толькі адчуванне скурай. Плыла, наколькі хапіла дыхання. Вынырнула ці не на сярэдзіне. Уверсе на поўню набегла хмара, быццам бы лісток прыдзьмула да вялікага яблыка, і срэбны шлях не ззяў, як раней. І тут – бултых! Камень? Птушка? Звер? Штосьці шабоўснулася за спінаю.

Павярнулася – паверхня амаль гладкая. Амаль. Захацелася хутчэй на бераг, але баялася адвярнуцца, узіралася ў чарнечу. І цемра нарэшце парвалася – нешта вынырнула з яе і паплыло якраз па зіхатлівай дарозе.

Не, не звер. Чалавек. Ды пасля вайны вакол вёскі бадзялася столькі прыхадняў, зарослых і страшных, што мо і звер. Уцякаць?

А ён плыў да яе, прыгожа, хутка. Хутчэй, чым яна. Занырнуць, схавацца? Але няма як схавацца на сярэдзіне возера.

– Дабранач!

Голас малады. Сам незарослы. Здаецца, не звер.

– Добры дзень.

Ён зусім блізка: чутно, як цяжка дыхае, а ў месячным святле відаць мокрыя валасы і бліскучыя вочы. Рухаўся па коле, і яна паварочвалася за ім, каб не губляць позірку:

– То ж мы вітаемся ўначы, які тут дзень? Сполах праходзіў, змяняўся цікаўнасцю:

– Адкуль прыплылі?

– Здалёк. Ты з гэтай вёскі?

– Але.

– То яшчэ сустрэнемся.

І пасля гэтага абяцання Марыля адчула, што там, пад вадой, у іншым сусвеце, яна зусім голая. А ён?

Ён павярнуў да свайго берага, не развітаўшыся. Толькі крыкнуў здалёк:

– А ты не толькі ў возеры, але і па зямлі прыгожа рухаешся!

Бачыў?

Але як тут спытаеш: і сорамна, і ён вунь дзе, яшчэ крыху – і выйдзе з вады. Выйдзе з вады! Марыля крутанулася, каб не падглядаць, і павольна паплыла ў супрацьлеглы бок. Крыху развіднелася – гэта разам зсонцам надыходзіў новы працадзень. Іншых тут не было.

* * *

Cубота, але ўсё роўна патрэбна падымацца на працу. Наста выпраўлялася пісаць пра спартовыя зборы, а Ліза – рабіць кліенткам манікюр.

Яны вучыліся разам, разам жылі ў інтэрнаце, і размеркавалі іх разам у адну і тую шматтыражку, на завод.

– Каша будзе праз тры хвіліны.

Гэтак Наста будзіла Лізу амаль штодня. І Насту не выключыш, не перавядзеш на пяць хвілін пазней – прыйдзе і адбярэ коўдру.

– Каву наліла, малака няма.

Ліза яшчэ не прывыкла прачынацца на новым месцы, таму ранак здаваўся незвычайным, незнаёмым. Такім, як першы ранак пасля таго, як скончыўся тэрмін яе размеркавання: Ліза выйшла з-пад коўдры і апынулася ў цалкам невядомым свеце. Але назад вярнуцца было немагчыма – так, як немагчыма яшчэ раз прагледзець жахлівы сон. Тым самым ранкам яна звольнілася і пайшла на курсы. Рабіць пазногці навучылася за адзін месяц, што значна хутчэй за тыя пяць гадоў, якія выдаткавала на папярэднюю прафесію.

– Калі вернешся? – Ліза села на зэдлік і адчула, які ён кволы і ненадзейны.

Наста насыпала кашы сабе і ёй, паставіла кубкі з кавай:

– Не хачу пісаць пра гэтыя спартовыя зборы, не хачу, не хачу. Добра табе.

Далей усё развівалася па гадамі адпрацаваным алгарытме: Ліза мыла посуд, Наста мылася ў ванне, Ліза мылася ў ванне – Наста фарбавалася перад вялікім люстэркам у калідоры, Ліза фарбавалася перад вялікім люстэркам у калідоры – Наста прасавала адзенне і апраналася, Ліза прасавала адзенне і апраналася – Наста выбягала з хаты. Перад тым як замкнуць кватэру, Ліза са шкадаваннем зірнула на пліту, на якую ўчора не хапіла часу. Як жа аддзерці тлушч?

* * *

– Мне, калі ласка, французскі. Я іду на вяселле, хутка пачнецца, яўжо пры макіяжы, а на манікюр учора не паспела, дык са мной абмянялася маці, яна была да вас запісаная, і вось мне французскі, – калі вы хочаце навучыцца адключацца ад рэчаіснасці, паспрабуйце папрацаваць манікюркай і не ўдумвацца ў чужыя гісторыі.

Наста: У мяне палова спартоўцаў панапівалася.

Ты як?

Ліза: Мне б таксама напіцца

Калі вернешся?

Наста: Позна

– Да мяне прыехаў пляменнік, ён гісторык, а наш горад жа гістарычны, толькі не ўсе гэта разумеюць. А ён з замежжам працуе, бо калі нам даўніна непатрэбная, то што ёй гніць? Але ўсё працуе, працуе, ды халасты, ніяк не ажэніцца, – новая кліентка зірнула на Лізу і спалохалася, што спалілася і выдала месца знаходжання рэдкага ў гэтых драпежных мясцінах халастога звера. – Толькі тут яму, зразумела, пары няма, не яго ўзровень. А хочаце я вам рэцэпцік капусткі хрусткай скажу?

– Блакітным. А на гэты пазногаць наклейце кветачку, – і больш нічога за ўвесь сеанс. Самая прыемная размова, дзякуй, прыходзьце яшчэ.

– І вось Віцька знайшоў маладзейшую, але не нашмат, і зараз з ёй жыве, адбудаваў дом, але і той дом пакінуў, малайчына такі, – цікава, вадкім сродкам адмыецца пліта ці парашком? Пальчаткі гумавыя добра б купіць, а Віцька, канешне, малайчына.

Горш, калі пачыналі распытваць яе:

– А дзе вы жывяце? А вы думаеце купляць кватэру? А чаму не замужам? А колькі плацяць вам? І што, вы ўсё так і будзеце манікюркай?

Ліза не мела што адказаць, атаму навучылася задуменна хітаць галавой і ўсміхацца так, што кліенткі пачыналі самі выдумляць гісторыі пра яе мары і планы – заставалася толькі згаджацца. Гэтыя гісторыі Ліза слухала з цікаўнасцю, мо спадзявалася, што нехта падкажа ёй, што рабіць далей. Пасля звальнення ёй здавалася, што час спыніўся. Не, не так: яна спынілася, а жыццё ідзе побач. Маўляў, спектакль, дзе Ліза іграла галоўную ролю, вывучыла словы і падрыхтавала прыгожы касцюм, але спазнілася, і таму пачалі без яе. А зараз няёмка выходзіць на сцэну – там спраўляюцца ж добра і так і, напэўна, абурацца, чаго яна лезе, сама вінаватая, трэба было думаць раней. А менавіта тады, калі памылілася і столькі часу змарнавала на вучобу, якая не мела нічога агульнага зрэчаіснасцю. Ці з вучобай усё было добра, а няправільна толькі тое, што два гады рабіла нелюбімае?

З пазногцямі – усё дакладна: адразу бачыш вынік і, калі сапсавала, можна падцерці ацэтонам. А тут. З’ехаць і шукаць працы, пра якую марыла? А калі яе няма? Ці ёсць, а Ліза не падыдзе?

– У вас такія прыгожыя блакітныя вочы, глыбокія-глыбокія, – новая кліентка – мастачка, пальцы перапэцканыя фарбай. – І валасы залатыя. Дзіва, што не замужам. Вы зачараваная русалка, якая чакае свайго прынца. Вось і амаль не размаўляеце, бы няма голасу. І вы чакайце, чакайце, ён абавязкова з’явіцца.

Ліза ўсміхнулася і кіўнула.

* * *

Пасля працы Ліза зайшла ў краму і набыла нарэшце пальчаткі, а таксама малака і спагеці з памідорамі. Спадзявалася, што паспее прыгатаваць вячэру да таго, як вернецца Наста, але калі адчыніла дзверы, адчула пахяблычнага пірага – найлепшы водар, які можа сустрэць дома.

– Амаль гатовы, дапякаецца, – Наста сядзела на падлозеў калідоры, вакол валяліся старыя газеты, – Увесь дзень думала, што ў тым стосе, не магла працаваць.

Ліза села побач:

– Сорак дзявяты год? Не такая і даўніна.

– Па-першае, мне, як журналісту, цікавая гісторыя прэсы. І не крыві твар, я ўсё бачыла. Па-другое, хаця б прагартаю перад тым, як закінуць назад на антрэсолі. Тут толькі барацьба, пасевы, ураджаі, а мне гэтага і ў нашых газетах хапае.

Ліза прабегла вачыма па загалоўках:

«Радасць калектыўнай працы»

«Больш кок-сагызу краіне!»

«Сёмы том Твораў І. В.Сталіна на беларускай мове»

«Дзень у калгасе “Перамога”»

«Рашаючы этап барацьбы за кок-сагыз»

«У барацьбе за хлеб»

«Адзінаццаты том Твораў І. В. Сталіна»

«Неадкладна завяршыць ворыва тарфянікаў пад пасеў кок-сагызу»

Некалькі здымкаў: конь цягне штосьці па полі; мяхі збожжа; хата, суворыя на выгляд людзі ў чорным адзенні, і толькі ў маладзенькіх дзяўчын павязаныя светлыя хустачкі. Ліза хацела сказаць пра гэта Насці, але тая ўжо крычала з кухні:

– Не спаліла! Не спаліла! Калі ты бачыш дым, то гэта так і патрэбна!

І Ліза кінула газету на падлогу да астатніх і пайшла, абмінаючы паперкі, як лужыны, есці яблычны пірог.

Але яе месца было занятае – на зэдліку ляжаў дыван.

– Таксама з антрэсоляў, няхай праветрыцца. Стары, вясковы, – Наста разгарнула палатно. – Бачыш, як кветкі выцвілі? Прыгожа, як лічыш?

– Лічу, што зашмат у гэтай кватэры дзіўных знаходак, – Ліза ўзяла кавалак пірага, пасунула дыван і адчыніла ноўтбук, каб загугліць, што такое кок-сагыз.

Русалкі клічуць

Бульба ляжала ў кацялку з ранку: адмыслова дзеля таго, каб было чым павячэраць. Марыля жыла сама і таму магла абысціся бульбаю некалькі дзён – дазваляла сабе не гатаваць, бо вельмі стамлялася за дзень. Як жылі тыя, хто пасля працы павінныя былі яшчэ і гатаваць наўсюсям’ю, Марыля не ведала. Але, пэўна, яны не хадзілі плаваць па начах.

Толькі падняла накрыўку, як адчыніліся дзверы:

– Ты чула, што ў нас новы аграном? Прымаў ад мяне сёння справаздачу, дужа хваліў.

Апусціла накрыўку. Гэта Ядзя, а яе запрашаць да стала няма жадання.

– Не, не чула, увесь дзень была на далёкім полі.

Ядзя паглядзела на Марыліны брудныя пазногці:

– То ты прыбралася б, буду цябе знаёміць. І дзверы зачыніліся.

А Марылі нешта падказала, што пазнаёміцца з новым аграномам яна ўжо паспела.

* * *

Пасля вячэры святла за вокнамі засталося зусім крыху, на донцы, быццам і яго нехта з’еў ці дапіў.

Было ціха-ціха: хата невялікая, маўклівая. Каты ў ёй не прыжываліся – жанчыны шапталі, што гэта прыкмета ці то шкоды на самой хаце, ці таго, што Марыля сурочаная. А ёй здавалася, што ўсе чары тут павінны быць вынішчаныя: згарэлі ў вайну. Полымя ж чысціць. Ці наадварот, то было д’яблава полымя?

Схамянулася, штозгадала на ноч. Хаця і не верыла, а схамянулася. І да вайны, і пасля, тут чысціла не толькі полымя, але і людзі. Замянялі невядомае на вядомае, веру – на навуку, святыя кнігі – на падручнікі, малітвы – на цытаты са з’ездаў, што гучалі з радыёрэпрадуктара.

І вытаптанае яно, і соллю пасыпанае, але вось, прарастае. І да Альжбэты ходзяць. Носяць. Просяць.

Дома ціха-ціха. Гукнула:

– Га!

Ніхто не азваўся. Зусім адна.

Узяла апошнія бульбіны і пабегла ў суседнюю хату, каб зазірнуць у сваю будучыню: там жыла бабка Тоня, гадоў ці не на семдзесят старэйшая за Марылю. Таксама адна.

Тоня сядзела на лаве на дварэ і глядзела на неба. Марыля павіталася і села побач, паклала бульбіны ў яе цёплыя шурпатыя далоні, нібыта вярнула іх у зямлю.

– Марылечка мая прыйшла, дзетухна. Напрацавалася?

То адпачывай, маленькая. Што табе расказаць?

– Пра русалак.

– Іх да першай вайны многа ў нас было. Бо як русалкамі робяцца? Жыве дзяўчыначка, маецца, ніхто яе не шкадуе, ніхто пра яе не клапоціцца, адна, як поўня ў небе. Усе па хатах, а ў яе няма хаты, усе па сем’ях, а ёй і месца няма. І шчасцейка няма, адны слёзкі. І вось пачынае яна тады чуць, быццам яе нехта кліча.

– Як кліча? – гэтую гісторыю Марыля слухала які раз, але пыталася заўжды, адно і тое самае, бы дадавала свае словы да песні.

– А так: «Сястрычка, хадзі да нас, хадзі, міленькая». У іх жа там ні горачка няма, ні крыўды – якая крыўда сярод сваіх? Усё справядліва, і нічога не хочацца – спакойна табе і вольна. А тут і гвалт, і голад. І людзі злыя, а там – добрыя. Калі тут са свету зжываюць, то на той свет і трэба ісці.

Сярод русалак сястра мая. Маці казала, што гэта яны яе паклікалі. Я была яшчэ маленькая, а сястра – ужо вялікая, у дзеўках доўга сядзела. І вось, паклікалі. Маці распавядала: там, на дне возера, такая самая вёска, што пад зямлю даўно правалілася, вадою яе заліло, вось і возера сталася. І туды мая сястра пайшла. Там і царква ёсць: па восені, калі вельмі ціха навокал, чутно, як званы звіняць, – старыя пальцы павольна чысцілі бульбіну, адкідвалі лушпінне.

– А цябе клікалі?

– І мяне, дачушка, клікалі. Але я выдужала. Хоць і галодны быў год, а змагла адмовіцца. Ноччу галасы іх пачула:

«Хадзем да нас, да цябе па гэтай дарозе сёстры твае хадзілі і дзесяць гадоў таму, і сто гадоў». Да самага возера я дабегла і ўжо шлях пабачыла да той цэркаўкі, але спынілася. Стаю на беразе, Ліду сваю клічу, каб прыплыла, пашкадавала, але не азвалася яна. Бо русалкі толькі на голас сваіх адгукаюцца, а я не русалка, хоць і сястра яе.

Паплакала ды вярнулася. А пасля неяк тут выправілася – Грышу свайго сустрэла, дзеткі з’явіліся. Ды вось зноў адна, – Тоня адкусіла бульбіну.

– А зараз ёсць русалкі?

– Ёсць, канешне, па азёрах ды па рэках. У вайну іх поклічу не чутно было. Ды й смерць тых, хто да русалак ішоў, па дарозе перахоплівала. Не патрапіць было ніяк у свет спакою, не схавацца.

– А Альжбэта пра русалак ведае?

– Ведае. У нас усе ведаюць, толькі маўчаць. І ты пра гэта маўчы. Пра гэта казаць зараз забаронена, ды толькі яно ўсё роўна жыве.

Стала зусім ціха, як пад вадою, і цёмна. Час ісці дамоў, класціся спаць, бо заўтра на працу.

Для бабкі, пэўна, гэта была адзіная размова за дзень.

І для Марылі таксама.

Класціся спаць, але хутка падымацца і ісці на возера. Плаваць.

* * *

Насцін шлях на працу пачынаўся з люстэрка ў ванным пакоі: шкло зацягнута парай, ды праз яе ўсё роўна відаць каштанавыя валасы і цёмныя вочы. Пасля – пераходзіла да люстэрка ў калідоры: тут бачныя і маленькія зморшчынкі каля вачэй. Губы крыху падфарбаваць.

Пасля – вітрына крамы, якую мінала штораніцы: там Наста адбівалася быццам у бруднай, глыбокай вадзе – шэрая постаць, рысы не разабраць.

Пасля – адбітак у дзвярах аўтобуса: круглы твар, толькі на секунду, бо дзверы расчыняліся – адлюстраванне знікала.

Пасля аўтобуса – шкло на прахадной: на ўвесь рост – красоўкі, джынсы, куртка. Пасля – дзверы ў будынак: прыгледзелася – валасы растрапаліся, паправіла.

Наста сачыла за сабой, нібы шукала пацверджанне, што яна існуе: так яна выглядае зараз, вось гэта – яна. Апошняе адлюстраванне – у старым камп’ютары, чорна-белае: тут яна бачыла сябе ўжо тры гады.

Наста: Я ўжо тры гады тут

Ліза: Віншую. Сёння святкуем?

Штораніцы Наста правальвалася ў працу, яку калодзеж, і там, у калодзежнай цемры, гублялася – пісала і рэдагавала, забыўшыся пра сябе, пра ежу і спатканні. І ніколі не адмаўлялася ад заданняў, прымала іх як выклік: сядзела вечарамі і на выходных, толькі каб справіцца на выдатна. Так, звычка засталася з універсітэта. Тады Юра жаліўся, што ўвесь яе час забірае вучоба і дзеля яго нічога не застаецца, а зараз ён жаліўся на Насціну газету.

Ліза казала ёй, што гэтага ніхто не адзначыць – нікому тут не патрэбныя добры стыль, прыгожая мова. Але як жа інакш? Калі ёй даручылі, значыць, працу неабходна выканаць, і выканаць так, каб не свярбела сумленне.

– Па тэлевізары гаварылі, тыя, хто робіць сэлфі, насамрэч хворыя, – гэта павіталася Марыя Сяргееўна, яе адзіная калега. Апроч іх у заводскай газеце была толькі галоўная рэдактарка, якая выдумляла тэмы ці не для кожнага артыкула.

Наста ўсміхнулася ў адказ, нібы зразумела жарт.

Наста: Я яе калі-небудзь заб’ю

Ліза: Забі

Дык што?

Наста: Сёння ж панядзелак Ліза: Ну, як пішацца?

Нядаўна Ліза яе напалохала – прапанавала: «А ты знайдзі тэму сама і напішы, што хочаш». Ужо некалькі дзён Наста нічога не магла прыдумаць.

– Калі шмат пісаць у смартфоне, пачынаюцца праблемы з вялікім пальцам. Гэта будзе адна з галоўных праблем вашага пакалення. Калі ты здасі артыкул пра зборы?

– Пачынаю.

– Ну то выпі спачатку са мной гарбаты, – Марыя Сяргееўна кінула ў кубак пакецік і паклала побач дзве цукеркі. – На выходных зноў Лёша тэлефанаваў. Гэтым разам едзе ў камандзіроўку ў Самару.

Лёша, сын Марыі Сяргееўны, правацаў у рэспубліканскай газеце і быў не тое, што Ліза з Настай.

Наста: Яна зноў пра яго пачала

Ліза: Трывай

– Так шмат працуе, вядома, там не тое, што ў нас.

Столькі падзей, такі тэмп.

– А да вас калі заедзе, усё па камандзіроўках ды па камандзіроўках? – Наста не стрымалася.

Марыя Сяргееўна знерухомела. Толькі рука з металічным гарбатнікам тарганулася, каб захінуць сэрца. На метале Наста ўбачыла свой скажоны адбітак.

– Але малайчына, што тэлефануе, бо й на гэта час патрэбны. І ў мяне часу не стае, а ў яго, відаць, зусім няма.

Рука ажыла і наліла кіпень:

– А як там Ліза? Яшчэ не выйшла замуж?

Здавалася б, Марыя Сяргееўна сама яшчэ не выйшла замуж гадоў як трыццаць, але пра сябе яна не думала. У яе быў сын.

– Так і не разумею, чаму яна пайшла з працы. Я тут дваццаць пяць гадоў і нічога благога сказаць не магу. Канешне, наша рэдактарка, – гэта шэптам, – мае няпросты характар, але ж можна перацярпець. Няўжо лепей пазногці чужым людзям клеіць?

– Марыя Сяргееўна, я фотаздымкі дадам да артыкула, як лічыце?

– Дык я ж забыла! Сёння да нас зойдзе пляменнік сябра майго аднакурсніка, пазычыць энцыклапедыю. Вось бы з ім Лізку пазнаёміць! Толькі ён тут на вакацыях, а пасля ў Менск вяртаецца, дык гэта нічога. Заві яе, толькі не кажы, навошта, бо не пойдзе каза гэтая. Пішы давай, – Марыя Сяргееўна паспрабавала зазірнуць у экран айфона.

– У мяне вялікі палец адваліцца, – але пачала друкаваць.

Наста: Ліз, сустрэнеш мяне сёння з працы?

Ліза: Штосьці здарылася?

Наста: Не, усё добра, пасля раскажу, там паднесці

У 18:00

Ліза: Ок

* * *

А васямнаццатай Ліза стаяла каля ўвахода. Яе перасмыкнула, калі ўявіла, што давядзецца вярнуцца сюды, але хто ведае – гэта маленькі горад, у якім не так і шмат працы, каб перабіраць.

З дзвярэй, уся чырвоная, выскачыла Наста і сунула ёй кнігу:

– Гэта кніга, трымай. Зараз прыйдзе хлопец, ён ведае, што гэта ты. Мы цябе яму апісалі. Аддасі кнігу, ну і там калі захочаш, паводзіш яго тут, ён не мясцовы, пакажаш, дзе Скарына.

– Наста, ты лепей бяжы, бо… Наста хутка праслізнула за дзверы і зачыніла іх за сабою.

Ліза тузанула ручку – не зрушыліся. Тузанула мацней – на дапамогу Насці падбегла Марыя Сяргееўна. Ліза паспрабавала яшчэ і яшчэ – але дваіх ёй не перамагчы.

«І чаго я тузаю? Пакладу кнігу на лаву, няхай самі аддаюць».

– Вы Ліза?

Адпусціла ручку. І з таго боку адразу адпусцілі, адскочылі.

– Вам дапамагчы?

Там прыселі, схаваліся. Ліза павярнулася:

– Не, дзякуй, мне больш туды не трэба. Гэта вам япавінна перадаць кнігу?

– Так, гэта мне.

Ліза аддала тоўстую энцыклапедыю і развіталася. За шклом незадаволена цокнулі.

– Вы зараз да прыпынка? То я з вамі вярнуся ў горад. Ліза кіўнула. За шклом таксама кіўнулі і разышліся.

Яна хацела патлумачыць, чаму тузала ручку. Але нічога не прыдумала, і яны пайшлі моўчкі.

Гэта як зацягне

Прачынацца было складана: цела цяжкое, як чыгун, і гуло, як чыгун, напрацаванае. Мо лепей не хадзіць на возера, а гэтую гадзіну паспаць?

І толькі так падумала, як падхапілася. Гэтага яна баялася больш за ўсё: што аднойчы не зможа падняцца. Як не паднялася маці. Пра яе казалі «надарвалася». І шкадавалі, што мужа во вайна забіла, а яна вайну адужала, ды вось, «надарвалася». Не яе надарвалі, а надарвалася сама. Працавала, працавала, працавала, і ў калгасе, і пасля калгаса, і вось аднойчы яе з працы прынеслі. Хацела Марыля бегчы па Альжбэту, каб дапамагла, але маці забараніла: грэх. Так і памерла, без граху.

Вёска спала. Хаты халодныя, мёртвыя, быццам душы з іх адляцелі. То душы гаспадароў перанесліся ў свет сноў, вернуцца толькі пад раніцу. Кінулі свае хаты, і хто там валадарыць без іх?

Цемра, няма нікога. Няма-няма. Тое, што Марыля любіла гісторыі пра русалак, не значыла, што яна ў іх верыла. Так, казка.

