Сяргей Балахонаў

Бог кахання Марс

© Балахонаў С. А., 2020

© Афармленне. Выдавец А. М. Янушкевіч, 2020

* * *

Забобоны суть честь не Богу, але Слонцу, Звездам, Луне и прочïим сотворенïям данная, называется иначей балвохвалоство, то ест тая честь, которая отдается балваном, а не Богу.

«Собраніе припадков краткое», 1722 г.

Быццам вайсковая справа – каханне.

Авідый. «Навука кахання», І ст. н. э.

Вы, салдацікі мае, абучайцеся!

А пагонюць вас у чужу дальню старану,

Ідзе шабелькі звучаць, з плеч галовушкі ляцяць…

З рэкруцкай песні. «Белорусский сборник», 1885 г.

Вы адчуваеце таямніцу, і рэчы проста пачынаюць здарацца самі сабой.

Дэвід Лінч. «Злавіць вялікую рыбіну», 2006 г.

Мне хорошо с тобой.

З песні гурта «Радость моя», 2012 г.

1

Як там з навукай кахання? Пакахаліся – сышліся. Не склеілася – разбегліся. Даўно наладжаны алгарытм, якому сёння не замінаюць ані царкоўныя настаўленні, ані феадальны гаспадарчы інтарэс. Аднак дагэтуль знаходзяцца людзі, якія незнарок трапляюць у пастку – пякучую пятлю моманту, калі ўзаемнасць з таго боку раптоўна абрываецца, а яны ў бессэнсоўным імпэце ўсё намагаюцца яе сашчапіць ці склеіць.

Гэта рыхтык пра Ягора. Сказаць, што ён успрыняў такі абрыў хваравіта, – усё адно што жартаўлівы матыў на дудачцы прасвістаць. Да часу расстання з каханай яны бавіліся разам амаль год. Суцэльная ўзаемнасць. Паравозік шчасця, кахання і пяшчоты, што адправіўся з сонечнага Рамонкава, узбіўся на прамяністую радыяльную каляіну, каб, як здавалася, не спыняцца ніколі. У рэчаіснасці такім Рамонкавам сталі старажытныя Юравічы. Там, на археалагічных раскопках, усё і пачалося.

Кіраваць раскопкамі Ягору Руткоўскаму было няпроста. Такі-сякі досвед ён меў, але ж і год ад году розніўся. Калі адны выпраўляліся ў той куток Гомельшчыны на покліч сэрца, то многіх іншых вялі жаданне добрых адзнак у залікоўках і магчымасць заслужыць лаяльнасць не самага ліберальнага выкладчыка. Існавала і трэцяя група, якая складалася з валанцёраў, падахвочаных абяцаннямі гучных адкрыццяў.

Звычайна адкрыцці не былі гучнымі. Але тады год расшчодрыўся на вынятак: пад канец сезона ў адным з пластоў знайшлі істотны фрагмент ідала з біўня маманта. Знаходка ўнікальная. І для Беларусі, і для ўсёй Усходняй Еўропы. Нябесныя апекуны айчыннай археалогіі падбалі на славу. Пабочным эфектам іх дбанняў, відаць, стала і асабістае адкрыццё адной з валанцёрак. На раскопкі яе проста за руку прывяла аднагрупніца – сяброўка па хімічным факультэце. «Потым будзеш, Марына, дзякаваць», – пераконвала сяброўка.

Марына Гваздовіч спачатку не ведала, за што яна мусіць складаць падзякі. Хлопцаў у археалагічным летніку назбіралася не пад яе густ. Кіраўнік здаваўся занадта самаўпэўненым і цвердалобым. Цешыла толькі надзея раскапаць сапраўды нешта адметнае. Думку пра кіраўніка яна з цягам часу перамяніла. Тое, што на першы погляд успрымалася як самаўпэўненасць, было азнакаю прафесійнага стаўлення да справы. Цвердалобасць жа была ўсяго толькі маскай, якую змушана напінаў на сябе педагог, каб не згубіць кантроль над, як ён сам казаў, чамярвой учарашніх школьнікаў. І калі раптам праз мур адпрэчвання валанцёрка лавіла ў словах Ягора Сяргеевіча цікавы досціп ці небанальныя развагі як пра археалогію з гісторыяй, так і пра само жыццё, ёй займала дыханне, быццам ад моцнага павеву ветру. Яна не палохалася. Адчувала, што вецер вабіць яе не ў пагібельную прорву, а на парог новых важных адкрыццяў. Руткоўскі старанна рабіў выгляд, быццам ніякіх вятрыскаў не заўважае. І чым болей ён стараўся, тым мацней вабіла дзяўчыну да памянёнага парога.

Месяцамі пазней яны блыталіся ва ўспамінах, прыпісваючы адно аднаму першынство ў пяшчотных усмешках і ласкавых позірках. А тады, у тое чароўнае, поўнае спадзяванняў лета, усё адбывалася само сабой. Знаходзіліся артэфакты. Разгараліся пачуцці. І калі аднойчы, вяртаючыся пасля ўтомнай дзённай працы да намётавага лагера, Марына раптам накінула Ягору на галаву рамонкавы вянок, ён нават не здзівіўся. Хіба толькі самую капку. Ухапіў дзівосніцу за далонь і замест пытанняў моўчкі засыпаў яе ўсмешлівымі яскаркамі сваіх вачэй. Поўніцай абяззброіў. «Паровозик-облачко вдаль бежит, качается», – аднекуль з вёскі ляцела песня, зліваючыся з гукамі падэспаня, які маладыя капачы развучвалі ў летніку.

«Аксамітны летні вечар». Пятніца. Тыдзень да заканчэння раскопак. Студэнты і валанцёры пасля вячэры распачалі культурную праграму з агучвання «Ночы жывых мерцвякоў» Джорджа Рамэра. Фільм, выключыўшы гук, запусцілі праз праектар на нацягнутую між яблынь прасціну і па ролях камічна агучвалі дзею, абыгрываючы археалогію і любоўныя серыялы. Руткоўскі колькі разоў выбухаў нястрымным смехам. Гваздовіч як аўтарка часткі выбуховых рэплік крадком пазірала на яго. Пасля фільма пачалася гітара. «Это лето не вернуть уже», – перабіраючы струны, надрывалася адна са студэнтак. Вырываючы шанец у лета, Ягор пакінуў лагер на сябра з універсітэта транспарту і ціха пакрочыў да возера Ліцвін. Доўга чакаць Марыну не давялося…

Пакахаліся – сышліся. Прычын разбягацца не было. «Нават меліся шлюб, як належыць, узяць». Дакладней, думалі пра яго як пра падзею самай блізкай будучыні. Марына сапраўды дзякавала аднагрупніцы. Амаль год. Амаль цэлы-цалюткі год. А потым нешта парушылася…

Гадавіну кахання святкаваць разам у Марыны з Ягорам не атрымлівалася. Праз абмен яна ехала на два месяцы ў Ірландыю. Вывучалі ўздзеянне рэчываў, выкінутых чарговым вывяржэннем ісландскага вулкана Эйяф’ятлаёкютль на сунічныя палеткі краіны святога Патрыка. Важнасць абмену для кар’еры Гваздовіч была відавочнай. Каханы нават словам не запярэчыў, адно пашкадаваў, што гадавіна міне ў расстанні. Яна суцешыла абяцанкай неўзабаве вярнуцца ў яго абдымкі.

– Я буду сумаваць без цябе, – шаптаў ён у апошнюю перад яе ад’ездам ноч.

– Я таксама, – не крывіла душой Марына, тулячыся да яго.

– Нават не ведаю, што са мной будзе, калі ты раптам застанешся там.

– Калі я там раптам застануся, ты знойдзеш сабе іншую, – завяла дражнілку дзяўчына.

– Не.

– Так. Усюды, дзе ты з’явішся і ўсміхнешся, дзяўчаты адразу павіснуць у цябе на шыі.

– Такога не будзе, – запэўніў Ягор, змагаючыся з неспадзяванай вогкасцю на вачах.

Ні ён, ні яна тады яшчэ не ведалі, што гэтыя словы стануць эпіграфам да надлому, які адбудзецца з ёю на радзіме лепрыконаў і Джэймса Джойса. Дый спачатку ўсё ішло як мае быць. Марына выправілася пад Дублін. Ягор – у Юравічы. Ліставаліся праз сетку. Перакідваліся віртуальнымі буськамі і фотаздымкамі з месцаў падзей. Неба было сінім. Усмешкі – шчырымі. Чаканне – нясцерпным. І нічога, зусім нічога не прадказвала пакручастага павароту.

У нейкі момант Руткоўскаму забракавала часу на чарговы сеанс любасцей ды мілосцей. Яно і не дзіўна, калі ўлічыць новую хеўру, з якой у часе раскопак выкладчык мусіў вылепіць штосьці путнае. Не, ён не запетаўся настолькі, каб забыцца зазірнуць у сеціва і напісаць каханай колькі слоўцаў. Увесь час памятаў. Але магчымасці зрабіць гэта не знайшлося нават за абедам. То пра нечыя драпіны клапаціўся, то нядбальцаў шыхтаваў, то дамаўляўся з нябеснай канцылярыяй. Проці ночы і ўзяўся быў за тэлефон, але не змог нават разблакаваць экран – папросту адключыўся ад дзённае стомы.

Калі ж пасля гэтага выпадковага перапынку даўжынёю ў адзін дзень, ужо акурат на іх гадавіну (усё-ткі паспеў! не прагэпаў!), Ягор напісаў Марыне, тая не стала адказваць. Адпраўленае ім паведамленне вісела і вісела непрагледжаным, дарма што каханая заходзіла на сваю старонку. Паспрабаваў ёй патэлефанаваць. Падняла. З сёмага разу. Была збянтэжанай і адначасова безуважнай. Такой, як ніколі за час іх стасункаў. Пытанні, што прагучалі ад яго, праігнаравала. Абдала няўцямным наборам слоў і скінула выклік.

З ніякаватым выглядам Руткоўскі стаяў пад яблыняй, пазіраў на чырвонае вечаровае неба і не мог зразумець, што спрыгодзілася. Ні назаўтра, ні пазней яснасці не дадалося. Марына раптам убачыла іх стасункі тупіковымі і захацела расстацца: «Чым больш я разумею сябе і цябе, тым болей для мяне робіцца відавочным, што мы крочым рознымі дарогамі і што раней мы разам памыляліся», – напісала яна. Адкуль узяліся такія высновы, не тлумачыла. Неўзабаве, аднак, нештачка высветлілася. А як высветлілася, дык і адзначылася, чаго былі вартыя ірландскія суніцы і попел ісландскага вулкана: дзякуючы ім Гваздовіч пазнаёмілася з увішным румынскім студэнтам. Да маладога віна юнак паспяшае таропкі. Паравозік з Рамонкава пайшоў пад адхон. Ягор нехлямяжа адбіваўся ад цэтліка «кінутая цацка», які назольным матыльком важыўся прыліпнуць яму на лоб.

Вярнуўшыся дадому, Марына ўпарта ўхілялася ад сустрэч з Ягорам. Ён і тэлефанаваў ёй, і пісаў у сетцы, і нават вычэкваў пад пад’ездам. Усё было марна. Адказы, калі і даваліся, то, зноў жа, вельмі цьмяныя. Часцей дзяўчына пакідала яго высілкі без увагі. Калі-нікалі пагражала накатаць заяву ў міліцыю за пераслед. Сітуацыя, з яго гледзішча, паўставала дзікай. Невытлумачальнасць і беспрычыннасць раптоўнага разрыву руйнавала сілы. Ён не верыў, што за пару дзён магчыма зрабіць ажно такі зрух у стасунках, калі сёння цябе кахаюць, а заўтра – ужо не, да таго ж, мяняючы на кагосьці, каго яшчэ заўчора зусім не ведалі. Містыка з фантастыкай. Былі б стасункі Ягора з Марынай звычайным раманам, мімалётнай інтрыгуляй, ён не стаў бы так марнавацца. Пабедаваў бы трохі, а потым, плюнуўшы на ўсё, знайшоўся б у пачуццях іншай ненаглядкі.

Але гэта было каханне. Палкае. Безразважнае. Самазабыўнае. Каханне з такім утрыманнем шчасця ў душы і целе, пра якое раней даводзілася толькі марыць, то гойсаючы, то блукаючы ад спадніцы да спадніцы. Вось жа, шчасце выпаралася, як, здавалася, выпаралася і яго душа, кідаючы цела на вырак здзеклівых абставін.

У тую восень Ягор шмат піў. Не было і дня, каб ён не нацвіртаваўся. Набіраўся як жаба твані. Зазнаваў праз гэта нямала дакукі на працы. На лекцыі нярэдка спазняўся ці наогул не прыходзіў. Калі ж прыходзіў, то мусова ператвараў свой выклад у мітынг са скамарошым балаганам, дзе гэткім мухаморам на браневічку выступаў з хваравітымі прамовамі пра марнасць марнасцей шчырага кахання, якія густа перасыпаў цытатамі ад Герадота да тваёй мамкі. Студэнтам гэта падабалася, а вось універсітэцкае начальства яго фортэлі не ўхваляла. І калі на ўзроўні дэкана праблему намагаліся хоць неяк злагодзіць, то гутарка рэктара з безразважным выкладчыкам выйшла вельмі жорсткай. Вялося нават пра звальненне. Аднак адкрыццё Юравіцкага ідала, якое прынесла Руткоўскаму еўрапейскую вядомасць, у букеце з яго каяннем за няправільныя паводзіны здолелі адвесці пагрозу за лясок на жоўты пясок.

Ён выправіўся. Звонку стаў ранейшым – такім, якім быў да знаёмства з Марынай. Аднак унутры працягвала бурліць і віраваць неўразуменне. Ягору хацелася пазбавіцца ад гэтага настырнага паразіта. Ды выйсцем бачыліся толькі два спосабы: або забіць сябе разам з паразітам, або знайсці разумнае тлумачэнне паводзінам каханай. Першы спосаб ён адразу адмёў. Другі ж пры належным падыходзе вымагаў бы зашмат часу, высілкаў і сродкаў, не гарантуючы плёну. Таму Руткоўскі навучыўся жыць з паразітам унутры сябе. Жыць і песціць яго, пішучы чарговы навуковы артыкул. Жыць і трымаць свайго гадаванца на аборцы, зрэдку ў перапынках між заняткамі і канферэнцыямі выгульваючы яго па пустках свядомасці. Зрэшты, старанны навуковец за ўсім гэтым не забываўся сачыць за жыццём нявернай каханай.

З сацыяльных сетак вылавіў трохі больш, чым меў раней, звестак пра яе кавалера. Марку Пыркэлаб з Канстанцы. Руткоўскі доўга круціў на языку гэтыя словы. Нібыта ўпадаў у медытацыйны транс. Абудзі яго тады ноччу і спытай імя заснавальніка навуковай усходнеславянскай археалогіі, ён сказаў бы спрасоння: «Марку Пыркэлаб з Канстанцы», – а толькі потым, агоўтаўшыся, успомніў бы пра Зарыяна Даленгу-Хадакоўскага.

Папраўдзе, нічога не лучыла з археалогіяй Марынінага кавалера. Той даводзіўся ёй калегам. Вучыўся на прыродазнаўчым факультэце Канстанцкага ўніверсітэта імя Авідыя. «На азёрах чарот, а пад Пінскам Авідый», – згадаў археолаг некалі прыдуманую ім самім прыказку. Ну, як прыдуманую? Яшчэ ў студэнцкія гады яго ўразіла містыфікацыя этнографа Паўла Шпілеўскага. У сярэдзіне пазамінулага стагоддзя з трыбуны аднаго маскоўскага «учёно-литературного журнала» Шпілеўскі голасна заявіў, што глухой правінцыяй, куды ў свой час з Рыма выслалі слыннага паэта Авідыя, былі ваколіцы Пінска. Маўляў, там ён жыў у пячоры на высокай гары, аточанай азёрамі з чаротам, дзе натхнёна ствараў свае «Метамарфозы» на «польско-пинском, или белорусском, наречии». Ягору гэта запала ў душу. Гамяльчанін часцяком даймаў жартам пінскіх калег, пытаючы, калі ж Палескаму дзяржаўнаму ўніверсітэту нарэшце прысвояць імя Авідыя. І вось цяпер, пасля невытлумачальнай метамарфозы каханай, Авідый, скалячыся, махаў рукой Ягору, адкуль яму і належала – з заходняга берага Эўксінскага Понта…

Тое, што Марку – хлопец з пантамі (ці пнуўся такім выглядаць), лёгка чыталася з яго старонкі. Коратка стрыжаная галава, брэндавы спартыўны касцюм і важкі залаты ланцужок напаказ менш за ўсё гаварылі пра яго заняткі навукай. Але здымкі шматлікіх дыпломаў і сертыфікатаў сведчылі акурат пра пэўныя даследчыцкія дасягненні паспяховага студэнта. Вызначальным жа штрыхом у агульнай карціне былі бясконцыя фота і відэа, якія крыкам крычалі і сцягам гайдалі, сігналячы пра захопленасць маладога мужчыны гонкамі на матацыклах. «Марку – хлопец ганаровы: мае ровар матаровы», – мог бы сказаць пра канкурэнта Ягор. Але не сказаў, бо ў галаву завітала іншая асацыяцыя.

«Тры метры над небам», – успомнілася гамяльчаніну назва даўняга фільма, якім пэўны час трызніла Марына. Там галоўны герой таксама ганяў на матацыкле. Але ж Марына даўно не дзяўчынка-падлетак, каб зачмурыць сабе розум жывой копіяй любімага кінагероя. Зрэшты, цалкам адкідаць верагоднасць уплыву на каханку гэтага супадзення Руткоўскі не стаў. Неўзабаве ён напісаў песню, у тэксце якой згадаў і сунічныя палі, і – не без высмешкі! – мотагонкі, і нават Авідыя. У немудрагелістым, але прыгожым кліпе, які дапамаглі зняць знаёмыя сябра з універсітэта транспарту, Ягор крочыў гомельскімі вуліцамі, што нібыта зліваліся ў адну. Песня, якая атрымала назву «Тры метры над каханнем», выбухнула ў сеціве з неспадзяванай для аўтара сілай. Датуль у Беларусі падобнае здаралася вельмі рэдка – песня (і сама па сабе, і з кліпам) стала папулярнай імгненна і загучала паўсюль, дзе толькі можна было загучаць. Як той казаў, з кожнае жалязкі.

У казках Авідыя

Згубілася ты, а я

Павевам сунічнага ветру

Падняўся на раз-два-тры метры

Над тым, што каханнем было…

Яе бралі ў музычныя чарты ўсе – ад папсовых радыёстанцый, на якіх амаль ніколі не гучала беларуская мова, да культавага ў сваёй беларускамоўнасці «Тузіна гітоў». Студэнты Руткоўскага тут жа зрабілі адмысловую перапеўку – «Тры метры над шурфам», з гумарам абстаўляючы паўсядзённасць археалагічных раскопак. Праз тыдзень сваю пераробку выдалі працаўнікі «Магілёўліфтмаша». Яшчэ праз тры дні – машыністы мінскага метрапалітэна. Потым – спецназаўцы з Мар’інай Горкі. І закружылася ў мазурцы ваяводства! Ягора гэта ўсё цешыла. Калег цешыла яшчэ і тое, што ён перастаў піць. З гэтай нагоды яму перадавалі прывітанне нават з рэктарата…

Марыну песня ўвагнала ў шал. Сваёй празрыстасцю. Адкрытасцю. Адсутнасцю гульні ў хованкі. Здавалася, што кожны, паслухаўшы яе, зразумее, каму і навошта яна адрасаваная.

Над байкамі байкераў

Дарогаю сталкера

З рамонкавых выйшаў я нетраў –

Падняўся на раз-два-тры метры

Над тым, што з каханнем сплыло…

«З нетраў рамонкавых ён выйшаў, гідаўнік», – пагардліва прабурчала адрасатка. Кліп глядзела як на іголках: адразу зразумела, што карцінка складаецца з мясцін горада, якія яшчэ нядаўна яна і Ягор лічылі сваімі. Не было хіба толькі праспекта Перамогі, дзе ён некалі спяваў ёй зусім іншыя песні. Паглядзеўшы, не прамінула патэлефанаваць новаспечанай зорцы. Маланкава стрэліла: «Калі ты думаў мяне расчуліць гэтым лайном, то памыліўся», – пасля чаго скінула выклік, не дазволіўшы Руткоўскаму і слова сказаць. Карыстаючыся момантам, ён паспрабаваў перазваніць, але дарэмна. Прасцей было б датэлефанавацца да Барбары Радзівіл.

Ці не ў той самы дзень праз сацыяльную сетку яму напісаў не абы-хто, а сам Марку Пыркэлаб з Канстанцы. Хлапец даверыўся хліпкай дапамозе пана Гугла Транслэйцкага, каб па-беларуску данесці да Ягора свой гнеў. Ягор на дасланую дэпешу толькі пацікавіўся ў адпраўніка, як па-румынску будзе «гопнік». Праз колькі гадзін парачка, якую Руткоўскі намагаўся не называць «салодкай», абмежавала яму доступ да сваіх старонак. Ён мог бачыць толькі іх профільныя здымкі, якія змянілі тады ж. І Марына, і Марку вывесілі фотаздымкі, дзе яны шчасліва цалаваліся і «любавалісь сабой, как маглі». Вывесілі і дзеля сведчання ўласнага шчасця, і каб укалоць Ягора. Укалолі. Новага запою не справакавалі, але бяссонную ноч падарылі.

Занураны ў роздумы, ён амаль не стуліў вачэй. Прымушаючы сябе заснуць, пералічваў і фараонаў усіх трыццаці егіпецкіх дынастый, і караблі з Гамеравай «Іліяды» (знакаміты «метад Мандэльштама»), і назвы археалагічных культур, датычных Беларусі. Нічога не дапамагала. Змучаны бессанню, нябога без надзеі пачынаў шаптаць: «Граница того села поповского посполу з бояры – от замку господарского Гомельского дорогою гонную у Струпицу речку, тою речкою уверх у Мхи-лес, с того леса у Кобылее болото…» – пасля чаго на нейкі драбочак часу ўсё ж правальваўся ў чуйны сон з неймаверным мігценнем вобразаў і гукаў, у сарцавіне якога непадзельна панаваў Юравіцкі ідал, якому паклон за паклонам адбівалі маляваныя чалавечкі з укладышаў жуйкі «Love is…». Раніцай, з цяжкай галавой збіраючыся на працу, Ягор ведаў адно: Марыну з відавоку ён не адпусціць. Было ўжо запозна вымаць з галавы гэтую стрэмку.

Дзякуючы агульным знаёмым Руткоўскі высветліў, што каханая (а ён працягваў называць яе каханай) мяркуе з’ехаць у Румынію.

– Вось так возьме, кіне навучанне і паедзе? – не паверыў ён.

– У яе ж выбітныя дасягненні. Ёсць публікацыі ў замежных навуковых часопісах, удзел у прэстыжных канферэнцыях маладых навукоўцаў, праца па абмене, зноў жа, – казаў абазнаны ў тэме чалавек і загінаў пальцы. – Яна разлічвае, што там яе без праблем возьмуць ва ўніверсітэт і…

– …добра пакатаюць на матацыкле, – з сумнай посмешкай перахапіў фразу Ягор.

Да новага года Гваздовіч сапраўды з’ехала ў Канстанцу. Руткоўскі паглыбіўся ў працу. Пачаў пісаць кнігу пра знойдзенага ў Юравічах ідала. Пра каханую не забываў. У думках часта звяртаўся да яе. Намагаўся ўявіць яе побыт, яе скарэктаваныя новым асяроддзем звычкі. Спрабаваў здагадацца, ці паспела яна ўжо выйсці замуж. Шпацыраваў са сваёй моташнасцю між цэрквамі святога Іншага і святога Ніколі. Піў толькі па пятніцах. Цалаваўся толькі на святы. Кахаў толькі Марыну.