Яна таксама любіла гісторыі пра горад, але ці ёсць ён? Там нібыта каменныя дамы, нібыта крамы з сукенкамі, нібыта крамы з ежай. Але ўсё тое «нібыта», нябачанае, толькі чутае. Вёска – вось яна, чорная, тут. А пра горад – казка. Вёска спіць. А не, Альжбэта не спіць: гарыць за шклом агеньчык. Кажуць, што варожыць. Во, адчыніла акно і нешта выплеснула.

Марыля запаволіла крок, пачакала, каб не трапіцца на вочы. Святло пагасла, штосьці грукнула – і цёмны цень шуснуў з хаты. Марыля прысела і перажагналася: бачыла, як цішком жагнаецца Тоня.

Пацягнула дымам і палыном.

Цень наблізіўся да паркана – да таго месца, дзе хавалася Марыля. Прыслухаўся. Марыля заціснула рот рукою, каб не выдаць сябе.

Цень адчыніў засаўку і выйшаў з падворка.

На дарозе зачапіўся, войкнуў Ядзіным голасам і пакрочыў да Ядзінай хаты.

А Марыля асцярожна пасунулася ўздоўж паркана, падхапілася і хутчэй пабегла адтуль. Бегла і думала: «Ну і дурная».

А на беразе нікога не было: ні на тым, ні на гэтым.

Але на ўсялякі выпадак сарочку пакінула, зняла толькі спадніцу. І пайшла ў возера.

Сарочка імгненна набралася вільгаццю: толькі-толькі яе не было чуваць, а зараз абдымае цела, запавольвае рух, хоча затрымаць, не пушчае далей. Нырнула – і сарочка прыліпла да скуры, бы луска.

Штоноч Марыля прамавала на сярэдзіну возера, бо ведала адну таямніцу, без якой бы не наважылася заплываць так далёка. І толькі ўчора не рызыкнула, праз начнога госця.

Бултых! Нехта скочыў не з супрацьлеглага берага, як раней, а з ейнага. Крыкнуў:

– Добрая вада! Ён.

На сярэдзіне была водмель, пра якую казалі, што гэта ўваход у азёрную вёску. Навокал – глыбока, а на ёй – можна стаяць. Спынілася там, пачакала, пакуль дагоніць.

– Тут во мне вады па шыю, а вунь там, насупраць старой асіны, вір. То вы асцярожна. Пасля вайны чатырох зацягнула. Але тое прыхадні былі, свае туды не соваюцца. А вы да нас надоўга?

– Гэта як зацягне.

Да берага плылі поруч.

З вады ён выйшаў першы, абцёрся ручніком, нацягнуў нагавіцы і адвярнуўся, чакаючы, пакуль апранецца Марыля.

І прапанаваў правесці да вёскі.

Ля першага калодзежа яна амаль наважылася спытаць, дзе яго пасялілі, але не паспела: ён развітаўся і накіраваўся да хаты старой Багданаўны, што каля клуба.

Перад тым, як ісці ў калгас, Марыля занесла Тоні кашы. І старая, зазірнуўшы ёй у вочы і быццам бы нешта там убачыўшы, папярэдзіла:

– Сёння Ілля – вялікае свята. Значыць яно, што лета скончылася. Пасля Іллі вада ў рэках стыне, купацца нельга. Досыць плаваць, Марылечка.

* * *

Скончылася грэчка. Няма больш макаронаў, калісьці быў рыс, ды і яго няма. Ёсць аўсянка, але тое для раніцы. Няма сыру, тварагу няма, нават хлеба няма. Усё скончылася, але хутка пачнецца, бо хутка ў абедзвюх зарплата.

У розныя часы розныя стравы, а вось адсутнасць ежы смакуе аднолькава.

– Будзеш бульбу?

Фатэлі перанеслі ў кухню, і зараз у іх можна залезці з нагамі і глядзець на газ пад рондалем і слухаць, як шыпіць вада.

– А я ўсё чытаю, чытаю, як там жылі ў сорак дзявятым, – Наста гартала старыя газеты.

Бульба варылася дзесяць хвілін, і заставалася яшчэ дзесяць да таго, як будзе гатовая. Тэрмін кожная з іх магла вызначыць і без гадзінніка: ці то дзякуючы досведу, назапашанаму ў генетычнай памяці, ці таму, што ў іх унутры «часікі цікаюць».

– Пакуль чакаем, паслухай і ты пра сівую мінуўшчыну, – і Наста зачытала, імітуючы інтанацыю тэлевізійнай дыктаркі:

«– З першых дзён пасля вызвалення мы ўзяліся наводзіць парадак на палях, пачалі аднаўляць правільныя севазвароты. У калгасе не было грамадскіх будынкаў, не было грамадскай жывёлы. Большасць калгаснікаў не мелі ў сваім карыстанні ні кароў, ні свіней, ні птушкі.

Цяжкасці былі вялікія. Але пад кіраўніцтвам партыі і з дапамогай дзяржавы пераадолены. Ужо ў 1946 годзе мы поўнасцю асвоілі даваенную пасяўную плошчу, увялі правільны палявы севазварот і стварылі базу для развіцця іншых галін калгаснай гаспадаркі».

– Усё адное і тое ж, – Наста выцягнула наступную газету з сярэдзіны стоса, бы карту з калоды. Нібыта гадала на лёс.

Грымела і скакала ў рондалі бульба. Чакаць заставалася яшчэ сем хвілін.

«Уважліва і ўсебакова абмяркоўвалі калгаснікі справаздачу сваіх экскурсантаў у перадавы калгас “Перамога”. “Мы былі ў іх на грамадскім дварэ перад выхадам людзей на працу. Ну, ведаеце, калі-б у нас так выходзілі на працу, то мы даўно-б расквіталіся з сенакашэннем. У іх-жа, як сонца ўзышло, адзін перад другім на працу спяшаюцца”.

Голас калгасніцы Марыі Журык: “А ў нас чакаюць, пакуль не прыйдзе брыгадзір і не пастукае ў акно. Таму ў нас і працадзень нізкі”».

– Чуеш, голас калгасніцы Марыі Журык. Яе няма, а голас застаўся.

Пяць хвілін.

«У заходніх абласцях праведзена велізарная работа па ліквідацыі непісьменнасці і малапісьменнасці сярод жанчын».

Чатыры.

«Калгасніца Фядора Шруб. Па яе прыкладу ўсе 42 жняі пачалі выконваць дзённыя заданні на 200–250 працэнтаў».

Тры.

«Агітатар звеннявая Алена Палынь. Яна не абмежавалася ўстаноўленым ёю рэкордам, а забяспечыла перавыкананне норм усімі членамі яе звяна».

– Што гэта ты чытаеш? Жаночая проза?

– Дакладна не паэзія.

«Многія сельскагаспадарчыя работы, якія звычайна павінны рабіць мужчыны, выконваюцца жанчынамі. Калгасныя дзяўчаты, напрыклад, косяць сенажаці. Ды і як косяць! Камсамолка Вера Краўчанка паспаборнічае з усякім мужчынам».

– Гатова!

Бульба зварылася. Ліза працяла самую вялікую нажом: прайшоў лёгка, бы праваліўся ў шчыліну. І зліла ваду.

Размеркавала бульбіны – па чатыры кожнай. І некалькі хвілін пачакаць, пакуль пара над талеркамі ападзе.

– Яшчэ я паміж газетамі знайшла нейкі чарнавік, – Наста адкалупнула кавалак, кінула ў рот і – прадказальна апякла язык, захукала, каб астудзіць. – Пахыхай.

Ліза ўзяла жоўтую паперку: дробныя шэрыя, алоўкавыя, словы, унізе – іншым, чырвоным, почыркам: «У друк не пойдзе». І пачала чытаць, заядаючы бульбай:

«У маленькай хаце сабраліся тыя, хто скончыў вялікую працу: убраныя калгасныя палеткі, хлеб перададзены дзяржаве. Можна было-б і адпачыць, але не прывыклі да гэтага калгасніцы:

– Дзеля партыі папрацавалі, а зараз прыйшла чарга і над сабою папрацаваць. Во, я ўзяла ў бібліятэцы «Мёртвыя душы», пачынаю чытаць. Так, цёмна ў хаце, але-ж і мы пакуль цёмныя, а хутка і ў нас электрычнасць правядуць, во тады ўжо ўдосталь начытаемся, – актывістка Ядвіга бадзёрая і пасля доўгага працоўнага дня.

Калгасніцы дамаўляюцца пра хуткі сход, абмяркоўваюць навіны. Ды не толькі свае, калгасныя, але і сусветныя – тут чытаюць і класічныя творы, і перадавіцы. А яшчэ чакаюць госця, і, хоць на двары цёмна, раз-пораз пазіраюць у акно.

– Добры дзень, – адчыняюцца дзверы, і ў хаце з’яўляецца жанчына з абветраным тварам, у пакрытай дарожным пылам вопратцы.

Чаму яе сабралася сустракаць вёска? Бо жанчына гэтая – майстар, а тое ёсць найвялікшы тытул савецкага чалавека: яго неабходна ў нас заслужыць, выпрацаваць потам і крывёю.

Увесь раён ведае яе гісторыю. Сама з бядноты, нарадзілася пры панах, таму не змагла атрымаць адукацыю. Але народнае мастацтва жыве, колькі-б яго ні душылі прыгнятальнікі: талент прабіў сабе шлях.

Жанчына-майстар малюе дываны, якімі калгасніцы ўпрыгожваюць свае дамы. Гэта не буржуазнае мастацтва, схаванае ў музеях, а мастацтва для народа, што заўжды цягнуўся да прыгажосці.

– Я малюю для людзей увесь свой век, – расказвае Алена Кіш, – і сваю працу тут пачну адразу-ж, каб як мага хутчэй паспець выканаць усе запатрабаванні калгасніц.

Жанчыны абступаюць Алену, расказваюць ёй пра свае дасягненні на палях, пра бітву за ўраджай, якую яны выйгралі, нягледзячы на тое, што перамога была цяжкай, пра светлую будучыню, якая ляжыць перад іх калгасам. І вочы майстра пачынаюць свяціцца тым самым запалам, што і вочы калгасніц. Бо, дзякуючы працоўнаму люду, гэтая Будучыня ляжыць і перад ёй».

– Думаеш, тут раней жыла журналістка, як і мы? – Наста чакала, пакуль Ліза дачытае і даесць.

– Магчыма. Табе гэта не патрэбна? Тады я аддам Алесю. Ён казаў, штоадмыслова прыехаў парэдкую энцыклапедыю, дзе ёсць артыкул пра Алену Кіш. Раней я пра яе і не чула, а тут двойчы за апошні тыдзень.

– Пашчасціла яму з табою, – Наста адкрыла ваду, каб мыць посуд, – Там на адваротным баку аркуша пазначаны адрас вёскі.

21 красавіка 2017 года

«Знайшоў нарэшце “Сусветную энцыклапедыю наіўнага мастацтва” са згадкай пра KISH, YELENA. На будучыню: у артыкулах пра Кіш абавязкова даваць цытату на англійскай, бо англійская надае вагі.

“The works of Yelena Kish were discovered by the Minsk artist

V. Basalyga in the 1970s near Slutsk, a town not far from the Byelorussian capital of Minsk. Executed in oil on canvas in the 1930s and early 1940s, they were shown as rugs. The painting, decorative and naive, served as embellishment.

Like most naive artists, Kish sought to tell a story and display a familiar or fantasised world. Thus lions ramble beneath birch trees on the bank of a stream, in the midst of which floats a boat surrounded by white swans, with people garbed as characters from icons seated in it”.

Для развагі: гісторыя захавала толькі адно імя, а ў нас жа па ўсёй краіне раней жылі наіўныя мастакі, ствараючы “фантазійныя сусветы”. Значыць, тое было патрэбна людзям?

“Though different, all these planes are organically interconnected. The ornamental frame is composed of stylized, brightly coloured two-dimensional flowers. Also in evidence are survivals of aspects of peasant folk-art genres such as painting on chests and on glass they are coupled with expression of semicultured urban aesthetic tastes, with preferences for pictures of moonlit landscapes, ponds with swans and the like. These characteristics features of old-time urban folklore bring to mind the itinerant painters who offered their naive pictures and “rugs” at fairs and market-places”.

Для развагі: апісаць кірмаш, дзе збіраліся такія мастакі.

Параўнаць з кірмашом у наш час.

“All that we know about Kish are a few particulars provided by elderly people to the effect that in the late 1930s and early 1940s she was about fifty and often visited villages to paint on commission. She has not been represented at a single exhibition”.

World Encyclopedia of Naive Art by Oto Bihalji-Merin, 1987

Для развагі: ці можна пагадзіцца з тым, што не было ніводнай выставы, калі маляванкі Алены Кіш віселі на сценах дзясяткаў хат? Развіць думку “народнасці” мастацтва.

Гэты артыкул, канешне, не тая знаходка, якой ад мяне чакаюць, але ўсё будзе, я ўпэўнены».

Дзённік Загорскага А. Я.

З тэчкі № 1/17

Тры малюнкі на выбар

У Тонінай хаце гарэў агеньчык, а яго там не павінна было быць: старая ніколі не паліла святло – калі пачынала цямнець, клалася спаць. А зараз ён гарэў. Невядома, кім запалены, і невядома, для каго.

– Хто там? – запытала Марыля замест прывітання, адчыніўшы дзверы.

Гэтая хата цёплая, родная, вельмі падобная да яе хаты. Печ на ўваходзе, направа – пакой, дзе елі і спалі. Адно адрозненне – цёмны квадрат у куце, які пазначаў месца, дзе раней вісела ікона. У Марылі такога квадрата не было. За сталом, падпёршы шчаку рукою, сядзела Тоня, а побач – незнаёмая жанчына. На стале – хлеб і цыбуля. Тоня ачомалася, падняла галаву:

– Заходзь, дачушка. Пасядзі з намі.

Марыля адчула сябе няёмка, бы парушыла размову. Хаця, здавалася, тут маўчалі даўно: пакой быў напханы цішынёй, як ватай.

– Гэта цётка Алена, яна маіх сваякоў з Грозава сваячка, пажыве ў мяне. Маляваць будзе.

Жанчына стомлена хітнула галавой.

Марыля зрабіла крок да іх і ледзь не ўпала, зачапіўшыся аб нейкую торбу.

– Прабач, кінула пад ногі. Не забілася? – Алена паднялася, каб перакласці мех на лаву. Ён быў брудны і худы, бы сабака, у якога пад поўсцю свецяцца косці. – Там пэндзлі, фарбы.

– То вы мастачка? З Грозава? – Марыля села побач і адшчыкнула хлеба.

– Не чула? То й лепш. Наўрад ці б ты чула добрае, – Алена таксама ўзяла хлеба. – Тонечка, так я стамілася, такі доўгі шлях гэтым разам. Пяцьдзясят год мне, а ўсё іду, іду, з хаты ў хату. Ты кажы, калі назаляць пачну, але каб ты дазволіла, я б у цябе да халадоў засталася. Цяжка мне ў чужых, ды і са сваімі не соладка. Ты шчаслівая, у цябе – хата, а я за ўсё жыццё толькі лаву і мела. Ды й той папракаюць. Няма мне месца.

Марылі зрабілася сорамна, што раней прыходзіла сюды жаліцца на свой лёс. Тады, калі нападала нясцерпная нудота і вымушала па начах кусаць падушку ды скуголіць, бо плакаць не было слёз. А тут вунь і паскуголіць няма дзе.

– Хаты толькі спачатку здаюцца вялікімі. А пасля сціскаюцца, вось да майго куточка. І мяне нібыта да гаспадароў прыціскае, і вось паварушыцца нельга, каб іх не зачапіць. Нават не ўздыхнуць, каб не патурбаваць. І вось так сціскаецца, сціскаецца хата і выпіхвае мяне. Але ты не шкадуй, кажы, калі цябе прыцісне, я звыклая.

Марыля верыла, што хата можа выпхнуць, але праца – тая не адпусціць. Хаты няма, але да працы ты прывязаная, прыкутая. Ды пра тое, ці працавала цётка Алена ў калгасе і як ёй дазволілі кудысьці цягнуцца, пакуль не ўся праца скончаная, яна спытаць не наважылася.

– А я табе за прытулак дыван падару, – Алена развязала клунак і дастала скрутак.

– Ды мне навошта, ты лепей вунь Марылі падары. У яе хата голая, а мне ў труну хутка, там на сцены нічога не павесіш.

Марыля закруціла галавою, адмаўляючыся, а рукі дапамагалі разварочваць палатно.

На дыване была намаляваная дзяўчына над возерам: рассунула чарот і глядзіць на ваду, па якой плывуць два белыя лебедзі. На хвалях – белыя гарлачыкі, бы маленькія аблачынкі. І мо гэта ўсё адбываецца не ў вадзе, а на небе, а тут намаляваны ўваход – вунь ён, праз чарот.

– О, то гэта наша Марыля! Гэты ёй і аддай. Яна ў нас па начах купацца любіць, бы русалка, – засмяялася Тоня. Марыля пачырванела і зрабіла выгляд, што пільна разглядае дыван.

– Не, гэты нельга, бомне ж паказаць трэба, што малюю.

Але будзе тваёй Марылі падарунак.

Тоня прынесла малаток і цвікі, і дыван замацавалі на сцяне – у пакоі з’явілася трэцяе акно, і вяло яно ў іншы, дзівосны свет.

* * *

Наступным вечарам Марыля ішла да Тоні, каб спытаць, ці знайшла Алена працу, і пачула, як яе клічуць:

– Марыля, пачакайце, – крычаў аграном, якога яна паспела прызвычаіцца сустракаць пад сонцам, а не пад месяцам. – Я вас зусім не бачу.

– Я была на далёкім полі, – Марыля спынілася і пачакала, пакуль ён падыдзе. – Я зрабіла норму, Мікіта Іванавіч.

– Ды я не пра тое.

– Працы шмат, сплю па начах, як забітая, – не будзеш жа тлумачыць, што купацца забараніў Ілля.

– А па вечарах што вы робіце?

– Мікіта Іванавіч, – гэта да іх бегла Ядзя. – У нас хутка сход, давайце абмяркуем.

Марыля развіталася і пашыбавала дахаты, адчуваючы на сваёй спіне два позіркі. Тоня сустрэла яе на ганку:

– Ты глядзі, Марылечка, сцеражыся Ядзі. Яна па начах да Альжбэты ходзіць.

– Ну, ходзіць то й ходзіць, ці мала справы. Яна ж камсамолка, у Бога не верыць.

– Так, яны з Богам змагаюцца, а з чортам водзяцца. Ці ты думаеш, што ўсё так і знікла з гэтых зямель, як яму загадалі? Напісалі, што Бога няма, цэрквы закалацілі, папоў пастралялі. А яно жыве, як бы яго ні нішчылі. І дрэннае жыве, і добрае. Яно тут да іх было, і пасля іх застанецца.

– Пра якога вы тутчорта размаўляеце? – на ганак выйшла Алена – рукі перапэцканыя фарбай.

– А я пра Альжбэту кажу. Ведзьма яна, – Тоня перажагналася. – І на смерць можа зрабіць, і на каханне замовіць. І заломак у жыце на бяду пакінуць, і малако ад каровы адабраць.

– У наш час шмат хто на смерць зрабіць можа, – Алена ўздыхнула, – На жыццё зрабіць складаней. Марыля, хадзем паглядзіш, як малюю. Мая першая замова, на дзень нараджэння вашай Хрысціны. Сама яна дзеля сябе замовіла.

Побач з дываном, які вісеў на сцяне, з’явіўся другі, на падлозе. Адзін кут ужо размаляваны: дзяўчына сядзіць на беразе, з лістом у руках. Перад дзяўчынаю – накід: возера, а ў чоўне – мужчына і дзве жанчыны.

– Я звычайна прапаную тры малюнкі на выбар, але гэты дыван у мяне найчасцей замаўляюць, бо ён – пра каханне.

– Якое ж гэта каханне, калі яна на беразе, а ён з іншымі ў чоўне?

– Жаночае.

Алена ўкленчыла перад палатном, а Марыля прысела побач на лаву.

– Жыла-была дзяўчына, – Алена ўзяла пэндзаль, і яе рука пачала лётаць над малюнкам, хутчэйшая за словы. – І быў у яе каханы. І паехаў ён не так і далёка, але яна яго не бачыла. А іншыя бачылі і казалі, што ён знайшоў, кім яе замяніць. Ды яна не верыла, ажно пакуль не прысніла сон. Плывуць яны ў чоўне не ўдваіх, а ўтраіх: з імі яшчэ адна дзяўчына, сядзіць, усміхаецца. «Мой ён, – кажа, – мой». Прачнулася дзяўчына і села ліст пісаць. І ўсё, што ўсэрцы гарэла, на паперу перакінулася. І пра тое расказала, як яна начамі не спіць, і як слязамі раніцою ўмываецца, і што ёй удзень людзі пра яго кажуць. І каб ён ішоў да той, што пра яго казала: «Мой». Дапісала і аднесла на пошту.

А праз тыдзень яго сябар вярнуўся дамоў, у крыві, ледзь жывы. І распавёў, што каханы яе загінуў, а ёй ніколі не здраджваў. А ці паспеў атрымаць ліст ад яе, ён не ведае.

І зразумела дзяўчына, каго яна ў чоўне трэцяю бачыла. То была смерць ягоная: «Мой, – кажа, – мой ён». А дзяўчына ж сама ад яго адраклася, да яе паслала.

І захацелася ёй вярнуць той ліст, а хаця б і той дзень, калі сэрца гарэла, але калі каханы жывы быў. І няхай бы ён вечна доўжыўся, той дзень, але каб каханы жыў.

У хаце стала цёмна, і Алена адклала пэндзаль убок:

– Не варта свечку паліць, заўтра дамалюю, – паднялася і адышла ад дывана, паглядзела на човен з тры ма постацямі. – Тут колькі год смерць галоўная каханка. Жывым жанчынам з-за яе нікога не застаецца, – зірнула на Марылю. – І ты, пэўна, разумееш. Колькі ў вашу вёску вярнулася?

– Разумею.

– А да маёй сястры не вярнуўся. Гэта яна яму ліст пісала. А я працягваю. Колькі я дываноў намалявала, столькі лістоў каханаму напісана, столькі разоў дзень той аднавіўся. А быў гэты дзень у тым годзе, калі нашыя ў Слуцку супраць савецкай улады паўсталі.

– Ціха-ціха, Аленачка, не кажы ёй такога. А ты, Марылечка, глядзі не паўтары нікому, а лепей забудзь, што чула, – гэта Тоня прынесла збан малака.

– А што з мяне возьмуць? Якое паўстанне супраць саветаўу Слуцку? Які зніклы жаніх? Думаеш, не ведаю, што мяне вар’яткай называюць? Магу вярзці, што на язык просіцца.

Тоня зірнула на Марылю:

– Ты не спалохалася?

Алена цёрла анучаю перапэцканыя фарбамі рукі: усе колеры ў цемры здаваліся чорнымі.

– А чаго палохацца? Хіба мне маці пра тое не казала? Цётка Алена, вы і мне такі намалюеце? Пра каханне, якое толькі і засталося, што ў думках? Ці пра дзеву на возеры?

Алена села за стол і падперла шчаку рукою:

– Паглядзім.

11 траўня 2017 года

«Знайшоў чарнавік артыкула, прысвечанага Кіш (?).

Трэба праверыць».

Дзённік Загорскага А. Я. Тэчка № 1/17

* * *

Да вёскі, дзе ў сорак дзявятым годзе адбылася верагодная сустрэча невядомай журналісткі з Кіш, вырашылі дабірацца на аўтобусе. Ліза ўзяла адпачынак, бо захацела паехаць разам з Алесем.

Добра, што паспелі сесці, – народу было бітма. І ўсе рабілі выгляд, быццам не заўважаюць тых, да каго прыціскаюцца спінамі, жыватамі, плячыма. Што туляцца не да жывых, цёплых людзей, а да шэрай халоднай сцяны.

Займаць месца Ліза трэніравалася з дзяцінства: штораніцы яны з сяброўкай чакалі школьны аўтобус і думалі толькі аб тым, як патрапіць у крэслы.

Па-першае, дзеля гэтага неабходна абавязкова прыйсці загадзя – калі спознішся, то не станеш на тым лапіку прыпынку, дзе, якбыло вылічана, адчыняўся самы перспектыўны варыянт – сярэднія дзверы.

Па-другое, ёй трэба было стаць злева таго лапіка, сяброўцы – справа: так агульныя шанцы павышаліся ўдвая. Па-трэцяе, калі аўтобус затармозіць, нельга было губляцца – ззаду штурхаўся натоўп гэткіх жа ахвочых, як і яны. Дарослых у «Школьнік» не пушчалі, таму спаборніцтва было сумленным.

Па-чацвёртае, патрабавалася імгненна пралічыць усе верагоднасці і ацаніць, куды цэліць, а куды не дабяжыш, бо сядзенні зоймуць іншыя.

І калі выканаеш усе пункты, цалкам магчыма, што запаветнае крэсла дастанецца табе.

Гэтыя правілы выпрацаваліся штодзённым досведам і сталі рэфлексам, які пасяліўся ўнутры. І зараз, чакаючы аўтобус, Ліза інстынктыўна напружвала зрок, выглядаючы вольнае месца.

Удзяцінствеянатолькі аднойчыспазнілася, і «Школьнік» з’ехаў без яе. Узгадала – жоўты азадак знікае ўдалечыні – і адчуванне жудаснай адзіноты захліснула яе, як і тады.

Крэслы занятыя, дзверы зачыненыя, і толькі яна засталася па той бок, без месца. Што рабіць?

– Хутка выходзіць, – Алесь крануў яе за плячо, паказваючы мапу. – Пасля прайсці крыху пехам.

Акрамя іх, на прыпынку нікога не было – шлях выпадала выбіраць самім.

– Што мы шукаем? – Ліза закінула ў рот мятную жуйку: праз гайданку і пах бензіну стала млосна.

– Любую згадку.

– Я нават не ведала, што была на Беларусі Алена Кіш.

– Пра яе мала хто ведае. Мастачка-самавук. Яркія фарбы, спрошчаная тэхніка, двухмернае вымярэнне. Я ў вас знайшоў «Сусветную энцыклапедыю наіўнага мастацтва», міжнароднае выданне. Русо, Пірасмані, а ад нас – Кіш. Уяўляеш, які гонар? Адзіная прадстаўніца сваёй краіны. Калі б не яна, мо Беларусь бы і не згадалі.

– Мабыць, гэта і ёсць сусветная справядлівасць. Мне заўжды было цікава, як гэта. Як не памерла памяць пратаго ж Каліноўскага, хаця згадкі праягохавалі. Ці, наадварот, як выкрывалася, і неаднойчы, пра таго, каго абагаўлялі, што ён кат. Ці вось гэтая Кіш: ты казаў, што пры жыцці яна амаль жабравала, а цяпер застанецца навечна ў памяці. Мо справядлівасць жыве недзе там, насуперак зямному.

– Толькі не параўноўвай Кіш з Ван Гогам, добра? Не люблю гэтага. Яна, у адрозненне ад яго, прадала шмат сваіх прац. За гэта і харчавалася. Дарэчы, мы на месцы.

Маленькая хатка на самым узлеску. Вёска – далей: і там нікога не бачна, толькі раз-пораз забрэша сабака ці закрычыць певень.

Двор з цвёрдаю, утаптанай тысячамі крокаў зямлёй і чорным, як хлебная скарынка, будынкам.

– Добры дзень у хату, – Алесь загаманіў так, як таго, здавалася, вымагалі абставіны: быццам перайшоў на замежную мову. – Ці ёсць хто?

У прахалодным прыцемку на ложку нешта заварушылася, і з-пад покрыўкі з’явілася старая:

– Ай, мае дзетачкі, заснула, што і не чула. Тут я, тут. Ліза павіталася, а Алесь падвысіў голас:

– Мы даследчыкі. Можна задаць вам некалькі пытанняў?

Бабулька хуценька запраўляла валасы пад хустку, нібыта хавала смецце ад гасцей, ды разгладжвала кофту і спадніцу, скамечаныя пасля дзённага сну. Ліза адвярнулася, каб не перашкаджаць, і разглядала хату. На сценах – сямейныя здымкі. Малады салдат. Жаніх з нявестаю. Далей – муж з жонкаю, яшчэдалей – двоедзетак, а вышэй – дзве дарослыя прыгожыя жанчыны. Кароткі змест тутэйшага жыцця.

На другім ложку – стос з трох падушак, зацягнуты, бы павуціннем, пажаўцелымі самаробнымі карункамі.

– То вы прыселі б, нахадзіліся, пэўна. А чым жа вас пачаставаць?

На стале – талерка і шклянка, у пластыкавай хлебніцы – кавалак батона. На паліцах за шклом – пакецікі з грэчкай і рысам, побач з шафай трасецца ад старасці лядоўня.

– Ну што вы, якія пачастункі. Ці жыла тут у вас мастачка Алена Кіш?

– А нашто вам яна?

– Кажу ж, мы даследчыкі. Вывучаем народнае мастацтва. Знайшлі артыкул, дзе згадваецца, што жыла яна ў вашай вёсцы.

– Так, жыла. Не жыла, а прыжывала – сваёй хаты ў яе, гаротнай, не было.

Бабулька ўсё ж паставіла чайнік на старую газавую пліту.

Печ тут, вядома, даўно не палілі.

– Гэта мы ў госці, і без пачастункаў. Скажыце, калі ласка, дзе ў вас крама, я хутка збегаю па салодкае да гарбаты, – Лізе стала няёмка, што патурбавалі старую.

– Няма крамы, зачынілася. Раз на тыдзень прыязджае машына з прадуктамі, але тое паслязаўтра будзе. А ў мяне яблычкі ёсць.

І дала Лізе два падвялыя, мяккія, бы клубочкі.

– Во якія! Не глядзіце, што зморшчаныя. Салодкія!

– Раскажыце пра яе, што памятаеце, – да стала падсеў Алесь.

Бабулька зняла з паліцы тры кубкі – сінія з залатымі ўзорамі, засыпала ў заварнічак чорную гарбату.

– Ды нямашака чаго расказваць. Жыла пасля вайны, малявала для жанок па замове. Толькі мала было замоў. Бо ўсе на крамное глядзець пачалі.

– Калі верыць згадцы, якую мы знайшлі, яна жыла тут якраз перад сваёй смерцю. Памятаеце пра гэта штонебудзь?

– Не хочу пра смерць казаць. Дрэнная смерць, – бабулька падціснула вусны і адвярнулася.

Цішыню перарэзаў посвіст чайніка, і Ліза падхапілася, каб самой хутчэй разліць кіпень. Алесь адкусіў яблык і пахваліў:

– Добры яблык, смачны. Можа, у вас захавалася тое, што Алена малявала? Я б заплаціў грошы. Ці ведаеце, у каго тут захавалася?

– То вы на вёсцы ў старых пашукайце, – старая кінула цукар у кубак. – Магчыма, у каго і ёсць.

– Дзякуй за параду і пачастунак. Сапраўды, прабягуся па хатах. Ліза, ты мяне пачакай, бачу, што стамілася за дарогу, – і бразнуў дзвярыма.

Ліза ўзрадавалася, што яепакінулі тут: сядзець у маленькай драўлянай хаце было ўтульна і спакойна. Увесь клопат свету застаўся недзе далёка.

– Вы першыя, хто ў мяне пра Алену пытае. Хіба яе за мастачку прызналі?

– Алесь пра гэта больш ведае. Казаў, выставы ладзяць.

А як жа вы адна тут жывяце?

– Бач жа, выставы! Як бы яна парадавалася, гаротніца. А я не адна, не адна, унучачка. Мяне суседка даглядае, дапамагае. Дочкі ў горадзе, наведваюць часам, але ў іх свае справы, свае сем’і, навошта я ім перашкаджаць буду. То ты не сумуй, бо бачу, што вочкі мокранькія. Шкадуеш мяне? Кінь дурное.

Ліза ўсміхнулася і адкусіла яблык. І сапраўды, салодкі.

– Не знойдзе твой Алесь там нічога. Бо мода на маляваныя дываны яшчэ тады мінула, іх са сцен паздымалі ды хто ў мяхі, хто ў анучы перарабіў – нашто ж палатну прападаць. А ты сама чаго такая змарнелая? Пэўна, праца ў горадзе душыць. То ты давай да мяне, калі сваёй бабулі няма. У нас тут і лес, і возера. Толькі ў возеры русалкі, да Сёмухі купацца нельга. Вось і засмяялася!

Звонку пачуліся галасы – Ліза выйшла і ўбачыла, як Алесь тлумачыць нешта не старой яшчэ жанчыне.

– А вы ёй хто?

– Мы даследчыкі, з горада. Шукаем інфармацыю пра Алену Кіш.

– Ну, то даведку пакажыце якую, даследчыкі. А то кішміш, шмат хто валандаецца, зямля, бач, ім тут даспадобы. Не чапайце вы старога чалавека, не ездзіце больш.

На ганку з’явілася бабулька:

– Не турбуйся, Жанначка, яны сапраўды па памяць Алены прыехалі. Як тое адбывалася, цябе яшчэ на свеце не было.

– То я пазней зайду, занясу вячэру, – і жанчына знікла на сваім двары.

– Я ж кажу, суседка даглядае. Знайшлося што-небудзь?

– Пакуль не. Я б яшчэ параспытваў, але трэба ў горад вяртацца, спознімся на аўтобус. Ведаеце, калі што-небудзь узгадаеце, ці хто з вёскі ўзгадае, патэлефануйце мне, – дастаў візітоўку і перадаў бабульцы. – Ці няхай суседка патэлефануе, у каго тут у вас тэлефон ёсць. Ліза, паехалі?

Бабулька знянацку абняла Лізу, пацалавала ў шчаку і прашаптала:

– Ты прыязджай, адна прыязджай, адпачнеш тут. Не бянтэжся, не перашкодзіш.

І схавалася ў хату. Ціўкнуў айфон:

Наста: Ты дзе?

Ліза: Яшчэ ў той вёсцы, нічога не знайшлі

Наста: А што шукалі?

Ліза: Маляваныя дываны

Наста: Як наш?

Ліза зірнула на Алеся: той ішоў хутка, унурыўшыся ў тэлефон – побач і адначасова ў іншым свеце.

– Я вось што ўзгадала: у кватэры, дзе мы знайшлі чарнавік артыкула, быў яшчэ і стары дыван.

– І ты маўчала? – Алесь ускінуў галаву, нібыта яму плюхнулі ў твар вадою.

– Прабач, я чамусьці думала, што калі мастачка, то павінны быць карціны.

Алесь спыніўся, і шлях таксама спыніўся, як бегавая дарожка:

– Гэта ты мне прабач, пацягнуў цябе сюды, нічога не патлумачыў, – паглядзеў ёй у вочы. – А я ж вельмі рады, што ты поруч. Дзякуй табе за гэта.

І, быццам бы баючыся працягваць, паскорыў хаду, змяніў тэму:

– А што там намаляванае?

– Я не разгледзела добра – фарбы выцвілі. Кветкі, людзі. Заходзь да нас, паглядзіш.

Яны спяшаліся, але Ліза ўсё ж такі затрымалася на імгненне і азірнулася: на ўскраіне лесу стаяла маленькая хатка, і чамусьці Лізе здалося, што яе месца там.

Ой, будзе горачка!

Гэтым разам сход ладзілі ў Марылевай хаце, але Марыля не была там гаспадыняй. Гаспадарылі іншыя – Хрысціна, Ядзя, Вольга загадвалі, куды пасунуць стол, каму дзе размясціцца і калі адчыніць фортку, каб упусціць свежае паветра. Марылю пасадзілі ў апошнім шэразе, каля сцяны, бо ніхто не чакаў, што яна скажа хоць слова, а побач з ёю селі Тоня і Алена. І яны будуць маўчаць: адна – бо старая, другая – бо чужая.

Павінен быў прыйсці аграном, але чамусьці спазняўся, і пачалі без яго. Без яго і скончылі – некалькі маладзіц выбеглі дамоў да дзяцей, мужчыны папрасіліся пасмаліць дый зніклі. Змоўклі пастановы, загады, дэкрэты, якія крычалі: «Здаць!», «Дагнаць!», «Будаваць!» – вылецелі з хаты, як жамяра.

Засталіся жанчыны, якіх дома ніхто не чакаў. Пачыналіся ці то папрадкі, ці то вячоркі. Як і не было сходу, а яны гэта сабраліся цёмным вечарам грамадой у хаце, каб паслухаць гісторыі. Некаторыя нават, па старой звычцы, дасталі працу. Марыля памятала, як хадзіла на вячоркі яшчэ да вайны разам з маці – тая, звычайна, расказваючы пра сваё, шыла ці вышывала, нібыта мацавала словы ніткамі да тканіны. Так і засталіся на яе кашулі матчыны словы, як абярэгі.

– Ну, Тоня, знаём нас з той, каго прывяла, – Хрысціна прыхільна ўсміхнулася, і Марыля зразумела, што гэта Хрысціна запрасіла сюды Алену.

– То ж каўрыха! – крыкнула бабка Вікенцьеўна, – Навошта знаёміць, во дзіва! Хіба яетут хто не ведае: ходзіць, сабак шкадуе. Мяне б хто так шкадаваў!

Алена паднялася і пасунулася далей ад газніцы, бо і ў паўзмроку было відаць, што яе вопратка, бяднейшая ў хаце – паліто з паламанымі гузікамі, накінутае на шэрую халодную сукенку, вісела на плячах, бы ручнік на плоце.

– Так, я раблю дываны. Прынясіце палатно ці якую прасціну, а я намалюю на ёй, што ўмею, – заходзьце да Тоні, паглядзіце, як яно.

– Які кошт? – гэта крыкнула Вольга.

– Што дасцё: бульбу ці жыта.

– Тут вам не кірмаш, – гэта крыкнула Ядзя і чамусьці незадаволена зірнула на Марылю. – Панапрыводзяць на сход жабрачак. Якія самі, з такімі і валандаюцца.

– Цыц, маладая яшчэ, – перапыніла яе Хрысціна. Алена схіліла галаву і села на месца.

– А ты не ганьбі чалавека, Ядзечка, – Тоня сказала гэта ласкава, бо па-іншаму і размаўляць не ўмела. – Усялякая праца карысная, і асабліва такая, якая людзей вяселіць. А хто як можа, так і жыве, не табе судзіць.

– Баба Тоня, а ці праўда, – жанчыны прытаміліся слухаць сварку і чакалі расповедаў, якія хаця б крыху адагналі думкі пра дзённае, – ці праўда, што кум вашага дзеда спаймаў русалку?

Злёгку трэснулі шыбы – гэта вецер падзьмуў мацней, а Марылі здалося, што то цемра навалілася на вокны, маўляў, яе сюды нехта паклікаў. Ад сцюдзёнага подыху ледзь не патухла газнічка – агеньчык выдужаў. На гэты раз.

У хаце стала так ціха, быццам усе з яе зніклі – засталася толькі Тоня з яе гісторыяй.

– У старыя часы лічылі, што праўда, а як зараз, я і не ведаю, – Тоня, па завядзёнцы, зірнула на Хрысціну, ці будзе ёй дазвол, а тая, як заўсёды, кіўнула і сама ўладкавалася зручней. – А было гэта так. Пайшоў кум у лес праз жыта. А нам малым заўжды казалі, што ў жыце русалкі сядзяць, каб мы туды самі не хадзілі.

– І правільна казалі, каб жыта дарма не трусілі ці, як цвіце, пыльцу не аббівалі, – улезла Вольга, але на яе адразу шыкнулі.

– Ідзеш так па жыце і чуеш: «Гу-у-у». Абернешся – і толькі мільгане ўдалечыні белая пасмачка валасоў, а па каласах – быццам хвалі пайшлі. Бяжыш тады дахаты што ёсць моцы, бо як спаймае цябе русалка, то заслакоча да смерці. Маці казала, што бачыла твар дзяўчынкі, якая памерла ад рогату – застылая ўсмешка, бы з гліны вылепленая. У той час шматдзяцей памірала – не засцерагліся русалак. А што ім рабіць, гаротніцам, як сваіх дзетак не было, вось яны і цягнулі малечу да сябе.

Калі я падрасла і жытам хадзіла, то чула, як нехта мяне то па плячы, то па назе пагладзіць – што той каласок казыча. Тады я пачынала казаць… – зірнула на Хрысціну і перанялася. – Словы адмысловыя прамаўляла ды ішла сабе, ніхто да мяне падступіцца не мог.

А дзед мой распавядаў, як аднойчы злавілі ў вёсцы яго кума русалку. Яна ў барану ўшчамілася, што і не ўцячэш. Тады той дзядзька прывёў яе да сябе на двор і папрасіў жанок, каб паказалі ёй, як працаваць. Як шыць, як за быдлам хадзіць, як прасці, як ежу гатаваць. А такая яна разумная была, – толькі раз пакажаш – і адразу навучылася. І так яна ў яго працаваць і засталася. Казаў, што карміць яе не трэба было: харчавалася параю, што над гаршкамі ўецца. А як год мінуў, прыйшоў граны тыдзень, яна затанцавала, загуляла дый назад да сваіх у возера пабегла. Так і не бачылі яе больш.

– Глядзі ты, бедная жанчына, і яе прыпахалі, – пашкадавала Вікенцьеўна, і хата зарагатала. – Яшчэ крыху, і я парай навучуся харчавацца. Напэўна, вярнулася да нячысціка, бо ён яе лепей корміць.

І толькі сказала, як бразнулі дзверы – у хату зайшла Альжбэта, і адразу горка запахла палыном і салодка – медуніцай.

– Як пра чорта, ён у дзверы, – гэта Вікенцьеўна сказала так ціха, што пачула толькі Марыля.

– Прабачце, жанчыначкі, што на сход не паспела, справы былі, – Альжбэта даўно не заходзіла туды, дзе збіралася грамада, і ўсе здзівіліся нават болей, калі яна села побач з Ядзяй, каб застацца. – Чую, вы тут пра русалак размаўляеце, то мо і я пра сваё распавяду.

– Распавядзі, канешне, распавядзі. Пра сваіх.

– І зноў ты, Вікенцьеўна, пляткарыш. А ты завітай да мяне, і табе якога вадзяніка прысушым.

Усе ізноў зарагаталі, толькі Ядзя чамусьці пачырванела і пачала разглядаць газету, якую прынеслі на сход з хатычытальні.

– А што, і раскажу, – Альжбэта ўзяла кубак і зачарпнула сабе ўзвару, што стаяў каля печы. – Русалкі толькі пасля гранай нядзелі па зямлі ходзяць, а датуль у вадзе сядзяць. Канешне, калі не паклікаць, – зрабіла глыток. – Як я яшчэ далёка адсюль жыла, была ў мяне сяброўка. Адзіная. На ёй і скончылася маё сяброўства: зразумела я, што не ўтрымаеш на гэтым свеце нікога, хаця б і ў ногі кідалася і каменем вісла – забяруць у цябе тое, што любіш, таму лепей і не любіць, каб сваю сілу дарма не марнаваць.

Жылі мы побач з вялікім возерам, такім чыстым, што на некалькі метраў пад вадою было відаць, як калыхаюцца водараслі – казалі старыя, што то русальчыны косы. Сяброўка смяялася, калі маці яе палохала: русалкамі становяцца дзяўчаты, якія праз каханне топяцца. А я ўжо тады ведала, з чаго можна смяяцца, а з чаго нельга, толькі яна мяне не слухала.

І з’явіліся ў нашай вёсцы салдацікі, маладзенькія, вясёлыя. А адзін весялейшы за іншых: «Пойдзем, – казаў ёй, – мая красуня, да возера. Хачу паглядзець, што глыбейшае: яно ці твае вочы». А ёй і справы няма: яна ж найпрыгажэйшая ў нас была – вочы, як вішні, і валасы доўгія, чорныя. Так і цягаўся за ёй паўсюль, яна нават пыталася ў мяне, ці не прысушылі яго. А я толькі бачыла, як пацямнелі яе срэбныя завушніцы. Толькі не слухала яна мяне.

І вось аднойчы яна знікла – пайшла ў жыта і не вярнулася. Бацькі і сваякі яе паўсюль шукалі, я па палях бегала, а ранкам пайшла на возера. І ўбачыла, як глыбока-глыбока на дне калыхаюцца чорныя валасы.

Як даставалі, то вяроўку рэзалі, бо да нагі быў камень вялізны прывязаны.

І гэты там стаяў, сумны нібыта, і казаў, што навошта яна праз яго тапілася, бо ён жа яе кахае.

Так сяброўка мая русалкаю стала.

Толькі і салдацік той не доўга пажыў. Знайшлі ягоранкам на шляху, усяго збітага, скрываўленага. Вакол – вялізнае кола абведзенае. У коле – толькі сляды яго ботаў, а па мяжы – безліч дзявочых босых ног: не маглі, значыць, тыя ногі мяжу пераступіць.

Толькі не ведаў ён, штозамаленькае кола намаляваў: калі ад русалак малюеце, малюйце такое, каб нічым не дакінуць было. А на грудзях ягоных той камень ляжаў, самы вялікі. Русалкі ж надта моцныя. Мацнейшыя за мужчын.

Альжбэта паднялася і наблізілася да акна:

– І я з таго часу мацнейшая стала. А калі якая з вас хоча таксама мацнейшай зрабіцца, то прыходзьце.

– Ты, Альжбэта, людзям галаву не тлумі. І ўвогуле, хопіць на сёння казак, – Хрысціна пачала зашпільваць кажух. – До, нагаварыліся, час і па хатах разыходзіцца.

– Бачу, яшчэ будуць госці, – Альжбэта паказала на шыбу. – Доўгачаканыя.

У хату, упусціўшы холад, уваліўся аграном:

– Прабачце, таварышы, што прагуляў сход. Вось, прывёз вам карэспандэнта. Ніна Мікітаўна, з рэспубліканскай газеты, напіша пра нас з вамі.

За ім зайшла жанчына ў карычневым крамным паліто і чырвонай хустцы. Мо такога самага ўзросту, як тая ж Вольга, але твар зусім белы і зморшчыны неглыбокія, на губах – памада.

Загаманілі ўсе і адразу, але ён перапыніў:

– Усе пытанні заўтра, сёння – толькі знаёмства. Хрысціна Іванаўна, калі ласка, дапамажыце размясціць госцейку.

Жанчыны павіталіся за руку:

– Прабачце за клопат. Напішам, як жывуць калгаснікі, якія цяжкасці, як з імі змагаецеся.

Карэспандэнтка закруціла галавой па баках: ці то шукала, з кім пагаварыць, ці то пачувалася нязвыкла ў вясковай хаце. І неспадзявана спыніла позірк на Алене, што так і сядзела каля сцяны:

– І вы тут? Вось дзе не чакала! Гэта ж колькі мы з вамі не бачыліся?

Марыля не чула, аб чым размаўлялі далей, бо яе падхапіла хваля і аднесла да выхаду – з ёй развітваліся, як з гаспадыняю, быццам вяртаючы ёй яе хату.

І Марыля, успомніўшы, што яна насамрэч тут гаспадыня, спытала агранома:

– Мікіта Іванавіч, вам мо наліць гарачага?

– Дзякуй, Марыля. Я ў дарозе паспеў і змерзнуць, і засумаваць па вас. Усіх.

– Нясу, нясу! – да іх падскочыла Ядзя з кубкам. – І мы па вас вельмі сумавалі.

І раптам плюх – выплюхнула гарбату на падлогу.

– Ай-яй-яй, прабачце старую, – з-за Ядзінай спіны выглянула Тоня. – Як гэта я цябе штурханула, зусім ногі не трымаюць. Не апарыліся, родненькія?

Ядзя толькі бліснула вачыма і выбегла прэч.

– Тады дамовіліся, яшчэ з вамі сустрэнемся, – карэспандэнтка абняла Алену. – Мо, калі людзі не разумеюць, газета ім растлумачыць.

Хата стала пустою, быццам з гарбуза дасталі насенне.

Толькі Тоня і Алена засталіся дапамагчы:

– Адкуль вы з ёй знаёмыя?

– Ат, якія там знаёмыя. Сустрэліся аднойчы, дужа мае дываны хваліла, два купіла. Кажа, што напіша пра мяне артыкул, але не веру я, што ён мне дапаможа, – Алена ўзяла мокрую анучу і кінула на падлогу. – Во што з маімі дыванамі зараз робяць. Усім з крамы малюнкі захацелася. Як пад капірку, у кожнай хаце адно й тое, а мае – пад ногі.