– Дружа, кінь заганяцца, – казаў яму сябар з універсітэта транспарту. – Як бачыш, песнямі яе не проймеш. Будзь ты хоць сам Гамер – выгнаным будзеш, Гамер! Таму пераключайся на святло іншых маякоў. І будзе табе шчасце…

– Штука ў тым, што я не хачу пераключацца, – сумленна прызнаваўся Ягор.

– А чаго ты хочаш?

– Хачу, каб той румын разам з матацыклам грымнуўся ў мора.

– Кепскае жаданне.

– Звычайнае.

– Звычайнае, але кепскае. Лепш абстрагавацца ад таго, што ў іх там адбываецца. Яны сабе. Ты сабе. Інакш ты толькі шчодра частуеш сваіх дэманаў.

– Паразіта.

– Што?

– Забудзь. Скажы лепш, што б ты рабіў на маім месцы?

– Сядзеў бы на ганку.

– На ганку?

– Так. І калі-небудзь убачыў бы, як паўз мяне пранясуць труп майго ворага.

– Я так не магу. Я не такі Канфуцый, як ты… Жаданае не зваліцца з неба…

І ўсё ж на ганку Ягору сядзець давялося. Літаральна. Без аніякага папулярнага канфуцыянства. Марына пасля ад’езду за мяжу тройчы наведвала Гомель. Сядзець каля знаёмага дома – дома, дзе засталіся яе бацькі, якім яна строга наказала не размаўляць са сваім колішнім. Сядзець, каб хоць на колькі імгненняў пабачыць каханую, якая, праходзячы міма, напята рабіла выгляд, што яго няма. Прыкра. Балюча. Смешна. Тройчы яна прыязджала ў горад, пакінуты дзеля няўцямных выгод. І за ўсе гэтыя візіты Руткоўскі бачыў яе ўсяго хвілін пяць, калі старанна пераплюсаваць кожнае імгненне, кожную нанасекунду. Больш за ўсё пашчасціла падчас яе трэцяга прыезду. Тады, ачмурэлы ад пяшчотнага травеньскага цяпла, ён дазволіў сабе не змаўчаць, а кінуць ёй наўздагон адну просьбу. Дзіўную просьбу-пажаданне:

– Ты толькі не прывозь яго ў Гомель.

– А то што?! – абурана выгукнула Гваздовіч, пазіраючы на яго, як на гарадскога дурня.

– А то «го-го-го!» – і матацыклет на мель сядзе, – з усмешкай нараспеў прагаварыў мужчына, якога яна менш як два гады таму кахала.

– Ты пагражаеш?! – яшчэ больш раззлавалася дзяўчына і, не чакаючы адказу, стала крычаць: – Ты ненармальны! Досыць тут выкамарываць! Прысвялепіўся, як чорт да брагі! Адчапіся ад мяне і ад Марку! І бацькоў маіх вароты абмінай! Усё, што было паміж мной і табой, засталося ў мінулым! У капцах паснула, зеллем зарасло! Час табе ўжо гэта забыць, як забыла я!

– А ты забыла? – зусім спакойна, нібы ўсё гэтае грымотнае даўгаслоўе адрасавалася не яму, удакладніў Ягор, не зводзячы вачэй з крыкухі.

Злавіўшы яго позірк, Марына асеклася.

– Ды пайшоў ты! – пляснула яна і пашыбавала прэч.

Пасля гэтага шчаслівага пабачання пра сябе нагадаў Пыркэлаб. Позна ўночы ён патэлефанаваў Руткоўскаму і на ламанай рускай мове з гнеўным імпэтам агучыў тыя ж тэзісы, што і кагадзе Марына. «Травеньскія тэзісы», – хмыкнуў сам сабе Ягор, а ў слухаўку вельмі выразна працытаваў даўні беларускі праклён: «Каб цябе пярун калядны спаліў!» Ці зразумеў яго румынскі матацыкліст-прыродазнавец, для беларускага археолага-трубадура засталося невядомым. Прынамсі, гудкі ў тэлефоне пачуліся адразу пасля апошняга слова праклёну.

Гісторыя з начным званком развесяліла Руткоўскага і засведчыла, што яго нумар Гваздовіч не выдаліла са спіса сваіх кантактаў. Апошняе не стварала лішніх ілюзій, але, разам з тым, дзіўным чынам умацоўвала яго ў нічым не абгрунтаванай перакананасці, што любошчы Марыны і Марку – рэч прамінучая. Галоўным пытаннем заставалася пытанне часу – калі там у іх усё скончыцца? Ягор працягваў пісаць кнігу, паралельна сочачы даступнымі спосабамі за жыццём тых дваіх.

Кніга для сваёй жанравай нішы атрымлівалася дужа незвычайнай. Археолаг інтэрпрэтаваў юравіцкую знаходку як выяву боства кахання. Форма ідала, арнамент «хвойкаю», шматлікія паралелі з артэфактамі іншых старажытных культур, яскравае водгулле ў пазнейшай айчыннай традыцыі – усё, на яго думку, сведчыла на карысць прапанаванай інтэрпрэтацыі. Неспадзявана нават для самога сябе ён апрацаваў і падаў матэрыял настолькі па-мастацку прыгожа і захапляльна, што кнізе пасля выхаду ў свет не заставалася нічога іншага, як падацца ў прэтэндэнты на атрыманне прэміі Гедройца. З літаратурай падобнага кшталту такія танцы здараліся гады ў рады. Ці не ўпершыню і большасць крытыкаў, і журы, і нават чытачы былі адзінымі ў сваіх меркаваннях. Лонг-ліст. Шорт-ліст. Адначасова павылазілі злоснікі і гнеўнікі ад навукі, якія з ласкі самага злоснага і гняўлівага навукоўца называлі кнігу Руткоўскага «таннай любоўнай чытанінай над магілай беларускай археалогіі». Гэта мала абыходзіла яго. Ён з ахвотай паехаў у Мінск на фінальную цырымонію, дзе журы мелася абвясціць пераможцу.

У той самы момант, калі старэча Б. ускрываў капэрту з імем пераможцы, у Руткоўскага завібраваў мабільнік. Не зважаючы на важнасць моманту і амаль барабанны пошчак, ён зірнуў на дасланае паведамленне. «Яна выйшла замуж», – пісала знаёмая, пацвярджаючы свае словы парай фотаздымкаў. «Галоўны прыз – сто тысяч юаняў – за метафізіку яднання навукі і літаратуры ў кнізе “50 граняў юравіцкага” ўручаецца Ягору Руткоўскаму з Гомеля», – абвясціў ветэран «гедройцаўскай» гонкі, а зала загула, не шкадуючы воплескаў. Для толькі што абвешчанага пераможцы ўсё гэта гучала нібыта з прадоння. Ён доўга не мог уцяміць, што навакольны шум тычыцца менавіта яго. Дзякуй добрым людзям, што выцягнулі няўцямніка на сцэну. Дзякуй унутранаму стрыжню, што дазволіў засяродзіцца і выдаць невялічкую прамову.

Лаўрэат казаў, што не заслугоўвае галоўнага прыза, але, як ужо атрымаў, то з ахвотай яго забярэ. Выраз яго твару пры гэтым заставаўся абсалютна каменным, ажно цяжка было зразумець, жартам прызёр прамаўляў ці на поўнай шпульцы сур’ёзу. Навіна пра вяселле ў Канстанцы добра далася ў знакі. Журналіст, які памкнуўся быў пераняць пераможцу пасля цырымоніі з пытаннем «На што патраціце атрыманыя грошы?», быў узнагароджаны хвосткай рэплікай: «Не твой сабачы клопат».

За гэта Ягора ледзьве не дыскваліфікавалі. Але ў журы знайшлася мудрая жанчына, якая збольшага зналася ў кухні, дзе гатавалася кулеша тагачасных выкрунтасаў Руткоўскага. У яе атрымалася пераканаць іншых дараваць гамяльчаніну запальчывасць, патлумачыўшы кінутую ім абразу відавочным станам афекту, выкліканым пэўнымі жыццёвымі абставінамі. Здавалася, што яна не гаварыла на канцылярскім дыялекце, а ўзнёсла дэкламавала вершы Авідыя.

У фэйсбуку і на некалькіх сайтах публіка віравала, незадаволеная і выбрыкам гомельскага археолага, і патураннем з боку журы. «Без кумаўства тут дакладна не абышлося!» – лейтматывам гучала старая, як апошняе міжледавікоўе, здагадка. Руткоўскі між тым папрасіў у журналіста прабачэння. Журналіст прабачэнне прыняў і ўгаварыў лаўрэата на вялікае інтэрв’ю. Ягор быў настолькі шчырым, што пэўныя пасажы давялося падразаць ці змякчаць акцэнты, каб не выклікаць гэтым разам ураганнай рэакцыі самых розных груп чытачоў.

Шчырае інтэрв’ю, якое выйшла пад назвай «Сабачы клопат лаўрэата: як “рамонкавае каханне” штурхнула археолага ў літаратуру», не ўнікла раз’юшаных водгукаў памяркоўных раялістак, курдуплістых баскетбалістак, нацыянал-пацэнтрыстаў, пабожных трактарыстаў з секты сведак дзяшовага паліва, гіпермодных калумністаў, маладзяшчыхся апалагетаў праваднога радзіва, шпунцікаў і вінцікаў, прафесійных ныцікаў, апельсінавых даярак, дэльфінаў і русалак…

Цікава, што феміністычная грамада, якой рупіў айчынны літпрацэс, падзялілася ў стаўленні да кнігі Руткоўскага на два лагеры ці, як гэта назваў адзін мікраблогер з віцебскай Чортавай Барады, табары. У першым табары да ваяцкае нарады зазывалі: галёкалі пра радзімыя плямы мужчынскага вялікадзяржаўнага шаманізму і недапушчальнасць маскулін-сексісцкага рэваншу ў сучбелліце, убачыўшы ў кніжцы перабор з сімволікай якраз мужчынскай сексуальнасці пры недастатковасці ўцямных паралелей з палеалітычнымі Венерамі як першабытным сімвалам жаночае сілы. Самыя зацятыя з гэтых табарытак нават заклікалі да краўдфандынгавай кампаніі па зборы грошай на гляк цыкуты для аўтара. З другога табара чулася, што ніякіх прэтэнзій да Руткоўскага быць не можа, бо кніга напісана ў дапушчальных негалоснымі канвенцыямі межах, а, да ўсяго, аўтар умее ўласнаручна гатаваць вельмі смачныя бутэрброды, чым анічуць не саступае прызнаным класікам фемінізму ў найноўшай беларускай літаратуры.

Не з пустой ветлівасці Ягор запрасіў і тых, і гэтых сустрэцца на наступных раскопках у Юравічах, каб прынагодна пагаманіць за жыццё. Ахвяраваць дзеля гэтага Гётэборгам ці Венай прадказальна ніхто не пажадаў. Нават і ў прыхільным да лаўрэата табары. Асадачак заставаўся, але па-сапраўднаму Руткоўскага турбавала іншае. Трэба было неяк перажыць факт вяселля Марыны з Марку і не пабратацца наноў са шкляным богам. Цяжка з сетак лавецкіх выйсце знайсці вепруку.

* * *

– Ты толькі паглядзі, што ён кажа! – нервова вохкала Марына, чытаючы ў сеціве шчырае інтэрв’ю.

– Мілая, ты ж ведаеш, што я не ўмею чытаць па-беларуску, – нагадаў ёй свежапрыдбаны муж, зялёны навабранец Венерынай раці.

– Я табе перакладу зараз, – цяжка дыхаючы, вымавіла яна. – Толькі не ўпадзі. Вось: «Я даўно кахаю адну дзяўчыну. Цяпер у нас вельмі складаны перыяд. Але гэта анічуць не скасоўвае маіх пачуццяў да яе. Бог стварыў нас адно для аднаго. І што б там ні было – разлукі, жыццёвыя віхуры, матацыклетныя гонкі – мы ўсё адно будзем разам. Раней ці пазней, але будзем».

– Не, я разумею, што кожнаму сваё рамяство. Каму як божанька паклаў, – прахаджаваўся туд-сюд Марку па нацягнутым канаце цярплівасці. – Але што ні археолаг, то паэт. Што ні паэт, то вар’ят. А чым большы вар’ят, тым хутчэй журналісты збягаюцца. Як пацукі на флейту з Гомеля.

– Гэта ты каламбурыш? – павесялела ад яго мудрыкаў маладзіца.

– Я незнарок. Ёсць у нас майстры каламбураў. Герадоты недаробленыя. Шліманы недапечаныя. Так накаламбураць, што падзецца няма куды. Хоць ідзі Авідыю скардзіцца. Да чаго твой колішні вядзе, кажучы, што вы будзеце разам?

– Альбо ён сапраўды канчаткова з’ехаў з глузду і пасяліўся ва ўласным сусвеціку, альбо гэта непрыхаваная пагроза нам з табою, даражэнькі, – неахвотна разжоўвала мужу Марына.

– Дай мне тэлефон. Я пазваню яму.

– А сэнс? Усё будзе як мінулым разам. Да таго ж, фармальна выглядае, што мы з табой пераследуем яго, дастаючы званкамі з пагрозамі.

– Але ж ён павінен ведаць, што мы з табой пабраліся шлюбам, што мы кахаем адно аднаго, што ў нас усё добра… Ён павінен зразумець, што няма чаго совацца туды, дзе кіпіць чужы гаршчок.

– Я думаю, пра шлюб ён ужо ведае, а ўсё астатняе ставіць пад вялікі сумнеў.

Муж агаломшана зірнуў на яе. Пэўны час ён маўчаў, а потым вельмі асцярожна спытаў:

– А ты сама гэта пад сумнеў не ставіш?

Яна ціха засмяялася, падалася да яго і, прыгарнуўшы, сказала:

– Дакладна не. Не верыш?

– Веру. Але гэты далакоп мне вельмі надакучыў. Я адчуваю сябе нейкім мікробам пад лінзамі мікраскопа. Варушуся. Вучуся. Ганяю на матацыкле. Кахаю цябе. І ўвесь час такое ўражанне, быццам ён назірае за мной.

– Не перабольшвай. Не такі ён усёмагутны і кручаны, якім хоча здавацца. Павер ты мне, бо год стасункаў з ім…

– Не працягвай. Нават чуць не хачу, што ў вас было. Як там у Іянэску? «Мой нораў, на жаль, невыцерпны, таму я не цярплю іншых людзей з невыцерпным норавам».

Хаджэнні па канаце абарваліся разам з канатам. Атмасфера прыкметна наэлектрызавалася.

– Ведаеш што? Пакуль мы тут з табой не нарабілі якіх глупстваў, давай лепш пакатаемся на матацыкле, – нечакана прапанавала Марына.

– Да мора? – з ласкавай усмешкай удакладніў Марку, быццам толькі што не быў гатовым кідаць вакол сябе вогненныя стрэлы.

– Так. На наша з табой любімае месцейка, – усміхнулася яна і пацалавала мужа ў вусны.

Маладыя жылі тады амаль у самым цэнтры гістарычнай часткі Канстанцы, недалёка ад плошчы Авідыя. Вялікую кватэру ў злёгку мадэрнізаваным аналагу савецкай хрушчоўкі ім на вяселле падаравалі бацькі Марку. Матацыклетныя выправы да мора сталі для маладой сямейнай пары традыцыяй, якая гарантавана вяртала іх дачыненням флёр рамантычнасці. Таму Марына і пастаралася як мага хутчэй скарыстацца гэтай завядзёнкай і неадкладна згладзіць першыя шурпатасці сумеснага жыцця, дарма што ўзніклі яны з віны далёкага ад іх утульнага гняздзечка мужчыны. Чортавага неўдалёгі, што ніяк не мог змірыцца са сваёй паразай.

Ратавальная выправа, аднак, не задалася. Не, спачатку ўсё было добра. Экіпіраваліся як звычайна. Нічога лішняга з сабой браць не сталі. Перад выездам пацалаваліся вельмі палка. Настрой яшчэ на колькі пунктаў узняўся ў абаіх. Яны імчаліся па вуліцах Канстанцы. Марку вырашыў змяніць звыклы маршрут, каб падоўжыць паездку і неймавернае адчуванне, калі каханая, седзячы ззаду, туліцца да цябе, трымаецца за цябе, цалкам табе давярае. З вуліцы імператара Траяна ён выруліў каля мэрыі на даўжэзны Таміскі бульвар, па якім выехаў у прадмесці. Праваруч маячыла возера Сютгёл з маляўнічай выспай. І ў Марыны міжволі ўзніклі параўнанні з возерам Ліцвін, якое было разоў у дзесяць меншым. Машынальна матлянула галавой, каб адагнаць нязваны ўспамін і засяродзіцца на ўсё яшчэ нязвыклым для сябе тутэйшым краявідзе. Ацаніць усю красу мясцін яна змагла, калі муж, не даехаўшы да моста праз канал, збочыў на прылеглую дарогу і памчаў проста ўздоўж возера. Ад звабы вачэй пачасцілася дыханне. Яна шчыльна прыгарнулася да Марку. Той ззяў, як ззяюць шчаслівыя людзі, цешачыся прыемнасцю імгнення.

Марку думаў узбіцца на аўтастраду каля Мамаевай пярэспы, што адасабляе Сютгёл ад мора, каб потым рушыць на поўнач і ўрэшце дабрацца да іх любімага месцейка. Ён скінуў хуткасць. Наперадзе чакала дарожная развязка. Жонка адняла галаву ад яго спіны і зірнула на дарогу. Па сустрэчнай паласе павольна ехаў турыстычны аўтобус. Калі ён параўняўся з матацыклам, Марына міжволі кінула позірк на вокны. За секунду яе настрой перамяніўся. Яна войкнула і на нейкі час здранцвела. Сярод пасажыраў аўтобуса яна ўгледзела Руткоўскага. Ён заўважыў яе і нават прыветна памахаў рукой, не хаваючы фірмовай усмешкі. Пасля развязкі Марку паспрабаваў ізноў паскорыцца, але Марына запратэставала, просячы спыніцца.

– Тут нельга спыняцца, – апасліва патлумачыў ён.

– Спыніся, дзе можна, – нястрымана коўзаючыся, ужо не прасіла, а патрабавала яна.

– Ды што ж такое? – не разумеў муж прычыну перамены ў яе настроі.

– Спачатку спыніся, а тады ўжо скажу, – паставіла яна ўмову, баючыся яго рэакцыі на ўзрушальную навіну.

Праз колькі кіламетраў Марку спыніўся. Жонка паведаміла пра ўбачанае. Паверыць у рэальнасць пачутага было складана. Яны стаялі каля матацыкла на ўзбочыне аўтастрады. Міма праносіліся машыны. Праз прагалы між рэдкімі будынкамі Марына выхоплівала вачыма мора, нібыта раптоўнага мора слёз ёй было замала. Муж абдымаў яе. Намагаўся суцішыць. Акуратна спрабаваў высветліць, ці не здалося ёй, ці сапраўды аўтобусам ехаў Ягор.

– Я не ведаю. Я ўжо нічога не ведаю, – праз усхліпы казала Гваздовіч. – Гэта быццам нейкае насланнё…

– Можа, там проста быў нехта падобны да яго, – вельмі няўпэўнена дапусціў Марку.

– Ці, можа, аўтобус увогуле пустым ехаў, а мне ўсё толькі прытрызнілася, – множыла жанчына сваю роспач, баючыся сарвацца.

Каб залішне не мардаваць псіхіку выбудоўваннем здагадак, вырашылі неадкладна зазірнуць на старонку Руткоўскага. Марку дастаў смартфон і, падключыўшыся да сеціва, перадаў жонцы. Сувязь была няўстойлівай. Старонка, дадаючы лішняга нервашалу, грузілася павольна, быццам грузчыкамі нанялася арцель чарапах, у кожнай з якіх быў уласны від абсесіўна-кампульсіўнага разладу, што не дазваляў ім працаваць згуртавана.

На профільнай выяве (дзякуй чарапашкам за працу!) Ягор красаваўся ў атачэнні трох пекных дзяўчат – студэнтак ці аспірантак. «Ну, хто б сумняваўся! Каб Руткоўскі – і не ў кампаніі гладзенькіх баб!» – саркастычна заўважыла Марына і перавяла позірк на словы статуснага запісу.

– «Нікуды не дзенемся – мы яшчэ сустрэнемся», – прачытала яна ўголас па-беларуску, а потым пераклала на англійскую.

– Паскуда. Я заб’ю яго, – шыпеў Марку, сціскаючы кулакі. – Вось як яго ігнараваць? Як тут станеш абыякавай скалой, калі ён такія выбрыкі сабе дазваляе?

– Чакай. Гэта яшчэ нічога не значыць. Проста дражніць. Трэба зірнуць, што там далей.

Яна стала праглядаць стужку. Стужка пачыналася замацаваным запісам. У ім быў скан старонкі з часопіса 1930-х гадоў: усмешлівая дзяўчына ў хустцы і скураной куртцы сядзела за рулём матацыклета, а рэдакцыйны подпіс тлумачыў: «На гвоздильную фабрику теперь с ветерком». Пад сканам вісела аўдыё песні з савецкага фільма пра мушкецёраў. Песня называлася «Канстанцыя». Марына войкнула, і мора ў яе вачах паўтарылася. Не разумеючы вяртання жончыных слёз, Марку моўчкі прыхінуў яе і, забіраючы смартфон, незнарок пракруціў стужку да больш ранніх запісаў, зачапіўшы кнопку прайгравання аўдыё. Абсалютна неспадзявана з дынаміка на максімальнай гучнасці стрэліў надрыўны голас Руткоўскага: «У казках Авідыя…».

– Выключы гэта! Прашу! Выключы! Выключы хутчэй! Калі ласка, любы мой! – усхадзілася Марына, нібыта яе рэзалі.

– Зараз, зараз… – мармытаў Марку, не ведаючы, за што хапацца найперш.

Жонка не сунімалася. Песня не выключалася. У нейкі момант Марына заскуголіла, вырвала смартфон і ледзьве не шпурнула яго прэч. Муж учасна ўтрымаў яе руку. Ні ў чым не вінаваты апарацік здзейсніў даволі мяккую пасадку ім пад ногі ў жвір. Песня акурат скончылася. Марку шаптаў суцяшальныя словы. Марына працягвала румзаць, мала не задыхаючыся ад усхліпаў. Плач вычварна яднаўся з гудам мімаезных аўтамабіляў, прыглушаным плёскатам марскіх хваль і прарэзлівым крыкам чаек…

* * *

Выпраўляючыся на канферэнцыю ў Канстанцу, Ягор і думаць не думаў, што вось так проста ў першы ж дзень пабачыць каханую. Чыстае супадзенне, якое, тым не менш, толькі ўзмацняла яго перакананасць, што іх з Марынай сцежкі не разбегліся. Яшчэ ў Гомелі ён даў сабе слова, што па прыездзе ў Канстанцу нічагуські не зробіць дзеля яе пошукаў. І вось яна адшукалася сама. Намалявалася красуня. Гэта цешыла, і да ўдзелу ў адкрыцці канферэнцыі навуковец рыхтаваўся з прыўзнятым, калі не сказаць гуллівым, настроем.

«Кошка ў чаравічках лазіць па палічках», – раз-пораз паўтараў ён радок даўняй народнай песні, які чамусьці засеў у галаве. Паўтараў, прасуючы кашулю. Паўтараў, спускаючыся з нумара на вячэру ў кавярню. Паўтараў, гартуючы сваю веру ў новыя сустрэчы з Марынай. Як не на гэтым, дык на іншым канцы свету. Ён міжволі паўтарыў апошняе ўголас, быццам дзяліўся роздумам з начным морам. Усміхнуўся, зразумеўшы, што меў на ўвазе не свет, а сусвет – космас. Ягор падняў галаву, хоць і не дужа спадзяваўся ўгледзець у небе нават адну зорку. Аднак наўздзіў неба было густа ўсеянае зіхоткімі мігатлівымі кропкамі. Колькі хвілін ён глядзеў на іх не адрываючыся. Пашчасціла заўважыць тры знічкі. Праводзіў іх усмешкай без загадвання жаданняў. Быў упэўнены, што галоўнае яго жаданне спраўдзіцца і так: «Я праракую прыход перамогі – аб ёй, ненагляднай, песню ахвярную мне выпадзе гучна спяваць».