І сціснула анучу з усёй моцы.

– Ты лепей, Тоня, скажы, навошта агранома апарыць хацела?

– А няхай бы і апарыла! – Тоня паспрабавала пасунуць стол, але сама не адужала і села на лаву. – Усё лепей, чым тую атруту піць. Чуеш, Марыля, Ядзя ж яму нешта ў кубак наліла. Каб прычараваць, а гэта ж такі грэх, такі грэх.

– Не веру я, што яна такім глупствам займаецца.

– І ў гэта не верыш?

Алена дастала з-пад лавы скрутак: рыбіныя скура з луской і косткамі, абвязаная чорнымі валасамі.

– Кінь, кінь хутчэй, – Тоня стукнула па далоні, каб выбіць з яе жахлівую знаходку. – Ай, бяда, Алена, навошта ты рукамі бралася? Трэба было мятлою гэта адсюль вымесці ды спаліць. Бо гэта ж на злое пароблена. На цябе, Марылечка, парабілі.

І дадала:

– Ой, будзе горачка.

* * *

Каб паспець дамоў хутчэй, ледзь не беглі: з аўтавакзала Ліза павярнула да кірмашу – зрэзаць шлях. У аўтобусе Алесь безупынна гаварыў пра Кіш, паказваў на айфоне здымкі дываноў, а зараз напружана маўчаў, бо сказы заміналі б хадзе, як валізкі.

Ліза не была на кірмашы са школы, але змяніўся ён мала.

Перад парканам, у чыстцы, енчылі бязвінныя душы пухнастых шчанюкоў і кацянят, і смутак мяккімі кіпцюрамі драпаў сэрцы мінакоў.

Пасля – кароткі калідор калгаснікаў, якіх спакусіў горад, паабяцаўшы выгоду: яны прадавалі маленькія дрэвы, завялікую бульбу, семкі, валёнкі, кніжкі, венікі для лазні, мёд, сушаную рыбу, кветкі, сала і лыжкі, белыя, як абгрызеныя косткі.

Далей – ежа, перасыпаная чорнымі словамі і чорнымі лічбамі, быццам гніллю. Але не, глядзіце, пакуль яблыкі пругкія, памідоры крэпкія, агуркі цвёрдыя, а гэтачорнае – гэта толькі кошт. Падыходзьце, пакаштуйце, раскусіце, няхай рот напоўніцца слінаю. Але куды вы? Вярніцеся!

І вось, нарэшце, – нібы перад вамі расчыніла дзверы вялізная шафа: шэрагі з вопраткай. Намёты і драўляныя збудаванні: курткі і спадніцы вісяць ад зямлі і да неба, ляпаючы на вятры, што харугвы, вось толькі невядома якога войска. Ліза па старой звычцы задрала галаву – ніколі больш яна не зазірала так высока, адно толькі што ў царкве, калі разглядала вітражы ці фрэскі на столі. І тут таксама былі яркія фарбы, золата і чырвань, і маркотныя вочы гандлярак. Зараз усё здавалася занадта танным, сінтэтычным, безгустоўным, але гадоў дваццаць таму, калі намёты з адзеннем толькі з’явіліся, як вольнае пасяленне сярод бетонных тыпавых крамаў, Ліза з маці хадзілі сюды ці не кожную суботу, як на экскурсію. Гэта было прывітанне з далёкіх краін: глядзіце, які вялікі свет і колькі ў ім дзівосаў. Глядзіце, іншае адзенне, якое пашылі дзеля вас іншыя людзі па іншых мерках, не вашых, але памерайце, яно вам пасуе. І Ліза з маці запаміналі рэчы, як імёны новых знаёмых, вывучалі іх усе і пільнавалі, калі вывесяць новае, каб апрануць гэта першымі ў горадзе.

І калі тое новае прывозілі, не важна, якое было надвор’е – вецер, дождж, мароз, трэба было мераць. Зайсці за фіранку, стаць на прытаптаную кардонку, мокрую па краях ад снегу, зняць сваё і ўсёй скурай адчуць холад, быццам датыкнулася спінаю да ільдзянога шкла. Нацягнуць заінелы швэдар – і тут фіранка расхінаецца, заглядвае гандлярка:

«Файна села, бярыце, а тое, што тапырыцца – дома пад прас». І чужыя рукі праводзяць па грудзях, абсмыкаючы швэдар, і зайздрослівыя вочы глядзяць з усіх куткоў, але позна – гэтая рэч ваша.

Ліза вынырнула зуспамінаў і заўважыла, што Алеся няма побач – ён спыніўся каля намёта з пляжнымі ручнікамі:

– Зірні, – крыкнуў, – вось чым усё скончылася. Махрастыя дэльфіны, чырвоныя сонцы, дошкі для сёрфінгу. Побач размясцілі некалькі плёнак з рознымі малюнкамі: пясчаны бераг з пальмамі, зграя маленькіх сабачак, загарэлыя жанчыны ў купальніках.

– На дачы можна павесіць, – гандлярка не спадзявалаcя, што такія, як яны, нешта набудуць, але маўчаць не дазваляла прафесійная годнасць.

– Аднолькавыя сюжэты тыражуюцца мільёнамі на ўвесь свет. Мастацкі фастфуд – хуткае наталенне прагі прыгажосці. Вось, напрыклад, тыя пальмы. Прымацаваныя да сцяны недзе ў маленькай кухні ў працоўным раёне пад Шанхаем. А гэты экзэмпляр набудуць і адвязуць у Ветрына, каб прыкрыць шпалеры, заляпаныя тлушчам. Хутка не застанецца нічога нашага – мы самі вынесем на сметнік. І добра, каб зніклі толькі рэчы. Але праз гэта знікнем мы самі.

– Незасланяйце тавар, – гандлярка абурылася, – Самі не купляеце, дык не перашкаджайце іншым.

І яны зноў кінуліся ў натоўп, як у ваду.

– Таму ты шукаеш старыя дываны? – Ліза злёгку кранула яго за рукаў і паказала ўдалечыні свой дом.

– Не толькі я. Ёсць людзі, дзеля якіх гэта як пошукі душы. І яны разумеюць, што менавіта ў гэта варта інвесціраваць грошы.

– У душу?

Ды Алесь не пачуў: ён абагнаў Лізу і пабег наперадзе – прыняў кіраванне на сябе.

* * *

Калі паднімаліся па лесвіцы, Ліза зразумела, штодыван зараз у яе забяруць. І ёй стала шкада і крыху смешна: во, раней ляжаў анучай, а зараз да яго дадалася гісторыя, і ён ператварыўся ў скарб. І яе вымушаюць той скарб аддаць. Ды і гэта быў не іх дыван – неабходна было папярэдзіць гаспадыню. Нібы адчуўшы яе думкі, Алесь пачаў супакойваць:

– Ты не хвалюйся, я дам добрыя грошы. Ніхто столькі не дасць, бо… Бо ён мне вельмі патрэбны.

І ледзь не забраў ключы, каб самому хутчэй адамкнуць замок.

Здалося, кватэра напружылася, бы сабака, які адчуў, што з гаспадаром прыйшоў чужы. Ліза зачыніла дзверы ў спальню, каб схаваць белы жывот непрыбранага ложка – Наста, як заўжды, спяшалася і не паспявала заслаць, – і прынесла з кухні стары зэдлік. Перад незнаёмцам зэдлік на вачах яшчэ пастарэў і зморшчыўся, бы стары грыб:

– Ён на антрэсолях, я здыму.

Давялося пасунуць старыя газеты: паляцелі долу коксагыз, калектывізацыя і Сталін. Ліза скінула нейкія чаравікі, пакеты з правадамі, пластмасавую елку – і ў паветры паплыў пыл, быццам пайшоў снег.

– Давай дапамагу, – Алесь, відавочна, сам хацеў выцягнуць дыван з цемры дзесяцігоддзяў.

– Я сама, вось ён, – Ліза асцярожна падчапіла скручанае палатно і спусціла Алесю.

Той памкнуўся на кухню, каб раскласці дыван там, але перадумаў і без запрашэння пайшоў у залу.

– Ты гэтак хвалюешся таму, што на дыване насамрэч зашыфраванае нейкае пасланне, якое дапаможа табе адшукаць золата? – Ліза паспрабавала пажартаваць, ды Алесь не звярнуў увагі. Ці ёй падалося, ці ў яго сапраўды трусіліся рукі, пакуль ён разварочваў на падлозе скрутак.

Выцвілыя кветкі па баках. Дзяўчына з кавалерам пасярэдзіне.

Нахіліліся адно да аднаго, як галубочкі.

– Гэта не ён.

Алесь зрабіў крок назад, наткнуўся на канапу і зваліўся на яе, быццам яго пхнулі.

– Гэта не Кіш. Не той сюжэт.

Ліза адчула палёгку, і ёй стала сорамна: Алесь сядзеў з заплюшчанымі вачыма, такі спахмурнелы, расчараваны. Як дзіця, якое чакала навагодні падарунак, ды атрымала пустую скрынку.

– Я павінен быў шукаць лепей, не ехаць так хутка, – Алесь размаўляў сам з сабою, а Ліза разумела, што падслухоўваць дрэнна, але не выходзіць жа з уласнага пакоя. – Зноў прыйдзецца расчараваць, а я ж казаў, што зачэпка спрацуе. Адмяню камандзіроўку, каб шукаць, шукаць. Але як адмяніць, рыхтавалі паўгода?

– Ты не хвалюйся, – Ліза сама не любіла гэтую фразу, бо як па загадзе можна скончыць хвалявацца. – У цябе ёсць зачэпка, знайшоўся артыкул. Гэта добра, – пачала гладзіць яго па руцэ. – А калі патрэбна менавіта зараз, то я сама паеду і пашукаю, у мяне яшчэ адпачынак. Распытаю вяскоўцаў, мо там ёсць архіў ці што. Тым больш, мне здалося, што гэтая бабулька нешта ведае, бо яна мяне запрашала прыехаць, казала, каб вярталася адна.

Алесь расплюшчыў вочы і спыніў яе руку сваёю:

– І ты паедзеш туды? Дзеля мяне?

– Ну, і дзеля сябе таксама, бо мяне так зацікавіла гэтая гісторыя, як даўно нічога не цікавіла.

– Ты, я бачу, такая ж, як і я: калі натрапіш на гісторыю, не супакоішся, пакуль не даведаешся, якім будзе канец.

Я працую з мінуўшчынай, а гэта значыць, што ўсе канцоўкі там прадвызначаныя, мне неабходна толькі іх адшукаць. Я ніяк на іх не ўплываю, і гэта пачало раздражняць. А хацеў бы, каб у маім жыцці адбылася такая гісторыя, дзе галоўным героем быў бы я і канчатак для якой вызначыў бы сам.

І Алесь яе пацалаваў: дотык губ, як павеў ветрыку. Ціўкнуў айфон – і Алесь спыніўся.

Наста: Ну як, гэта тое, што шукалі?

– Я крыху зайдрошчу пісьменнікам, бо яны «выпісваюць», «ставараюць» людзей, каб тыя рабілі ўсё правільна, каб атрымалася добрая гісторыя. А ў мяне стасункі з людзьмі ніколі не атрымоўваліся… Калі паедзеш шукаць дываны, ты зробіш вельмі шмат, і не для мяне, а для вялікай важнай справы. І людзі табе будуць удзячныя, а такая падзяка дорага каштуе, – ён хацеў дадаць яшчэ нешта, але схамянуўся. – А зараз я павінен ісці. Я пазваню.

І знік: драўляныя крокі па калідоры, каменныя крокі па лесвіцы.

А Ліза засталася сярод раскіданых рэчаў і пачуццяў. Падняла старую газету і падумала, штоўёйраспавядаецца пра той час, калі Алена Кіш малявала дываны. Нядаўна скончылася вайна, зямля была чорнай, жыццё галодным, а яна малявала дзяўчат у капялюшыках, белых галубоў і прагулкі па возеры ў чоўне. Малявала на палатне, якога было замала, якое жанчыны адрывалі ад сваіх спадніц і сарочак, ад мяхоў і прасцін, якое адрывалі ад сэрца, каб толькі дзеля іх намалявалі каханне, каб яно было ў іх хаце, хаця б і плошчаю метр на паўтара.

«– Што сёння рабілі людзі вашага калгаса? – спытала Агата Копчык са Слабады.

– Каля 100 чалавек убіралі і сушылі сеяныя травы і сенажаці, 12 чалавек працавалі на акучванні бульбы, 18 – капалі торф на ўгнаенне, 9 чалавек з коньмі другі дзень дапамагаюць рамантаваць мясцовыя дарогі.

– А колькі ў вас электрыфікавана дамоў калгаснікаў?

– 158. На 18 дамоў не хапіла матэрыялу. Але да Кастрычніка будзе святло і ў іх. Ведаеце што? Як далі летась электрычнасць у хаты, то на пярэжырскай пошце ўдвая стала падпісчыкаў на газеты. Гэта больш чым адна газета на кожны двор!»

Адзінота сярод бязмежных палёў, якія вялізнымі згаладнелымі жывёламі чакаюць тваёй ласкі, прагнуць твайго клопату, а дзеля цябе – толькі газеты са словамі, карыснымі, якгаспадарчае мыла: змываюць непатрэбнае, надоўга пакідаюць свой пах, сваю прысутнасць на целе і сушаць скуру, сушаць сэрца. Сэрца, сэрца, а як жа там сэрца?

«– Дайце мне сказаць! – з нейкай узрушанасцю загаварыла калгасніца Марыя Журык. – Я не баюся, што можа тая-сяя з калгасніц пакрыўдзіцца. У нас многа такіх жанчын, якія і летась, і сёлета не выпрацавалі мінімуму працадзён. У іх і грудных дзяцей няма, самі здаровыя, а на працу не выходзяць. У калгасе касьба, праполка, а гультаі ў хаце сядзяць або калупаюцца на прысядзібным участку. Не, таварышы! З прысядзібнага ўчастка хлеба не наясіся, хлеб на калгасным полі. У нас каля ста працаздольных жанчын, а на праполку ўчора колькі вышла?»

Няма як паклапаціцца пра сябе, няма дзе схавацца – «выхадзі, табе вадзіць». Хлеб на калгасным полі, а не ў тваёй хаце, а на тое, што ў тваёй хаце, ты таксама не маеш права – бо ты, як і ўсё тваё, належыш калгасу.

«Мы выклікаем суседзяў на спаборніцтва. Хутчэй убірайце ўраджай, лепш арганізоўвайце малацьбу і разлічвайцеся з дзяржавай. Мы ведаем, што ў вас няма асаблівых прычын, якія б перашкаджалі вам працаваць спраўна. Уся справа ў арганізацыі працы і ў кіраўніцтве ёю».

Як і заўжды, самі вінаватыя ў сваіх бедах і да смерці вінныя за сваё шчасце – вялікім і моцным, якія ўсё пра іх ведаюць, якія пра іх клапоцяцца, як бацькі пра неразумных дзяцей. Нямапрычын, каб не працаваць. Нямапрычын, каб не выконваць план. Няма прычын, каб бяднець.

Ліза сабрала раскіданыя газеты і заўважыла паперу на паліцы ў серванце – Наста там заўжды пакідала свае артыкулы, калі хацела, каб Ліза іх прачытала.

«Адзін дзень з працоўнага жыцця

Сапраўднага прафесіянала не трэба доўга ўгаворваць падзяліцца сакрэтам:

– Як і ва ўсякай іншай справе, галоўнай умовай высокапрадукцыйнай работы з’яўляецца правільная арганізацыя працы, – расказвае механік Данілаў. – Як бы добра ты ні ведаў сваю аперацыю, але калі тваё рабочае месца ўтрымліваецца неахайна, высокай выпрацоўкі не дабіцца. Таму так многа ўвагі аддаецца гэтаму пытанню. Строга размеркаваўшы паміж членамі брыгады асобныя працэсы, мы дабіліся таго, што кожны з нас на працягу змены поўнасцю загружаны».

Ключ увайшоў у жалеза і адамкнуў цішыню – вярнулася Наста. Куртка паляцела на вешалку, пакет стукнуўся аб падлогу, ляснуліся чаравікі.

– Ты тут? Які гармідар. А, чытаеш, ну як табе? – Наста толькі зазірнула ў залу і прабегала ў кухню, паставіла чайнік і крыкнула адтуль: – Я так стамілася пісаць адно і тое, таму вырашыла: буду браць са старых газет старыя словы, там многае нам падыходзіць. Спрадвечныя тэмы. Во, напрыклад, узяла абзац, змяніла толькі прозвішча на нашага Данілава.

Ліза паставіла на стол кубак і села ў свой фатэль.

– Нешта ты маўклівая. Гэта таму, што дыван тут валяецца, не спатрэбіўся?

– Памятаеш, ты казала, што марыш пра сюжэт? Здаецца, у мяне нешта для цябе ёсць, – і расказала пра росшукі, запрашэнне старой бабулі і пра скарб, які, цалкам верагодна, гніе недзе на гарышчы.

Засвісцеў чайнік – Наста падхапілася і разліла кіпень:

– Але я пакуль не магу паехаць, наступны нумар увесь на мне.

– Прыязджай, калі зможаш. Тым больш, у госці запрашалі мяне адну, – Ліза сачыла за гарбатай: вада рабілася карычневай, як у лужыне. – Казалі, што там водзяцца русалкі.

– Цвікі ў нас ёсць? А малаток? – Наста вярнулася з калідора, трымаючы ў руках чорны дыван: выцвілыя кветкі па баках, дзяўчына з кавалерам пасярэдзіне, нахіліліся адно да аднаго, як галубочкі. – Давай яго павесім. Можа, ён камусьці там і не патрэбны, але для нас ён будзе як першая старонка, з якой і пачнецца сапраўдная гісторыя.

24 траўня 2017 года

«Зноў нічога.

Л. прапанавала працягнуць пошукі самастойна, і я не змог адмовіць.

Сказала, што ёй гэтая гісторыя патрэбная мо нават і болей, чым мне. Не згаджуся, канешне, але дапамога ніколі не лішняя, тым больш што ў камандзіроўку вырашыў ехаць. Хаця гэтым маім рашэннем і не задаволеныя.

Для развагі: апісаць жанчын як галоўных замоўніц дываноў. Падумаць, ці ствараць мастацкі вобраз Алены Кіш, ці прытрымлівацца толькі фактаў.

Цалкам магчыма, што Кіш у маладосці была падобная да Л. Той самы творчы тыпаж. Л. таксама бадзяецца, без месца. У пошуках сябе. Вочы прыгожыя, блакітныя, глядзяць на цябе так, быццам нешта шукаюць, аб нечым просяць. Але ці ёсць у мяне тое, каб аддаць?»

Дзённік А. Я. Загорскага. Тэчка № 1/17

Марыначка, не бойся, гэта смертачка твая

Казалі, што Марылю бачылі з аграномам па вечарах занадта часта. Яшчэ казалі, што ёй лепей быць асцярожнай. І шапталі, што Ядзя ходзіць на працу з заплаканымі вачыма. Але Марыля нічога не чула, і побач не было нікога, хто мог бы ёй гэта расказаць: Тоня ведала толькі пра мінулае, а Алена жыла ў сваім уласным свеце.

Карэспандэнтка паехала, і Алена пачала чакаць: разам з Марыляй яны ў хаце-чытальні перабіралі старонкі новых газет, шукалі сярод чужых імёнаў Аленіна прозвішча, бы знаёмы твар у натоўпе. А яго ўсё не было відаць.

Дываны больш ніхто не замаўляў. Вольга прывезла з горада размалёваную кардонку: пярэсты букецік, матылькі і пчолкі. Адразу бачна, фабрычная рэч – колеры яркія, пялёсткі на кветках роўныя, залакіравана намёртва, ажно блішчыць, дый палатно не марнуецца. Таму жанчыны прасілі Вольгу наступным разам набыць такія кардонкі і ім. Марыля занесла Тонi тканіну, якая засталася яшчэ з матчыных часоў, і мяшэчак бульбы, каб замовіць дыван для сябе. Алена не хацела браць бульбу, але Марыля заўпарцілася, і разам з Тоняй яны вымусілі Алену згадзіцца.

– Што маляваць?

– Намалюйце, як для сябе.

Засынаючы, Марыля глядзела праз акно на Тоніну хату. Думала, як там Алена: напэўна, разаслала палатно на падлозе і стаіць, укленчыўшы. А палатно чорнае, падобнае на дзірку склепа, і мроіцца, што зараз яна туды праваліцца.

Агеньчык згас – і будыніна знікла. Марыля адразу задзьмула сваю свечку, каб схаваць у цемры і ўласную хату, залезла пад стары кажух. Прытулілася да печкі, нібыта адчула побач гарачае роднае цела, і павольна апусцілася ў сон, як у цёплую ваду.

Тук-тук.

І Марылю з гэтай вады выштурхнула – пастукалі ў шыбу.

Гукнула:

– Хто там? Ніхто не азваўся.

І нікога не бачна: халоднаю цемраю заваліла вокны, як снегам.

Напэўна, падалося. Шчыльней захінулася ў кажух, паспрабавала заснуць.

Тук-тук – пастукалі яшчэ. І жаночы голас паклікаў:

– Аліна!

Мо, то да Алены? Прыйшлі замовіць дыван. Але чаму ноччу?

І зноў: тук-тук. Ды іншы голас, дзявочы, пазваў:

– Лідачка!

А першы спяваў:

– Адэ-э-э-лечка!

Хата заціхла, прыслухоўвачыся. Кажух спалоханым сабакам прыціснуўся да ног – поўсць на ім стала дыбкі.

А на двары крыкнулі:

– Вікця!

І зараўлі:

– Надзейка! Галінка! Настачка! Любка! Жанка!

Таццянка! Во-о-о-ольга!

І не тыя два галасы, а яшчэ, і яшчэ. Яны стукаліся аб шыбы і сцены, ціснуліся праз шчыліны, пёрліся ў вокны, грукалі-грукалі-грукалі. Нябачныя ў цемры, ці то дзеўкі, ці то цені, якіх не пушчае шкло. Але яшчэ крыху – і яго выб’юць.

– Зінка! Зінка! Зінка! – хорам, хорам, хорам. І нечакана змоўклі.

І з гэтай цішыні данеслася:

– Марта! Ма-а-артачка!

Гэта быў той самы, першы голас. Ён, дакладней, яна клікала ласкава, бы котку, што хавае недзе кацянят, якіх прыйшоў час патапіць.

Марыля заплюшчыла вочы і хацела закрыць вушы, каб не чуць гэтага, але голас набліжаўся, мацнеў, і яна слухала, баючыся прапусціць слова.

– Мартачка, адгукніся, – тая паднялася на ганак і засмяялася, маўляў, зразумела сваю памылку. – Ці ты не Мартачка? Ведаю, Марынка! Марыначка, хадзем да нас! Марыначка, не бойся, гэта смертачка твая, – скрыпнулі дзверы, і шчака адчула начны холад, нібы яе кранулі мокрыя пальцы.

На шчасце, закрычаў певень – і на парозе спынілася. Пасля бразнула клямка, дзынькнулі шыбы, і хуткія крокі дожджыкам прабеглі па зямлі.

Ранкам Марыля знайшла на двары рыбную луску.

* * *

Ліза жыла ў Сямёнаўны з тыдзень. Тая ніколі не згадвала іх размову, рабіла выгляд, што не разумее намёкаў, і паводзіла сябе бы звычайная бабуля, да якой унучка прыехала на вакацыі – карміла сняданкам, пасылала да суседзяў па малако і расказвала бясконцыя гісторыі. І толькі аднойчы Ліза злавіла на сабе засяроджаны позірк: старая ўглядалася ў яе твар, як углядаюцца праз акно ў паветра, каб заўважыць, ці ёсць там дождж, ці толькі падалося.

За ўвесь час Ліза не знайшла ніводнай згадкі, толькі згубілася сама – нібыта і не было нічога на свеце акрамя гэтых хат, чорнага лесу і выцвілага возера, паверхня якога заўжды рабаціла, як паламаны тэлевізар. Каб хоць аднойчы паказалася сонца, вада б адбіла жоўтыя промні, высокі блакіт і белыя аблокі, неба падвоілася б на зямлі, пашырылася б, але не, сонца не з’яўлялася, таму паўсюль панавала шэрасць.