* * *

Марына супакоілася хутка. Працяглы кантрасны душ. Не менш працяглы бурлівы секс. Зялёная гарбата. Свежыя булачкі з вішнямі. Адчуванне, што нічога надзвычайнага не здарылася. Абыякавасць да таго, што недзе ў гэтым новым для яе горадзе знаходзіўся Ягор. Яна павесялела. Марку цешыўся з гэтага. І хоць жонка заявіла, што болей падобных зрываў не будзе, ён прапанаваў больш не заходзіць на старонку Руткоўскага, а на ўсе навіны пра яго папросту чхаць. Яна згадзілася, палічыўшы прапанову і разумнай, і своечасовай.

Як выдатнікаў Марку і Марыну запрасілі на адкрыццё міжнароднай канферэнцыі, што праводзілася ва ўніверсітэце імя Авідыя. Мерапрыемства чакалася вельмі маштабнае. Удзельнікі з дзясяткаў краін свету. Мноства секцый і тэматычных панэлей. Добры шанец завязаць цікавыя і карысныя знаёмствы – нават калі сам нідзе не выступаеш, а прысутнічаеш адно як слухач. Маштабнасць каштавала немалых грошай. Рэктарат асабліва не афішаваў крыніцу фінансавання. Але пракідкі Пыркэлаб дазнаўся без вялікіх намаганняў, што за ўсім гэтым стаіць міжнародная карпарацыя «Coböl Engineering». Яе кіраўніцтва пачало заахвочваць навукоўцаў усяго свету заняцца вывучэннем феномена адзіноты. Уласна адзіноце канферэнцыю і прысвяцілі. Адзіноту са сваіх вежаў разглядалі і прыродазнаўцы, і гуманітарыі.

– Гуманітарыі? – перапытала Марына ў мужа, не дапускаючы, што можа там сустрэць Ягора.

– Так. Карпарацыя замовіла ўсебаковае вывучэнне адзіноты. Але хімікаў і біёлагаў усё адно будзе больш.

– А навошта ёй гэта спатрэбілася? Ну, ёсць адзінота. Які практычны сэнс у яе шырокім даследаванні? Ці гэта ўсё толькі шырма для адмывання грошай?

– У «Coböl» столькі грошай, што і за тысячу такіх канферэнцый не адмыеш, – з веданнем справы рагатнуў Марку. – Тут рэальны інтарэс. Пасля інцыдэнту ў Сінгапуры два з паловай гады таму. Памятаеш?

– Цісканіна ў тэатры «Вікторыя»? Вадзяны слуп на канцэрце «Crystal Castles»? Напад дзікіх пчол на станцыю метро «Фенікс»? – Марына разгублена, але трапна вывуджвала з памяці водгулле старых навін.

– Не, нешта горшае. Калі мераць інтарэсамі карпарацыі. Цягам аднаго тыдня там звольніліся больш за тысячу высокакваліфікаваных спецыялістаў, якія працавалі на «Coböl».

– Самі звольніліся? – не дала веры жонка. – Калі б я працавала на «Coböl» як высокакваліфікаваны спецыяліст, то трасцы б адтуль самохаць звольнілася.

– Тыя спецыялісты спачатку лічылі гэтак жа. А потым узялі і сінхронна напісалі заявы.

– А адзінота?..

– Адзінота згадвалася ў заявах як адзіная прычына звальнення.

– Ды ну, – махнуўшы рукой, расчаравана гмыкнула Марына. – Лухта ўсё гэта. Хутчэй за ўсё, іх нехта пераманіў да сябе.

– Я такіх падрабязнасцей не ведаю. Але менавіта з тых часоў «Coböl» і важдаецца з адзінотай.

Адкрыццё канферэнцыі адбывалася ў самай вялікай універсітэцкай зале. Яна была бітком набатаваная ўдзельнікамі і запрошанымі слухачамі яшчэ за паўгадзіны да афіцыйнага пачатку. Марку і Марыне дасталіся вельмі выгодныя месцы амаль пасярэдзіне залы. Разглядаючы буклет з праграмай, заўважылі, што на пленарнае пасяджэнне заяўлены навуковец з Беларусі. Марку спытаў у жонкі, ці ведае яна такога. Тая адно паціснула плячыма – магчыма, чула, але не больш.

– Галоўнае, што таго вырадка тут няма, – з лёгкім трымценнем прашаптаў Марку.

– Ай, ды пляваць яму на навуку, – выпінаючы абыякавасць, кінула Марына. – Завяліся лішнія грошы, дык прыехаў мяне пазлаваць і са шлюндрамі на пляжах паваляцца.

Пачатак канферэнцыі быў даволі стандартны. Прамовы. Падзякі. Нягеглыя жартачкі. Хацелася пазяхаць. Марына сядзела, прыкрыўшы рот рукой, каб яе частых позехаў ніхто не бачыў. Ажывілася падчас пленарных выступаў. Пагатоў, матэрыялы агучваліся вельмі дыскусійныя.

Бельгійскі хімік даводзіў, што адчуванне адзіноты – гэта ўсяго толькі набор пэўных рэчываў, якія пераважаюць у канкрэтны момант у арганізме чалавека. Расійскі біёлаг, наадварот, даводзіў, што ні хімічныя працэсы ў арганізме, ні нават вірусы не здольныя наўпрост справакаваць адчуванне адзіноты. Калумбійская літаратуразнаўца казала пра феномен адзіноты ў творах Габрыеля Гарсія Маркеса. Хіліла да таго, што Маркес змог па-майстэрску абмаляваць сітуацыі глыбокай адзіноты, але так і не прапанаваў ні ў адным са сваіх твораў нейкага дзейснага сродку ад яе.

Пасля калумбійкі да кафедры запрасілі госця з Беларусі. Насуперак таму, што было пазначана ў праграмцы, мадэратар абвясціў даклад «Матывы адзіноты ў архаічных беларускіх народных песнях», з якім выступаў Ягор Руткоўскі. Такая сабе замена гульца на полі. Марыну з мужам ад пачутае навіны скаланула. Яны няўцямна перазірнуліся. Марку вельмі баяўся, каб жонка не падкінулася новай істэрыкай. Тая ж, адчуваючы паскораную пульсацыю ў скронях, усё ж намагалася захаваць раўнавагу. Адкрыццё навуковай канферэнцыі – не тое месца, дзе можна было даваць волю істэрычным праявам.

– Можа, выйдзем? – хваляваўся муж.

– Не. Інакш гэта нам будуць прыпамінаць да канца жыцця, – жонка выстаралася мужнасці. – Дый яму лішняй нагоды для радасці не хачу даваць.

Руткоўскі прывітаў залу па-румынску і па-беларуску, а далей выступаў на англійскай мове. Казаў, што матыў адзіноты найбольш выразна назіраецца ў сіроцкіх, удовіных, частцы любоўных і восеньскіх песень. Зрабіў акцэнт на тым, што ў большасці песень адлюстравалася жаночая адзінота, тады як інтанацыі мужчынскай скаргі на адзіноту сустракаюцца толькі зрэдчас. Пералічыў назвы некаторых песень, у тым ліку і ў арыгінале. Працытаваў беларускага даследчыка Віктара Каратая: «Матыў самотнасці мае ў творах досыць шырокую меладычную амплітуду: ад журботнага піянісіма да магутнага фортэ, а ў ансамблевых спевах – і да крэшчэнда». Выказаў уласнае перакананне, што для беларусаў песні пра адзіноту з’яўляліся адначасова і лекамі ад яе. Без папярэджання праспяваў урывак з народнай балады:

Усе коні вараныя –

Адзін конік белагрывы.

Павёз дзевачку і к мору,

Павёз красную не ў пору.

Я цяпер іду адзін

На вазерушка Ліцвін.

І пакуль публіка не паспела асэнсаваць раптоўнае відовішча, Ягор паўшэптам – так, як ён звычайна шаптаў што-небудзь ласкавае Марыне – прадэкламаваў пераклад урыўка на англійскую, пасля чаго з усмешкай падзякаваў усім за ўвагу. Зала грымнула воплескамі – мабыць, найгучнейшымі за ўвесь час ад пачатку канферэнцыі. Нават Марку ледзьве не запляскаў, але ўчасна ўстрымаўся, злавіўшы няўхвальны позірк жонкі. Яна не жадала ствараць нават імітацыі апладысментаў. Мадэратар абвясціў перапынак.

Намагаючыся не выдаваць сябе, Марына паглядала на свайго колішняга каханка. Сутыкнуцца з ім у кулуарах было для яе дужа сумнеўным шчасцем. Марку таксама гэта разумеў. Ён вымеркаваў зручны момант і вывеў жоначку з залы, каб верагоднасць сустрэчы з праклятым госцем Канстанцы звесці да мінімуму. Атрымалася. Яны выйшлі ў двор і моўчкі пакрочылі па ўніверсітэцкім скверыку да бюста ўсюдыіснага Авідыя.

– Ты насамрэч хацеў яму папляскаць? – парушыла цішыню яна.

– А што тут такога? – адразу не патрапіў адказаць ён.

– Сапраўды, – прагучала праз ухмылку.

– Не, ён, вядома, казёл. Але мушу прызнаць, што даклад цікавы, – запахла апраўданкамі.

– Ведаю я, як ён такія тэрміновыя даклады піша, – выпраменьвала скептыцызм Марына. – Тры-чатыры кніжкі. Вялікая бутэлька «Jack Daniel’s». Дзве гадзіны дыяганальнага чытання з алоўкам пад выпіўку. А потым яшчэ столькі ж – напісанне тэксту.

Пыркэлаб хацеў сказаць, што раней і сам гэтак пісаў некаторыя работы, дзе не патрабавалася дакладных вылічэнняў, але сціснуў сківіцы, каб не прабалбатацца.

– І які ж ён усё-ткі паскуднік! – знянацку выдала Марына без надрыву і горычы, але з прыкметнай шчопаццю сарказму ў голасе. – Усе гэтыя яго інтанацыі, шэпты, усмешкі адно дзеля таго, каб здабыць прыхільнасць аўдыторыі.

– Паскуднік, але манера трымацца і прыёмчыкі для выступу мяне станоўча ўразілі.

– Ты ў адвакаты яму наняўся?

– Я ж не інквізітар, каб усюды бачыць заганы. Дый з песняю добра прыдумана. Згадзіся.

– Да твайго ведама, пане Не-Інквізітар, песню ён праспяваў зусім невыпадковую. Разлічваў ударыць па мне. Значыць, ведаў, што я буду на адкрыцці. Разумееш? Ён робіць усё, каб нагадаць мне пра тое, што я з ім зрабіла.

– Нічога ты з ім не зрабіла. Такіх выпадкаў, як ваш, сотні тысяч, калі не мільёны. Па кароткім каханні доўгія ўздыханні. Спачатку людзі кахаюць ці думаюць, што кахаюць. Потым нехта з закаханай пары прыходзіць да цяму, што гэта ўсё самападман, замак з пяску, які не вытрымлівае выпрабавання новымі цікавымі знаёмствамі і адкрыццём шырэйшых даляглядаў. Ты сышла ад яго і сышла. Я разумею, што яму там цяжка было, невыносна, «глыбокая яма ўнутры, і ўсё туды гопае». Але ж колькі можна пакутаваць! Даўно б выкінуў цябе з галавы ды знайшоў кагосьці. Дык жа не! Яму лепей калупацца ў сваіх душэўных ранах і даводзіць цябе да шаленства новымі і новымі выбрыкамі.

– І гэтага не спыніць…

– Чаму ж? Давай я дамоўлюся са сваімі старымі сябрамі па мотаклубе. Перастрэнуць яго дзе-небудзь. Прыродны нораў не зменяць, але ў бубен натаўкуць так, што пасля і думаць пра цябе забаіцца. Ты толькі скажы.

– Не. Ніякіх сяброў і бубнаў. Я цябе прашу. Інакш мы з табой вельмі моцна пасварымся.

– Дасць гладыятар зарок не сыходзіцца больш у двубоях.

– Не блазнуй, а то ў археолага ператворышся.

– У археолага? О, не! Толькі не археалогія. Археалогія – гэта дарога наўпрост у пекла.

– Перастань, калі ласка, а то ўжо шчокі баляць стрымліваць усмешку.

– Перастаў. Але скажы, што будзе потым? Ён жа ніколі па сваёй волі не адчэпіцца.

– Адчэпіцца, калі мы знікнем.

– Ты нешта прыдумала?

– Так. Калі ўжо яму даспадобы танныя драмы, то чаму б не даць яму іх…

Марку збянтэжана глядзеў на жонку, намагаючыся адгадаць яе задуму. Тая падміргнула зваянаму Авідыю, узяла мужа за руку і павяла назад у корпус. «Вось мае настаўленні, вось нашае нівы азнакі», – не сказаў ім услед помнік, хоць, можа, яму і дужа карцела.

Наўмысна Ягор Марыну ў кулуарах не шукаў. Але і не быў цалкам безуважным. Падчас выступу ён даволі хутка вызначыў прысутнасць парачкі і неаднакроць пазіраў у сярэдзіну залы. Па жэстах і рухах угадваў няёмкасць, якую мусіла тады перажываць Марына. Гэта яго распаляла, натхняючы пераніцоўваць выступ у амаль што перформанс.

У перапынку шмат хто захацеў пазнаёміцца з ім асабіста. Нават тыя, хто раней нічога не чуў пра Беларусь або вельмі цьмяна ўяўляў, дзе знаходзіцца такая краіна эльфаў. Сярод іншых падышла і псіхалагіня з Харватыі, маладая прыгожая жанчына Ядранка Іванкавіч. Што праўда, яна вытрымала паўзу, даўшы зорцы пленарнага дакладу магчымасць вызваліцца са шчыльнага атачэння мімалётных прыхільнікаў. Падышла, калі побач з ім засталося два-тры чалавекі. Назвалася. Пахваліла за выступ. Агучыла некалькі псіхалагічных катэгорый, у межах якіх можна было б разглядаць версію Ягора пра песні як сродак барацьбы рускіх з адзінотай.

– Беларусаў, – ветліва, але настойліва паправіў ён.

– А якая розніца? – трошкі здзіўлена, яўна не чакаўшы пярэчанняў, удакладніла Ядранка.

– Паверце, розніца ёсць. Але гэта тэма для асобнай вялікай гутаркі, якую цяпер лепш не пачынаць, – Руткоўскі выдатна, як для такога моманту, захоўваў спакой. – Што да вашых заўваг па дакладзе, то абяцаю дапрацаваць свае высновы. Для мяне ўсё ж на першым месцы археалогія, а фалькларыстыка, культуразнаўства ў цэлым ідуць за ёю следам.

– Звычайна навукоўцы з Усходняй Еўропы, абяцаючы на грунце маіх заўваг дапрацаваць высновы сваіх дакладаў, даюць зразумець, што добра было б, каб я дала колькі асабістых кансультацый. А вы чамусьці з такой мілай сур’ёзнасцю ўхіляецеся, нібыта баіцёся пакінуць унутраны бок ветру, – яе словы мерна цурчэлі гаманкім ручаём, ад якога пачынала кружыцца галава.

– Што вы маеце на ўвазе? – між кружэннем галавы і ўдаваннем збянтэжанасці Ягор выбраў апошняе, палічыўшы за лепшае не расказваць, што, згодна з беларускімі паданнямі, унутры ветру – то-бок у віхуры – можа жыць чорт.

– Не хвалюйцеся, душа мая, тут няма ніякай таямніцы, – ручай працягваў міла гаманіць. – Я нічога не маю на ўвазе. Мая дапамога палягае не ў тым, каб нешта мець на ўвазе, а ў тым, каб нешта зрабіць. Але як сабе хочаце… Скажыце лепш, хто яна?

– Выбачайце, – археолагу, у якога на міг паплыло перад вачыма, здалося, што гутарка пакандыбала ў мяшок непраходнай вулкі, і лепш было б гэтыя дудуканні акуратна згарнуць.

– Дык хто яна? – не адступала харватка, працінаючы суразмоўцу дапытлівым позіркам.

– Яна? – хаваючы няёмкасць па кішэнях, састроіў неразуменне Руткоўскі.

– Тая, што сніцца вам, і вы кладзяце падушку другім бокам, спадзеючыся, што і яна пабачыць вас у сне. Мяркую, ваш даклад адметны не толькі спевам, але і падвоеным дном. Ці не так? – жанчына атакавала заспетага ўроспудзь навукоўца з Усходняй Еўропы.

Той ажно да амарокі быў здзіўлены, сцяміўшы, што старонні чалавек здолеў лёгка яго раскусіць. Стаў аднеквацца. Цвердзіў, што псіхалагіня памылілася. Адначасна паціху разглядаўся, вывіжоўваючы ў натоўпе Марыну. Усё ж хацеў зірнуць на яе зблізу. Пабачыць выраз твару. Злавіць тое, што магло таіцца ў яе вачах. Хаця б на хвілю. Але каханай нідзе не было. Ягор пакінуў дарэмныя выглядванні і, адольваючы рэшткі нядаўняй атакі, вярнуўся да гутаркі з новай, нечакана загадкавай, знаёмкай. Ён даў сабе рады разняволіцца, зрабіўшыся люстраным рэхам яе гаманлівага ручая. Жанчыне гэта яўна імпанавала.

Марына з Марку вярнуліся напрыканцы перапынку. Заўважыўшы Ягора, яны дэманстратыўна прайшліся паблізу. І хоць звонку ён стараўся захоўваць абраную пад абставіны маску, агульны настрой усё ж перакуліўся. Пара прадэфілявала без аніякіх прывітанняў ці якіх-небудзь знакаў. Руткоўскі акурат забаўляў суразмоўку адной з дзіўных беларускіх загадак пазамінулага стагоддзя, намагаючыся адэкватна перадаць яе па-англійску:

– «Ляцеў птах чэраз божы страх, сеў на магілу: ой, божа мой мілы, не магу з табой гаварыць – мая сіла гарыць». Што за птах?

– Пчала, – Ядранка хутка знайшлася са слушным адказам, што выглядала фантастычна, бо звычайна нават беларусы не маглі даць рады гэтай загадцы.

Уражаны Ягор хацеў яе пахваліць, але жанчына ледзь прыкметна кіўнула на Марыну і пацікавілася:

– Дык гэта яна?

– Не. Ну што вы. Гэта не яна. Яе ўвогуле няма. Яна – выдумка маёй галавы, – непраўдападобна завіхляў ён, адчуваючы, як мулка яму стаяць і як яго сіла гарыць.

Ядранка не паверыла.

Пачыналася работа па секцыях. Руткоўскі і Іванкавіч меліся працаваць у розных. Каб не згубіцца пасля, псіхалагіня прапанавала абмяняцца візітоўкамі і актуальнымі на час канферэнцыі кантактамі. Супраціўляцца сэнсу не было. Замацаваўшы абмен далікатным рукапацісканнем, яны разышліся.

Марына, употайкі назіраючы за імі, накручвала мужа: «Ну, што? Бачыш, я зусім яму не патрэбная! Уся гэтая гісторыя пра вечнае каханне да мяне і яго шаманскія скокі вакол – бессаромны блеф, з дапамогай якога ён намагаецца мне адпомсціць». У нейкі міг Ягор пераняў яе позірк. Яна імгненна адвярнулася да Марку і, каб не атмасфера канферэнцыі, дык з вялікай пэўнасцю палымяна абняла б яго. Ягор адрэагаваў ухмылкай і, звяраючыся з праграмай, падаўся ў аўдыторыю.

* * *

Увечары Ядранка патэлефанавала першай. Надзіва хутка яны дамовіліся пра сустрэчу і неўзабаве вячэралі на тэрасе ўтульнай кавярні, што выходзіла на мора. Гутарка, як шкельцы чарадзейнай мазаікі, складалася сама сабой. Ніводнага разу не павісала апетае дзядулем Таранціна няёмкае маўчанне. Харватка, адкінуўшы нядаўнюю велямоўнасць, расказала, чаму вырашыла прысвяціць сябе псіхалогіі. Ягор правільна здагадаўся, што ў яе выбары не абышлося без драматычнай школьнай гісторыі. Яна пахваліла яго за праніклівасць і апавяла сапраўды даволі сумную гісторыю сваёй аднакласніцы, якую цкавалі астатнія вучні, а Ядранка змагла ёй дапамагчы.

– А чаму вы сталі археолагам? – пераняла эстафету жанчына.

– У мяне менш драматычна, – з усмешкай папярэдзіў ён.

– Дайце паспрабую адгадаць, – не зводзячы з яго вачэй, папрасіла суразмоўніца. – Можа, у дзяцінстве корпаліся ў гародчыку і знайшлі старажытную манету ці нават рыцарскія даспехі?

– У гародчыку я звычайна выкопваў толькі бульбу, – стэрэатыпна пажартаваў беларус. – Ніякія старажытнасці, апроч леташніх гнілякоў, мне там не трапляліся.

– Дык што ж тады паўплывала на выбар?

– Прыйшоў я ва ўніверсітэт дакументы падаваць. Зайшоў у прыёмную камісію і спытаў, на які факультэт паступае больш за ўсё прыгожых дзяўчат. Мне сказалі, што прыгожых дзяўчат хапае на розных факультэтах, але чамусьці прапанавалі філалагічны. Маўляў, буду там сярод красунь, як кот каля смятаны. Але з мовамі ў мяне на той час было горш чым пасрэдна. Таму, пакруціўшы розныя варыянты, давялося абраць гістарычны факультэт. Пагатоў, акурат тады падаваць дакументы на гістфак прыйшла дзяўчына неверагоднай прыгажосці. Гэты збег абставін і вызначыў мой выбар. Толькі не пішыце пра гэта нідзе.

– Мне здаецца, што ў вашым аповедзе праўда і выдумка вагаюцца ў суадносінах сорак на шэсцьдзясят. Так?

Мужчына глядзеў на яе смяшлівыя іскрынкі ў вачах і баяўся, што не вытрымае. І лёгкасць гутаркі, і атмасфера прыемна ўзрушвалі яго. Але ад усведамлення гэтае прыемнасці мурашкі забегалі па скуры і зрабілася страшна. Страшна паддацца спакусе. Страшна зрабіць недакладны крок. Страшна выйсці на тое, што завецца закаханасцю.

– Ваша праўда, – насуперак усяму згадзіўся ён. – Гісторыя майго паступлення – нібы міф. Шмат фантастычных рыс. Але ёсць і праўда. Калі сцісла, то я сапраўды паступіў на гістфак праз дзяўчыну.

– Цудоўна. Але ж гэта яўна не тая, на якую я вам сёння кіўнула? Сённяшняя значна маладзейшая. І вось яна зводзіць з глузду выдатнага беларускага археолага і адметнага спевака. Не хочаце паразмаўляць са спецыялісткай у псіхалогіі пра сваё няшчаснае каханне?

Вострым бусаком пытанне зачапіла Ягора. Але ён ізноў не паказаў выгляду, канвертуючы пачутае ў жартачкі.

– Ды якое няшчаснае каханне! – падключаючы лёгкую артылерыю сваёй абаяльнасці, сцішана выгукнуў ён. – У мяне ўсё добра. У Гомелі жонка і палюбоўніца чакаюць.

– Галоўнае не паблытаць, хто з іх хто, – не даўшы веры яго словам, пакеплівала Іванкавіч.