Ліза і сама не разумела, навошта гуляла каля возера. Мо ёй хацелася быць далей ад маўклівых двароў, ад страціўшых розум старых і ад іх сядых дзяцей, якія даглядалі бацькоў, што затрымаліся задоўга на гэтым свеце. Дні цягнуліся, як бясконцыя расейскія серыялы, якія тут любілі больш заўсё. Іх ды яшчэ пярэстыя канцэрты з заўсёды аднымі і тымі ж выканаўцамі і аднымі і тымі ж песнямі, што ў гэтай цішы здаваліся недарэчнымі, бы вясельная музыка на хаўтурах. Хутка выпадала вяртацца. Ліза дакарала сябе, што паверыла ў нейкую лухту і сапсавала адпачынак, але адразу абрывала думкі: усё роўна ехаць больш не было куды. Казка пра стары дыван павінна была стаць прыгодай, пра якую яна марыла ў дзяцінстве, але гэтая надзея не спраўдзілася, як і ўсе астатнія надзеі.

Хутка выпадала вяртацца. Але навошта?

– Зараз будзе яечанька, – Сямёнаўна разбіла шкарлупу аб патэльню і войкнула: – Бач ты, з крывёю яйка. Дрэнны знак. Ці не на смерць?

Ліза пралічвала ў галаве, ці варта ехаць сёння, ці пачакаць яшчэ адзін дзень, бо з бальніцы павінны былі прывезці самую старую жыхарку вёскі. Апошні шанц што-небудзь даведацца пра Алену Кіш.

Яечня засмажылася, пайшла па краях карычневымі хрусткімі карункамі. Сямёнаўна пакінула сабе яйка з чырвонымі крапінкамі, а два большыя скінула на Лізіну талерку.

– Яйкі ўсё ведаюць, усё праяўляюць. Калі правесці яйкам па лбе чалавеку, а пасля яйка разбіць, то калі там будзе чорнае – гэта значыць, што чалавек сурочаны.

Пасля старая разліла па кубках гарбаты, адрэзала сабе кавалак батона і пачала адшчыкваць маленькія кавалачкі, кідаць іх у рот і рассмоктваць, як цукеркі.

– Ну што, Лізка, зноў яечня? – у хату, як заўжды гучна, уварвалася Жанна. – Не надакучыла?

– Мне, Жанначка, моцы няма на што іншае. І памяці няма. Калісьці ведала, як гатаваць: абеды з трох страў, ды для вялікай сям’і, ды для гасцей. А зараз забылася. Дзякуй Богу за тое, што ты мяне корміш, а зараз во Ліза, – губы старой затрэсліся, вочы сталі вільготнымі.

– Няма чаго мне тут гарбату саліць. Ты, Ліза, даядай хутчэй, і пойдзем разам да Бандарчухі, яе на дзень раней прывезлі. Распытаеш, што хацела.

Як Ліза толькі прыехала, Жанна некалькі дзён трымалася з ёю насцярожана, а пасля пусціла да сэрца – ёй спадабалася, як тая даглядае старую. Калі даведалася пра росшукі, то сама прапанавала дапамогу: гэта яна вадзіла яе па хатах, знаёміла з мясцовымі, тлумачыла ім пра Кіш. І гэта яна параіла звярнуцца да найстарэйшай жыхаркі вёскі, хаця і папярэдзіла, што памяць у той блытаецца.

Ліза праглынула яечню, запіла яе засалодкай гарбатай, каб хутчэй бегчы, як зазваніў тэлефон. Зірнула на экран – Алесь: ягоныя званкі – адзінае, што выцягвала з гэтай цяжкой рэчаіснасці.

– Давай-давай, пагавары з жаніхом, – Жанна наліла сабе гарбаты і падміргнула. – І не спяшайся там, я з Сямёнаўнай пакуль паразмаўляю.

Ліза стамілася тлумачыць, што гэта не яе жаніх, таму проста выскачыла на двор:

– Ну, як справы, як настрой?

– Прабач, зноў нічога. Бабулька маўчыць. Сёння пайду да мясцовай доўгажыхаркі.

Алесь чамусьці не пісаў, як усе астатнія, а званіў, быццам літар было недастаткова, а неабходны быў голас.

– Гэта ты мне прабач. Бо ты ж праз мяне паехалаў гэты забыты Богам край. Я там зусім крыху пабыў, і тое здалося, што з мяне ўсю энергію высмактала.

– Так, тут файнае месца, каб дэпрэсаваць. Я са столькімі старымі пагаварыла, што пачала баяцца старасці. Калі і я такая стану, то навошта клапаціцца пра здароўе. Лепей live fast, die young.

– Усё настолькі дрэнна? Там ёсць возера: плавай-загарай.

– Захалодна. Датагож на вадзе я ледзь трымаюся. Затое я прыдумала ідэю для бізнесу. Замест аграсядзіб. Каб гараджане пачалі цаніць сваё жыццё, пасылаць іх у гэтую вёску. Дзе няма ні крам, ні кіно, ні душа, а яшчэ адабраць у іх смартфоны. Толькі ёсць пабочны эфект: праз нейкі час ім захочацца забіць сябе – пагубляем усіх кліентаў.

– Напэўна, табе час вяртацца.

– А што ты робіш, калі табе самотна?

– Пішу дзённік. Кажуць, што словы матэрыяльныя, вось і я часам пішу не толькі пра тое, што адбылося, але і пра тое, што мае адбыцца, каб спраўдзілася так, як я хачу.

– І што, атрымоўваецца запраграмаваць рэальнасць?

– Пакуль не ведаю, я толькі пачаў.

На ганку з’явілася Жанна, і Ліза хутчэй развіталася. Тая зноў усміхнулася, каб паказаць, штоўсё разумее, а Ліза зноў не стала марнаваць час на тлумачэнні.

– Калі я стану во як наша Сямёнаўна, то я б хацела не забыць, як пячы бліны. Так я іх люблю, што кожны дзень бы ела. І пустыя, і з сочывам, і з мёдам, і з тварагом, і з мясам, і з ягадамі, – Жанна паказала рукой налева. – Вунь, там, дзе шэры дах, там жыве Бандарчуха. Хвілін сем адсюль. Калі і яна не ведае, то больш ніхто. Але ж ці скажа, во гэта пытанне. Эх, і адпачну я на пенсіі, каб толькі бліны былі.

На акне торгнулася фіранка – Сямёнаўна глядзела ім услед.

* * *

Перад будынінай пад шэрым дахам іх сустрэла старая жанчына. Ёй не падыходзіла слова «дачка», хутчэй, «бабулька»: сівыя валасы і на іх пажоўклая хустка, як сухое лісце на белым зімовым дрэве.

– Сорамна мне, Жанначка, што тут усё травой зарасло, але дзе ж ты час возьмеш, у мяне ж гаспадарка, а маці да мяне не згаджаецца, просіць у сваёй хаце памерці, – замест прывітання пачала тлумачыць жанчына і глядзела больш не на Жанну, а на Лізу. – То ты ж мяне разумееш, а вось перад гарадскімі сорамна. Я маці ў бальніцу вазіла, то і ўнутры яшчэ не прыбрана. Вы пакуль з ёю пабудзьце, я да сябе збегаю, падаю карову. Як дзіцёнак маці, пакінуць страшна. Даяе перасялюся, пэўна, але хто ж маю гаспадарку дагледзіць? Ці будзеш цэлымі днямі туды-сюды бегаць. Дзякуй табе, Жанначка, што не забываеш нас, а больш ніхто і не заходзіць.

Жанчыне яшчэ хацелася пагаварыць, але і трэба было да каровы, таму яна пашыбавала да веснічак, на хаду даючы парады.

– Вы гаварыце грамчэй, мо яна і зразумее што. Вы ж ведаце: што старое, што малое.

Хата насамрэч нагадвала грабніцу, у якой сабраліся паміраць. І дзеля гэтага знеслі сюды скарб, які назапашвалі ўсё жыццё. У сенцах – стары абутак усіх сезонаў: летнія басаножкі побач з валёнкамі, стаптаныя туфлі з крывымі абцасамі, абрэзаныя гумовыя боты. Па сценах, бы мох, – паліто і ватоўкі, штучная шуба і выцвілы плашч. У куце – поліэтыленавы мех з бруднымі лялькамі «Не дом, а дамавіна», – падсумала Ліза і здрыганулася, калі падумала, колькі такіх халодных скляпенняў, звонку неадрозных ад звычайных, жылых, цёплых хат, стаіць зараз па вёсках, чакаючы, пакуль іх гаспадары аддадуць богу душу, каб разам з чорным дымам спаленых рэчаў яна ўзнеслася на неба.

Бандарчуха сядзела ў фатэлі, заматаная ў ватную чырвоную коўдру: старая нагадвала сэрца гэтага дома, якое не білася, а ледзь-ледзь варушылася.

– Дзень добры, Іванаўна, – прывіталася Жанна і замаўчала, каб даць час на адказ.

Сэрца тарганулася некалькі разоў і сціхла: на іх уважліва ўтаропіліся два маленькія шэрыя вочкі.

– Вось, прывяла да цябе маладую змену. Гэта Ліза, гасцюе ў Сямёнаўны, ты ж памятаеш Сямёнаўну? Ты, я ведаю, усё памятаеш, то распавядзі ёй пра Алену Кіш. Кажуць, жыла такая ў нас на вёсцы.

Старая пажавала вуснамі і перавяла позірк на акно.

– Ну, я цябе прывяла, а больш часу не маю. Ты пасядзі з ёй, мо яна да цябе прывыкне і пачне размаўляць. Яна не дурная, больш прыкідваецца, – Жанна зачыніла за сабою дзверы, пакінуўшы Лізу ў скляпенні адну.

І сапраўды, яна нібыта засталася з чужым немаўляткам. Невядома, што з ім рабіць: ці гаварыць, ці, наадварот, маўчаць і ўсміхацца, каб яно не заплакала.

– Я збіраю інфармацыю пра Алену Кіш, – Ліза рызыкнула сесці на канапу, на якой быў навалены мотлах нейкага рыззя і стаялі кардонныя каробкі. – Яна малявала дываны. Дываны, як гэты, – паказала на дыван над канапаю. Крамны, па такія калісьці стаялі ў чарзе ці выпісвалі па блату праз знаёмых, а зараз – пабіты моллю, выцвілы.

Старая ўсё яшчэ пазірала ў акно.

– Я ведаю не шмат, толькі тое, што знайшла ў… бібліятэцы, – Ліза не наважылася згадаць інтэрнэт, – Кіш малявала дываны па вёсках, і да вайны, і пасля яе. Хадзіла з хаты ў хату. Некаторыя прымалі яе за жабрачку. Хочаце, я пакажу вам фота, мо пазнаеце, – і палезла ў кішэню па смартфон.

– Каўрыха, – глуха данеслася з-пад коўдры. – Я памятаю каўрыху. Толькі яна не такія дываны малявала, – старая паказала карычневым пальцам на сцяну за Лізай. – Не такія, а прыгожыя, з ільвамі.

– Мо ў вас застаўся такі дыван? – гэта было б занадта добра, але як не спытаць.

– Не, яна мне не малявала. Я пашкадавала. У мяне тады хлеб не заўжды ў хаце быў, куды мне леў.

– А мо вы ведаеце хату, дзе такі дыван набылі?

– Ведаю, – бабулька глядзела проста ў вочы, – Толькі не ведаю, чаму яна табе пра гэта не расказала.

Ліза разгубілася: няўжо прыйдзецца тлумачыць, што хаты не размаўляюць? Неяк зняважліва да дарослага чалавека.

– Ты распытай яе лепш, – працягвала старая. – Я той дыван памятаю, бо зайздросціла. Але ён пракляты. І правільна, штояна яго хавае. Але ты спытай, яна раскажа. Мо ты не пытала?

– Каго спытаць?

– Марылю. Алена з ёю сябравала, калі тут жыла.

– А дзе яе знайсці? Старая насупілася:

– Жанна ж казала, ты ў яе хаце жывеш. Ці падманула?

– Я жыву ў Марыі Сямёнаўны, яна…

– То я ж кажу, пытай у Марылі, – старая задаволена мацней захуталася ў коўдру. – А зараз уключы тэлевізар, пачынаецца маё кіно.

* * *

Сямёнаўна сядзела за сталом, тамсама, дзе і ранкам, бы і не рухалася з месца. Толькі прыўзняла галаву:

– Ну, расказала што Бандарчуха?

– Я сёння паеду дамоў. Ці заўтра, калі там першы аўтобус. Марыя Сямёнаўна, я не ведаю, навошта вы мяне клікалі. Можа, вы перадумалі, я разумею, гэта магчыма. Але калі вы не хочаце расказваць, што сябравалі з Кіш, што мелі дыван, то мне не варта тут заставацца.

Ліза разгублена села побач і ледзь не заплакала: што яна такога зрабіла, каб страціць давер і назаўжды згубіць таямніцу?

– Я хачу, хачу расказаць. Каб мо хоць так ушанаваць яе памяць. Я, дочачка, баюся памерці, нікому не распавёўшы, са словамі ў глотцы. Але страшна расказваць, – перад старой так і ляжаў на талерцы халодны ранішні кавалак яечні з крывёю. – Бо загінула яна праз мяне.

25 траўня 2017 года

«Ад мяне патрабуюць штодзённых крокаў наперад, але праца замінае. Толькі і змог высветліць аўтарку таго артыкула: яна даўно памерла, сям’я ні пра якія дываны нічога не ведае.

Калі званю Л., чую правіну ў яе голасе: нічога не можа знайсці, роспыты не даюць вынікаў. Нейкі комплекс няўдачніцы. Шмат пытаецца пра Кіш. Хаця б не пачала шукаць падабенства са сваім лёсам, але, верагодна, праводзіць паралелі: таксама без прытулку, адзінокая, не мае прызнання і паразумення. І, здаецца, яна хацела б пачуць ад мяне не толькі пра Кіш.

Пра іншае ні слова».

26 траўня 2017 года

«Прапанаваў Л. вяртацца, але не згаджаецца. Занадта ўсё марудна. Адчуваю, што патрэбныя дзеянні.

Сяджу тут, а павінен быць там. Што, калі ўва мне расчаруюцца?»

27 траўня

«Шкадую, што ўблытаў Л. у гэта. Пэўна, неабходна будзе, як толькі вярнуся, самому забраць яе адтуль. Цяжка чуць расповеды пра амаль мёртвую вёску і амаль мёртвых людзей. Гэта заразнае, як інфекцыя, як вірус. Калі ён прасякне занадта глыбока, чалавека не ўратаваць. “Агульная млявасць і абыякавасць да жыцця”.

Калі я сустрэў Л., яна ўжо была ў дэпрэсіі, а я паслаў яе туды, дзе наогул няма будучыні. І чаго я чакаў?»

28 траўня

«Тэлефанавала Л. Вельмі ўзрушаная. Абяцала нешта даслаць, калі прыедзе дадому. Хіба знайшла?

(дапісана іншай асадкай, тым самым почыркам)

Наўрад ці яна знайшла дыван. Тады адразу б сказала. А так цалкам магчыма, што шукае сустрэчы са мной. І гэтаеяе ўзрушанне было нейкае хваравітае. Мяркую, гэта ўсё ўздзейнічае на яе занадта моцна».

Дзённік А. Я. Загорскага.

Тэчка № 1/17

На, сястрычка, падсілкуйся крывёю

Пра галасы Марыля нікому не расказвала, але на наступны вечар папрасілася начаваць да Тоні, нібыта засумавала адна.

У хаце было холадна, на сэрцы таксама: збіраліся спаць моўчкі. Марыля прынесла мех з сенам, кінула на падлогу. Побач Алена выцірала рукі ад фарбаў: дыван быў скончаны, але яшчэ ляжаў сыры, як недапечаны хлеб.

– За ноч высахне, – яна ўладкавалася на драўляную лаву і павярнулася да ўсіх спінаю. – Высахне, і можаш вешаць, Марыля. Ая да сваіх пайду. Скончана тут. Няма больш замоў, няма і ніколі не будзе.

І пасля яе слоў наступіла цішыня, быццам замёрз увесь свет, і ўсё ў ім замёрзла і так і застанецца – без надзеі і без шчасця.

На печцы цяжка, бы дамавы, заварочалася Тоня:

– Чуеш, Марыля, а што ў цябе з аграномам?

– Не ведаю.

– То-бок, яшчэ не казаў? То скажа. Я ж бачу, як ён на цябе глядзіць.

Напэўна, гэта ад печкі павеяла жарам, бо Марыля адчула, якзагарэліся шчокі і цёпла стала ўсярэдзіне. Кладучыся, яна зірнула ў акно: нешта белае мільганула на яе двары. Ці то падалося? Далёка, не бачна.

– Хочаш, сярдуй, хочаш, не, а гэта я дзеля цябе яго вымаліла, – Тоня паднялася на локці: – То ж у гэты час мужык добры – рэдкасць: колькі зараз без гаспадара мучаецца. Праклятая вайна, і скончылася, і няма пасля яе жыцця. Колькім жанчынам на самоце свой век дажываць. Тут бы хоць крывы, хоць касы, але каб быў. А пра каханне ўжо і маўчу. І ты маўчы. Пакуль маўчы, не тое сурочаць.

Сон зрабіў галаву цяжкой, і моцы хапіла, каб толькі прашаптаць:

– Дзякуй, Тонечка.

* * *

Разбудзіла яе Алена:

– Марыля, прачынайся. Чуеш?

Марыля чула толькі, як сапе на печцы Тоня.

– Мо клічуць кагосьці. Ці не мяне?

Удалечыні, сапраўды, зваў голас: «Аліна»! Ці «Алена»? Алена накінула на плечы паліто і падалася да дзвярэй. Марыля схапіла яе за руку і ціха, каб не разбудзіць Тоню, папрасіла:

– Не хадзіце, Аленачка. Там нешта дрэннае.

– Не кажы дурное, шукаюць чалавека. Чаму яшчэ пасярод ночы гукаць?

І Алена, засунуўшы босыя ногі ў боты, рушыла на ганак.

– Тут я!

Марыля выбегла следам і ўбачыла побач са сваёй хатай светлую постаць. Месяц якраз выглянуў з-за хмар і асвяціў яе твар, такі белы, якога не бывае ў жывой істоты. Бы мукой пасыпаны. Доўгія, чорныя, як гнілая восеньская трава, валасы. Ці як водарасці.

– Яны да мяне ўчора прыходзілі. Вокны біць. Таму я сёння да вас папрасілася, – Марыля трымцела ад холаду.

– Яны? Не толькі гэтая?

Там, удалечыні, постаць глядзела на іх яшчэ некалькі імгненняў, а пасля засмяялася, памахала рукой і растала ў цемры, разам з месяцам.

І твар Алены стаў сур’ёзны:

– Вокны, кажаш? А чаго мяне клікалі?

– Яны, увогуле, розныя імёны крычалі.

– Замкні дзверы. Я ведаю, як гэта, калі цябе цкуюць. Калі людзі збіваюцца ў зграю, каб загнаць слабейшага. Вой, як ім тады весела! Калі цкуюць адно аднаго жывёлы, яны не вяселяцца, а гэтыя дык рагочуць.

– То вы лічыце, што гэта людзі?

– Ты пра што?

– На двары паўсюль была рыбная луска. Шмат, як снегу.

Ляснула засаўка на дзвярах, і стала спакайней. Так яны і сядзелі, слухаючы мерны, бы шоргат хваль, подых Тоні. Вось яна крыху застагнала ў сне, але адразу супакоілася.

Месяц то з’яўляўся з-за хмар, і тады Марыля бачыла стомленыя Аленіны вочы, вакол якіх, як ніткі, бязладна былі раскіданыя зморшчыны; то знікаў, і тады знікалі і зморшчыны – заставаліся толькі чорныя, поўныя тугі вочы. Але вось яны памякчэлі, сталі абыякавымі і оп – заплюшчыліся. Алена ператварылася ў старую, бездапаможную жанчыну, якой толькі сон даваў забыццё.

Марыля сачыла, як яна дыхае, так, як сачыла калісьці за маці. І чамусьці дрэннае прадчуванне сціснула сэрца: захацелася абняць, пабудзіць, вярнуць да жыцця. Яна асцярожна пагладзіла плячо: «Аленачка, прачніцеся і кладзіцеся на лаву». І з палёгкай пабачыла, як тая расплюшчыла вочы, павяртаючыся ў гэты свет. Твар яе ізноў стаў засяроджаны і напружаны, нібыта цемра ёй нешта гаварыла і яе нельга было не выслухаць. Алена павярнула галаву да акна і аднымі вуснамі прамовіла:

– Чуеш, рагочуць?

І адразу данеслася працяглае:

– Дан-у-у-у-та!

І аб шыбу грукнуўся каменьчык. І імёны застукалі зноў:

– Машка!

– Надзейка!

– Яніна!

– Стаська!

– Лізаве-е-е-та!

– Хрысціна!

– Волечка!

Марыля кінулася да Тоні, бо тая заварочалася, прачнуўшыся:

– Дзетачкі, што ж такое дзеецца?

Марылю трэсла, але яна спрабавала супакоіць старую:

– Гэта нічога, нічога, жартуе нехта.

Тоня з хвіліну ляжала, прыгаломшаная, а пасля нешта ўзгадала, войкнула і скацілася да куфра:

– А, гадаўкі, пачакайце, зараз вы ў мяне атрымаеце! Алена сядзела ля сцяны, абняўшы калені. Раз-пораз каменьчыкі дзынькалі аб сцёклы, і тады Алена ўздрыгвала, як быццам бы яны траплялі ў яе.

– Рытка!

– Анэля!

– Ірынка!

– Але-е-е-еська!

Тоня корпалася ў куфры, нешта мармычучы, а Марыля не ведала, бегчы ёй да адной ці да другой, і вінаваціла сябе за тое, што праз яе выпала столькі непрыемнасцяў. Але ў галаве праносілася: як добра, што яна зараз не адна.

І тут галасы сціхлі. І тая, напэўна ж, галоўная, крыкнула:

– Ведаем, што ты там! Мы цябе пазналі, адшукалі цябе! Не хавайся ад нас, дурненькая! Мы забяром цябе, рана ці позна! Хадзем, хадзем з намі, сястрычка! Хадзем хутчэй да шчасця!

І іншыя галасы далучыліся да яе, утварыўшы жудасны хор:

– Хадзем!

– Хадзем!

– Хадзем!

Побач з крыжыкам прабегла Тоня – Марыля не паспела яе затрымаць, як яна кінулася за дзвярэй:

– Зараз, зараз вы ў мяне пакрычыце!

Яна тарганула дзверы – з таго боку іх моцна нешта трымала. Памкнулася да акна – і тут шкло разляцелася вострымі вадзянымі пырскамі: на падлогу ўпаў вялізны камень, патрапіўшы якраз на дыван.

Звонку выбухнуў рогат, і зноў, як учора, закрычаў певень, і ўсё сціхла. Марыля наблізілася да акна, спадзеючыся заўважыць, куды яны пабеглі, як раптам белая рука прасунулася ў дзірку і кінула ёй пад ногі штосьці слізкае:

– На, сястрычка, падсілкуйся крывёю! Хутка ў шлях да нас!

На падлогу пляснулася рыбіна, без галавы: яе нібыта адгрызла нейкая жывёліна. У хаце запахла ракой і тванню. Першай апамяталася Тоня: яна падхапіла рыбіну вілкамі і кінула ў печ. Тады ачуняла і Марыля: заткнула дзірку анучай і пачала збіраць аскепкі. Алена не рухалася з месца, і Марыля ўспомніла, што суседкі за спінай называлі тую вар’яткай, і спужалася, каб з ёй не здарыўся прыпадак – аднойчы на полі яна бачыла, як калацілася на зямлі зашлая жанчына, якая з’явілася ў іх калгасе пасля вайны. Яе тады павялі да Альжбэты, але тая сказала, што нічога нельга зрабіць: чары занадта моцныя. Жанчына хутка памерла, і зараз наўрад ці хто з вёскі памятаў яе імя.

Тоня сабрала вялікія аскепкі, а маленькія, нябачныя, пакінула Марылі, села на лаву і пачала пагойдвацца:

– А-а-а, вось яно што, а-а-а, – сівая галава хісталася з боку ў бок, бы дзьмухавец на ветры. – Вось навошта яна да мяне сёння ласцілася? Чуеш, Марыля? Шыбавала я да Вольгі, каб пра працадні пагаварыць, як спыніла мяне Альжбэта. Кажа: «Пасядзі са мной, суседка, ато ніхто ў госці не заходзіць». А я і язык не ўтрымала, гавару: «Якія госці, калі тваё імя нават баяцца на ноч узгадаць». Яна смяецца:

«Імя, сапраўды, сіла магутная. Ты ж сама век пражыла, ведаеш. Мне мая бабка казала, што калі русалкі на чалавека палююць, то ўсе імёны перабіраюць. Калі ўгадаюць і чалавек адгукнецца, то зацягнуць да сябе. Таму лепей не крычаць імёны па гаях ды палях і не злаваць чалавека, які тваё імя русалкам шапнуць можа».

Увесь дзень я думала, да чаго гэта яна, а ноччу, глядзі ты, зразумела. Ай-яй-яй, няхай іх на столькі кавалачкаў разарве, на колькі шкло маё разбілася. Навошта яны да старой чапляюцца, хутка сама на той свет пайду, навошта ў спіну пхаць.

– Гэта яны ды Марылі, – Алена выпрасталася і зусім спакойна, быццам бы не сядзела, непрытомная, пацягнулася, размінаючы цела. – Учора да яе прыходзілі, і сёння то яе гукалі, ды толькі я адгукнулася.

– Марыля, Алена, ці праўда? А крыжык ды ў мяне адзін, а каму ж цяпер яго аддаць? Бо супроць нячыстай сілы няма нічога мацнейшага, як кола абвесці ды крыж святы паказаць. Заўтра малітвам вас буду вучыць, можа, Бог пачуе ды абароніць. Ці траву якую заварыць, забылася, начыста забылася. І спытаць няма ў каго: бо гэта ж Альжбэта іх на нас цкуе. Гаварыла я табе, Марыля, што яна праз Ядзю на цябе ўз’елася, а ты не верыла.

– Я звыклая, каб мяне цкавалі, – Алена нахілілася над дываном. – Бач, крыху фарбу змазалі. Але нічога, заўтра папраўлю.

Алена падняла камень, вызваляючы дыван, бы ката, якому прыціснула лапу, і адкінула ўбок. І здалося Марылі, што камень гэты патрапіў на ейнае сэрца.

* * *

Марыля не ўзяла Тонін крыжык.

Яна памятала, як маці казала ёй, што Бога няма, а ёсць савецкая ўлада, якая абароніць і паклапоціцца. І як іншыя ў цэрквах, дык маці на сходах жалілася на лёс, а пасля, узгадаўшы, што жаліцца дрэнна, дзякавала за тое, што мае. І верыла ў жыццё, якое будзе тады, пасля, калі добра працаваць і не шкадаваць сябе, аддаючы іншым больш за тое, што маеш. Маці верыла, апантана і шчыра, таму Марыля і не ўзяла крыжык, каб яе не пакрыўдзіць.

– Ну, ляпёха, – Тоня ці не ўпершыню вылаялася, – Бяры, кажу. Няма нам на гэтай зямлі іншай аховы. Як апынешся сам-насам ды зцемраю, ды задзінотаю, у каго будзеш шукаць дапамогі? Маці твая памерла, я старая, толькі Ён застаўся.

Тоня ўвесь ранак атачала вокны крапівой:

– Добра, што ўлетку назбірала, – шыбы пакрыху абрасталі зялёным імхом, а падлогу засцілала пацяруха, – Толькі сухая яна, не кусаецца. А дзе ж ты свежую возьмеш?! Ды казалі нашы жанкі, што крапіва – то супроць ведзьм, каб ніводная ў хату не пралезла, а тут жа русалкі. Але і там, і там нячыстая сіла, няхай трасца яе возьме. І чаму я старых не слухала? Раней людзі ўсё ведалі, а зараз нічога, і вучыцца не хочуць. Што ж рабіць, Божачка? – і, па звычцы, паварочвалася да чорнага прастакутніка ў чырвоным куце і глядзела туды так, быццам сапраўды нешта бачыла. Прыбегла Вольга і паведаміла, што сваяк яе сваяка збіраецца ехаць у той бок, дзе Аленіна вёска, і таму мо Алене час вяртацца. Няхай рыхтуецца, бо выправіцца ў шлях ён можа ў любы момант, а чакаць яе, вядома, не будуць.

Алена хутка сабрала рэчы і разгарнула на падлозе дыван, каб паспець паправіць тое, што сапсавалі ноччу.

– То мо развітаемся, бо вернешся, а мяне і няма, – не паварочваючыся, кінула яна Марылі. Побач з Аленай ляжалі мех і торба, бы худыя сабакі, гатовыя адразу падхапіцца, калі іх паклічуць.

– Няма чаго развітвацца, – Тоня махнула на яе рукою. – Калі той Сваяк Сваяковіч прыедзе, яшчэ з тыдзень пажывеш. Прыдумалі, развітвацца, калі сёння пабачацца. І не дазволіла. Так Марыля і запомніла: Алена на каленях над дываном, нібыта штосьці цяжкое сядзіць у яе на шыі і не дае падняцца.

Чаму не ўзяла крыжык? Няхай бы. Зараз Марыля вярталася з далёкага поля зусім адна. Як жа яна забавілася ды не заўважыла, што ўсе зніклі?

Рабілася цёмна: змрок павольна цёк з лесу, нібы брудная вада, якая хутка затопіць усё наўкола. І не кінеш анучу, каб спыніць.

Марыля паскорыла крок. Мроілася, што там, у гушчары, як за плотам, нехта ходзіць, і ходзіць, і ходзіць, сюды-туды, сюды-туды, і не можа выйсці. Пакуль.

Крыжык. Крыжык. Крыжык. Крок. Крок. Крок. Не, браць было не трэба. І без яго, маленькага, тут зашмат вялікіх крыжоў: паабапал дарогі – высокія сосны, і мо пад кожнай – нябожчык. Непахаваны, без імя, без роду, ці наш, ці немец. І гэтыя дрэвы высмакталі з яго ўсе сокі – добра ўгноеная пасля вайны зямля.

Крыжык. Крыжык. Крыжык. Крок. Крок. Крок І тут яна пачула, што не адна на дарозе. Нехта ідзе за ёю, цяжка тупаючы. І нават не ідзе, а бяжыць.

Крыжык. Крыжык. Крыжык. Крок-крок. Крок-крок.

Крок-крок.

Павярнуцца? А калі там страшнае. Пабегчы? Дагоняць.

Схавацца ў лесе? Мо яны таго і чакаюць.

– Марыля!

Яна здрыганулася і на імгненне замерла, але сэрца радасна затахкала:

– Прабачце, калі напалохаў.

Да яе, задыхаўшыся, набліжаўся Мікіта:

– Я, ведаеце, не заўважыў, як вы пайшлі. Увесь дзень за вамі сачыў, а тут у будане працаваў над справаздачай да сходу, задрамаў, а вы і прапалі. То зараз дазвольце, – ён памкнуўся, каб узяць за локаць, але схамянуўся і схаваў руку за спіну.

І Марыля наважылася:

– Ад нас хутка Алена паедзе. Яна таленавітая, але вельмі няшчасная. То вы б наведалі нас, развіталіся, ёй было б прыемна.

– Гэты вы мяне запрашаеце ў госці?

– Запрашаю, – сэрца паскорылася: вось-вось вырвецца з грудзей і паляціць.

– Тады абавязкова зайду, – у паўзмроку не было відаць, але ёй падалося, што Мікіта ўсміхаецца. – Тоня малайчына, добрая: Алену ў хату пусціла і пра вас вельмі клапоціцца. А вось вы пра сябе – не. Пасля таго, што з вамі здарылася, нельга адной хадзіць.

Марыля спынілася.

– Тоня вам расказала? І вы мяне праводзіце таму, што яна вас папрасіла?

– Так. Але ж не. Цьфу ты, чорт. Я ж не ведаў бы, каб мне не расказалі. Цкуюць вас, як вароны кацяня. Мне ж шкада.

У Марылі затрэсліся губы.

– Шкада? Дзякуй. Пакіньце сваё шкадаванне сабе, жыла я без яго і далей абыдуся.

– Не злуйце, калі ласка. Ды й якая розніца: Тоня папрасіла, але ж сэрца азвалася, – і ляпнуў сябе па грудзях. Пасля – яшчэ і яшчэ, пачаў выварочваць кішэні. – Ну, памяць! Сшытак у будане пакінуў! А там жа справаздача, ранкам з раёна прыедуць. Марыля, я вымушаны. Давайце разам! Тут хвілін з дзесяць хады.

– Я не маленькая, не трэба мяне за ручку вадзіць. І… шкадуноў мне не трэба. Тоня нагаварыла, а вы і паверылі.

І паскорыла крок. Мікіта пастаяў крыху, перамінаючыся з нагі на нагу, а пасля пабег, што моцы, назад.

У галаве шумела, і таму Марыля не адразу адчула, як ціха стала навокал. Усёсупакоілася, і сэрца таксама, дурненькае. І чаго тахкала? Бачна, што не сам ён да яе, а па прымусе. А яна і рада, і ў госці запрасіла. Сорам.

Марыля страціла ўвагу да таго, што навокал, бо прыслухоўвалася да таго, што ўнутры: ці баліць? Баліць.

І не пачула, як хруснула галінка. І не пабачыла, як мільганула за дрэвамі белая постаць.

І быццам халодным правялі па шыі – чужы позірк. Апошнім часам яна звыкла, што на яе глядзяць злымі вачыма, таму адразу пазнала: як павук на скуры. Брыдка.

І тут данеслася:

– Марыля!

Уздыхнула з палёгкай: крычаў мужчына. Напэўна, вяртаўся Мікіта, хацеў яе затрымаць.

Павярнулася – нікога. Але ж адкуль зноў глухое:

– Марыля!

Завярцела галавой па баках, напружыла зрок, яшчэ спадзеючыся на нешта. Нікога. Шлях пусты, як стол, перад тым як на яго кладуць нябожчыка.

Паабапал – лес.

Крыкнулі зноў, але на гэты раз яе страсянула ад жаху – голас, спачатку мужчынскі, перакінуўся ў жаночы, вісклявы, нібыта слова разламалі напалову:

– Мары-ы-ы-ы-ля!

І не там, а тут, зусім побач, зарагаталі дзясяткамі галасоў – з-за старых хвояў, з-за крывой яліны справа, з-за паламанага дрэва на павароце. І загукалі:

– Марыля!

– Марыля!

– Марыля!

– Адшукалі цябе!

– Адшукалі!

– Марыля!

– Хадзем да нас!

– Да нас!

– Да нас!

І абарвалася.

Марыля не ведала, куды глядзець, бо адчувала: куды ні павярніся, павернешся спінаю да таго, што гатова кінуцца на цябе ў любы момант.

І, як у пацверджанне, ззаду закрычалі:

– Чулі, чулі, як гукаў цябе твой палюбоўнік, Марыля! Ён тваё імя кінуў, а мы падабралі. Забудзь пра яго, адступіся. Гэта ён, а не мы, цябе ў вір зацягне, адны костачкі застануцца. Усе мы праз каханне пакутавалі, а зараз без кахання жывём і шчаслівыя. Хадзем да нас, Марыля!

І рэхам адгукнулася ў лесе:

– Марыля!

– Марыля!

– Марыля!

Марыля пазнала: гэта крычала тая, галоўная. І не знайшла моцы, каб павярнуцца да яе тварам, так і слухала, стоячы спінаю.

– Чаго маўчыш? Мы не адчэпімся. Не аддадзім яму цябе. Ці ты хочаш сёстрам сваім здрадзіць? Збегчы ад нас хочаш, Марылечка? Не дазволім, не-не-не. Ты наша!

З усіх бакоў зараўло, завыла, заенчыла. Там – завішчала, як немаўля. Там – заплакала, як набітае дзяўчо. Там – застагнала, як парадзіха.

Марыля не вытрымала: набрала паветра, бы збіралася нырнуць, і кінулася да вёскі. І яны кінуліся за ёю, але не па дарозе – па гушчары: трашчалі веткі, ламаліся кусты, шаргацела лісце. Шалёны бег дзясяткаў ног, і крык дзясяткаў глотак, і адзін – той, галоўнай:

– Не ўцячэш, Марыля, не паспееш, родненькая! Штосьці ўдарыла ў бок так, што яна ледзь не ўпала.

Камень. Побач прасвісцеў яшчэ адзін, і яшчэ, і яшчэ – яны падалі ў пясок, як кроплі дажджу. Адна такая кропля трапіла ў шчаку – апякло, бы агнём.

Боль надаў Марылі моцы: яна ўсё паскаралася, і паскаралася, і паскаралася. Вось і галёканне засталося далёка, і камяні не даляталі, і з’явілася надзея.

Яшчэ крыху – і будзе паварот, а там і вёску бачна. Хаты, якія свецяцца цёплым агнём, жывыя, а тут толькі цемра і мёртвы свет зор. Там бегчы будзе лягчэй, жывой да жывых. Вось толькі паветра не хапае, быццам хтосьці сціснуў грудзі і цягне назад, душыць у абдымках, душыць.

І вось паварот, вялізная хвоя, і жоўтыя вокны далёкай Тонінай хаты. І тут на яе ўпала неба – мокры шэры кавалак, прапахлы рыбай і гніллю. І яна заблыталася ў небе і ўпала.

І адразу ж заскавыталі:

– Злавілі, злавілі!

– Спаймалі Марылю!

Затупалі, зашоргалі па зямлі босыя ногі, хтосьці заскокаў і запляскаў у ладкі.

– Схапілі, схапілі!

А гэта было не неба, а рыбацкая сетка. Марыля ляжала, тварам да зямлі, і адчувала, як тыя яе акружылі, стаяць, разглядаюць. Паднялі спадніцу, зарагаталі.

Тарганулася, каб падняцца, але яе павалілі, прыціснулі каленямі. Пасля за валасы паднялі галаву, нацягнулі на яе мех – ільдзяныя пальцы, драпнулі па шыі кіпцюры. Паспела пабачыць: цёмныя постаці і зусім блізка – белы нетутэйшы твар, чорныя, як гнілая трава, валасы. Ці як водарасці.

– Я ж казала, не ўцячэш. А ты не паверыла. Ну што, сястрычкі, варта павучыць. За здраду.

І зноў пасыпаліся камяні.

Марыля рыўцом падцягнула калені да падбароддзя, каб хоць крыху затуліцца. На губах адчула салёны смак крыві – ён змяшаўся з рыбіным смакам сеткі і прэсным смакам зямлі. Наўкола больш не крычалі яе імя, не енчылі, не смяяліся. Збівалі моўчкі, засяроджана, кідаючы камяні па чарзе. За сваё нядоўгае жыццё яна шмат разоў рыхтавалася да смерці – як і ўсе тут, падчас вайны. Думала пра смерць і тады, калі вайна скончылася, лежачы ў чорнай адзінокай хаце. І нават уяўляла, як памірае. Яна не ведала, як і калі тое адбудзецца, але ведала, што будзе шаптаць. І зашаптала зараз, пакуль хапала моцы:

– Мамачка, мамачка, мамачка.

Боль стаў такім, што немагчыма трываць, – большым за яе, большым за ўвесь гэты свет, – і Марыля правалілася ў забыццё.

Апошняе, што адчула, – моцныя рукі, якія падхапілі яе і паспрабавалі з гэтага забыцця вырваць. Але нічога ў іх не атрымалася.

Тэчка № 1/17 Расшыфроўка дыктафоннага запісу

Зроблена А. Загорскім

Ліза: Я ўключыла дыктафон, можна? Вось, глядзіце. Гэта каб гук запісваць. Запішу ваш расповед. Каб нічога не згубіць і не пераблытаць. Можа, спатрэбіцца даследчыкам.

Марыля: Навошта?

Ліза: Вы ж будзеце гаварыць пра Кіш. Мо вы апошняя, хто яе ведаў. Калі ласка.

(М(?) паднімаецца. Ліецца вада. Запальваецца пліта.

Ставіцца чайнік.)

Ліза: Вы казалі, як знепрытомнелі ў лесе.

Марыля: Чай будзеш?

(Грыміць чайнік. Разліваецца гарбата. Нехта доўга дзынькае ў кубку лыжкай.)

Марыля: Цёмна ўжо. Я старая, кладуся позна. А ты спаць не хочаш?

Ліза: Не. Калі ласка, раскажыце далей.

Марыля: Што я там казала?

Ліза: Вы знепрытомнелі.

Марыля: Бы ў яму правалілася. Ачомалася – гляджу, ужо ў Тонінай хаце. І Тоня губамі да лба туліцца. Так маці заўжды тулілася, калі я малая была і гарэла. Тоня пабачыла, што я вочы расплюшчыла, і заплакала. І я зноў у яму.

Спрэс чорна было. І ўсё цела гарэла, што абпаленае. Рукі, ногі. Нехта дакранецца – а мяне бы зноў каменем, каменем. Ці лыжку ў рот пхне, а я – назад. Нічога ўва мне не трымалася. Слабенькая была, як тое птушаня.

Алена ў нас шчэ была. Помню, сядзела каля мяне. Не плакала, вочы сухія, але невідушчыя. А пасля знікла. То, значыцца, прыехалі па яе.

У гэтым годзе, чуеш, колькі разоў было: прачынаюся сярод ночы, і быццам бы яна поруч сядзіць. Цяжар на ложку адчуваю. Як думаеш, гэта яна па мяне прыходзіць?

(Маўчанне.)

Ліза: І доўга вы так?

Марыля: Ой, доўга. Пасля мне балець перастала, але падняцца не магла. Толькі ляжала, у акно глядзела. Тоня вакол мяне завіхалася, бедная. Піць давала, зёлкі, узвары. Шаптала. Я ж не ела нічога. Як яна плакала, родненькая. Выйдзе на ганак, каб я не чула, і плача. Ці моліцца. Толькі мне ўсё адно было. Нічога не хацелася, толькі мо спаць. І спала.

Ліза: А Мікіта?

Марыля: Прыходзіў. Усё мне расказваў, як тое было. Як дзевак пабачыў. Закрычаў, а яны па лесе пырснулі, што тыя прусакі. А ён мяне на рукі ўхапіў і да Тоні пабег.

А на Тоню сварыўся. Тлуміць, казаў, яна мне галаву. Што мяне і так пабілі, мазгі ў масла збіліся, а яна яшчэ са сваімі казкамі. Што дзеўкі гэта мяне так павучыць хацелі. Падпільнавалі, на сасну залезлі, сетку кінулі. Тоня не спрачалася, ішла сабе па справах.

А ён тады сядаў побач і зноў расказваў: як бег, як крычаў, як мяне на руках нёс. Я засну, а ён вечарам вернецца і зноў: як бег, як крычаў, як на руках нёс.

Ліза: А Тоня вам казала, што то былі русалкі?

Марыля: Доктара мне прывёў. Той паглядзеў мяне, адвёў іх убок і сказаў, што дрэнь справа. І калі я сама жыць не захачу, то гамон. Яшчэ некалькі дзён пахэкаю, а пасля памру. Яны размаўлялі, каб я не чула, а я ўсё чула. І так мне спакойна стала. Думаю, хутчэй бы толькі.

Тоня тады да мяне вярнулася, усміхаецца, а я па вачах усё бачу. Казала мне, што будзе ўсё добра. Толькі каб ела, і будзе добра. Пра Мікіту казала, які харошы, вунь доктара з горада прывёз. А яшчэ міліцыянера. Па хатах хадзілі, усіх ператрэслі. Толькі не натрэслі нічога.

Яйка варанае давала, малако, тварог. Я пажую тую лыжку і не магу. Птушаня. Ты мо есці хочаш?

Ліза: Не, вы працягвайце.

Марыля: Аднойчы Мікіта прыйшоў, вызваў Тоню на ганак. Шапнуў, чую, нешта, а яна як загалосіць! А ён як закрычыць: «Забараняю! – крычыць. – Забараняю ёй гаварыць!» Пусціў у хату, толькі як супакоілася. «Забараняю, бо ёй нашкодзіць».

Тоня, пакуль ён быў, да мяне і не заходзіла. А як пайшоў, то я адразу да яе: «Тонечка, – кажу, – што ён забараняе?» А яна глядзела-глядзела на мяне ды й не вытрымала. Я ж мо ці не першы раз з ёй загаварыла.

«Аленачка, – кажа, – наша памерла». Гавора, і слёзы бягуць.

(Заплакала. З хвіліну маўчаць.)

Марыля: «Як памерла?» – пытаюся. «Патанула».

(Плач.)

Марыля: А пасля кажа: «Я ўвесь дзень думала, як тое сталася. Твой казаў, што людзі гавораць, што самагубства. До, нацярпелася, працы няма, дываны ніхто не купляе, а ёй на шыі ў сястрэ сядзець. Ды толькі я іншае мяркую».

І зашаптала, чуеш: «Гэта таму, што яна замест цябе адгукнулася. Памятаеш, у тую ноч? Па цябе прыходзілі, а яна на іх покліч выйшла. І мо грэх то вялікі так казаць, даруй мне Божухна, але думаю я, што яна чары на сябе ўзяла. Цябе тыя цягнулі-цягнулі, вунь учапіліся, што я вымаліць дагэтуль не здолела, – гаворыць, – ты ўсе гэтыя дні ў шлях збіралася, а яна замест цябе туды выправілася».

І як яна тое сказала, то і я заплакала.

Ліза: Лягчэй зрабілася?

Марыля: Якое там лягчэй! То злосць з мяне палілася. Плакала я таму, што жыцця людзям няма. Бо колькі ёй трэба было, га? Кавалак хлеба, лава якая ды фарбы. Але і таго для яе на гэтым свеце не знайшлося.

Што яна тут бачыла? Адны кпіны. «Каўрыха!»

«Вар’ятка!» «Валацуга!» Толькі ў яе раю і было, што на дыванах малявала. Дый той раздавала ўсім, сабе ні кавалачка не пакінула.

І на тых злавала. Што клікалі, што спакушалі. Мо каб яна не чула…

Ну, думаю, хер вам, калі так. Абедзвюх не возьмеце. Буду жыць, буду шчаслівая, каб вы перадушыліся.

І папрасіла есці. Тоня малачка прынесла, хлеба ў яго накрышыла. То я есці і пачала. Плакала і ела.

Ліза: А што міліцыянер?

Марыля: А што ён здолее? Мікіта там нешта капашыўся, але я дык ведала, што тое як ветру ў полі шукаць. Прасіў, каб я заяву напісала. Ды я адмовілася. Дурное.

Ліза: А з Аленай Кіш як? Было следства?

Марыля: Не было нічога. Для іх – старая баба памерла, сама ў ваду кінулася. Смерць запісалі, дый усяго следства.

Ліза: А дыван яна вам дамалявала?

Марыля: Дамалявала. На наступны дзень, як я есці пачала, Тоня мне яго прынесла. «Алена, – кажа, – дарабіла і пайшла. Гаварыла, як ты выдужаеш, перадаць табе на пасаг. Твой мех бульбы яна так і не ўзяла». І над ложкам маім павесіла.

Ліза: А дзе ён зараз?

(Рыпіць зэдлік, пасля – падлога. Дзевяць крокаў. Яшчэ нейкае рыпенне (?).)

Марыля: А во!

Ліза: І заўжды тут быў?

Марыля: З таго самага дня яго побач з сабою трымаю. Я, калі тады ляжала, павярнуся на сцяны і гляджу на яго, пакуль цемра вочы не выесць. А на вуліцу і не глядзела.

Тоня казала, што тое ў райскім садзе. То я, бачыш, акно ў рай тады займела.

Ліза: Ільвы?

Марыля: Леў і тыгра. Тоня казала яшчэ, што гэты дыван будзе маім абярэгам. Не ведаю, абярэг ці не, але толькі Альжбэта з нашай вёскі з’ехала. І да мяне больш нічога не чаплялася.

Ліза: І вы з Мікітам засталіся?

Марыля: Шэсцьдзясят два гадочкі разам. І яшчэ во тры паасобку. Але хутка сустрэнемся.