Яны засмяяліся. Засмяяліся, як старыя добрыя сябры. Гэты смех нават здолеў на нейкі час утаймаваць хісткі ўнутраны страх Руткоўскага.

– На ваш погляд, якая псіхалагічная праблема найбольш уласцівая беларусам? – перапыніўшы смех, раптоўна змяніла тэму жанчына. – Толькі не кажыце, што адзінота…

– Сіндром татальнай адзіноты да нас яшчэ не дабраўся, – беларус з удзячнасцю перайшоў на новую хвалю гутаркі. – А нашай праблемай, пэўна, ёсць тое, што мы не ўмеем добра камунікаваць.

– Бавячы сённяшні вечар з вамі, я наўрад ці магу пагадзіцца з такім сцверджаннем.

– Ды ў нас нават няма свайго ёмістага слова для абазначэння гэтага. У рускіх – «общение». Ва ўкраінцаў – «спілкування». І там, і там наўпрост спасылка на пэўную еднасць людзей. А ў нас у афіцыйным моўным стандарце гэта называецца «зносіны». Нібыта мы мусім у час камунікавання «зносіць», то бок трываць, цярпець адно аднаго…

– І як вам мяне «зносіць» сёння? – пацікавілася Ядранка, уставіўшы ў сваю англамоўную рэпліку толькі што пачуты беларускі дзеяслоў.

– Дзякуй, з вамі файна, – стрымана прашамацеў Ягор, каб крый божа не нагаварыць лішніх кампліментаў.

– Дзякуй, і мне з вамі таксама.

Яны расплаціліся за вячэру і выйшлі з кавярні. Нягледзячы на позні час, людзей на вуліцы было шмат – шпацыравалі, размаўлялі, весяліліся. Беларус і харватка ішлі моўчкі. Ён не ведаў, што рабіць далей. Яна ж не давала зразумець, чым сёння ўсё павінна скончыцца. Найлепшым варыянтам для яго было б вяртанне ў гатэль, поціск рукі ці, што горай, лёгкія абдымкі на развітанне – і кожны разбягаецца па сваіх нумарах.

– А ў Беларусі ёсць мора? – абарвала цішыню жанчына. – Мне сорамна, але я так кепска ведаю геаграфію…

– Няма ў нас мора. Азёры ёсць. Прыгожыя. Але не самыя вялікія…

– Шкада, што няма. Я сама на Адрыятыцы нарадзілася. Мяне бацькі і назвалі Ядранкай у гонар Адрыятычнага мора. Вельмі яго люблю. Там столькі цудоўных мясцін! Каб былі мы цяпер у мяне на радзіме, я абавязкова паказала б вам парачку… Хаця і тут ёсць сваё хараство…

– Я ведаю. Сам учора блукаў па прыгожым куточку ўзбярэжжа.

– Слухайце, у вас жа заўтра секцыя, як і ў нас, з дзесяці гадзін?

– Так. І што?

– Хадзем.

Яна схапіла спадарожніка за руку і павабіла за сабой. Для яго гэта было поўнай нечаканасцю, але ўпарціцца ён не стаў, адно папытаўшы:

– Сербкі ўсе такія рамантычныя?

– Харваткі, – крыху збянтэжылася жанчына.

– А якая розніца? – Ягор паўтарыў яе словы з размовы ў кулуарах канферэнцыі.

– Залічана, – скеміўшы, што беларус цішком узяў рэванш, пасміхнулася яна.

Не адпускаючы яго рукі, Ядранка працягвала імкліва ісці. Ішла, нібы ўжо сто разоў хадзіла гэтымі сцежкамі. Скончылася набярэжная. Колькі хвілін яны шыбавалі ўздоўж парослага хмызняком схілу. Потым павадырка запаволіла хаду і збочыла на ледзь прыкметную сцяжынку, якая праз зараснік вяла да мора. І толькі тады, калі да марскіх хваль засталося тры крокі й два прыскокі, яе поціск аслаб і Ягор неўзабаве вызваліўся. Гарэзліва смеючыся, жанчына скінула з сябе адзенне і пабегла ў мора. Яна здавалася вельмі шчаслівай і неверагодна свабоднай. Плёскаючыся ў вадзе, працягвала смяяцца. Заклікала не саромецца і далучацца да яе. Гучна спявала песню на сваёй роднай мове. З усіх слоў Руткоўскі здолеў разабраць толькі некалькі – штосьці пра «srce Balkansko i more Jadransko».

«А нічога, што гэта Чорнае мора, шаляніца?» – гізаваў у думках мужчына, але ўсё адно захоплена пазіраў і слухаў. Можа, яму і хацелася б далучыцца да гэтага шчасця, адчуць гэтую свабоду, але даймалі змеі тысячы сумневаў. Яна ж не сунімалася і клікала зноў і зноў. Урэшце ён наважыўся пераступіць праз свае ваганні. Зняў і кінуў долу майку. Ды наступны рух зрабіць ужо не здолеў – нехта, бясшумна падабраўшыся ззаду, ударыў яго па патыліцы. У вачах пацямнела – Ягор знепрытомнеў.

2

Знадворныя камеры не працавалі ад самага пачатку буры. Дакладней, іх давялося вымкнуць, бо з гэтае авечкі нат касмыля воўны не было – аб’ектывы цалкам засыпала пылам у першы ж дзень непагадзі. Столькі ж карысці мелі ад «сланечнікаў» – сонечных батарэй. Адно ветракі заставаліся непадуладнымі стыхіі і выдавалі чаканую долю электрычнасці.

Бура не спынялася вось ужо колькі тутэйшых месяцаў. Актыўная яе фаза, як выглядала, мінула. Аднак бясконцыя масы пылу, узнятага магутнымі вятрамі, што ўвесну прыйшлі з полюсаў, працягвалі лунаць над паверхняй. Покрыва, утворанае пылам, мяркуючы па ўсім, ахінула цэлую планету. Прынамсі, так сказала Марына, а ў Ягора не было прычын не верыць ёй як больш абазнанай у выбрыках мясцовага клімату.

Пылавая бура, не нашкодзіўшы базе, шкодзіла ў іншым. Яна стварыла дабрадайную глебу для парасткаў псіхалагічнага дыскамфорту. Краявіды за шклом ілюмінатараў і ў пагоду нельга было назваць выбітнымі. З надыходам жа непагадзі не засталося і гэтага – ілюмінатары змушана схавалі ў браню. Пра выезды на цяжка- ці легкавозе давялося забыць. Пра выхады, нават і па ўсіх правілах бяспекі, і пагатоў не пачыналі гаворкі. Мусілі засяродзіцца на «хатніх справах». Горы, даліны, кратары – гэта ўсё, вядома, добра. Але догляд саду і агарода, пад якія аддалі некалькі адсекаў, быў больш карысным і жыццёва важным, чым летуценная прага даследавання наваколля. Яно і слушна, бо камянямі і пародамі ў разе патрэбы не наясіся, шуканы мінерал у рот не пакладзеш! Разважаючы пра гэта, Руткоўскі падышоў да часова «аслеплага» ілюмінатара. Пастаяўшы з хвіліну ў роздуме, ён набраў на аўтаномным пульце завучаную камбінацыю лічбаў, каб злёгку прачыніць «аканіцы» – як ён называў браніраваныя шчыты. Шчыты павольна, калі не сказаць гультаявата, рассунуліся, вызваліўшы вузенькую палоску тоўстага шкла. Ягор адразу ж прыліп да яго ў спадзеве ўбачыць ужо знаёмую частку даліны. Аднак нічога, акрамя клубоў пылу, выглядзець не атрымалася. Мужчына расчаравана ўздыхнуў і вярнуў «аканіцы» на месца.

– Што ты там робіш? – па гучнай сувязі пачуўся бадзёры голас Марыны. – Зноў каля морайка пагоданькі жджэш?

– Кшталту таго, – азваўся ён і дадаў па-ўкраінску: – Ніч безмежна і пуста.

– Гэта з «Океана Ельзи»? – не пазнала яна.

– Не. Гэта з «Плачу Єремії».

– Ягорка, ты толькі сам не плач, а то, крый божа, даліны Марынэра ў акіян ператворыш, – гулліва прашчабятала жанчына. – Я разумею, што табе карціць пакорпацца ў грунце, каб адшукаць сляды спачылых у невараці цывілізацый. Але патрывай ужо. Паводле маіх разлікаў, пыл асядзе месяцы праз два. Тады выб’ем мы з табой дарожачку хоць у воласць Кідонію, хоць на кратар Вікторыю.

– «Давай праедземся разам па венах гісторыі. Я пакажу табе, як бог засынае на працы», – адгукнуўся Руткоўскі яшчэ адной непазнавальнай для каханкі цытатай.

– Я пагаджуся, – мудра не стала перапытваць яна. – Праўда, гэтага чарцяку Варгіна давядзецца з сабой браць. Гэта ж атрымаецца, нібыта мы ў выправу збіраемся. А яго тут, сам ведаеш, і на адзін дзень пакідаць без нагляду нельга. Суседку ж не папросіш паклапаціцца. І ключы не пакінеш…

З рэпрадуктара пачулася каціная курна.

– Чуе гад, што пра яго размова, – павесялеўшы, заўважыў Руткоўскі. – «Каток гуляе – ручкі спрытна ловіць ён». Можа, мы за гэтыя два месяцы яму скафандр пашыем?

– Ага. Залатымі ніткамі са срэбнымі кутасамі, – скрозь смех адказала Марына. – Абыдзецца ён без скафандра. Калі што якое, то ёсць смарт-бокс. Куды трэба, перанясём. Прагулянкі за межамі базы і марсаходаў не для яго. Адурэе ад нечаканых уражанняў.

– Мне дык здаецца, што ён ужо даўно адурэў і без прагулянак.

– Можа, без прагулянак і адурэў?

– Самая вялікая прагулянка ў яго жыцці ўжо адбылася. Не так часта кашэчыя на Марс трапляюць.

– Дый людзячыя таксама… – са знарочыстым сумам, нібыта сама толькі што не дакарала каханага за тужлівыя ноткі, нагадала жанчына.

– Не пачынай, Гваздулька, – Ягору муляла вяртанне да тэмы, якую неаднакроць абмяркоўвалі ледзьве не ад моманту пасадкі. Не хацелася прызнавацца, што Марына неабачліва пераблытала з тужлівасцю яго рамантычны настрой.

– Не пачынаю, Руткенберг, – выдыхнула яна з кволым намёкам на ўсмешку і тут жа дадала: – Хадзем лепш абедаць. Усё гатова.

– Ты абяцала нешта незвычайнае, – узрадавана ўспомніў мужчына.

– Незвычайнае для гэтых краёў, – раздобрылася каханая туманнай падказкай.

– Боршч? – нясмела дапусціў ён.

– Боршч, – не вырабляючыся, пацвердзіла яна.

– Боршч! Якая ж ты малайчынка! – усцешана прапяяў ён, мала не пайшоўшы ў скокі.

– Стараюся, – з дробачкай нядбальства на лусце гонару кінула Марына і прыспешыла: – Толькі не затрымлівайся, а то Варгін дае зразумець, што цалкам згодны ўмалёгаць і тваю порцыю. Ён на такія справы звер бягомы.

– Перадай Варгіну, што за оныя неряды боки бывають мяты, – агучыў Ягор жартаўлівую пагрозу на старасвецкі манер і скіраваўся ў кухонны адсек, усцешана напяваючы знячэўку прыгаданыя радкі часоў згасання беларуска-ўкраінскага барока:

То-то боршч сыты,

То-то страва люба,

Вазьмі ліш да пакушай,

Аж зліпаецца губа!

Каб яшчэ некалькі гадоў таму Руткоўскаму сказалі, што з’яўленне баршчу на стале ён будзе ўспрымаць як сапраўднае свята, ён наўрад ці паверыў бы. Страва ж штодзённая! Але жыццё перайначылася.

Вялізныя складскія адсекі былі шчыльна наладаваныя рознага кшталту прадуктамі. З разліку, каб каманда з трыццаці чалавек з добрым апетытам не галадала, прынамсі, сем зямных гадоў. Аднак для прыгатавання баршчу поўнага набору прадуктаў на складах чамусьці не было. Добра, што хоць у «эліках» – элеватарных адсеках – адшукалася насенне буракоў. Калі вырашылі разбіць агарод, Марына прытаіла, што колькі градак пакінула акурат пад буракі. Ён жа зразумеў гэта пазней, калі ўбачыў бацвінне. Ад радасці нават падхапіў каханую на рукі, кружыўся з ёю і ў батлейкавым буянстве паўтараў: «Так, бацвіннікі мы! Так, баршчажэры!»

Зайшоўшы ў кухонны адсек, Ягор не прамінуў пацалаваць чараўніцу і прыгразіць кулаком хціваму кату. Апошні па-гаспадарску віўся побач і бесцырымонна зіркаў на людзей, не ўхваляючы іх пяшчот.

– Падлізнік, – адрываючыся ад вуснаў Ягора, незласліва буркнула Марына і наказала яму абдзімаць рукі ды сядаць за стол.

– І не аднойчы табе гэта даказаў. Але не стамлюся паўтараць. І сёначы таксама, – як той кот, завуркатаў мужчына.

Жанчына цыкнула, наўмысля няўхвальна пакруціла галавой і, заружавеўшы, узялася за талеркі.

Абедалі яны звычайна тут жа, на кухні, седзячы з краю доўгага стала, разлічанага на вялікую каманду. Не разумелі, праўда, як меркаваныя трыццаць чалавек маглі б тут змясціцца. Толькі ў святочныя дні стол накрываўся ў кают-кампаніі. І хоць Ягор абвясціў з’яўленне баршчу ў іх меню святам, пераносіць абед у іншае памяшканне ўстрымаліся. Еў ён з вялізным апетытам. Марына крадком назірала, як ззяе ад задавальнення яго твар. У нейкі момант ёй здалося, што з усіх эмацыйных адценняў, якімі адгукалася аблічча каханага, можна скласці цэлую сімфонію.

Яго задавальненне было шчырым. Так, гэты боршч шмат чым адрозніваўся ад тых баршчоў, якія пашчасціла пакаштаваць яшчэ на Зямлі. Зямлянін цудоўна ведаў, што вада згенераваная, што мяса часткова з кансерваў, часткова соевае, што смятана з парашку, а гародніна, хоць і свая, але вырасла за сотні мільёнаў кіламетраў ад натуральнага для сябе асяроддзя. Але прыўзнятасці настрою нічога з гэтага не падбівала. «Damn fine borscht!»

Ягор міжволі ўспамінаў адзіны няпоўны зямны год, калі яны з Марынай часта жылі разам. Баршчоў, якімі частавала яго каханая, забыць было папросту немагчыма. Падзякаваўшы, ён нагадаў ёй пра той час і пра тыя баршчы. Яна памятала. Яна ўсё памятала. Можа, і хацела ў бясчассі, якое пачалося на ірландскіх сунічных палях, шмат чаго забыць, выкрасліць з памяці. Але ж яно нікуды не знікла. Абтаптанае і адштурхнутае, захоўвалася ў аддаленых кутках лабірынта яе душы. Захоўвалася, каб у спрыяльных умовах вярнуцца і расквітнець.

Пасля таго, як Ягор і Марына засталіся на Марсе толькі ўдваіх, пасля таго, як Марына змагла пераацаніць становішча, старое пачуццё ўспыхнула наноў і, насуперак нядаўнім забабонам, здолела зайграць неймаверна яркімі фарбамі. Колькі яны потым ні думалі, колькі ні абмяркоўвалі ўвесь цуг падзей, выснова атрымлівалася адна: гэтае вяртанне магло адбыцца толькі тут і толькі ў выніку таго пагібельнага збегу абставін, які вырашыў, каму жыць, а каму паміраць. Руткоўскі, праўда, па-ранейшаму лічыў гэта наканаванасцю, але не хацеў навязваць каханай путы свайго меркавання. Зрэшты, тут для іх не існавала забароненых тэм. І калі з вуснаў мілай Гваздулькі вырываліся фразы накшталт «як казаў Марку» або «мы з мужам у Марсэлі палюбілі адну кавярню», пан Руткенберг не крывіў твар, не ўсчынаў сваркі, не прасіў пазбавіць яго падобных згадак. Разам з тым, Марына так і не змагла закрыць адно пытанне, якое даймала Ягора столькі гадоў…

– Я вось аднаго не магу ўцяміць: чаму сярод прыпасаў няма кансерваваных ці сушаных буракоў, – пасля абеду абураўся Руткоўскі, пацягваючы вітамінную сумесь.

– А чым табе свежыя не падабаюцца?

– Ды ўсім падабаюцца. І дзякуй табе яшчэ раз, маё сонейка, – прэтэнзій да каханай ён не меў. – Але мне цяжка спасцігнуць логіку арганізатараў палёту. Калі мне сказалі, што я прайшоў адбор, то далі цэлы стос паперак. Добра помню, што ў адной былі пытанні пра гастранамічныя ўпадабанні. Я напісаў, што люблю боршч. Яны там увогуле чыталі гэтыя анкеты? Ці пхалі ўсё ў харчовыя адсекі наўздагад?

– Слухай, з гэтым адборам столькі ўсяго дзіўнага, што я не разумею, чаму ты дагэтуль загуды даеш, – Марына не прасяклася яго клопатам. – Абураешся, што не паклалі на склад буракоў, але спакойна ставішся да таго, што адбор ты прайшоў пад чужым прозвішчам, з прыдуманай біяграфіяй і фальшывай прафесіяй.

Ягор хацеў нешта сказаць, але замоўк на паўслове. Знадворку пачуўся прыглушаны грукат. Нешта з амаль дасканалым рытмам стукалася аб корпус аднаго з аддаленых адсекаў базы.

3

Прытомнасць вярнулася хвілін праз пяць. Што адбылося за гэты час, Ягор мог адно здагадвацца. Ядранка сядзела на кукішках побач з ім. Сказала, што ўчасна заўважыла зламысніка і покрыкам перашкодзіла абчысціць усе кішэні ахвяры. Ягору здалося, што праз туман непрытомнасці ён нешта такое чуў, але расплюшчыць вочы не меў моцы. Нападнік паспеў злэпаць толькі часовы мабільнік – спонсарскі падарунак для хуткай сувязі між удзельнікамі канферэнцыі. Да скарбаў гаманца ці карткі мультыпашпарта злодзей далезці не здолеў.

Усхваляваныя пытанні харваткі, як і ўласныя думкі Ягора, нібыта зліваліся з морам. Самаадчуванне? Млявы голас казаў сам за сябе. А ў голасе – скаргі. На боль галавы. На галавы кружэнне. На вечнае ззянне чыстага розуму. На мізэрную эпоху сусветнай ночы. Жарты – як азнака, што не ўсё яшчэ страчана. Цяга ванітаваць – як сведчанне, што пакідаць усё так нельга. Страсенне мозга? Можа, і страсенне мозга. Медыкі мусілі высветліць.

Высветлілі. Шпіталізацыя. Бальнічны ложак. Тое, чаго Руткоўскі не хацеў. На ўдзеле ў канферэнцыі быў пастаўлены крыж. «Перакулены крыж», – змрочна пажартаваў навуковец, бо ў галаве без дай прычыны мільгацелі гукі і вобразы музычнага кірунку, што быў часткова модным у яго юнацтве. Ён нават ганяў тады колькі разоў з Гомеля ў Кіеў на вялікую вечарыну «Вічна ніч», ладжаную ў гэтым стылі – стылі вітч-хаўз… Вітч-хаўз, або, як казалі тады смехам, «ведзьміна хата», меў адным са сваіх сімвалаў перакулены дагары дрыкам двухканцовы крыж. Чаму гэты вобраз пад паўзабытыя мелодыі стаў раптоўна пульсаваць раз-пораз у мозгу, Ягор не разумеў. Але дактарам не сказаў, бо гэта ж такое глупства.

Валтузня з бальніцай і лячэннем каштавала не паўгрошыка. Ратавала страхоўка. Але не цалкам. Меркаваных пяць дзён на бальнічнай койцы яна пакрыць не магла. Ядранка, адчуваючы віну за здарэнне («Не пацягнула б з сабой да мора, усё было б добра.»), намагалася знайсці нейкія варыянты. Але толкам нічога не выйшла. З жабіны прыгаршчы – гэта з жабіны прыгаршчы.

Руткоўскі стаў пачувацца лепей ужо на другі дзень шпіталізацыі. Трымаў хвост дудою. Быў гатовы выпісацца ды хоць пасля абеду. Але лекарская грамада па-свойму глядзела на яго стан і з выпіскай не спяшалася. Тады ён узяўся абяцаць далячыцца дома, абы толькі далі магчымасць хутчэй вярнуцца на радзіму. Сказаў пра гэта і пільным дактарам, і клапатлівай харватцы. Дактары фыркалі. Харватка нудзілася. Ягор не адступаў. Ледзьве не праз беларускую амбасаду знайшоўся кампраміс.

Іванкавіч расстаралася з квітком на дужа зручны чартарны рэйс. Руткоўскі маніўся аддзячыць. Стрымліваючы слёзы, яна сказала, што лепшай падзякай будзе працяг «зносіць» з ёй. Ён запэўніў, што іх камунікаванне не абарвецца.

Тым часам паліцыя бясплённа спрабавала вылічыць рабаўніка. Патрэбных звестак мелі вобмаль. Паказанні Ягора, як і сведчанні Ядранкі, не змянілі грунтоўнай аселасці следства на хутары Тупікоўшчына. Дадому навуковец вяртаўся без аніякае пэўнасці ў тым, што злачынства калі-небудзь раскрыюць. Строіць жа здагадкі было цяжка – як бы ні ляпіў з сябе героя, па-ранейшаму балела галава і вялі рэй прапісаныя дактарамі анальгетыкі.

Харватка праводзіла яго амаль да самай узлётна-пасадачнай паласы. Правяла б і да самалёта, калі б ёй дазволілі. На развітанне мужчына стрымана ўсміхнуўся і падаў руплівай таварышцы руку. Збянтэжыўшыся, яна з ім парукалася, але выглядала, быццам ёй гэтага было катастрафічна мала.

– Не журыся. Пры першай жа магчымасці я звяжуся з табой праз антыскайп, – беларус памкнуўся націснуць на кнопкі «падбадзёрыць» і «абнадзеіць».

– Калі я заканчвала школу, то падарожнічала па краінах былой Югаславіі, – пачала яна замест меркаваных развітальных формул. – І вось у адным сербскім горадзе мяне занесла да прадказальніка. Гэта быў не нейкі там танны астролаг, а спадчынны прарок. Ён проста з парога спытаў, ці сапраўды я хачу ведаць сваю будучыню, бо, маўляў, яна мне можа і не спадабацца. А я ж была наколькі юнай, настолькі ж і ўпартай. Максімалісткай, адным словам. Я не думала, што выпадковае прадказанне зможа перайначыць мой лёс.

– Ніколі не слухаю прадказанняў ні ад танных, ні ад дарагіх вешчуноў, – Ягор таропка стаў узводзіць вакол сябе дадатковы абарончы вал. – Варта нам пачуць нешта такое, як міжволі мы пачынаем праграмаваць сябе. Прароцтва бярэ над намі верх, калі мы пачынаем надаваць яму зашмат увагі і занадта браць да галавы.

– Магчыма, што ў некаторых выпадках так і ёсць. Але не ў маім. Я забылася на словы прадказальніка роўна да свайго першага студэнцкага кахання.

– Кахання? – сумеўшыся, перапытаў мужчына. – Што ж там за прароцтва?

– Прадказальнік быў вельмі нешматслоўным. Сказаў: «Будзеш кахаць, але сцеражы галовы сваіх каханых», – неўпрыкмет для сябе перайшла на шэпт Ядранка.

«Які велягурысты спосаб прызнавацца ў каханні!» – эгаістычна самазамілавана падумаў Ягор, адчуваючы востры недавер да пачутага. Уголас жа ён адрэагаваў абсечаным, набітым цюхцяйскай няцямлівасцю запытаннем:

– Што?

– У студэнцкія гады я пакахала аднакурсніка. Яго звалі Прэдраг. Шпацыравалі аднойчы разам па сцежках парку Максімір у Заграбе. Каля аднаго возера яму на галаву звалілася чарапаха. Кажуць, што шуляк ляцеў па небе, трымаючы яе ў кіпцюрах, але ўпусціў. Я выклікала хуткую дапамогу, але выратаваць каханага не змаглі. Згадала прадказанне. Жахнулася. Яно стала выглядаць праклёнам. Я не ведала, што рабіць далей. Маладая, сімпатычная, прагная кахаць. Як я мусіла паводзіцца, ведаючы, што словы прадказальніка спраўдзіліся? Паспрабавала ачарсцвець душой. Агрубець у пачуццях. Толькі б не кахаць. Ніколі. Нікога.

– Атрымалася?

– Антуну адцяла галаву кавалкам аўтамабіля, у які ўрэзаўся цягнік. Драгану галаву заціснула дзвярыма няспраўнага ліфта, які потым імкліва пайшоў уніз. Младзену рассекла галаву вентылятарам ахаладжэння аўтамабільнага рухавіка, які вылецеў ад сутыкнення грузавіка з пікапам. Ана – так, я спрабавала сустракацца з жанчынай – пазбавілася галавы ад удару кола падчас страшнай аварыі на аўтагонках. Нікола спатыкнуўся ў сувенірнай крамцы і стукнуўся ў шафу, а тая зачапіла паліцу, з якой упала каменная статуэтка і размажджэрыла яму галаву.

– І дзе падчас кожнага здарэння была ты? – не маючы моцы здзіўляцца і падазраючы, што яму тут на дарожку казу лабатую плятуць, удакладніў Руткоўскі.

– Галоўнае не тое, дзе я была (а была я калі паблізу, калі ўдалечы), а тое, што ты першы, хто выжыў. І цяпер я зноў у няпэўнасці. Або на табе разарвалася гэтае страшэннае кола…

– Або ты не паспела мяне пакахаць як след, – падхапіў ён, перамагаючы спакусу пазяхнуць. – Не бяры да галавы, – ён зрабіў выгляд, што не заўважыў двухсэнсоўнасці. – Усё будзе добра. Я не веру ў прароцтвы, але веру ў наканаванасць. А мне наканавана жыць, каб…

Мужчына не дагаварыў – з рэпрадуктараў абвясцілі, што пасадка на яго рэйс праз дзесяць хвілін заканчваецца. Ён яшчэ раз падзякаваў дзіўнай прыяцельцы за клопат і папрасіў не пераймацца. Яна, балансуючы між жаданнем і страхам, прытулілася да яго і пацалавала ў калючую шчаку.

Калі самалёт узляцеў і ўзяў курс на Мінск, Ягор цяжка ўздыхнуў і пастараўся выкінуць з галавы ўсё, што перад тым пачуў ад Ядранкі. Галава ныла. Прапісаныя ў дарогу лекі не дапамагалі. Сон не ішоў. Мозг, які перажыў страсенне, упарта супраціўляўся старанням гаспадара, зусім не збіраючыся вытрасаць з сябе словы харваткі. Дзе там праўда, а дзе выдумка – бабка надвое варажыла. Але тое, што Ядранка ў яго закахалася, беларус не мог не зразумець. І гэтае разуменне даймала. Ён не пярэчыў бы сяброўству. Нават вельмі шчыльнаму. І нават з такімі страшэннымі гісторыйкамі. Каханне ж тут было залішнім. Зрэшты, што насамрэч стаяла за яе аповедам, можна было адно толькі гадаць.

Не навіна, што жанчынам усцешна бываць прычынаю рызыкі зломнай. Але ўсё, што Ядранка казала пра гібель сваіх каханых, здавалася неймаверна знаёмым. Ці то з сярэднявечных хронік, ці то з сучаснага гарадскога фальклору. Не верылася, што яна сапраўды перажыла ўсе гэтыя трагедыі. Але і ўважаць іх за прыдумкі дзеля прыцягнення ўвагі неяк не выходзіла.

Калі б яна не выклікалася дапамагаць у складаных абставінах, Руткоўскі і пальцам не паварушыў бы дзеля развіцця іх знаёмства. Ці ж мала бывае выпадковых сустрэч падчас навуковых канферэнцый! Аднак адчуванне абавязку не дазваляла саскочыць. Ён пачуваўся закладнікам. Змагаючы несціханае ныццё галавы, імкнуўся заснуць.

Пачварны гук, што нагадваў свіст, пачуўся знадворку. Праз колькі секунд з ілюмінатараў палілося яркае святло, якое суправаджалася чарадой грымот. Самалёт рэзка рванула ўбок. Здавалася, што лётчыкі не дадуць рады кіраванню. Аднак яны паказалі дзівосы майстэрства і здолелі вывесці крылатую машыну з абшару навальніцы.

Менавіта навальніцу назвалі прычынай няштатнай сітуацыі. Частка нешматлікіх пасажыраў ахвотна паверыла. Ягор быў сярод тых, каго версія з навальніцай не задаволіла. Не з прыхамаці, а таму што і вочы, і вушы, і нават нос, з якога пацурчэла кроў, адмаўляліся інтэрпрэтаваць убачанае як шуганне маланкі і грукат перуноў. Больш за ўсё тое нагадвала палёт і выбух ракеты класу «зямля-паветра». Здагадкі пацвердзіліся ўжо ў Беларусі, калі афіцыйна абвясцілі, што самалёт ледзьве не быў падбіты з тэрыторыі Прыднястроўя. Кіраўніцтва непрызнанай рэспублікі ад інцыдэнту адразу ж адхрысцілася, блытана ківаючы на Малдову, Украіну і мала не на Хазарскі каганат.

Руткоўскага ж амаль не хвалявала, адкуль ракета прыляцела. Яго ў здарэнні займалі дзве рэчы. Па-першае, ён заставаўся жывы, хаця пагібель была на адлегласці выпрастанай рукі. Гэта яшчэ больш умацоўвала веру ў наканаванасць – быццам ён не можа памерці, пакуль не верне Марыну ў свае абдымкі. Па-другое, не забываліся гісторыйкі Ядранкі. І Ягор, саслізгваючы ў містыку, міжволі звязваў здарэнне ў небе з працягам спраўджвання ліхога прароцтва. Зноўку ўспаміналася «ведзьміна хата», і ён мурчэў трохі пераробленыя радкі адной з песень мяцежнага юнацтва: «Твоя любовь ко мне растёт, а у меня из носа кровь течёт».

У Гомелі ён прылёг у абласную бальніцу, з вокнаў якой не стамляўся назіраць за пашырэннем мікрараёна Шведская Горка, які пагрозліва навісаў над аднайменным урочышчам з рэшткамі старажытнага гарадзішча. Яго назіранні перапыняліся візітамі знаёмых. У адведкі прыходзілі колькі калег, пара ўвішных студэнтак, адзін сябар з універсітэта транспарту. Калегі цешыліся, што хвароба не мае сувязі з алкаголем. Студэнткі па звычцы хіхікалі і строілі вочкі. Сябар заводзіў старую катрынку пра частаванне дэманаў, выстаўляючы прыгоды, пра якія трошкі апавёў Ягор, метафізічным адказам на ўпартае нежаданне адмовіцца ад Марыны.

Калегам Ягор жартаўліва жаліўся, што праз няўчасны ўдар па галаве яму не пашчасціла падняць келіх за выдатна арганізаваную канферэнцыю і яе выкшталцоную тэму. Калегі з разуменнем справы («Ну, хто ж на канферэнцыях не куляў чарку!») пасмейваліся.

Радыё ўхілістым тонам тарабаніла пра імклівы рост колькасці зафіксаваных у свеце выпадкаў сіндрому татальнай адзіноты. Сярод буйных агмянёў новае немачы называліся як ужо добра вядомы ў звязку з ёй Сінгапур, так і некаторыя іншыя гарады планеты – Токіа, Дубай, Нью-Ёрк, Рыа-дэ-Жанейра. У паведамленні падкрэслівалася, што звесткі няпоўныя, што ўрады некаторых дзяржаў спрабуюць засакрэціць успышкі сіндрому на сваіх тэрыторыях.

Студэнткам Ягор гулліва раіў не запускаць вучобу, аддаючы належнае богу кахання ў меру. Студэнткі працягвалі хіхікаць і строіць вочкі. Тая, што байчэйшая, заявіла, маўляў, навуку кахання яна гартуе, чытаючы лаўрэацкую кнігу шаноўнага пана Руткоўскага.

– Гэта варыянт, – усміхаючыся, казаў ён. – Але не варта забывацца на класічныя творы старажытнаіндыйскіх аўтараў.

– Вы пра «Махабхарату» ці «Рамаяну»? – удакладніла байчэйшая.

– І пра іх таксама, – кіўнуў выкладчык, не трымаючы ўсмешку на шворцы.

Па радыё сказалі, што чарговы марсаход перадаў на Зямлю звесткі, якія маюць стаць сенсацыйнымі. Сцвярджалася, што гаворка можа ісці пра адкрыццё радыкальна новай хімічнай структуры, аналагаў якой на нашай планеце няма. Дыктар скептычна дадаў: «Галоўнае, каб гэтая хімічная структура добра ўпісалася ў патрэбы народнай гаспадаркі».

На закіды сябра з універсітэта транспарту Ягору ўжо і не было чым крыць. «Давай, калі я збольшага ачуняю, сходзім у які-небудзь бар. Пасядзім, пагамонім. Я табе пра адну харвацкую даследчыцу раскажу», – заспяшаўся ён утрымаць першынство, пакуль сябар не распачаў чарговы цыкл лекцый з серыі «Канфуцый для чайнікаў».

Радыё, стаміўшыся ад навін, пачало музычны марафон. Між песень «В Одессе мы пересеклись» і «Не шманай мне душу, краля» раптоўна загучалі знаёмыя акорды «Трох метраў над каханнем». Апошняе хоць і было для Ягора нечаканасцю (усё ж хваля папулярнасці спала), але не такой вялікай, якім стала тэлефанаванне ад бацькі.

З Ягоравых юнацкіх гадоў іх дачыненні былі вельмі нацягнутымі. А ўшчэнт сапсаваліся пазней, калі сын не здолеў прыехаць на пахаванне мамы. Ніякія тлумачэнні бацька тады і слухаць не стаў, дарма што віны на сыне не было. Сын спазніўся не праз абыякавасць ці расхлябанасць. Спазніўся праз павольныя цягнікі і нялётнае надвор’е для самалётаў. Але стары Руткоўскі зацята цвердзіў адно: «Каб сапраўды хацеў, дык не спазніўся б».

Пасля таго не размаўлялі і не бачыліся гадамі. Адзін у Гомелі, другі – у Асіповічах. І вось цяпер стары выйшаў на сувязь. Намагаўся быць стрыманым і не выдаваць хвалявання. Выходзіла так сабе. Тое, што ён пераймаўся за сына, разумелася адразу. «Ну, ты шчэ жывы, браток?» – спытаў бацька, укруціўшы свой даўні заўсёдны зваротак. І Ягора – упартага каменнага Ягора – прабіла на слязу. Сын супакоіў устрывожанасць старога, якому пра здарэнні «данеслі добрыя людзі». Справіўся пра яго здароўе, упершыню за многія гады назваўшы «татам». Той уздыхнуў і ва ўласцівай яму манеры выдаў: «Я ж па канферэнцыях не гойсаю і абы-дзе не лётаю, то ёсць нагода сказаць, што здароўечка крапчэйшае, чым у некаторых археолагаў». Пасмяяліся. Развіталіся даволі цёпла.

Назваць тэлефанаванне Іванкавіч неспадзяванкаю было б чыстым глупствам. Як толькі яна згадала ракету, Руткоўскі агаломшыў яе пытаннем:

– Ты што, пакахала мяне яшчэ больш?

– Ну, як… – сумелася жанчына. – Я проста думала, як ты там ляціш з хворай галавой. Шкадавала, што не паляцела разам. А чаму ты гэтым цікавішся?

– Хачу зразумець, як дзейнічае прадказанне, калі ўжо з першага разу адбыўся збой. Ты ж не выдумала яго?

– Вядома ж, не выдумала! Гэта мой праклён.

– Як вынікае, не толькі твой. Я не хачу загінуць толькі ад таго, што ты пачнеш кахаць мяне на ўсе застаўкі. Мы можам сябраваць, але прашу цябе своечасова бурыць падмуркі, на якіх ты рызыкуеш збудаваць паўнавартаснае каханне.

– Ты такі жорсткі…

– Я не жорсткі. Проста смерць не ўваходзіць у мае найбліжэйшыя планы.

Ядранка, хоць і дала зразумець, што пакрыўдзілася, гуляць на гэтым не бралася. Абяцала звязацца пазней. Ягор, быццам прадчуваючы, што гэтая дзівосніца яшчэ можа яму ў нечым спатрэбіцца, не пярэчыў.

4

У спальным адсеку, дзе царавала любоў, выразна чулася бушаванне ветру звонку. Ён раз-пораз узмацняўся, але не набываў хуткасці і парывістасці, якія лічыліся б небяспечнымі. Прынамсі, сігналаў трывогі не было, і каханкам не давялося пакідаць ложак, каб сыграць на клавішных дадатковай абароны базы. Калі-нікалі паўтараўся і знаёмы рытмічны грукат у раёне «дальнякоў» – ланцугу аддаленых адсекаў, чыё прызначэнне пасяленцы так і не змаглі высветліць. Пэўнай заканамернасці ў аднаўленні грукату не заўважалася. Інтэрвалы паміж серыямі ўдараў былі нераўнамернымі. Іх інтэнсіўнасць не нарастала. Каханкі – ці то дзеля смеху, ці то з выклікам невядомасці – супольнымі рухамі спрабавалі імітаваць рытміку загадкавага грукатання. Спрабавалі, але збіваліся адразу ж, як толькі справа даходзіла да фінішнай стужкі пяшчотнай дзеі.

Умоўнай раніцай – а да марсіянскіх солаў пасяленцы прыстасоўвацца адмаўляліся – Ягор прачнуўся і падняўся з пасцелі першым. Была яго чарга гаспадарыць на кухні. Па дарозе ў душ ён не прамінуў зірнуць, ці не сышла бура. «Як яна мне ўстыла», – расчаравана буркнуў мужчына, убачыўшы ў ілюмінатары ранейшую карціну. Паветраны душ яго і ўзбадзёрыў, і чарговым разам падштурхнуў да роздумаў. Ваду пакуль даводзілася здабываць аквагенатарам, на што выдаткоўвалася шмат электрычнасці. Здабытай вадой карысталіся ашчадна: найперш для гатавання і піцця, потым – для палівання градак і толькі пасля гэтага – для мыцця ў душы па адным разе на ўмоўны тыдзень. Усё астатняе, у тым ліку пранне, рабілася праз прадзіманне.

Аквагенатар, адзін з шэдэўраў «Coböl Engineering», не павінен быў заставацца асноўнай крыніцай вады. Меркаваўся паступовы пераход на ваду з тутэйшага лёду. Гэта вымагала няпростай працы па-за межамі «прыстанішча». Праца ўскладнялася тым, што ад каманды засталося толькі два чалавекі. Руткоўскі ўсведамляў, з якімі цяжкасцямі давядзецца сутыкнуцца. Але крылы не раскапусціў – ведаў, што хоць і не крыжацкім наскокам, а паціху-патроху яны з Марынай зробяць усё патрэбнае.

Тэма не выходзіла ў яго з галавы і за гатаваннем аладак. Уяўляў, якой будзе на смак марсіянская вада. Думаючы пра адлогі лёду, Ягор нечакана злавіў сябе на міжвольным цытаванні Маркеса – не даслоўна, па памяці, але ўсё-ткі: «Міне шмат гадоў, калі палкоўнік Аўрэліяна Буэндыа, стоячы каля сцяны за чаканнем расстрэлу, успомніць той даўні надвячорак, калі бацька павёў яго глядзець на лёд».

– Што ты там мармычаш, любы? – пачуўся вясёлы голас Марыны, якая акурат кіравалася ў душ.

– Ды вось кажу, што без спасу кахаю адну дзяўчыну і неўзабаве пачастую яе сваімі фірмовымі аладкамі з джэмам пад кубак духмянай гарбаты на зёлках, – імгненна пераключыўся ён.

– Шанцуе ж гэтай дзяўчыне, – яшчэ больш развесялілася каханая. – А яе кот атрымае што-небудзь на сняданак?

Варгін адразу ж падаў голас і стаў церціся аб ногі мужчыны.

– Гэты кантрабандны ненажэра, дай яму толькі волю, усе нашы склады за месяц уходае! – удавана абурыўся Ягор.

– Ён кляўся разабрацца са складамі толькі ў двух выпадках: калі тут яго перастануць карміць або калі там завядуцца мышы. Як што другі выпадак зусім нерэальны, то лепш не таўхаць каточка да ліха з першым.

– Добра, атрымае каток кансервы шматок, – удаванае абурэнне саступіла месца шчырай дураслівасці.

Смеючыся, жанчына знікла за створкамі душа. Руткоўскі адрасаваў Варгіну цэлую чародку ласкавых слоў, самай пяшчотнай камбінацыяй з якіх было спалучэнне «нахабная пыса», дастаў з лядоўні ўскрытую раней бляшанку і выклаў у каціную талерку лыжак пяць тушаніны. Кот, не марудзячы, накінуўся на ежу, быццам яго тыдзень трымалі на галодным пайку. Гаспадар адно чмыхнуў, паставіў грэцца ваду і пачаў чараваць з зёлкамі і рознымі гатункамі гарбаты, якія раней пашанцавала адшукаць у складскіх адсеках.

– Ууу, як смачна пахне! Сапраўды духмяна. Ты неяк па-новаму прыгатаваў? – вярнуўшыся, захоплена пыталася жанчына.

– Трошкі па-новаму, – захоўваючы інтрыгу, гарэзіў Ягор.

– І як?

– Прыгатаваў з яшчэ большай закаханасцю, – красаваў усмешкай кухмістр-задавака.

– Во ўжо дзе зусранец! Людзечкі добрыя, ратуйце! – тэатральна забожкала Марына і, падышоўшы ўсутыч, абняла каханага і пацалавала ў вусны. Ён любіў яе пацалункі і тое, як дзіўна яна па-беларуску вымаўляла слова «засранец».

За сняданкам гаспадыня агучыла напалеонаўскія планы на дзень: працаваць у «цяпліцах» – аранжарэйных адсеках, каб нарэшце скончыць падрыхтоўку да запуску на базе «Біясферы-М». Гэта дазволіла б з цягам часу яшчэ больш зменшыць залежнасць ад складскіх прыпасаў. Руткоўскі не пярэчыў, хаця і ведаў, што адзін дзень нават самай плённай працы пакуль нічога не зменіць.

Тым часам на «дальняках» аднавіўся грукат.

– Мяркую, мне ўсё ж варта выйсці вонкі і праверыць, адкуль ён бярэцца, – дужаючы сумневы, выдаў бліскучую ідэйку Ягор.

– Не трэба туды ісці, – злёгку нервова адрэагавала Марына. – Ты ж у курсе, якая там бачнасць. Руку перад сабой выцягнеш – і кончыкаў пальцаў не відно.

– Канешне, не відно. Пальцы ж у пальчатках скафандра, – нягеглай скамарошынкай Руткоўскі парываўся залагодзіць узніклую напружанасць.

– Мне не смешна, – зацялася каханая.

– Ды ўсё будзе добра, Гваздулька! Я цеплавізар вазьму.

– З такім самым поспехам яго можна ўзяць і на «дальнякі», каб без рызыкі праверыць базу знутры.

– Але ж дзеля гэтага давядзецца адключыць адзін, а то і два шлейфы абароны. А рабіць такое непажадана. Сама ж ведаеш…

– Так, я не падумала… Але адпускаць цябе за сцены «прыстанішча» не збіраюся. Гэта вельмі небяспечна. Мне не хочацца, каб ты адважнічаў невядома дзеля чаго.

– А раптам гэта марсіяне ўскрываюць нашу базу, як бляшанку з кансервамі? – не змаўчаў Ягор, нібы наўмысна пацвельваў.

– Ды перастань! – спалохана выкрыкнула яна, але праз міг сцішылася. – Няма тут, на Марсе, нікога жывога, акрамя нас з табой і Варгіна.

– А што ж тады там грукае?

– Мо кавалак абшыўкі ад разбітага «насавіка» бурай прыгнала. Кавалак мог зачапіцца за камяні ці захраснуць у пясчаных наносах, а варушыцца пад павевамі ветру. Калі павевы моцныя, парывістыя, тады ён стукаецца аб сцяну ці дах «дальнякоў».

– Вельмі рацыянальная версія, але ўзмацненні ветру не супадаюць з пачаткам кожнай новай серыі грукату. Дый цяжка верыцца, каб сюды даляцела абшыўка з месца крушэння насавой часткі «Навухаданосара». Адлегласць хоць узглядна і невялікая, але з такім рэльефам складана паверыць…

– Калі бура з полюса прыйшла, то чаму б і не? Пагатоў, нават каля нас вецер часам быў пад саракоўку за гадзіну. А там магла і ўся сотка быць. Што да залежнасці грукату ад узмацнення ветру, то ты ж дакладна нічога не правяраў – не засякаў час, не фіксаваў хуткасць ветру.

– Але мне так здалося…

– А мне здалося інакш. Таму лепш за ўсё не давярацца голым уражанням, а праверыць іх вопытам.

– Добра. Угаварыла. Хай будзе па-твойму. Але ўсё адно, як толькі бура ўляжацца, я абавязкова праверу месца навочна.

– Калі бура ўляжацца, усё можна будзе праверыць, настроіўшы знадворныя камеры.

Мужчына не разумеў, ці каханая сапраўды стала баяцца выхаду вонкі, ці наўмысна ятрыла яго, помсцячы за недалужныя жарты.

У «цяпліцах», як і чакалася, улягалі да сёмай пагібелі. Работы там напраўду было не абабрацца: і з грунтам, і з раслінамі, і з абсталяваннем. Аддалена гэта нагадвала раскопкі. Але менавіта аддалена, бо бліжэйшай аналогіяй было лецішча, а корпанні ў агародзе Ягор не любіў яшчэ з юнацтва. І вось цяпер тое, чым ён некалі ахвотна грэбаваў, стала неад’емнай часткай яго паўсядзённасці, якую час ад часу разбаўляў важданінай у майстэрні пры ангары. Марыне ж гародніцтва прыносіла толькі задавальненне – што на Зямлі, што на Марсе.

Даўно падлічылі, што складскіх прыпасаў ім магло хапіць аж да старасці. Аднак спадзявацца толькі на «склады» было рызыкоўна. «Біясфера-М» патрабавалася да зарэзу. З ёю разгрузіліся б аксігенатары. А гэта, зноў-ткі, эканомія каштоўнай электрычнасці, без якой няма гаворкі пра чалавечае жыццё на Марсе. Пытанне, колькі часу Ягору з Марынай давядзецца заставацца на чырвонай планеце, выразнага адказу не мела. Але міжволі яны вярталіся і вярталіся да яго.

– Як думаеш, ці спрабуюць на Зямлі даведацца пра наш лёс? – пачала жанчына падчас аднаго з перапынкаў у працы. – Дагэтуль ад іх ні слыху ні прослыху.

– Можа, і спрабуюць, – няпэўна прамармытаў Руткоўскі, задуменна пазіраючы ў сэрцу мілае нікуды. – Думаю, нешта перашкаджае сувязі. Тая ж пылавая бура, напрыклад. А з іншага боку, яны маглі атрымаць з борта «Навухаданосара» паведамленне пра немінучую катастрофу. Тады ім нічога не замінае лічыць нас усіх мерцвякамі, а місію праваленай.