Ён жа мне пра каханне да таго не казаў. А так штодня прыходзіў. То булку прынясе, то ягад сушаных. Сядаў поруч, чытаў мне кнігі. Разумны быў, усё жыццё вучыўся. А як адужала, дык мне кнігі даваў, каб я сама чытала.

Як я зусім акрыяла, то паднялася і на ганак выйшла. Стаю, мяне хістае, гляджу на вёску: і мая, і не мая быццам. І бачу – ён, пасля працы вяртаецца. Тут калені і падагнуліся. Кінуўся Мікіта да мяне ды на рукі падхапіў. І моцна так прыціснуў, як тады, калі ад іх нёс.

«Хопіць, – кажа, – па чужых хатах. Час сваю будаваць. Як цябе зараз, Марыйка, трымаю, дык ніколі больш не адпушчу. Каханне ты маё». Во як у нас было.

Вунь – мы перад вяселлем. А вунь дачушкі нашы. А там, у пенсійным, у мяне ёсць фотакартка з яго магілай. Прыгожы помнік, зграбны. І для мяне месца побач. Я ўжо далёка сама не хаджу, то ўнучка фота зрабіла, я прасіла. А да Алены, як маладая была, штогод наведвалася, прыбірала. А пасля і да Тоні. А да Мікіты не магу часта. Дочкі прыязджаюць, дык прыбіраюць.

Ліза: Зараз ладзяць выставы Кіш. Мо вы б дазволілі, каб і ваш дыван перадалі музею?

Марыля: Ведаеш што, забірай яго ты. Як памру, забірай. А там хоць у музей, а хоць і сабе пакінь. Што глядзіш? Няхай і ў цябе рай пад бокам будзе. Во толькі хлопца б табе знайсці добрага. Як мой Мікіта. Ці ты знайшла?

Канец запісу.

4 чэрвеня 2017 года

«Для развагі: каханне ў творчасці Кіш. Такое самае двухмернае, як і ўсё, што яна малявала. Безперспектывы. І справа нават не ў тэхніцы. Нібыта яна глядзіць на яго праз акно, як у чужую кватэру, куды ніколі не зможа трапіць. І малюе каханне, як пейзажыст – дуб: “з натуры”, а не “з нутра”.

Але што яна магла пра яго ведаць? Усё жыццё самотная.

Ці было яно ў яе, хаця б нешчаслівае?

Хм. Тут іранічна, што я ўзяўся пісаць пра гэта. Што я магу ведаць пра каханне? Што яно разбівае сэрцы? Але я б не хацеў разбіваць сэрца Лізе. Яна гэтага не заслугоўвае. І не вытрымае».

Дзённік А. Я. Загорскага. Тэчка № 1/17

* * *

Наста выключыла запіс.

– Што будзеш рабіць?

Ліза сядзела ў фатэлі, абхапіўшы калені рукамі. Перад ёй стаяў пусты кубак, на дне – рэшткі молатай кавы, быццам зямля.

Лізін твар змяніўся. Наста казала сабе, што змяніўся зусім крыху, так, як звычайна змяняецца пасля некалькіх тыдняў разлукі твар чалавека, якога ты звык бачыць кожны дзень. І ёй хацелася хутчэй гэтыя змены змыць, як дарожны пыл, каб твар стаў такім, якім яна яго ведала. Ліза вярнулася новая, іншая, і гэта непакоіла.

Калі дома была кава, яе пілі і ранкам, і, як зараз, замест вячэры. Наста прыгатавала новую порцыю – туркі якраз хапала ім абедзвюм – і адрэзала чорнага хлеба, дастала яблычнае сочыва, што Ліза прывезла з вёскі. Яно было старое, зацукраванае і не выклікала даверу, але акрамя яго нічога не было.

– Я чакала цябе, каб даць паслухаць запіс, каб параіцца, – Ліза глядзела, як Наста намагаецца намазаць сочыва на лусту, моцна прыціскаючы яго лыжкай. – І мне зрабі, калі ласка. Пакуль ты там гойсала па лясах, я сядзела і думала, думала.

– Ты даслала запіс Алесю? Што ён?

– Мяркую, ён не хоча чакаць, пакуль Марыля памрэ. Папрасіў, каб я нічога не рабіла, пакуль ён не прыедзе. Зараз недзе за мяжой.

– То-бок, ты хочаш пакінуць дыван сабе?

– Я не магу. Да таго ж у яе дзве дачкі, гэта іх спадчына. І там хутчэй гаворка пра тое, каб я перадала дыван у музей.

Ліза ўзяла каву і, хаця і не было холадна, пачала грэць рукі аб кубак:

– Навошта мне дыван, у мяне і ўласнага пакоя няма. Ды, увогуле, я не пра тое. Скончыцца гэтая гісторыя, і я не ведаю, што рабіць далей. Паехалі заўтра туды разам? І давай напішам пра знаходку, пра Марылю, пра русалак.

– Ліза, я не магу, у мяне праца.

– Пісаць тое, што ніхто не чытае? Колькі разоў ты сама казала, што стамілася. Што табе патрэбны сюжэт. Вось сюжэт!

– Мо праз тыдзень ці два адпрашуся. Калі гэта не яшчэ адна твая кухонная размова, якая толькі размовай і застанецца, – і дадала, пабачыўшы, як перасмыкнуўся Лізін твар. – Адпрашуся, паедзем утраіх, Юра нас адвязе.

Ліза адпіла кавы, адкусіла хлеб.

Наста ўзгадала пра свой і адкусіла таксама, каб з’явіўся час прыдумаць, што сказаць.

– Ты пісала мне пра русалак, і я чытала сёе-тое з беларускай міфалогіі. Для цябе.

Сочыва было засалодкае, крохкае: у роце распадалася на цвёрдыя крышталікі, якія хрумсцелі на зубах, як пясок. Наста пасмактала шурпаты кавалак яблыка, які быццам бы ўвесь ператварыўся ў цукар, і дадала:

– Ёсць апісанні русалак як прыгожых сумных дзяўчат, якія загінулі праз няшчаснае каханне. Такія, празрыстыя, у вяночках, гушкаюцца на бярозах, як на арэлях. А ёсць, наадварот, паданні пра пачвар, якія могуць забіць, заказытаць, задушыць «жалезнымі цыцкамі». Цікавая дваістасць, як табе? І, дарэчы, у нашых русалак, у адрозненне ад замежных, не было хвастоў. Звычайныя ногі. А ў некаторых цела «пакрытае цвёрдай луской, падобнай на пазногці».

– Калі ласка, не нагадвай мне пра пазногці, – Ліза паднялася і паставіла кубак у ракавіну.

– Прабач. Мо цябе туды так цягне таму, што цябе таксама русалкі клічуць, – Наста паспрабавала пажартаваць, але зразумела, што не атрымалася. – Я, між іншым, згадкі пра такі «покліч» не знайшла.

Ліза нічога не адказала і пайшла ў свой пакой.

Наста яшчэ доўга мыла пліту, прыбірала посуд, працірала пыл у скрынях, каб заняцца чымсьці і не працягваць размову. Скончыла тады, калі пачула, як пстрыкнуў выключальнік у Лізіным пакоі. І, не запальваючы святло, асцярожна праслізнула да сябе.

Навобмацак разаслала ложак, хутка распранулася і схавалася пад коўдру. Было так светла, што можна было разгледзець твары дзяўчыны і хлопца на маляванцы, што вісела над яе ложкам.

Наста забылася зашмаргнуць фіранкі, але паднімацца не хацелася, таму ляжала і глядзела на поўню. Такі месяц заўжды яе палохаў: сонца нячысцікаў, пярэваратняў, якое абуджае зданей да жыцця. А яшчэ яно абуджала нешта ў яе душы. У дзяцінстве яна лунаціла: пракіналася сярод ночы і выпраўлялася на шпацыр. Ад нечага збягала, але ад чаго? Кагосьці шукала, але каго? Некуды імкнулася, але куды? Яе звазілі да бабкі – і перастала. З таго часу яна хадзіла толькі днём і толькі туды, куды павінна была хадзіць. Але поўня турбавала па-ранейшаму.

Яна ж не адмовілася, толькі папрасіла пачакаць тыдзень ці два. Чаму ўсё павінна было быць па-Лізінаму? Чаму, калі ў Лізы жыццё неўладкаванае, яно павінна быць неўладкаваным і ў тых, хто побач?

І чаму зараз так паскудна на сэрцы? «Таму, што зноў адмовілася ад магчымасці хаця б штосьці змяніць, таму, што не здатная дзейнічаць, а толькі і магу, што працаваць», – сказала сабе Наста і ўткнулася носам у падушку, каб хутчэй заснуць.

І раптам пачуўся дзіўны гук – за сцяной ці то здзіралі шпалеры, ці то рвалі тканіну.

Наста павярнулася і пабачыла, як з дывана вельмі павольна цягнецца чорная рука: доўгія пальцы мацалі паветра і ледзь не зачапілі яе твар – Наста паспела адскочыць. Рука не сустрэла перашкод і схавалася назад. І з дывана, гэтаксама павольна, высунулася цёмная постаць памерам з чалавека, а за ёй – яшчэ адна.

Гэта са сцяны спусціліся хлопец з дзяўчынай, зразумела Наста. Яны селі на ложак, плячо да пляча, так, як было намалявана там, на дыване. Зарыпелі спружыны, і Наста адчула побач цяжар двух целаў. У тое ж імгненне яе сціснуў холад, і яна не магла больш ні адсунуцца, ні паварушыцца.

– Сёння поўня, – прашаптала дзяўчына і правяла рукою па сваіх срэбных валасах. У месячным святле яна чамусьці здавалася падобнай да Лізы, а хлопец – да Алеся. – Памятаеш, як тады. Як мы хадзілі ля возера, а над ім віселі зоры, нізка, як на нітках.

Хлопец нічога не адказаў, толькі моўчкі пачаў расшпільваць гузікі на яе сукенцы.

– Не, каханы, не спяшайся. Ты і тады спяшаўся. Я ўцякала, а ты даганяў, памятаеш?

Хлопец хітаў галавою, а яго рукі гладзілі яе белы твар, шыю і спускаліся ўсё ніжэй, ніжэй. Дзяўчына злавіла іх, прыціснула да каленяў. Пасля перавяла позірк на Насту, што, знямеўшы, ляжала побач:

– А яна прыгожая. Толькі яшчэ жывая. Пацалуй яе, як мяне тады, памятаеш?

Хлопец спыніўся.

І, крыху памарудзіўшы, паслухмяна павярнуўся да Насты.

На некалькі імгненняў замёр, прымяраючыся, а пасля нахіліўся да яе: Наста пабачыла цёмны, адкрыты для пацалунку рот. Вочы глядзелі ёй у вочы: жоўтыя, бы тое яблычнае сочыва. І гэтыя вочы былі ўсё бліжэй і бліжэй, і янаўжо адчувала яго подых на сваёй шчацэ. І тады з усёй моцы рванулася ўбок – і балюча ляснулася лбом аб сцяну.

Здані зніклі. Пакой з начнога стаў ранішнім: у акно глядзела сонца – як быццам бы яно і было там заўжды, нібыта ночы не існавала.

Галава балела. А ўсярэдзіне свярбела дрэннае прадчуванне, якое там пакінуў начны жах: захацелася пабачыць жывую Лізу, ад нечага засцерагчы, аб нечым папярэдзіць.

«Сон, толькі сон», – паўтарала сабе Наста. Але знянацку дзверы ў яе пакой расчыніліся, і на парозе з’явілася жанчына: старое паліто, сівыя растрапаныя воласы, падціснутыя вусны. І тут Наста не вытрымала і закрычала.

Жанчына падскочыла ад нечаканасці:

– Ціха, ціха, суседзі пачуюць. Чаго вы? Прабачце, калі напалохала, але я казала, што прыйду без папярэджання. Гэта мая хата, і я маю права адчыняць яе ўласным ключом, калі пажадаю. Мне неабходна праверыць, ці ў вас прыбрана, ці не водзіце мужчын. Я гэтага не пацярплю, – і Наста зусім прачнулася.

Гаспадыня, што з’явілася з раптоўнай праверкай, прайшлася па пакоі, паглядзела на жырандолю і незадаволена пахітала галавой. Зірнула на сцяну – і вочы павялічыліся:

– Навошта вы папсавалі шпалеры? Я не давала дазволу! Павесілі нейкую чорную анучу. Ну, самі вінаваты, даражэнькія, паклеіце новыя.

Правяла пальцам па спінцы ложка – ці ёсць пыл. І пайшла на кухню. І адтуль, адкрываючы шуфляды (Наста ўзрадавалася, што ўчора памыла посуд), закрычала:

– Дарэчы, дзе ваша суседка? З ёй таксама хачу пагаварыць, а яе няма.

Наста падхапілася і кінулася ў Лізін пакой. Нікога.

Канапа засланая, заплечніка няма.

– Не начавала дома, я мяркую? У пакоі непрыбрана, джынсы валяюцца, шкарпэткі па падлозе раскіданыя. Пэўна, мужчынскія?

Яна больш не слухала, што бурчэла гаспадыня. Знайшла мабільны, набрала Лізу. «The subscriber is not available now. Please, call back later».

11 чэрвеня 2017 года

«Пачынаючы гэты дзённік, не думаў, што ў ім прыйдзецца апісваць смерць.

Увогуле, спачатку гэта былі нататкі даследчыка, аў дзённік яны ператварыліся пасля той сустрэчы.

Калі марыш аб чымсьці, то ўсё, што здараецца з табой, разумееш як знак. Маўляў, сусвет дапамагае, каб твая мара здзейснілася. Неабходныя былі грошы – з’явілася справа, за якую шчодра заплацяць. Трапіўся стары артыкул – і там тое, што даўно шукаў! Пазнаёміўся з дзяўчынай – ёй спатрэбіліся веды, якія збіраў усё жыццё. Спатрэбіўся я.

Але ці могуць уратаваць веды таго, хто жыве ў чаканні пачуццяў?

Разумееце… Я тут звярнуўся “разумееце” – і мне зрабілася страшна: няўжо я думаю, што гэты дзённік давядзецца камусьці чытаць? Але сэрца падказвае, што “дзённік” можа ператварыцца ў “доказ”, уліку. У іншым разе, калі ласка, не чытайце яго».

Апошні запіс у дзённіку Загорскага А. Я.

З асабістай тэчкі № 1/17

* * *

Марыліна хата была зачыненая.

Ліза пагрукала ў дзверы, патузала ручку – цішыня.

Вокны завешаныя: шэрая выцвілая тканіна – нібы тонкая скура назаўжды замкнёных павекаў. Гукнула – ну, разамкніцеся, пакажыце заспаны твар Марылі. Але вокны заплюшчаныя: толькі вузкая шчыліна паміж фіранкамі, праз якую нічога не ўбачыш.

У Жанны – таксама ні душы: Ліза з палову гадзіны чакала ля весніц, але ніхто так і не з’явіўся. Яна злавала, што не ўзяла нумары тэлефонаў. Кожнаму ж зараз прысвоеныя асабістыя лічбы: набярэш – і можаш выклікаць з нябыту каго заўгодна.

Як гэта было па-дзіцячы: верыць, што свет будзе нязменны, такім, якім яго тут пакінула. А насамрэч, толькі адвярнулася – і ўсё змянілася.

Мо абедзве паехалі ў бальніцу? І што рабіць ёй? Праз некалькі гадзін пачне цямнець. Не вяртацца ж назад?

Мабільны маўчаў, і гэта падмацоўвала адчуванне згубленасці. Яна выключыла тэлефон, бо не хацела нікога чуць. Дакладней, не хацела чуць Насту. Ноччу, каб супакоіць сумленне, напісала Алесю, што зноў паедзе на вёску, а пасля схавалася за паведамленнем «Абанент часова недасяжны».

Ліза агледзелася і пабачыла ўдалечыні знаёмы дах: мо там ёй раскажуць, дзе ўсе падзеліся.

Перад хатаю на лаве сядзела Бандарчуха – так выстаўляюць на сонца старыя матрацы: падсушыць, каб не згнілі. Калі пабачыла Лізу, захітала галавою, вітаючыся. Пасля азірнулася па баках і замахала рукою, маўляў, бліжэй, сюды, бліжэй.

Ліза зрабіла некалькі крокаў і нахілілася. Сэрца затахкала хутчэй: ёй падалося, што Бандарчуха хоча расказаць нейкі сакрэт.

А старая выпрасталася і нечакана гучна прадэкламавала:

Калі Ленін паміраў,

Сталіну наказываў,

Каб хлеба-солі не даваў,

А сала й не паказываў.

І, адкінуўшыся на лаву, зарагатала.

– Мама, чаго смяешся, што здарылася? – з двара выбегла «бабулька-дачка». Заўважыўшы Лізу, схамянулася, палезла ў кішэню паанучу і пачала выціраць брудныя рукі. – А я, як бачыце, пераехала. Карову сюды перавезла, зараз будан для яе паправім. – І тут нешта ўспомніла: рот перакрывіўся, вочы сталі вузкімі, бы жанчына сабралася плакаць. І яна пачала гаварыць ціха, расцягваючы галосныя: – Вось гоо-о-ра дык го-о-о-ра! І нічога, што чалавек немалады-ы-ы, але ўсё роўна шкад-а-а-а. Мы вас на пахаванне чак-а-а-алі, але тэлефона вашага ніхто не ве-е-едаў. Званілі жаніху, але нічога не вы-ы-ы-званілі.

Ліза зразумела, што гэта яна «галосіць па нябожчыку»: пра памерлага тады кажуць так, быццам ці то спяваюць, ці то люляюць сваю жалобу.

– Вы, напэўна, на магі-і-ілу прыехалі? Калі хочаце, я пакажу вам шлях, але тут лёгка знайсці: во гэтак праму-уу-йце, там пабачыце возера, а там і могілкі побач. Яна каля ўвахода, адра-а-азу, з метраў дзесяць наперад, гаро-о-оотненькая.

– Прабачце, а хто памёр?

Жанчына пляснула рукамі і бухнулася на лаву побач з маці. А тая глядзела на дарогу, нібыта запамінала шлях, пра які толькі што казала дачка.

– А вы й не ведалі? – галашэнне скончылася: яна зноў гаварыла хутка, баючыся, што яе не даслухаюць. – Дык гэта так я вам паведамляю? Ай, Божухна, даруйце! То ж Сямёнаўна наша памерла!

Тут старая чхнула – і Ліза скаланулася ад нечаканасці. І па звычцы падумала: «Чхнулі. Значыць, гаворыць праўду».

– То як вы паехалі, мо праз тры дні тое здарылася. Сэрца не вытрымала. А колькі ж таму сэрцу трываць? Колькі разоў яно крывёю аблівалася – і не падлічыць! А якой жа залатой жанчынай яна была. Дачушак выгадавала, вунь якія, у горадзе, малайчыны. Прыязджалі на пахаванне, помнік добры замовілі, побач з бацькавым. А самі як памруць, то, пэўна, у горадзе застануцца, каб да дзяцей бліжэй. То я ім абяцала, што буду прыбіраць магілу Марылі Сямёнаўны. Разам з Жаннай.

– А дзе Жанна?

– У бальніцы. Расхварэлася, нешта са страўнікам. А дактары кажуць, што праз нервы ўсё. Бо гэтыя дні яна вельмі хвалявалася. Усё казала, што нейкую чужую машыну каля Марылевай хаты бачыла, маўляў, да яезноў тыя пакупнікі па зямлю прыязджалі, ці не яны яе напалохалі. І ў хаце быццам бы рэчы раскіданыя, як нешта шукалі, – мо дакументы на зямлю. Але скажыце мне, каму гэтая зямля так патрэбная, каб старога чалавека палохаць? А больш жа ў Марылі нічога каштоўнага не было. Нервы ў Жанны, усё праз нервы.

Памаўчалі.

– Да таго ж Сямёнаўна не ў хаце памерла! Сяргеіч яе знайшоў, рыбак наш. Каля берага, у вадзе.

– Вы ж казалі, што сэрца?

– Сэрца і ёсць. Напэўна, зайшла ў возера, а сэрца і прыхапіла, яна павалілася і захлынулася. Мы так падумалі, што гэта яна на могілкі пайшла, да мужа, да Мікіты. Сямёнаўна жалілася, што даўно ў яго не была, аў нас усё часу не хапала, каб яе звадзіць, ведаеце ж, гаспадарка. Во й не ўгледзелі. У Мікіты якраз кветачкі свежыя ляжалі, то, значыць, схадзіла яна да яго, а пасля сама…

– Утапілася?

– Ды не, кажу ж, сэрца. Дактары правяралі. Не ў тым яна ўзросце, каб тапіцца. А калі вам тут прытулку няма, заходзьце да вас. Я вас у сваёй хаце ўладкую, а сама з маці застануся, я і так у яе цяпер начую.

Ліза падзякавала і пайшла на могілкі: шлях яна ўжо ведала.

А размова за яе спінаю працягвалася, жыла:

– Куды яна?

– Да Сямёнаўны, мамачка.

– І я пайду! Даўно яе не бачыла.

– Не спяшайся, мамачка, яшчэ пасядзі тут са мною, пойдзеш у свой час.

– То дапаможаш мне апрануцца, бо ў людзі пайду, каб не сорамна.

– Дапамагу, мамачка.

Ліза ішла і не магла адагнаць думку, што гэта даляцеў праз дзесяцігоддзі, адшукаў і ўпіўся ў сэрца смяротны русалкавы покліч: «Мары-ы-ыля!»

* * *

Наста: Ліза, блін! Хопіць маўчаць! Не магу дазваніцца! Перазвані, я хвалююся.

Наста: Давай я да цябе прыеду? Заб’ю на працу. Прабач, я не хацела пакрыўдзіць.

Ліза: (паведамленне не прачытана)

* * *

Могілкі Ліза заўважыла адразу: высокія сосны і старыя яліны на ўзвышшы. Адтуль добра відаць возера: усё тое ж шэрае рабацінне, побач з берагам пагойдваецца чорны човен. Яна не спытала, дзе знайшлі Марылю, але човен быў так падобны да труны, што ёй падалося, быццам бы там, каля яго.

Белы каменны помнік – Мікіты, а побач – яшчэ свежы насып і драўляны крыж, некалькі штучных вянкоў і букецікаў. Ліза паклала кветкі, што нарвала па дарозе, на жоўты пясок – і жывыя рамонкі згубіліся на фоне чырвоных пластыкавых руж, памаранчавых гербер і фіялетавых лілей.

Ліза разглядала магілу Мікіты: вось якое фота Марыля хавала ў пенсійным. Сапраўды, самае апошняе фота, што толькі можна ўявіць. Цікава, ці з’явіцца здымак бацькоўскай магілы ў альбоме дачок? Кропка ў канцы твора, цалкам лагічнае завершанне. Да гэтага ўсе фотаальбомы – як кнігі з адкрытымі фіналамі.

Вырашыла, што час ісці прасіцца на прытулак, бо аўтобуса да ранку няма, і тут нехта па-сяброўску абняў яезаплечы:

– Не сумуй!

Ад нечаканасці Ліза адскочыла і ледзь не зачапілася аб помнік.

– Алесь!

– Прабач, не падумаў, што напалохаю.

– Ніколі не падкрадайся да людзей на могілках. Адкуль ты?

– Ты даслала SMS, што едзеш, аяжтабе не расказаў, што наша бабулька памерла. Мне тэлефанавала тая жанчына, Жанна, памятаеш, я пакінуў ёй візітоўку. А ў цябе тэлефон быў выключаны, я не ведаў, што рабіць, і прыехаў. Падумаў, што знайду цябе тут.

Некалькі хвілін яны маўчалі, гледзячы на помнікі, якія пазначалі двух чалавек, што заўжды цяпер будуць разам.

А пасля Алесь спытаў:

– Ты нічога не хочаш мне сказаць?

Ліза разгубілася і пачала шукаць у галаве словы, якіх ад яе маглі чакаць.

– Не, тут не месца для размовы. Хаця, канешне, у гэтым мелася б свая логіка. Але хадзем за мной.