– А адпраўка новага карабля можа быць рэальнай?

– Адно дзеля нашага ратунку?

– Не, наогул. Для выканання той жа місіі.

– Дарагая цацачка. «Coböl Engineering» пойдзе на гэта толькі тады, калі каштоўнасць здабытага мінералу з лішкам пакрые выдаткі і дасць велізарныя прыбыткі звыш таго. Але ж адна падрыхтоўка можа заняць некалькі гадоў. Дый мы з табой не ведаем, што цяпер дзеецца на Зямлі. А раптам сіндром татальнай адзіноты накрыў усіх жыхароў планеты, не прамінуўшы нават дзялкоў магутных карпарацый? Калі там віруе глабальная пандэмія, ніхто і думаць не стане пра нейкі марсіянскі мінерал…

– Гэта значыць, што мы тут назаўсёды? – У голасе Марыны адчуўся ледзь прыкметны надрыў, нібы яна адважна змагалася з навальнай патрэбай выплакацца.

– Старая песня… Мы павінны быць гатовымі і да такога павароту. І я паўтару табе тое, што казаў раней. Галоўнае не апанурвацца. Трэба верыць у свае сілы і памнажаць веды. Розум вядзе караблі, накіроўвае вёслы і ветразь! Будзем клапаціцца, каб тэхніка нас не падвяла. Мы столькі працуем над тым, каб наша жыццё працягвалася, што грэх паддавацца роспачы. «Цяпліцы» і цяпер даюць нам не толькі вітаміны, але і істотны адсотак кіслароду. Далей аддача будзе толькі расці. Дамо адпачыць аскігенатарам. Зоймемся іх амартызацыяй. Ветракі, дзякуй богу, працуюць без збояў. Скончыцца бура – адразу ж запражом «сланечнікі». Будзем па сітуацыі чаргаваць крыніцы электраэнергіі. А калі пачнём здабываць ваду, то можна і пра запуск партатыўнай АЭС падумаць. Глядзіш, і на Зямлі тым часам нешта зменіцца. Хваробы, нават такія дзіўныя, як сінтатадзін, не вечныя. А вось цяга да космасу ў здаровых людзей ёсць заўсёды. Хто ведае, мо і прыляцяць калі-небудзь… Не дзеля мінералу… Але мне не хацелася б гэтага. Мне дастаткова, што мы з табой разам.

Ён прыгарнуў каханую. Яна не вытрымала напругі і расплакалася.

– Абяцай… Чуеш? Абяцай, што ты не памрэш раней за мяне, што мы застанёмся з табой разам да канца, – скрозь слёзы ўмольвала Марына.

– Як Сід і Нэнсі? – тоячы трывогу, падкрэслена бадзёра спытаў Ягор.

– Як шчаслівец Дамп і яго міс Гамп, – жанчына нясмела ўсміхнулася.

– Эпічная парачка, – блазнавата мовіў каханак, спадзеючыся цалкам пераключыць увагу на іншае. – Самая ўдалая партыя на «Навухаданосары». Хто б мог падумаць, што навуковец і пілатэса так пакахаюць адно аднаго! Дамп, канешне, не без фанабэрынкі дзядзька быў. Казырнуцца любіў. Пра мнагажонства нясмешна жартаваў. Але…

– Але ў часіну ікс даказаў, што міс Гамп для яго – як здароўе тое…

– Сігануў да яе ў пультавы адсек, і нават капітан не пасмеў яго адтуль выгнаць.

– Да канца.

– Да самага.

– Я не перажыву адзіноты, – вярнулася да сваіх дакучлівых думак пасяленка. – Дзяцей у нас не будзе. Кот да таго часу ўжо апражэцца. А кнігі і фільмы мне не дапамогуць. Таму ўсё ж не памірай першым.

– Абяцаць не магу, але буду старацца, – развітаўшыся з блазнаватасцю, прачула запэўніў Ягор. – Што б там ні здарылася, не кідайся ў крайнасці. Жыві столькі, колькі адмерана. І наконт кніг ты дарэмна…

Спрацавала сістэма апавяшчэння. Нехта намагаўся звязацца з базай. Пара вомільгам ускочыла і подбегам рушыла ў рубку сувязі. Сігналу бракавала ўстойлівасці. Прабіваўся ён скрозь безліч перашкод – шыпенне, трэск, свіст… Чулася кепска. Але відавочным было адно: на сувязь выйшла Зямля.

5

Здарэнні ў Канстанцы і над Прыднястроўем трохі зацьмілі думкі Ягора пра Марыну і Марку. Але не так моцна, каб ён зусім перастаў цікавіцца іх жыццём. Заблакаваны імі паўсюль, дзе толькі магчыма, цікаўнік мусіў шукаць пралазы. Перабіраў розныя варыянты, каб здабыць доступ да іх старонак. Ад марных высілкаў страціў надзею і збіраўся адкласці тэлефон. Варта было і пра навуку падумаць. У апошні момант, аднак, натрапіў на перасланыя яшчэ тады – падчас Гедройца – вясельныя фотаздымкі. Адкрыў адну. Пасля другую. Трэцяй быць не мусіла. Але яна была! І чацвёртая! І пятая! І сто сорак восьмая! Дзякуючы памылцы распрацоўшчыкаў сацыяльнай сеткі Руткоўскі здолеў прагледзець усе здымкі, якія Марына выстаўляла на сваёй старонцы. Як і меркаваў, на публіку ішоў суцэльны пазітыў, блізір шчасця, яркія абразкі насычанага шчаслівым каханнем жыцця. Абдымкі, пацалункі, шпацыр пад ручку. А яшчэ аладкі з чарнічным сочывам. А яшчэ сушы магура і тыгравыя крэветкі. Мяса і віно. Балконы. Мансарды. Тэрасы. І матацыкл. І мора. Мора шчасця і кахання…

Праглядаючы здымкі, Ягор адчуваў, як сціскалася, абрывалася і падала ў бездань яго сэрца. Але працягваў глядзець, нібы не катаваў сябе гэтым, а загартоўваў. З фотаздымкаў хацеў атрымаць хаця б маленечкі намёк на тое, як Марына і Марку мяркуюць будаваць свой лёс далей, пасля ўніверсітэта. Сёе-тое мог бы «раскапаць» і за час канферэнцыі ў Канстанцы. Ды якое там!

Паклаўшы тэлефон на тумбачку, ён ляжаў на бальнічным ложку і вытрэшчваўся ў столю. Ведаў, што працяг будзе. Не мог даўмецца, які менавіта. «Эх, Гваздовіч, Гваздовіч…» – прашаптаў Ягор, ледзьве ходаючы хвалю маляўнічых карцін гульні ўяўлення, як бы ўсё магло быць, калі б не…

– Гэй, хлопец, табе пагана? Можа, доктара гукнуць? – падаў голас мужчына з суседняга ложка, учуўшы шэпт.

– Не, дзякуй. Са мной усё добра, – душачыся смехам, прагугнявіў Руткоўскі.

– У аднаго шаптуна таксама гэтак добра было. А назаўтра яго з галавой разбітай знайшлі, – зазначыў іншы сусед па палаце.

– Такі лёс, – падвёў рысу шаптун і адвярнуўся тварам да сцяны.

Злавіўшы сябе на думцы, што Марына пасля замужжа пакінула дзявочае прозвішча, ён развесяліўся: дробязь, а прыемна! – і неўзабаве заснуў.

Наступным днём Руткоўскага выпісалі. Не паспеў ён увайсці ў кватэру, як пачуў тэлефонны званок. На хатні нумар тэлефанавалі з усходнееўрапейскай філіі «Coböl Engineering», просячы згоду на запіс тых самых беларускіх песень ад адзіноты, пра якія ён рабіў даклад у Канстанцы. Зварот у чымсьці быў нечаканым, але і дужа здзіўляцца прычын не было. Ягор ветліва патлумачыў, што дазвол залішні, бо гаворка пра народныя песні. Абяцаў не марудзіць з удакладненнем іх спіса і неўзабаве даслаць разам з тэкстамі. На тым канцы лініі пульсавала напятая ўдзячнасць, праз якую прагучала яшчэ адна просьба:

– Не маглі б вы параіць выканаўцаў з вашай краіны, якія б праспявалі гэтыя песні?

– «Млын Сонца», «Балкомъ-Песъ», «Ягорава Гара», «Šuma»… – адразу ж з галавы пералічыў беларус, а праз імгненне дадаў: – Але адну я хацеў бы праспяваць сам.

– Тую, што спявалі на канферэнцыі?

– Так. Гэта магчыма?

– Магчыма. У нас пярэчыць не стануць.

– А чаму ў «Coböl Engineering» увогуле зацікавіліся гэтым?

– У межах захадаў па прафілактыцы сіндрому татальнай адзіноты сярод супрацоўнікаў карпарацыі. Плануецца, што рэліз з беларускімі песнямі будзе разасланы паўсюль, дзе ёсць філіі «Coböl Engineering».

– То-бок па ўсім свеце.

– Менавіта.

Калі гутарка скончылася, Ягор задумаўся пра чарговыя дзівацтвы карпарацыі. Яго выснова цалкам укладвалася ў даўняе народнае выслоўе: як топішся, то і за лязо ўхопішся. Раней за пашырэннем загадкавай пошасці ён не сачыў. Але цяпер усё выдавала на тое, што праблема напраўду была сур’ёзная, што вырашыць яе намагаюцца абсалютна рознымі сродкамі. Нават такімі экзатычнымі, як беларускія народныя песні. «Ляцелі гусі з Белае Русі…»

Сярод папер, якія Руткоўскі выграб з паштовай скрыні, былі два апавяшчэнні: адно на атрыманне бандэролі, другое – на заказны ліст. Пакруціўшы іх, ён зірнуў на гадзіннік і пасунуўся на пошту. Не стаў чакаць да заўтра, бо ліст прыйшоў з Румыніі. У галаве стрэліла шалёная думка: а раптам гэта Марына яму нешта напісала? Крадком ад мужа. Усхваляваны фантазіямі, атрымальнік не ішоў, а ляцеў – вогкімі крыламі біў, атрасаючы хмельныя росы нецярплівасці. Ледзь не праскочыў паўз патрэбныя дзверы старасвецкага купецкага даходнага дома, багата аздобленага ляпнінай. На першым паверсе і месцілася такое жаданае аддзяленне сувязі.

З усіх акенцаў працавала палова. Паўсюль стаялі чэргі. У памяшканні панавала задуха. Уключаныя кандыцыянеры не дапамагалі. Заняўшы месца ў адной з чэргаў, Ягор праз секунду адчуў, як пакрыўся потам. Шчодрыя кроплі праявіліся на лбе. Па спіне паплыў казытлівы ручаёк. Чаканне нараджала дзіўную мяшанку думак і вобразаў, якія нагадвалі такі сабе сон наяве. У няспынным віры гэтай мяшанкі апынуліся і Марына з мужам, і музычны эцюд «Gnossienne 3» Эрыка Саці, і карціна Язэпа Драздовіча «Вечар у пустэльні на Марсе». Людзі, яму здавалася, застылі і не рухаліся. Жаданне ж атрымаць запаветны ліст расло і расло.

– На Марсе, напэўна, чэргаў няма, – вырываючыся з абдымкаў вірлівага наслання, выдаў Руткоўскі ўголас.

– То і ляціце, мужчынка, на свой Марс, толькі не дурыце тут людзям галавы, – адгукнулася інтэлігентнага выгляду пенсіянерка, за якой ён акурат стаяў. – Дазвольце нам спакойна аплаціць камунальныя паслугі.

– «Утверждают космонавты и романтики, что на Марсе будут яблони цвести», – зухавата праспяваў дзядок, які стаяў паперадзе незадаволенай жанчыны.

– Скора зацвітуць, – заўважыў мацак, які заняў чаргу за Руткоўскім. – Сягоння чытаў у інтэрнэце, што з мінералу, каторы на Марсе знайшлі, будуць рабіць лякарства ад сінтатадзіну. Так што прыйдзецца ляцець асвойваць чацвёртую планету.

– Ой, гадоў дзесяць таму ўжо трубілі і барабанілі, што вось-вось паляцяць. Кастынгі па ўсім свеце праводзілі. Каманду, здаецца, сабралі. І што? Ніхто нікуды не паляцеў. Разышлося, як заечае сала. Таму давядзецца нам і без лякарства ад адзіноты, і без яблыкаў марсіянскіх жыць, – не прамінула свае тры грошыкі прыткнуць злёгку манерная дама з суседняй чаргі.

Завязалася спрэчка. Ягор моўчкі назіраў і быў не рады, што стаў яе міжвольным завадатарам. На шчасце, чарга праявіла прыкметы жыцця не толькі ў амаль шабельных дыскусіях пра марсіянскія сады, але і ў пасоўванні да аванпостаў будучыні. Не паспеўшы памерці ад духаты і вакольных баталій, навуковец атрымаў на рукі капэрту з лістом і бандэроль. На капэрце прыкмеціў надпіс «Constanţa» і, не разглядаючы, шпарка памкнуўся да выхаду. Разумеў, што данесці пасланне дадому не дазволіць гарачая цікаўнасць. Перасек вуліцу і скіраваўся на пляцоўку перад медычным універсітэтам. Усеўся на лаўку, абраўшы збольшага цяністае месцейка. Людзей на пляцоўцы амаль не было. Некалькі падлеткаў на аэраскейтах гойсалі над сцежкамі і кветнікамі, кружляючы вакол скульптуры мяшчанкі і закаханага ў яе хлопца, які марыў ператварыцца ў птушку. Турысты закідвалі манетку ў музычны аўтамат, што адгукаўся песняй, сюжэт якой і ўвасобіўся ў згаданай скульптуры:

Праўлесная дзяўчоначка, праўлесціла ты мяне,

Жысць наша з табой няшчасная, што ўлюбіўся я ў цябе.

Не жалаў бы большэ шчасця – сізы крылушкі сабе…

Абстрагаваўшыся ад усяго, Руткоўскі уважліва зірнуў на капэрту і мусіў расчаравана прабурчаць:

Дзед пасеяў з бабай лён,

а ўрадзіла віка.

Пісьмы носіць паштальён,

А зладзюга – піку.

На капэрце красаваў надпіс «Ministerul Afacerilor Interne» («Якая ўжо ж табе Марына!»). Паліцыя Канстанцы даслала афіцыйны дакумент аб выніках следства па факце здарэння.

Дакумент паведамляў, што следства зайшло ў тупік («Ды няўжо!»), што новых сведак адшукаць не ўдалося («Хто б сумняваўся!»), што скрадзены мабільны тэлефон знайсці не атрымліваецца («І не трэба!»). Разам з тым, паліцэйскі чын запэўніваў, што следства не спыняецца, і абяцаў трымаць беларуса ў курсе, калі той сам пажадае («Пішыце пісьмы дробным почыркам»).

Ягор паставіўся да клапатлівасці румынскай паліцыі з капкай іроніі. Дапускаў, што румынам хацелася захаваць перад ім аблічча. Сам жа лічыў, што стаў тады банальнай ахвярай звычайнага вулічнага злодзея. «Гоп-стоп, мы подошли из-за угла». Што праўда, смылела думка пра Ядранку і расказанае ёю прароцтва. Але зноўку шчарэпіцца за містыку не браўся, адганяючы смарагдавых мух здрадлівых подумаў. Бандэроль на пляцоўцы распакоўваць не схацеў. Па зваротным адрасе дапяў, што з Мінска даслалі гістарычны альманах, для якога ён некалі падаваў артыкул.

Пасля выпіскі Руткоўскі яшчэ з тыдзень быў вольны ад працы. Ва ўніверсітэт не цягнула. Аднойчы ў жыцці яму выпала з паважнай прычыны пазбегнуць мітусні першага летняга месяца з сесіяй, генеральным тэставаннем і цэлай торбай іншых выкладчыцкіх радасцей. А вось прапускаць планаваныя на ліпень раскопкі археолаг не жадаў. Раскопкам здрадзіць не мог. І калі б яны меліся быць у чэрвені, то Ягор без ваганняў уцёк бы з бальніцы яшчэ да выпіскі.

Удакладняючы пытанні з арганізацыяй раскопак, ён зрабіў пару-тройку важных тэлефанаванняў, прызначыў некалькі не менш важных сустрэч. Папярэдне справа выглядала так, нібыта ўсё добра і планам нічога не пагражала. Але навуковец даўно ведаў, што гэты выгляд можа быць падманлівым, што справа любіць свавольна пакаціцца да чорта лысага на рагатку, калі ўчасна не пракантраляваць усе звёны ланцуга пад назвай «Падрыхтоўка археалагічных раскопак».

* * *

Праз пару дзён на сувязь выйшла Ядранка. Размаўлялі цэлую гадзіну праз антыскайп. Жанчына радавалася, што Ягора ўжо выпісалі, падзялілася навіной пра сваё павышэнне, асцярожна намякнула на верагоднасць прыезду ў Беларусь. Ягор стараўся быць прыязным і ветлівым, але не забываўся трымаць эмацыйную дыстанцыю, каб суразмоўца крый божа не набудавала крышталёвых замкаў, адкуль пачнецца снайперская страляніна па яго галаве. Расказаў пра ліст з Румыніі.

– А ты не думаеш, што на цябе напалі праз тую дзяўчыну? – мімаходзь пацікавілася харватка.

– Праз якую? – неразуменне Руткоўскага, як і раней, патыхала непраўдападобнасцю.

– Усё ты разумееш. Не выдурняйся, – па-свойску паўшчувала Іванкавіч. – Тваё з’яўленне ў Канстанцы магло раззлаваць яе бойфрэнда…

– Мужа… – паправіў Ягор, сцяміўшы, што адпірацца сэнсу не больш, чым кроіць хлеб гальштукам.

– Пагатоў. Ты так намагаўся не глядзець на яе ў кулуарах, што выйшла акурат наадварот – талопіўся, быццам зноў і зноў распранаў. Якому мужу гэта спадабаецца?

– Ты перабольшваеш.

– Гэта ты перамяншаеш.

– Думаеш, яе муж ужарыў мне па галаве дзеля помсты, а тэлефон забраў, каб зымітаваць рабунак?

– Лагічна ж! – аперэткава ўсклікнула жанчына. – А як скрадзены ў цябе тэлефон нідзе не ўсплыў, то, хутчэй за ўсё, нападніку ён і не быў патрэбны. Нападнік проста яго знішчыў. Трэба падкінуць гэтую версію румынскай паліцыі. Няхай там разбіраюцца.

– Я гэтага рабіць не буду і прашу цябе таксама ўстрымацца, – беларус быў вельмі катэгарычным. – Нават калі гэта ўчыніў асабіста яе муж, мне не хочацца даваць яму рады праз кагосьці.

– Дык жа не праз абстрактнага кагосьці, а праз паліцыю! Гэта ж нармальная практыка, – пачутае вельмі здзівіла яе крываватасцю логікі.

Яна паспрабавала яшчэ раз давесці слушнасць сваёй ідэі, але без плёну. На тым размову і спынілі. Падрыхтаваныя ім пытанні пра містычны складнік здарэння Руткоўскі задаць не наважыўся. Адарваўшыся ад камп’ютара, ён падняўся і стаў хадзіць па кватэры. Агучаная харваткай версія атрутнай скабкай засела ў галаве.

Наразаючы кругі і петлі па кватэры, Ягор машынальна вызіраў у вокны. За аднымі стаяла ваенная тэхніка – гэта быў падворак музея вайсковай славы. У звыклым краявідзе з танкаў, самаходных гармат, бронетранспарцёраў і нават самалёта-знішчальніка зрок выхапіў верацяно ракеты класа «зямля-паветра». Не, ракета не была новым экспанатам, і раней даводзілася бачыць яе незлічонае мноства разоў. Проста цяпер яна падалася асабліва пагрозлівай, дарма што была скіравана ў процілеглы ад вокнаў бок.

За іншымі шыбамі праглядаўся дворык, абсечаны старой цаглянай агароджай. Дворык быў такі маленькі, што колькі прыпаркаваных у ім машын амаль не пакідалі вольнага месца для дзіцячых забаў. Таму дзеці сноўдалі між клумбамі і вузкай дарожкай каля двухпавярховага дома, дзе жыў Руткоўскі. «Заціснутасць» дома ў абцугах дзвюх вуліц адбілася літарай «А» ў яго адрасе. «Не прышый кабыле хвост», – казалі на гэты конт некаторыя. Але сам Ягор любіў і дом, і двор, і адметнасці іх размяшчэння.

Адчыніўшы акно, што выходзіла на дворык, ён стаў сведкам гульні чародкі пяці-шасцігадовай малечы.

– Што гэта такое? – імітуючы ўладны голас, прамаўляў адзін з іх.

– Прабачце, сэр, але я звальняюся з фірмы, – з наўмыснай млявасцю тлумачыў другі.

– Чаму? Мы ж табе так добра плацім. Пяцьсот тысяч долараў у год табе мала? Давай мы тады табе будзем восемсот тысяч плаціць. Згода?

– Не, сэр. Я не хачу ніякіх грошай. Я хачу спакойна пажыць дзе-небудзь за горадам.

– Ясна. Трэба выклікаць доктара. Доктар! Доктар!

Да іх адразу ж далучыўся трэці ўдзельнік гульні – дзяўчынка ў белай шапачцы.

– Што ў вас тут? Хто захварэў? – дзелавіта казала яна, паглядаючы на сяброў.

– Доктар, праверце вось гэтага працаўніка, – загадаў хлопчык, што выконваў ролю дырэктара. – А то ён неяк дзіўна сябе паводзіць.

– Зараз мы ўсё хуценька праверым, – стала завіхацца дзяўчынка, адкрываючы валізку з цацачнага набору «Юны медык».

На хвіліну разляглося маўчанне. Дзяўчо корпалася з цацачнымі інструментамі, беручы «аналізы» ў «хворага».

– Усё зразумела. У вас сімптрон таптальнага янота. Медыцына тут бяссільная, – заявіла яна і развяла рукі, паказваючы бездапаможнасць.

Нечакана падгледжаная сцэнка вельмі ўразіла Руткоўскага. Уразіла не так манерай гульні – ён ведаў, што дзеці ў захапленні могуць выконваць ролі вельмі таленавіта. Уразіла, бо яскрава сведчыла, што праблема сінтатадзіну перастала быць праблемай, цікавай адно спецыялістам.

Ён вярнуўся да камп’ютара і пашукаў у інтэрнэце навіны, ці не дакаціўся сіндром да Беларусі. Знайшоўся адзін беларускі сайт, прысвечаны незвычайнай хваробе. Было бачна, што ён рэгулярна абнаўляўся. Ягор праглядзеў з дзясятак старонак. Сімптомы. Меркаваныя спосабы прафілактыкі. Хроніка хваробы па іншых краінах. У Беларусі аніводнага выпадку. «Гэта пакуль», – песімістычна зазначыў сам сабе навуковец, узяў са стала дасланы з Мінска альманах і скіраваўся да канапы, лежачы на якой любіў чытаць.

Свой артыкул, прысвечаны сістэматызацыі балцкай тапанімікі гомельскага Пасожжа ў святле археалагічных звестак, навуковец толькі прагледзеў, высвятляючы, ці абышлося ў публікацыі без ляпаў кшталту выпадзення сказаў ці цэлых абзацаў. Гэтым разам пашэнціла. Тады ён стаў гартаць альманах, спадзеючыся, што які-небудзь з артыкулаў яго зацікавіць. Аўтары былі з розных куткоў Беларусі і сумежных краін. Тэматычны, як і храналагічны, разбег публікацый уражваў шырынёй. Як той казаў, ад мамантаў да адкрыцця Астравецкай АЭС.