Ліза яшчэ раз паглядзела на штучныя ружы, на драўляны крыж, на імя на шыльдачцы: пакуль не павесілі фота, замест твару былі літары, а на развітанне хацелася зірнуць у вочы. І падумала: «Дзякуй, Марыля, за тое, што прытулілі, за тое, што пражылі жыццё, вялікае, складанае, не ведаю, ці адужала я б такое. Ці адужаю. І дзякуй за гісторыю, якую мне расказалі. Здаецца, зараз трэба пажадаць, каб зямля вам была пухам, і яна, пэўна, мяккая, гэты рыхлы пясок, падобны на хлебны мякіш. Бывайце».

Ліза пайшла за Алесем па вузенькай, бы прабор на галаве, затравелай сцежцы. Думкі блыталіся, ніяк не хацелі станавіцца словамі, і Ліза маўчала. Глядзела на канверсы Алеся і ўяўляла, куды яны яе прывядуць. Добра, калі там будзе гарбата і луста хлеба.

Але не сказала нічога і тады, калі зразумела, што Алесь накіраваўся да чоўна.

* * *

Наста: Дзе ты ёсць? Не маўчы!

Ліза: (паведамленне не прачытана)

* * *

Пакрыху цямнела, і вада рабілася гусцейшай. Алесь веславаў: то набліжаўся, то аддаляўся, то набліжаўся, то аддаляўся.

Спыніліся на сярэдзіне возера, і ён нейкі час глядзеў туды, дзе туманілася вёска. Нідзе ні душы. Быццам бы ўсё тут было працягам могілак.

Човен загайдала на хвалях, і Лізе моцна захацелася на бераг. Зноў, які раз, яна паклялася навучыцца добра плаваць, каб больш не адчуваць сябе бездапаможнай. Да зямлі было даволі далёка – і ўбок, і ўніз.

Алесь сядзеў насупраць, вельмі блізка, і Ліза бачыла, што ён хвалюецца: рукі ледзь заўважна трасуцца, падціскае вусны, нібы хоча нешта прамовіць. Таму адвярнулася і ўтаропілася ў старую асіну (верагодна, гэта асіна, бо трымціць, а ветру ж няма. Ды навошта зараз гэтыя непатрэбныя думкі?), якая расла на беразе.

Нарэшце наважыўся:

– Калі ты маўчыш, я зноў запытаюся сам. Ты нічога не хочаш мне сказаць?

– Пра што? – удакладніла. І, на ўсялякі выпадак, праверыла там, усярэдзіне: яно не азвалася. Трымцела асіна, гайдаўся човен, раз-пораз плёскалі хвалі. Нічога іншага Ліза не адчувала.

– Дзе дыван?

Удалечыні забрахалі сабакі.

– Які дыван?

– Не прыкідвайся. Ты лічыш, што ён твой, таму што гэтая бабка яго табе паабяцала? Паспела адвезці дамоў? Павесіш на сцяну, будзеш захапляцца? Але ты разумная, напэўна, захацела прадаць? Алеты ж прадасі якому-небудзь доўбню за маленькія грошы. Толькі не кажы, што аддасі ў музей, каб ён там валяўся ў сховішчах.

– Алесь, я ўсё яшчэ не разумею, пра што ты.

– Добра, сфармулюю канкрэтна: Ліза, дзе дыван, пра які вы з бабкай размаўлялі і які, згодна з дыктафонным запісам, знаходзіўся ў яе хаце? Так зразумела? Я ўсё абшукаў, нідзе няма.

Падзьмуў вецер, ці гэта толькі падалося, але стала холадна і па скуры папаўзла азёрная вільгаць, бы цела пакрывалася шэранню.

– Я яго не брала. Алесь скрывіўся:

– Для цябе гэта гульня, а для мяне – праца. Я паабяцаў вельмі, вельмі важнаму чалавеку, што знайду для яго дыван Алены Кіш. Гэта калекцыянер, цікавіцца беларускай культурай. Пажылы, але захапляецца легендамі-паданнямі, як студэнт гістфака. Яшчэ ў яго бабкі ў вёсцы вісела такая маляванка, але ён быў малады, хату паламалі, маляванку спалілі разам з іншым смеццем. А зараз ён так выпраўляе памылкі юнацтва ці змагаецца з пачуццём віны, не ведаю. Яму парэкамендавалі мяне. З музеямі я не здолеў дамовіцца: чамусьці яны ўчапіліся ў гэтыя анучы. І ўва мне пачалі расчароўвацца. А тут – такая зачэпка. І, Ліза, ён заплаціць добрыя грошы. Яму надакучыла чакаць, і я яго разумею. Я дасылаў справаздачы ўвесь час, што я шукаю, працую, а ён прыспешваў, штотыдзень пытаўся: «Дзе, Алесь, вынік?» Я пісаў пра цябе, пра зачэпку з артыкулам, ён любіць усё кантраляваць, быць у курсе. Здаецца, у мінулым ён быў ваенным, позірк такі жорсткі, міліцэйскі. Але, Ліза, тут справа не толькі ў грашах, калі расчароўваецца такі чалавек, гэта значыць, у мяне будуць праблемы.

– Алесь, я не брала дыван.

– Тады дзе ён? Дзе? Я падзялюся з табой грашыма. Тым больш, ён ведае, што дыван быццам бы твой, перададзены ў спадчыну, ён слухаў запіс.

Шэрань распаўзалася ўсё далей і далей, па нагах, па жываце. Бы нарастала слізкая рыбная луска.

– Як ты мог шукаць у хаце, там жа зараз замкнёна?

– Я… Добра, я буду з табой шчырым, бачыш, Ліза, нічога не буду хаваць. Я паехаў сюды ў той самы дзень, як атрымаў ад цябе запіс. Размаўляў з гэтай Марынай-як-яетам-Сямёнаўнай. Яна таксама прыкідвалася, што нічога не ведае, ні пра які дыван не чула. Тады я даў паслухаць запіс.

– Навошта? Я толькі зараз зразумела, што нарабіла. Гэта ж здрада! Я перадала табе нашу размову, а гэта ж быў не канспект лекцыі ці выпіска з энцыклапедыі.

– Ты не хвалюйся, я супакоіў яе, што мы з табой пажэнімся, таму ты нічога ад мяне не хаваеш. Але, здаецца, яна не паверыла. Ва ўсялякім разе, не аддала мне дыван. Прамармытала, што табе на пасаг тады. Лухта нейкая, так?

– Я пачынаю разумець. То Жанне не падалося: у хаце сапраўды штосьці шукалі. І гэта ты, ты адвёз Марылю на возера? Яна не хадзіла сама так далёка.

Алесь памарудзіў, але зірнуў на Лізу і зразумеў, што лепей адказаць хутчэй:

– Я хацеў ёй дапамагчы, каб расчуліць, каб яна змяніла да мяне адносіны. Вы размаўлялі пра тое, што яна даўно не была на магіле мужа – бачыш, я ці не на памяць вывучыў твой запіс, – і я прапанаваў яе туды адвезці. Я амаль нёс яе на сабе да машыны, бо прыпаркаваўся далёка, на ўсялякі выпадак. Як ведаў…

– Цябе не заўважылі, не хвалюйся.

– Ты распытвала ў вёсцы? – ён відавочна ўзрадаваўся, і Ліза адразу пашкадавала, што гэтак яго заспакоіла. – Я правёў яе на могілкі, даў час пабыць там адной. А пасля яна папрасіла прывесці сюды, на гэты бераг. Распавяла, як пераплывала возера, калі была маладая, і што быццам бы тут яны пазнаёміліся з мужам. Мы спусціліся, бабка захацела зайсці ў возера, казала, «у апошні раз». Я не вінаваты, што так сталася. Я зноў спытаў пра дыван, яна працягвала маўчаць. А я ж паабяцаў, што назаўтра прывязу дыван. Ну, я прыкрыкнуў, можа, страсянуў яе за плечы. Я не думаў, што так атрымаецца. Ёй стала дрэнна, сэрца. Яна ўпала ў ваду і…

– Ты забіў яе?

– Не! Я не ведаў, як дапамагчы. Перапалохаўся. Усё скончылася вельмі хутка.

– І ты пакінуў яе там, у вадзе?

Алесь нахіліў галаву, счапіў рукі і моцна сціснуў. Бы каяўся.

– Ліза, я расказаў табе ўсё. А зараз ты раскажаш мне, куды схавала дыван. Калі ласка, Ліза. Для мяне гэта справа жыцця і смерці, як бы зацёрта гэта ні гучала.

– Я не хавала. І не забірала з сабой. Я не магла нават падумаць аб тым, каб вынесці яго з хаты. Ён жа не мой.

– Тады дзе?

– Дзверы з кухні ў пакой, белыя двухстворкавыя, стаяць заўсёды адчыненыя. Калі зачыніць адну створку, убачыш дыван – палова прымацавана да сцяны, палова да створкі. Як малюнак на развароце кнігі.

– І ўсё?

– І ўсё. Яна так хавала яго, каб ніхто не бачыў. Калі зачынялася ад усіх, перад ёй з’яўляўся яе асабісты райскі сад.

– Так проста! А я збіраўся шукаць па вёсцы патаемныя схованкі!

Напружанне звалілася з Алеся, як мокрае паліто: ён нават паспрабаваў усміхнуцца, але не сустрэў усмешкі ў адказ. І зразумеў, у чым толькі што прызнаўся. І спахмурнеў.

– Не глядзі на мяне так. Ліза, ты модумаеш паведаміць камусьці пра тое, што пачула ад мяне? Яна ж была старою. Годам раней, годам пазней.

Змрок спускаўся на возера. Плёскалі хвалі, гайдаўся човен.

* * *

Наста: Ліза, мы ў вёсцы. Шукаем цябе, але сустрэлі толькі нейкага дзеда, які нічога не ведае. Нас аббрахалі ўсе сабакі, мы аблазілі ўсе двары. Цябе тут няма. Няма? Калі ўключыш тэлефон, ведай, што мы прыязджалі.

Наста: Прывітанне ад Юры

Ліза: (паведамленне не прачытана)

* * *

Алесь уладкоўваўся, каб грэбці:

– Смешна, канешне. Ён быў у хаце. Але я не адмаўляюся ад сваіх словаў: падзялюся з табою грашыма, бо ты дапамагла з росшукамі.

Зірнуў на Лізу і кінуў вёслы:

– Ліза, калі ласка, хопіць! Мне шкада, што так атрымалася.

Вёслы матляліся па баках чоўна, як крылы. Крылы без пер’я і без мяса, абгрызеныя косткі птушкі, якая больш ніколі нікуды не паляціць.

– Паабяцай, што нікому нічога не раскажаш. І штозгодная прадаць дыван. Добра?

– Не магу.

Такая ўпартасць з’яўлялася ў яе жыцці толькі аднойчы. Калі ўсе адмаўлялі яе паступаць на журфак, казалі, што будзе шкадаваць пасля, а яна зрабіла па-свойму. І, канешне ж, шкадавала пасля.

І вось зноў тое самае – дурная ўпартасць на сярэдзіне возера.

– Паабяцай, і паедзем адсюль. Я замудохаўся ў гэтай срацы свету. Я паверу табе, ты атрымаеш грошы, гісторыя скончыцца хэпі-эндам.

– Алесь, мне трэба падумаць, што будзе далей. Бо гэта не толькі мая спадчына, як бы зацёрта гэта ні гучала.

Ён замаўчаў, быццам нешта пралічваў. І пралічыў:

– Тады застаецца план «Б».

Ведаеш, што такое правенанс? Гэта гісторыя валодання прадметам мастацтва, якая пацвярджае, што ён сапраўдны. Тут мы маем добры правенанс: аўдыёсведчанні той, хтосябравала з Кіш. Але глядзім шырэй: у нас ёсць не проста правенанс, а таямнічы, містычны правенанс.

Мастачка, што намалявала гэты дыван, утапілася. Яго старая ўладарка памірае таксама ад вады. І да таго ж яна верыць, што дыван пракляты, а пракляцце – гэта не толькі прыгожа, але і дорага. Праклятыя рэчы каштуюць болей. І вось наступная яго ўладарка памірае. Таксама ад вады. І цалкам магчыма, што гэта самагубства, як і ў Кіш. Ну, ці не прыгожы, ні не смачны правенанс?

Ліза слухала і не верыла. Ёй расказвалі страшную казку і прымушалі цешыцца з таго, што яна – галоўная гераіня. Ці не галоўная, а тая, што загіне напрыканцы, каб разжаліць і настрашыць чытачоў.

Хацелася думаць, што ён жартуе, але Алесь быў сур’ёзны. Ліза асцярожна намацала ў кішэні мабільны, ды што з ім можна было зрабіць – выключаны, не паспее нікому патэлефанаваць.

– Гэтую траістую гісторыю з праклёнам прыдумаў зараз, але яна мае права на жыццё, ты згодная? Не, хлушу: я пачаў думаць пра яе тады, калі ты паехала ў вёску. А што, калі б ты знайшла дыван і памерла б, як Кіш? Гэта адразу зрабіла б знаходку ў некалькі разоў даражэйшай.

Пальцы Алеся стукалі па борце чоўна, нібы ён акампанаваў сабе на піяніна: спачатку павольна, а пасля хутчэй і хутчэй, бо аповед набіраў тэмп:

– І я збіраў доказы таго, што ты не хочаш быць на гэтым свеце. Так, на ўсялякі выпадак, як збіраюць старыя квітанцыі. Я, выбачай, запісваў нашы тэлефонныя размовы, каб перадаць майму замоўцу, які хацеў быць у курсе справы.

А для сябе прыкмячаў месцы, дзе ты казала пра нежаданне жыць. І пра тое, што ты не ўмееш плаваць. А яшчэ, я ж прызнаваўся табе, што пісаў дзённік. Але ён паступова ператварыўся ці не ў літаратурныя нарысы, дзе я ствараў вобраз такой сабе дэпрэсіўнай асобы. Мо падсвядома. А мо і наўмысна.

Пальцы спыніліся. Але Ліза разумела, што гэта не канец, а толькі паўза, якая павінна дадаць у твор драмы.

– Ведаеш, едучы сюды, я зрабіў запіс пра смерць, так, мо прыдасца. Быў упэўнены, што на такое ніколі не рашуся, што гэта літаратурныя практыкаванні, размінка для фантазіі. А тут во як атрымалася.

– Са мной не атрымаецца так, як з Марыляй. Крычаць? Ніхто не пачуе. Кінуцца на яго? Але ён мацнейшы. Выскачыць з чоўна? Але ж да берага не пратрымацца. Пальцы Алеся зноў ажылі і выстуквалі нешта бязладна і хутка. Ці гэта быў рытм, у якім пачало біцца яе сэрца?

– Чаму не? Звалілася ў ваду, а я не змог дапамагчы. Ды, увогуле, як і тады, мяне тут не было. Ты сама адвязала човен, адплыла насярэдзіну і ўтапілася. Суіцыдальныя думкі былі раней, да іх дадалася яшчэ і смерць той, да каго ты прывязалася. Ты вінаваціла сябе, што пакінула яе тут адну. І да таго ж, няшчаснае каханне. Да мяне. Калі мяне запытаюць, я пакажу свае запісы, скажу, што ты мне прызнавалася, але я адмовіў, і пашкадую, што быў да цябе занадта жорсткі. Усё сышлося. Наша міліцыя ўчэпіцца за версію з самагубствам.

Зноў памаўчаў. Размяў пальцы.

– Ведаеш, мне не патрэбнае тваё абяцанне нічога не расказваць, бо мая праклятая гісторыя падабаецца мне больш. Прабач.

І вельмі марудна, як ёй падалося, пасунуўся наперад, моцна сціснуў яе рукі. Ліза хацела выкруціцца, але дарэмна: пальцы ўпіліся мацней, човен затросся, бы ад жаху таго, што мела адбыцца.

Яна паспрабавала ўдарыць Алеся нагой, але толькі страціла раўнавагу і напалову вывалілася з чоўна – спіна завісла над вадою. Тады Ліза падумала, што варта кульнуцца, каб пацягнуць яго за сабой, ды Алесь вывернуўся, схапіў яе пад каленам і перакінуў, бы мех з бульбай, за борт.

Яна правалілася пад ваду, нібыта ў снег, і некалькі імгненняў не магла зразумець: няўжо гэта так проста, няўжо яе выпхнулі з жыцця?

Калі вынырнула, убачыла, што Алесь адганяе човен: яшчэ некалькі ўзмахаў вёсламі – і ўсё, ён недасяжны.

Ліза трымалася на паверхні, але ведала, што вельмі хутка саслабее. Яна ўмела толькі боўтацца па-сабачы, амаль не рухаючыся з месца, а да берага было некалькі дзясяткаў метраў.

Алесь падняўся на ногі, каб сачыць за ёю, а човен адносіла ўсё далей і далей. Сілы пакідалі яе, іх вымывала вадою, і разумеючы, што зараз будзе яе апошні ўчынак на гэтым свеце, Ліза крыкнула, як старая баба:

– Каб ты здох!

І адразу ж глынула вады.

Алесь нават не змяніўся ў твары.

І яны нейкі час глядзелі адно на аднаго: ён – узвышаючыся над азёрнай паверхняй, і яна – з кожнай секундай апускаючыся ўсё глыбей пад ваду.

І раптам штосьці чорнае шуснула ў паветры. Вялікая птушка? Ці падалося? Але Алесь захістаўся, замахаў рукамі і грымнуўся за борт.

Падаючы, зачапіўся аб човен – той адштурхнула на некалькі метраў. Ліза спадзявалася, што Алесь не вынырне, але вось з’явіўся над вадой, мацюкнуўся і паплыў за чоўнам.

Не, ён мацнейшы, ён выдужае.

А яна? Паспрабавала ляжаць на паверхні – не здолела. Трэба было плысці. Рукі і ногі цяжэлі, таму яна рухала імі вельмі асцярожна.

Алесь кінуў даганяць човен і накіраваўся да зямлі. Ён дык адлегласць да берага адолее. А Ліза амаль не зрушылася з месца: некалькі метраў – усё, на што яе хапіла.

Яна паглядзела на неба, на якім мігцелі першыя зоркі, і адчула, што болей не можа змагацца.

Алесь ужо быў далёка, там, дзе расла асіна, якую яна разглядала, здаецца, у мінулым жыцці. Але чамусьці спыніўся. І пачаў біць рукамі па вадзе. Вось схаваўся пад вадой, вось вынырнуў, нема крыкнуў і зноў схаваўся – нешта цягнула яго ўніз.

Лізе хапала моцы толькі на тое, каб трымацца на паверхні, і яна не ведала, што адбываецца там, наперадзе, якая пачвара ўчапілася ў Алеся, але вельмі хацела датрываць да моманта, калі гэтае нешта завалодае ім цалкам.

Алесь зноў знік за хвалямі. І ўсё. Больш не вынырнуў.

Пустая паверхня. Ні крыкаў, ні плёскату.

І ў гэтай мёртвай цішыні Ліза зразумела, што зараз прыйшоў і яе час. Сусвет і без таго быў ласкавы да яе: яна пабачыла смерць свайго забойцы.

І Ліза перастала варушыцца, зрабіла апошні ўздых і дазволіла вадзе завалодаць сваім целам. Перадавала яго іншай гаспадыні.

І нечакана нага намацала цвёрдае. І другая таксама.

Ліза абапёрлася і не паверыла: яна стаяла на зямлі. Вада дасягала ёй да плеч, кеды танулі ў нейкай мяккай твані, але ж гэта была зямля!

Яна асцярожна крыкнула:

– А-а-а!

Пасля яшчэ, і яшчэ раз, а пасля закружылася, затанцавала, на сваёй асабістай водмелі, і зоркі закружыліся таксама.

– А-а-а, – крычала Ліза. – А-а-а!

Яна была адна пасярод возера, і здавалася, адна ў цэлым свеце, але пад нагамі яна мела тое, на што абаперціся. І гэта быў цуд.

І таму яны крычала:

– А-а-а!

Знячэўку на беразе з’явіліся дзве постаці і закрычалі таксама:

– А-а-а-а! Лі-і-і-і-і-за-а-а-а! Мы цябе знайшлі-і-і-і!

І Ліза магла паклясціся, што гэта былі Наста і Юра. А да іх набліжалася трэцяя постаць, жаночая, але Ліза не пазнавала яе ў цемры.

Ліст, прымацаваны да тэчкі № 1/17

Добры дзень, Сяргей Уладзіміравіч!

У гэтай тэчцы сабранае ўсё, што тычыцца «знойдзенага дывана Алены Кіш»: флэшка з аўдыёзапісам Марыі Сямёнаўны, якая ведала Алену, і з тэлефоннымі размовамі Алеся Загорскага, які загінуў падчас росшукаў; копія яго асабістагадзённіка (найцікавейшыя фрагменты абведзеныя маркерам) і чарнавік старога артыкула пра Алену.

Навошта я дасылаю тэчку, калі Вам патрэбны дыван? Калі ласка, дачытайце да канца, я ўсё патлумачу. Прабачце за такі танны кручок, але я мушу карыстацца ўсім, што ў мяне ёсць. І спадзяюся, Вы не палічыце нахабствам тое, што я стаўлю Вам умовы.

Дыван зараз належыць мне, і Вы гэта ведаеце. Напэўна, яшчэ не ведаеце, што гэта трэці з сюжэтаў Алены Кіш: ёсць «Дзева на водах», «Ліст да каханага», а гэты – «У райскім садзе». Наіўная спроба намаляваць месца, дзе ніколі не быў, атаму засяліць яго жывёламі, якія ніколі не бачыў. І наіўная патрэба мець хоць такі рай у хаце.

Але да справы. Я прапаную Вам не дыван, але гісторыю. Кнігу. Пра тое, як яго стварылі, як хавалі і як знайшлі.

І, увогуле, пра маляванкі, якія яшчэ гадоў семдзесят таму віселі па хатах, а цяпер зніклі і ніколі не вернуцца.

Мабыць, я смешная ў гэтым звароце. Гэта быццам бы надзея на кагосьці моцнага, магутнага, які прыйдзе і адмые нашу мінуўшчыну, уратуе спадчыну, пераканае нас, штояна вартая пашаны і таго, каб ёй ганарыцца. Бо Вы ж шукалі дыван не толькі таму, што падобны мела Ваша бабуля, так? Кнігу, матэрыял да якой змяшчаецца ў гэтай тэчцы, напішам я і мая сяброўка Наста. Мы ўсё размеркавалі: я напішу пра апошнія месяцы жыцця Алены Кіш, калі яна малявала гэты дыван. А Наста – пра падзеі сучаснасці: мне пра іх пісаць пакуль складана, бо я ледзь не загінула сама. Алесь казаў, што Вы цікавіцеся легендамі. Таму гэта будзе гісторыя яшчэ і пра русалак. І не пра няшчасны выпадак (афіцыйная версія), а пра шчаслівую (для мяне) верагоднасць. Міліцыя зрабіла выснову, што Алеся зацягнула ў вір. Мясцовыя пацвердзілі, што вір там быў яшчэ да вайны, а я дзівам натрапіла на адзіную ў возеры водмель. Бачыце, наш сюжэт мае цалкам кніжную канцоўку. Да таго ж Алесь у сваім апошнім дзённікавым запісе прадказваў, што павінна з’явіцца смерць. І яна была. А мне, як добрай гаспадыні, шкада, каб што-небудзь прападала дарма.

Таму мабільны Алеся (так, я там знайшла Ваш адрас) з аўдыёзапісамі тэлефонных размоў і арыгінал дзённіка пакіну сабе. Гэта ўсё, што мы незаўважна здолелі выцягнуць з яго машыны да таго, як прыехала міліцыя.

Мы напішам гісторыю, Вы прачытаеце. І будзем Вам удзячныя, калі палічыце магчымым дапамагчы з друкам. А пасля мы ўзновім з Вамі размову пра дыван. Напрыклад, можна перадаць яго ў Вашу калекцыю, але з тым, каб яго некалькі разоў на год выстаўлялі ў музеях.

Я ўпэўненая, што Вы атрымаеце неблагі дадатак да маляванкі. Бо, як мне казалі, менавіта цікавая гісторыя, «смачны правенанс», і робіць рэч даражэйшай.

З павагай,

Ліза.

Content

Зараслава Камінская
Русалкі клічуць

Там, пад вадой, у іншым сусвеце

Русалкі клічуць

Гэта як зацягне

Тры малюнкі на выбар

Ой, будзе горачка!

Марыначка, не бойся, гэта смертачка твая

На, сястрычка, падсілкуйся крывёю