«Кухня “крывавага вяселля”: рэканструкцыя меню княскага шлюбнага застолля ў Полацку 980 г.». «Дзявочы забег на абцасах як элемент гарадской карнавальнай традыцыі першай трэці ХХІ ст.». «Францішак Багушэвіч і дамскія моды “Северо-Западного края” ў 70-я гг. ХІХ ст.». «Фемінісцкая рэвізія касмічнай тэмы твораў Язэпа Драздовіча ў святле крытычных падыходаў метамадэрнізму». «Гомельские кафтаны и проваленные петровские виктории. К вопросу о суевериях и предрассудках в российской армии времён Второй Северной войны (на материалах юго-восточной Беларуси)». «Боршч у кантэксце трансфармацыі ліцвінскага патрыятызму ў беларускую нацыянальную ідэю (канец XVIII – пачатак ХХ ст.)». «Салем і салемські процес в публіцистиці професури Києво-Могилянської академії XVIII століття». «“Crossparty ў нашай хаце”: механізмы масавай культуры і пазіцыянаванне сярод усходнееўрапейскай моладзі прывабнага вобраза рэформ выбарчых сістэм у другой чвэрці ХХІ ст.».

Урэшце Ягор звярнуў увагу на артыкул маладога мазырскага гісторыка Мікалая Лабановіча-Аскеркі. У альманаху той публікаваў абсяжныя фрагменты трактата часоў Вялікага княства Літоўскага, якія сведчылі пра захаванне язычніцкай абраднасці на паўднёвым усходзе Беларусі першай паловы XVI стагоддзя. Трактат меў красамоўную, уласцівую свайму часу назву: «Обычай, анимуш а звыкливость балвохвалцев днешних ведле многих книгочиев, кройникаров и послухов притомных описаные». Яго ананімны аўтар сцвярджаў, што ў азначаны час для некаторых жыхароў нізоўя Прыпяці было характэрным не толькі «певанье песень, которыми фалчевых богов забегають, “Коледа! Коледа!” покрыкиваючи», але і «балвохвалство, кгды в леску балвана ставили, абы втым бити ему поклоны, молитвы поганские отдавати, пляски бесовские скакати, спросность а шкаредность вшелякия, встыд а сором откинувши, чынити». Апроч усяго, аўтар трактата даў і апісанне ідала, якому «за господаря кроля Жикгимонта, за держанем пана Богдана Сербина» нібыта пакланяліся некаторыя сяляне вёскі Юравічы, якія «балвохвалницу велми скрыто, потайне в гаю на горе уставили»: «А балвана того вчынили з кости звера старовечного. Была кость тая боком одным гнутой, якобы серп або месяц молодый. Вчынивши, меж собой молвили, дей то ест кость волота або олбрима, в давнюю бытность которых теж неразумне верили. А як бы кость гнутой не была, аж бы з двух мужей взростом стала. Иллуминовали ее оздобне балвохвалцы юровския стрихами, взорами а иншими направами размоитыми».

Руткоўскі ажно падскочыў з канапы – апісаны ў трактаце ідал дужа нагадваў фрагмент, знойдзены ім у Юравічах. Позірк нецярпліва бег па радках далей: «И мнимали оные геретыки, плюгавые отметники от веры хрестьянской, иж балван той ест втеленьем змышленого ими божка поганого, некоторой планиты опекуна». Навуковец цяжка задыхаў. Раней невядомы яму гістарычны дакумент ясна сведчыў, што юравіцкі ідал XVI стагоддзя быў увасабленнем божышча нейкага нябеснага свяціла. Лабановіч-Аскерка быў упэўнены, што на ўвазе меўся Марс. Пры гэтым ён няпэўна спасылаўся на ўскосныя звесткі, змест якіх у артыкуле не канкрэтызаваў.

Артыкул мазыраніна неспадзявана ўзрушыў і даў глебу для роздуму. «Няўжо гэта той самы ідал? Ці ўсё ж супадзенне? – утрапёна разважаў Ягор. – Але ж мы знайшлі кавалак не ў слаях XVI стагоддзя. У нас адназначна гаворка пра часы першабытнасці. Слядоў пазнейшага ўмяшання ў паслядоўнасць культурных слаёў не было. Таму нельга меркаваць, што знойдзены намі фрагмент апрацаванага біўня маманта закапалі – напрыклад, хаваючыся ад пераследу, – жыхары Юравічаў часоў Вялікага княства Літоўскага. Але ж і звесткі трактата, напэўна, не на пустым месцы ўзніклі. А з улікам нашых ведаў яны не падобныя да фантазій. Так дэталёва апісаць паганскі стод мог толькі той, хто або навочна яго бачыў, або добра ведаў з нечага маляўнічага апісання. Значыць, артэфакт «за господаря кроля Жикгимонта, за держанем пана Богдана Сербина» сапраўды існаваў. Ясна, што бівень маманта тагачасныя людзі ўважалі за парэшткі легендарных веліканаў. Але ці насамрэч вераадступнікі апрацавалі яго, надаўшы атрыманай фігуры сакральны сэнс? Ці ўсё-ткі ім трапіўся адзін з імаверных варыянтаў першабытнага ідала, які мог з нейкай прычыны апынуцца па-за межамі свайго слоя? Я не веру, што ён перахоўваўся мясцовым людам некалькі дзясяткаў тысяч гадоў як рэліквія. Ніякай непарыўнай рэлігійнай сувязі ці прамой пераемнасці між першабытнымі жыхарамі тых мясцін і сучаснікамі Францыска Скарыны быць не магло. А менавіта на такую пераемнасць язычніцкіх традыцый намякае аўтар артыкула, узгадваючы ў апошнім абзацы маю знаходку. Мегаламанія нейкая. Трэба як-небудзь пагутарыць з ім».

Не валаводзячы, Руткоўскі патэлефанаваў свайму старэйшаму калегу, спадзеючыся, што той мог ведаць гэтага мазырскага гісторыка. Калега трохі здзівіўся, але адказаў, што хлопец яму знаёмы, ахарактарызаваў як неблагога ўседлівага даследчыка першакрыніц, згадаўшы, праўда, схільнасць да сенсацыйных высноў там, дзе варта было б яшчэ шмат разоў правяраць увесь комплекс наяўных звестак і прыцягваць дадатковыя крыніцы. І хоць калега часцяком так казаў ці не пра ўсіх маладых гісторыкаў, яго словы збольшага супакоілі нечаканую расхістанасць Ягора, навёўшы на думку, што трэба сядаць за напісанне дыскусійнага артыкула. Як ні круці, з публікацыі Мікалая Лабановіча-Аскеркі вынікала, што ўся кніга гомельскага археолага – адна суцэльная памылка. Думкі працягвалі віраваць, дарма што галава прасіла адпачынку. Археолаг вырашыў трохі праветрыцца і выправіўся на шпацыр.

* * *

Быў пяшчотны летні адвячорак. Сонца пачынала патроху хавацца за невідочнымі з цеснага дворыка гарадскімі даляглядамі. Уздоўж цаглянай агароджы Ягор падаўся да Румянцаўскай, дзе апынуўся праз паўхвіліны, шмыгнуўшы ў вузкі праход між домам і сцяной «дошкі пашаны» за конным помнікам вялікаму князю Альгерду. Яшчэ летась між іншых на «дошцы» вісела і шыльда, прысвечаная паспяховай археалагічнай экспедыцыі Руткоўскага. Цяпер ён нават не згадаў пра гэтае ганараванне. Абмінуўшы помнік, шаноўны археолаг збочыў на ходнік і папраставаў да галоўнай плошчы. На языку закруцілася напісаная ім яшчэ ў часы студэнцкай маладосці песенька:

Па бруку брыў вікарый –

Масон і карбанарый.

Ён брыў у серпентарый

Гаргону спавядаць.

Любіў яе ціхенька напяваць, калі апынаўся пасярод людской плыні.

Людзей на вуліцы сапраўды было багата. Кампаніі, парачкі і самотныя мінакі рухаліся з рознай ступенню імпэту паабапал напоўненай транспартным тэтрысам дарогі. Манеўруючы, між людствам праязджалі раварысты – хтосьці асцярожна, а хтосьці з рызыкай для сябе і небяспекай для мінакоў. Адзін такі рызыкант нават змусіў задуменнага археолага таргануцца, калі прамчаўся паблізу. Давялося толькі азірнуцца і няўхвальным позіркам правесці нахабніка, які за секунды паспеў даехаць аж да сквера. «Добра, што не матацыкліст», – сам сабе ўхмыльнуўся Ягор, не губляючы здатнасці іранізаваць. Імгненнем пазней ухмылка растала – заныла галава. Давялося спыніцца і моцна заплюшчыць вочы. Расплюшчыўшы, мусіў ратаваць зрок з васільковых плямаў, на тле якіх людзі на ходніках здаваліся шкілетамі. Як толькі насланнё скончылася, ён рушыў далей.

Каля кавярні «хатняй кухні» прыспешыў хаду – не меў корці назіраць за адпачыннікамі з півам, што туліліся на летняй тэрасе, а таксама не хацеў, каб адтуль нехта лупіўся на яго. Каля святлафора дзяўчына ў лёгкай маечцы з надпісам «Гэта Гомель, дзетка!» і шчодра вытатуяванымі на правай руцэ кветкамі з вяззю «In Cherry Family» папрасіла ў яго закурыць. Адмовіўшы, ён здзівіўся, чаму гэтая лялька звярнулася менавіта да яго, а не да каго-небудзь іншага. Хаця б да кампаніі хлопцаў, якія, прыкрываючыся намёкамі на змярканне, соўгаліся пры дзвюх машынах на сумежнай вуліцы, рыхтуючыся прычасціцца проста з багажніка «чым бог паслаў». Шпацыруючы, туды некалі часта Ягор і Марына збочвалі, калі меркавалі прыхавацца ад лішніх вачэй. І нярэдка відовішча было падобным: хлопцы каля багажнікаў, выкідайла ў форме чырвонаармейца на дзвярах рэстарацыі, падлеткі з грымоткімі калонкамі ў руках уздоўж кавярні.

Еду в город Гомель, в магазин «Світанак»,

А она колдун ест, хоть говорит, что драник.

Адольваючы хвалю ўспамінаў, Руткоўскі адмахнуўся ад спакусы прайсціся іх з каханай колішнімі ваколіцамі. Пайшоў міжволі абраным маршрутам. Абмінуў ладную купу дзяўчат, якія жыва абмяркоўвалі, дзе б выпіць добрага ліманаду. «Божа! Божа! Нанясі нежанатага – жонку дадзім!» – шукаючы ў вачах Ягора падтрымкі, пракаментаваў усмешлівы дзядулька. Ягор адно паціснуў плячыма і злёгку пасміхнуўся. Вулічны музыка каля «Бэкер-Бара» зацягваў пад электрагітарку нешта да свербу знаёмае: «It’s a god-awful small affair». Пры будыніне колішняга «Руска-Азіяцкага банка» мільганула знаёмая постаць. Сяброўка і аднакурсніца Марыны. Археолага ўразіла яе светла-чырвоная сукенка ў белы буйны гарох – гэткае наўмыснае рэтра, якое чарговым разам вярталася ў моду. Дзяўчына павіталася першай.

– Наста Ройтшванец, калі не памыляюся? – дзеля прыліку спытаў Ягор, дарма што памятаў, як яе завуць.

– Так, не памыляецеся, – з троху сарамлівай усмешкай пацвердзіла яна.

– Як поспехі? – неспадзявана для сябе працягнуў Руткоўскі, за імгненне перад тым не збіраючыся тут запыняцца.

– Дзякуй, збольшага добра, – ахвотна стала расказваць дзяўчына. – Універ скончыла. Да чырвонага дыплома не дацягнула. Выпускны ўчора адгулялі. Лімузін. Шампанскае. Асобная зала ў «Еўропе». Тамада харошы і конкурсы цікавыя. Цяпер вось да сярэдзіны жніўня вольная. А потым давядзецца па размеркаванні ехаць.

– І як, калі не сакрэт, называецца месца, куды вас размеркавалі? – не змог сысці выкладчык, спакваля здагадваючыся, чаму не хоча абмяжоўвацца абменам адно стандартных фраз, так уласцівых падобнага кшталту сустрэчам.

– Марс, – прамовіла нядаўняя студэнтка, і яе вочы хітравата бліснулі.

– Жартуеце? – страпянуўшыся, напяўся ў паняверцы суразмоўца.

– Не, – праз лёгкі смяшок узялася тлумачыць Наста. – Пасёлак Марс у Лоеўскім раёне. Настаўніца хіміі і біялогіі. Ужо ўяўляю радасці працы з юнымі марсіянамі.

– А божа! Я і забыўся, што на Гомельшчыне ёсць вёска з такой назвай, – навуковец пастараўся выглядаць нязмушана. – І ніякіх шанцаў выпліснуцца з гэтага шчасцейка няма?

– Хіба толькі замуж за гамяльчаніна, які тут пастаянна працуе. Але і з гэтым ёсць пэўныя нюансы…

– Ясна… – сказаў Руткоўскі і зрабіў паўзу, якая пагражала стаць пачаткам развітання, але ён учасна агоўтаўся і пацікавіўся: – А вы цяпер адна прагульваецеся ці, можа, кудысьці спяшаецеся?

– Адна, – шчыра прызналася дзяўчына. – Ведаеце, такі настрой пасля выпускнога… Задумлівы… Новы этап у жыцці пачынаецца.

– Калі я не перашкоджу вашай задумлівасці, то мо пройдземся разам? Мяркую, што тэм для гутаркі ў нас хопіць, – прапанаваў Ягор, заззяўшы ўсмешкай, якая цалкам адпавядала свайму фірмоваму эталону.

– Я не супраць, – трошкі чырванеючы, без манежанняў пагадзілася Наста.

«Яснымі зоркамі абсеялася. Залатым абручом абнялася». Яе чырвань кранула Ягора, але выдаваць сябе ў гэтым ён тут жа зарокся.

Яны пайшлі разам.

Міма старэнькага будынка гарадской думы, у прахадным двары якога віравала чарговае вулічнае свята, што нагадвала пра сябе казытлівым водарам кавы, няўрымслівым гукам клавішных і расхрыстанай стракатасцю разявак.

Міма Саборнай плошчы, дзе між паркам, тэатрам і адноўленым касцёлам бурліў чарговы байкерскі фэст, які апавяшчаў пра сябе рыкам матораў і шызай дымкай над галовамі цікаўнікаў, амаль заглушаючы электронную музыку з пляцоўкі перад так званымі «рэбрамі» – сталёвай канструкцыяй, што лічылася помнікам легендарнаму гомельскаму электроншчыку, піянеру і аксакалу беларускага вітч-хаўзу Мікіту Васільеву.

Наста пасмялела яшчэ больш і павяла гутарку сама. Пацікавілася навінамі з жыцця спадарожніка. Прызналася, што ведала нешта з чутак і з інтэрнэту. Праявіла жаданне даведацца пра ўсё з першых вуснаў. Той, намагаючыся не раскідвацца падрабязнасцямі, выразнымі мазкамі распісаў агульную карціну апошніх здарэнняў. Але ні словам, ні жэстам не згадваў Марыну. Яна лунала ў іх гутарцы, быццам прывід, застаючыся фігурай умаўчання. Зрэшты, доўга так працягвацца не магло. Ройтшванец сама, як нічога ніякага, задала пытанне ў лоб:

– А вы з Гваздовіч яшчэ кантактуеце?

Пытанне супала з цэлым шэрагам вакольных фактаў: бязногі жабрак, сабраўшы сваю ялмужыну, падняўся і пашыбаваў на прыпынак; купка бурклівых галубоў разляцелася гадзіць ў іншых мясцінах горада; у саборы святых Пятра і Паўла грымнуў харавы спеў:

Мне бы июньскую ночь,

Лунную ночь – и тебя…

Руткоўскі, намагаючыся прыхаваць збянтэжанасць, перахрысціўся. Дзяўчына на аўтамаце зрабіла тое ж. «Бачылі цудатворцы, якія мы багамольцы», – папікаючы, кінула ім пажылая жанчына. «Бачылі багамольцы, якія вы камсамольцы», – з’едліва астудзіў яе запал франтаваты мужчына ў гадах. Але шпацыравальнікі, нібыта нічога ні бачылі і не чулі, пазіралі адно на другога.

– Напэўна, Марыне цяпер не вельмі хочацца, – урэшце парупіўся з адказам Ягор.

– Дзіўна. Вы ж так сябравалі. Яна пра вас заўсёды з такім захапленнем гаварыла!

– Ключавое слова – «гаварыла», – вылецела ў спадарожніка.

– Так, апошнім часам чамусьці не згадвае. Хаця гэта зразумела. У яе ж там хлопец, які цяпер і мужам стаць паспеў…

– А вы часта з ёй кантакт трымаеце?

– Не сказаць, каб часта, але што рэгулярна, то дакладна. У асноўным праз сеткі і антыскайп. Але калі яна прыязджае ў Гомель, то абавязкова бачымся – прагульваемся, ходзім у кавярню. Але ведаеце…

– Што?

– Гэта ўсё не тое. Калі б яна заставалася тут, было б іначай. Было б больш жыцця і больш праўды. А так яна паказвае толькі парадны бок свайго існавання… Іншым разам гэта мяне натуральным чынам вар’юе. Але я не магу ёй сказаць нічога супраць. Яна ж каралеўна! Упірлівая паненка! Пакрыўдзіцца адразу і выкрасліць з кола сяброў. А я гэтага, нягледзячы на ўсе яе – прабачце за слова! – зэхеры, зусім не хачу…

Ягор з разуменнем кіўнуў.

– Яна, дарэчы, не збіраецца разам з мужам пераязджаць сюды? – яму кепска давалася гульня ў абыякавасць.

– О, я пыталася ў яе пра гэта! І яна сказала, што ні ў якім разе, бо ёсць прычыны…

«Самую важкую прычыну я цудоўна ведаю», – зазначыў ён сам сабе, але ўголас агучыў іншае:

– У Румыніі добра?

– Яна казала, што там у яе гарантаванае працоўнае месца з высокім заробкам. Маўляў, лабараторыя пры нейкім багатым фондзе забірае з рукамі і нагамі.

– А муж? Таксама па навуковай сцяжыне пойдзе? Ці, можа, у зоркі матацыклетнага спорту – прабачце і вы! – намыліўся?

Дзяўчына хіхікнула.

– Па шчырасці, Марына з гэтым увесь час нешта цямніла, – шчыра прызналася яна. – З іншых яе слоў я зразумела, што Марку будзе працаваць разам з ёй. Ледзьве не пад адным дахам. Здаецца, яго бацькі дапамаглі. Як казаў у такіх выпадках мой дзядуля, ґэльт фарэнфэрт. Грошы вырашаюць.

Выпадковыя суразмоўцы акурат паспелі прайсці праз цэнтральную частку парку і спусціліся да Лебядзінай сажалкі – рэчышча старажытнага ручая, на беразе якога калісьці ўзнік Гомель. На старасвецкім каменным мастку круціліся гамяльчане і госці горада. Нехта фатаграфаваўся, нехта проста назіраў за лебедзямі. Але позіркі Ягора і Насты чамусьці спыніліся на маладой пары, якая стаяла пасярэдзіне моста і самазабыўна цалавалася. Ягор непрыкметна пракаўтнуў сліну. Нядаўняя студэнтка зрабіла выгляд, быццам не заўважыла ні гэтага каўтка, ні палкай парачкі на мосце. Спадарожнік паспеў у думках падзякаваць ёй за гэта, але яна зусім нечакана абрынула яго хісткі спакой пытаннем:

– А вам цікава ведаць, чым жыве Марына, бо ніяк не можаце забыцца на яе?

– На яе немагчыма забыцца, – адганяючы разгубленасць, вырашыў не віхляць Ягор.

– Але ж Марына, як бы там ні было, зрабіла свой выбар, – гнула дзяўчына далей. – Хай ён і сто разоў няправільны, з вашага пункту погляду.

– Можа, Бог выпрабоўвае такім чынам наша каханне, – лёгкім узмахам рукі Руткоўскі адкінуў апошнія элементы маскіроўкі.

– Той самы бог, пра якога вы кніжку напісалі? – стаўшы перад мостам, задала Наста новае пытанне і выпрабавальна зірнула суразмоўцу проста ў вочы.

– Хто ведае, – выціснуў ён з сябе без лёгкасці папярэдняй рэплікі.

– А на іншых жанчын глядзець не спрабавалі? – не збаўляла абаротаў Ройтшванец. – Вы ж падабаецеся многім…

– Нават табе? – мужчына няўважна перайшоў на «ты».

– І мне ў тым ліку, – не пнулася аднеквацца Наста.

Нейкія імгненні яны стаялі моўчкі, пільна гледзячы адно на аднаго і нічога пры гэтым не робячы. Злева ад моста гучала акустычная гітара, пад якую спявалі вернікі адной з пратэстанцкіх галін. «Но вот заря взошла, и вера чистая прогнала прочь тоску и всю печаль». Справа, дзе сярод іншых інструментаў верхаводзіла дуда, звінеў жаночы голас. «Закіпела ў калодзежы вада, забалела ў молайца сэрца».

Калі б нехта стаяў з секундамерам, то засек бы, як на сёмай секундзе ўсё перамянілася. Бяздзеянне Ягора і Насты, нібыта ў яркай успышцы растаяўшы, абарвалася гарачымі абдымкамі і прагнымі пацалункамі. Перапыняючыся на нейкую хвілю, яны зноў злучаліся вуснамі, цалкам адключыўшыся ад вакольнага свету. Для іх тады не існавала ні людзей, ні музыкі, ні спеваў. У вулічным тлуме нярэдка каханне ўскіпае.

Амаль страціўшы адчуванне рэальнасці, яны пашыбавалі з парку. Узаемнае жаданне было такім вялікім і неўтаймоўным, што кіламетр з гакам да Ягоравага дома здаваўся адлегласцю касмічных маштабаў. Давялося выклікаць міжпланетны дырыжабль – таксоўку, на якой, не перастаючы цалавацца, яны імгненна адолелі плошчу і тры кварталы. Адолелі, каб потым забегчы ў пад’езд, падняцца на другі паверх, ускочыць у кватэру і пачаць, нарэшце, хоць у нечым новае жыццё.

6

Неспадзяваны сеанс сувязі з Зямлёй доўжыўся з гадзіну, улічваючы сінхранізацыю. На пасяленцаў ён зрабіў дваістае ўражанне. З аднаго боку, праглядаліся прычыны для радасці. Факт сеанса ўмацоўваў думку, што на іх не забыліся, што дагэтуль спрабуюць дазнацца пра лёс удзельнікаў місіі. Сама ж магчымасць сувязі сведчыла пра змену надвор’я да лепшага. Бура яўна адступала. Хоць не адна яна магла справакаваць працяглы перабой.

З іншага боку, змест размовы быў даволі дзіўным. Прынамсі, на самым яе пачатку, калі штаб касмічных палётаў «Coböl Engineering» стаў цікавіцца спісам ацалелых асоб. Руткоўскі перад тым няпэўна паведаміў, што на сувязі «Bog Blueberry Station», не называючы ні свайго псеўданіма, ні прозвішча каханай. Таксама дадаў стандартную фармулёўку, якой вучылі на курсах па падрыхтоўцы да экспедыцыі: «База разгорнутая на 70 адсоткаў. Умовы аўтаномнага існавання на базе прымальныя».

У адказ пайшоў пералік прозвішчаў усіх дзесяці пілотаў. Ягор паведаміў, што ніхто з іх не выжыў. Лагічным было б пачуць пасля гэтага пытанне пра навуковае падраздзяленне каманды. Але штаб удакладніў, колькі ўвогуле чалавек уратавалася, і толькі потым прагучала пытанне пра іх прозвішчы. Ацалелыя назвалі сябе. Штаб змоўк. Павісла доўгая паўза. Здавалася, што хаваліся за ёй зусім не тэхнічныя праблемы. З’явілася і імкліва нарастала прыкрае адчуванне, быццам там, на Зямлі, папросту не ведаюць, як на пачутае рэагаваць. Быццам у штабе таропка дабіраюць розуму, каб адным прысядкам выпрацаваць уцямны падыход да пары астранаўтаў, што здолелі ўнікнуць гібелі на Марсе.

Калі паўза скончылася, штаб пацвердзіў галоўнае заданне місіі – распрацоўка радовішча мінералу дысбуэндыю, патрэбнага для вытворчасці лекаў ад сіндрому татальнай адзіноты. Што праўда, замест звыклай назвы хваробы пасяленцы пачулі іншую, удакладненую – сіндром усеагульнай асацыяльнай млявасці. З Зямлі асобна растлумачылі, што гаворка ўсё пра тую самую немач. Але прычыну перайменавання не раскрывалі. Паабяцалі неўзабаве звязацца паўторна, каб даць больш дэталёвыя інструкцыі. Датуль жа загадалі рыхтавацца да працы на радовішчы мінералу. Гваздовіч усунулася з пытаннем пра сітуацыю з былым сінтатадзінам на Зямлі. Адказу не далі. Нібы ўвогуле не чулі пытання.

– Нешта яны там туманяць, – заўважыў Ягор апасля.

– Проста сувязь кепская, – падбадзёрвала Марына найперш саму сябе.

– Сувязь, зважаючы на цяперашняе становішча, акурат цярпімая, – не згадзіўся мужчына. – Асінхрон удала згладжваўся. Але іх пытанні… Адкуль такая цікавасць да лёсу пілотаў і няўвага да долі ўсіх іншых?

– Пэўна, хацелі высветліць, ці могуць ацалелыя самі вярнуцца, – нясмела падзялілася здагадкай пасяленка.

– Вярнуцца? – з неўразуменнем выбухнуў Руткоўскі. – На чым бы мы маглі вярнуцца? На беспілотніку? Ці мо на спіне Варгіна? Нешта я не бачыў у нас тут адпаведнага модуля. Можа, ён быў на самім караблі. Але ты і без мяне ведаеш, што сталася з караблём… Пра пілотаў штаб спраўляўся з нейкай іншай прычыны. Але не магу даўмецца, з якой. Па шчырасці, я думаў, што калі не пра ўсіх нас, дык пра шчасліўца Дампа абавязкова запытаюць. Мне чамусьці здавалася, што гэты паўліністы фацэт у іх мусіў быць на асаблівым рахунку…

– А я да апошняга імгнення чакала, што яны назавуць цябе Ягорам Руткоўскім, а не Горанам Бунцічам, – прызналася Марына і, атрымаўшы запытальны позірк, працягнула: – За гэты час там павінны былі высветліць, хто ты насамрэч. Для гэтага нават экспертыз вялікіх праводзіць не трэба. Загрузілі б тваю фотку на фэйсбук, а тамтэйшыя робаты пазналі б цябе за дзве секунды. З тваёй фактурай, мой мілы.

– Неяк адзін мой сябар замест свайго здымка вывесіў фотку Оруэла, – натхнёны нечаканым успамінам, здалёк пачаў пярэчыць Ягор. – Разумееш? Дзяцюк падпісаны сваімі сапраўднымі імем і прозвішчам, але на профільнай выяве ў яго адзін з класікаў антыўтопіі, які памёр ад сухотаў яшчэ ў 1950 годзе. І ведаеш што? Калі раптам дзесьці ў стужцы навін мне трапляўся здымак з Оруэлам, выкладзеным з нейкай нагоды кімсьці яшчэ, разумны фэйсбучак заўсёды прапаноўваў, каб я пазначыў на выяве гэтага сябра. Машыны шмат у чым разбіраюцца, але бываюць і збоі.

– Але ж ты не Оруэл…

– Затое дакументы ў мяне сапраўдныя.

– Такія ж сапраўдныя, як біяграфія харвацкага геолага Горана Бунціча. Ты верыш, што падчас адбору ястрабы з «Coböl Engineering» не правяралі нашы радаводы да пятага калена? Высветліць, што ты не той, за каго сябе выдаеш, можна было б на раз-два-тры.

– Проста я таленавіта выконваў абраную ролю. А ім у ліхаманкавасці, з якой рыхтаваўся палёт, было не да лішніх варушэнняў. Не выклікаў я падазрэнняў адразу, а потым ужо не да таго стала.

– І як яны не пазналі чалавека, які бліснуў на праплочанай імі канферэнцыі ў Канстанцы, а пазней запісаў на іх просьбу песню? Твой фотаздымак, дый не адзін, павінен быць у іх базе звестак. Таму вынікі адбору я лічу вельмі дзіўнымі. Цябе нібыта наўмысна прапіхнулі ў каманду…

– Марына! – не стрываўшы яе закідаў, завіраваў Руткоўскі. – Ну, вядома ж, мяне прапіхнулі! Прапіхнулі, бо я зрабіў усё магчымае для таго, каб апынуцца на адным касмічным караблі з табой! І былі людзі, якія мне дапамагалі… Мы ж з табой ужо абмяркоўвалі гэта. Мой выпадак спецыфічны. Але ён не здымае іншых пытанняў. Псіхалагічнай несумяшчальнасці, напрыклад. Здаецца, толькі пілоты міжсобку не мелі клопату з гэтым. Іх каманда выглядала самай зладжанай. Магчыма, што ключ да разгадкі ўсіх дзівосаў мы адшукаем, даведаўшыся, што не так было з пілотамі.

– Пілоты! Пілоты! Даліся табе тыя пілоты! Як чорт з дудой, з імі носішся, – раздражнёна ўрэзала Гваздовіч. – Выглядалі яны зладжана, бо ад пачатку рыхтаваліся ў камандзе. А не так, як мы – пайшла рында жыта жаць, забылася сярпа ўзяць.

Пасяленец пусціў яе раздражнёнасць міма сябе.

– Успомні, калі ласка, адзін момант, – папрасіў ён. – Ці быў у цябе навушнік унутранай сувязі, калі пачалося аварыйнае адасабленне комплексу базы ад насавой часткі карабля?

– Так. І што? Навушнікі ва ўсіх былі. І ў цябе таксама, – збянтэжылася ад пераходу Марына.

– Ва ўсіх. Але выжылі толькі мы з табой. Ты памятаеш, што капітан сказаў, перш чым унутраная сувязь ляснулася?

– Там было зашмат нервавання. І ў самога капітана, і ў яго памочнікаў, – трохі супакоіўшыся, жанчына пастаралася прыгадаць тыя жудасныя хвіліны. – Вось іх, сваіх памочнікаў, ён, здаецца, і заклікаў з гонарам прыняць лёс. Спрабаваў змірыць з тым, з чым немагчыма змірыцца. Казаў, што іх бокс будзе гарэць яшчэ да ўдару аб паверхню Марса.

– А «бокс» у сэнсе «адсек» ці «бокс» у сэнсе «скрыня»? – Ягор агаломшыў каханую нюансам, пра які яна і не думала.

– Аёй… – ніякавата выдыхнула тая.

– І яшчэ мне падалося, што Смолет не проста выказваў меркаванне, а аддаваў загад спаліць бокс. Тады выходзіць, што на ўвазе мелася ўсё-ткі скрыня. Але якая? Якую скрыню ён мог загадаць знішчыць да сутыкнення з планетай?

– Можа, чорную скрыню? Але ці была яна на караблі?

– Думаю, што была. Аднак, хутчэй за ўсё, гаворка не пра яе.

– Гэта ўсё варажба на варэнні з дурніцаў па драніках, – укруціла Гваздовіч. – Ты не можаш дакладна ведаць, што ён меў на ўвазе.

– Твая праўда, – збавіў абароты Руткоўскі, каб пасля невялікага роздуму дадаць: – Ведаеш што? А ці не адправіць нам, калі бура цалкам уляжацца, беспілотнік да абломкаў «насавіка». Га?

– Але ж у нас няма дакладных каардынат! – прапанова не знайшла падтрымкі.

– У нас покатам часу на патрэбныя падлікі. Квадрат пошукаў максімальна звузім.

– А як жа штабны загад? Хіба не да здабычы мінералу мы мусім зараз рыхтавацца найперш?

– Пайшлі яны к чорту! Я не збіраюся кідаць задуманае толькі дзеля таго, што нехта раптам парупіўся выйсці на сувязь, каб паказаць пальчыкам на фронт работ. Невядома, калі яны зноў з намі звяжуцца. Часу прылёту сюды новай «пасудзіны» нават іх найгалоўнейшы бос не назаве. Дый там, як ты чула, нічога лішняга нам гаварыць не збіраюцца. Пытанні нашы ігнаруюць. Дастаткова важкія падставы, каб не мітусіцца з дысбуэндыем. Свае праблемы для пачатку вырашым.

– Праблемы?

– «Біясфера-М». Забеспячэнне базы мясцовай вадой.

– А-а-а… Тут я з табой пагаджуся. Але мінералам ўсё ж трэба заняцца. Заадно я паспрабавала б яго даследаваць. Хачу высветліць, ці сапраўды ён здольны дапамагчы каму-небудзь ад адзіноты. Раптам гэтая яго ўласцівасць спатрэбіцца ўжо тут, на Марсе…

Марына адвяла позірк, каб не выдаць сябе побліскам новых слёз. Але Ягор і так усё зразумеў – надта ж празрыстым быў пасыл яе апошняй фразы. Не закранаючы слёзнай празрыстасці яе слоў, ён выклаў сваё меркаванне:

– Калі ты лічыш такія доследы патрэбнымі, то калі ласка. Але не думаю, што на базе ёсць умовы для паўнавартаснай распрацоўкі лекаў ад… Як там цяпер гэтую трасцу называюць?

– Сіндром усеагульнай асацыяльнай млявасці, – старанна ўтаймоўваючы ўсхліпы, пераказала Гваздовіч.

– Во-во. Гучыць проста як наша класічнае беларускае азначэнне маркоты – «усеагульная млявасць і абыякавасць да жыцця», – рагатнуў Руткоўскі. – Ці не здзекуюцца яны з нас?

– Ты ж упэўнены, што яны не ведаюць, хто ты гэткі, – ажывілася Марына. – Значыць, калі і здзекуюцца, то толькі з мяне адной.

– Але навошта яны ўвогуле назву памянялі?

– Не ведаю. Думаю, што ранейшая магла ім падацца недастаткова застрашлівай. Разважалі проста: «Ну, адзінота. Ну, татальная. І што з таго? А тут асацыяльная млявасць! Ты такі, курва, млявы, што нясеш небяспеку для соцыуму». То-бок «Coböl Engineering» наўмысна падагравае страх у грамадстве…

– Нешта ў гэтым ёсць. З перапалоханага чалавецтва лягчэй выбіваць грошы на новы карабель.

За вечар яны разоў колькі вярталіся да разваг пра карпарацыю. Пра яе мэты і выгоды, злыбеды і мудрыкі. Пра рэальнасць або, наадварот, сумнеўнасць прылёту новага карабля. Гэта настолькі захапіла іх думкі, што нават ноч – упершыню за доўгі час – каханыя прабавілі амаль выключна за размовамі і хуткаплынным сном.

* * *

Бура аціхала. З дня ў дзень меншала яе сіла. З дня ў дзень большала нагода для радасці. Перастаць быць пустэльнікамі, стоўпнікамі, вырваўшыся нарэшце са змушанай ізаляцыі. Убачыць штосьці, апроч адсекаў і насценных відэаімітацый. Прайсціся па паверхні Марса. Узяцца здзяйсняць задуманае раней.

Грукат на «дальняках» не аднаўляўся. Гэта надало упэўненасці, што быў ён спараджэннем буры і знік разам з яе заціханнем. Ад моманту сувязі з Зямлёй мінуў умоўны тыдзень. Штаб маўчаў і маўчаў. Марына прапаноўвала звязацца самім. Ягор і слухаць не хацеў.

У спадзяваннях, спрэчках і клопатах пасяленцы дачакаліся жаданага дня, калі бура ўляглася зусім. Замест пылавой заслоны праз ілюмінатары стаў праглядацца спакойны марсіянскі краявід. Камяністая даліна, якая раскінулася на прасторы колькіх квадратных кіламетраў, завяршалася на даляглядзе дзвюма невысокімі скалістымі гарамі з вузкай цяснінай між імі. Па даліне пыл асеў нераўнамерна. Дзе-нідзе яна нагадвала вылізаную вятрамі выдму. Але збольшага на яе абшары вытыркаліся макухі зацярушаных пылам камянёў.

Не трэба было ўзбройвацца оптыкай, каб разглядзець шэрань на прылеглым да базы каменні. Агульнай карціне гэта дадавала шарму. Руткоўскі не мог адвесці вачэй, міжволі параўноўваючы з класічным фотаздымкам паверхні Марса, які амерыканская станцыя «Viking-2» зрабіла ў неверагодна даўнім 1979 годзе. Той здымак Ягор ведаў яшчэ са старэйшай школы, калі і думаць не думаў, што лёс закіне яго ажно так далёка.

Марына яго захапленне падзяляла хіба часткова. Паглядзела, пацешылася, але ўпадаць у экстатычны транс ад відовішча – прабачце, не. Калі мужчына захоплена звярнуўся да яе, заклікаючы зноў і зноў узрадавацца цудоўнаму краявіду, яна толькі стрымана пасміхнулася.

– Ты чаго? – занепакоіўся ён.

– Знайшоў мне цудоўны краявід, – каханая траха не кпіла з яго замілаваных вохканняў. – Ну, можна раз ці два з узрушэннем на гэта ўсё зірнуць. Але я не берберка з камяністай Сахары, каб адчуваць эмацыйную повязь з такімі вось ландшафтамі. Калі мяне тут нешта і ўражвае цяпер, дык толькі сам факт нашага знаходжання на чужой планеце. Але нават гэтае ўражанне не змусіць мяне зачаравана стаяць каля ілюмінатара і глядзець на незлічоныя россыпы камення.

– Здаецца, гэта пытанне ўнутранай оптыкі, – кплівых нотак ён не ўчуў. – Ты чамусьці ўпярэджана ставішся да Марса і праз прызму ўпярэджанасці не ўспрымаеш яго хараство. Быў такі Аляксандр Багданаў – шматгранная асоба, аўтар выдадзенага ў 1909 годзе рамана «Красная Звезда», дзе апавядаецца пра расійскага рэвалюцыянера, якога марсіяне з пэўных прычын даставілі на сваю планету. Першае, што яго «поразило в природе Марса» і з чым яму «всего труднее было освоиться», стаў чырвоны колер тутэйшых раслін (тады навукоўцы думалі, што на Марсе ёсць расліннасць). Адзін з праваднікоў прапаноўваў зямляніну «предохранительные очки, чтобы избавиться от непривычного раздражения глаз», але той самаахвярна адмовіўся, заявіўшы: «Это цвет нашего социалистического знамени». Бачыш, як проста асвойтацца на чужой планеце?

– Цябе не перажартуеш, – пасмейваючыся, канстатавала Гваздулька.

– Ды я збольшага без жартаў. Знайдзі прыдатную асацыяцыю – і оптыка ўраз зменіцца! – спаважна раіў каханак, быццам сам у жыцці толькі і рабіў, што ўвесь час змяняў оптыку.

– Ведаеш, я зараз з задавальненнем зірнула б на Сож ці на Бесядзь, – Марына ўзнёсла ігнаравала яго параду. – На іх берагі і лугі. На тысячы адценняў барваў тамтэйшых дрэў, хмызнякоў, траў і зёлак. Ці на сляпучую снежную бель, калі б гэта была зіма… Памятаеш, мы з табой сядзелі на балконе «Праванса»? Ці то напрыканцы жніўня, ці то ў верасні. Сонца свяціла, але дзянёк быў прахалодны. Ты папрасіў у афіцыянткі коўдру.

– А яна прынесла дзве, – расчулена прыпомніў Ягор.

– Так! Бардовую і сінюю. Але нам не патрэбна было дзве коўдры! Прытуліўшыся адно да аднаго, мы ўхуталіся ў бардовую і моўчкі сузіралі прыгажосць няспешнай плыні Сожа. Глядзелі на пустэльны пляж, пясок якога ў ззянні вечаровага сонца адліваў чырвоным. На стракатыя шапкі дрэў, што, здавалася, спляліся міжсобку ў адно цэлае, захінаючы сабою невядомасць, на якую выразна намякала сцямнелае неба над вершалінамі і якой удала падыгрывала яшчэ светлае неба над стрэлкай паўвыспы. А пешаходны мост са сваімі пярэстымі ад графіці апорамі выглядаў больш нахіленым да супрацьлеглага берага, чым гэта бачылася звычайна. Да ўсяго ж, гульня святла і ценяў, як і бязмежная гульня ўяўлення, змушалі не заўважаць, што мост заканчваецца ці не адразу, дасягнуўшы іншага берага. Невідочны працяг моста маляваўся фантазіяй у зялёным тунэлі зараснікаў і дрэў. І тады мне падумалася, што глядзела я раней на гэтыя мясціны, можа, сотні разоў, але ўсё адно здолела ўбачыць іх па-іншаму! Убачыць і застацца прыемна ўражанай і ўзрушанай! Цяпер я разумею, у якія краявіды можна ўзірацца бясконца. І гэта не надакучыць. Бо кожны раз адкрыеш для сябе нешта новае. Новае ў звыклым. А да марсіянскіх камянёў ды скал я наўрад ці калі-небудзь прызвычаюся і ўжо ж нізавошта не палюблю.

Ягор уважліва слухаў, успамінаючы той вечар, калі іх узаемнаму каханню было ад сілы два месяцы. Слухаў з цеплынёй у сэрцы, бо прачулы ўспамін каханай быў знітаваны і з ім асабіста, а не толькі з мясцінамі роднага горада. Аднак унутры ўвесь час нешта скрэблася, правакуючы няёмкія пытанні, якімі ён баяўся дадаткова ўзбурваць Марыну. Дык жа не папытаў, навошта ў свой час яна прамяняла прыгажосць радзімы на іншую краіну. Замест гэтага, адварочваючыся ад ілюмінатара, Руткоўскі прамовіў:

– Я таксама хацеў бы зараз зірнуць і на Сож, і на возера Ліцвін, але мушу задавальняцца толькі ўспамінамі, здымкамі ці відэаімітацыямі. Я выдатна разумею, што ніякія «барозны Ночы» не зраўняюцца з дарогай ад Веткі на Галоднае – па жалезным мосце праз Бесядзь і далей узбоч Павожбара. Я не магу сказаць, што выветраны ўзгорак у Кідоніі па прыгажосці можа зацьміць узвышша ў Юравічах – зарослае дрэвамі і хатамі, увенчанае барочнай будынінай храма. Аднак цяпер я на Марсе, таму вымушаны шукаць спосабы атрымання эстэтычнай асалоды ад убачанага праз ілюмінатар ці шкло скафандра. І я сапраўды шчаслівы ўжо толькі ад адной думкі, што сузіраю гэтае клятае каменне не на фотаздымках чарговага марсахода NASA ці «SpaceX», а на свае ўласныя вочы. Тое, што калісьці адно спрабаваў уявіць Язэп Драздовіч у сваіх занатоўках і палотнах, для мяне зрабілася рэчаіснасцю. Ведаеш, хто такі Драздовіч?

– Трошкі. Са школы. Гістарыца нешта апавядала.

– Добрая гістарыца, калі так. Бо Драздовіча ў нас дагэтуль недаацэньваюць. Ён так і застаўся непрызнаным геніем. Любіў вельмі космас і касмічную тэму. Яна яго не адпускала. Ён і маляваў пейзажы іншых планет, і запісваў ці то свае відзежы, ці то фантазіі пра іх.

– Відаць, і Марс не абмінуў…

– Так, не абмінуў. Лічыў, што тут ёсць насельнікі, якія мала адрозніваюцца ад зямлян. Вылучаў некалькі марсіянскіх рас. Меркаваў, што ў паўднёвым паўшар’і раскінулася мора, і вельмі маляўніча апісваў тамтэйшыя краявіды. А вось шыроты, дзе знаходзімся цяпер мы з табой, Драздовіч уяўляў як камяністую пустэльню, то-бок вельмі блізка да рэальнасці. Праўда, «бачыў» тут радовішчы мармуру, здабычай якога займаюцца панылыя марсіяне… Пра гэта і нататка ў яго ёсць, і карціна. Тры чалавекі ў скафандрах – дарэчы, незразумела, чаму ў скафандрах, – брыдуць да хаткі.

– Хаткі?

– На першы погляд, хаткі. Хутчэй за ўсё, гэта толькі ўваход у падземнае збудаванне. Зямлянка. Бункер. Горад пад паверхняй. А можа, і шахты каменяломняў… Ды што казаць! Хадзем да камп’ютара. У медыятэцы павінна быць рэпрадукцыя.

Яны перамясціліся ў кают-кампанію. Ягор задаў пошукавы запыт. Менш чым праз хвіліну ён вывеў на насценны экран слайды розных работ Драздовіча. Калі высвецілася рэпрадукцыя карціны з Марсам, Гваздовіч міжволі войкнула. Палатно ніяк не прэтэндавала на рэалізм, але меланхалічна пульсавала сапраўднай марсіяншчынай. Нават размяшчэнне «хаткі» ёй здалося знаёмым, выклікаючы асацыяцыі з любімай «Bog Blueberry Station».

– Калі б дамаляваць нашы адсекі, была б падобная да «дальнякоў», – летуцела яна. – Якраз «дупкай» да скалы прылягаюць. І нават «дзверы» ёсць. Толькі нікуды не вядуць.

– «Вечар у пустэльні на Марсе. Марсіяне-каменячосы ў мармуровых пустэльнях краін Libia-Hesperis. 1932», – зачытаў мужчына поўную назву карціны і паказаў на кірку ў руцэ аднаго з марсіян. – Неўзабаве і мы возьмемся за прылады працы, каб здабываць ваду.

– І дысбуэндый, – за летуценнай адлучанасцю каханая не забыла добра засвоеную марсіянскую праўду: колькі працы ні плануй, яе заўсёды выдасца болей.

– І дысбуэндый, калі хочаш, – без энтузіязму паўтарыў Ягор, не зводзячы вачэй з рэпрадукцыі. – Як ты, мілая, не супраць, я выведу гэты слайд на рамку, бо сэлфі «Curiosity» мяне апошнім часам напружвае. Невялічкая абноўка ў аздобе кают-кампаніі не зашкодзіць.

– А што б ты сказаў, калі б усё наваколле было працягам фантазій Драздовіча, памножаных на здымкі з касмічных станцый і марсаходаў? – Марына крута звяла гутарку на іншую сцяжыну.

– У сэнсе? – суразмовец ці сапраўды не ўцяміў, ці кепска сыграў прастачка.

– У тым самым. Дзе гарантыя, што мы сапраўды на Марсе? Можа, усё гэта толькі дарагія дэкарацыі, а наша экспедыцыя – адно імітацыя, даражэзны сацыяльны эксперымент.

– Во як ты, мая птушачка, заспявала… – гэткай перамены ў поглядах на марсаіснасць ён ад Гваздовіч не чакаў, бо звычайна менавіта яна імпэтна вымятала паганай мятлой нават найдрабнейшыя намінкі на сумневы ў рэальнасці іх побыту на чацвёртай планеце.

– Але ж, пагадзіся, гэта тлумачыць многія дзіўноты.

– Гэта было б надта простым адказам. Нават не адказам, а адмазкай. Аднак я на свае вочы бачыў, як Марку ператварыўся ў попел. Гэта таксама частка сацыяльнага эксперыменту?

Жанчыну перасмыкнула, але дакараць за пачутае яна палічыла залішнім. Узычыла каханку контрпытанне:

– А ты бачыў, што знаходзіцца за тымі двума ўзгоркамі, якія замыкаюць кругавід, даступны адсюль нашаму зроку?

– Не. Але дрон дакладна пабачыць.

– Калі ў сценку не вурзнецца.

Руткоўскі разумеў, куды яна хіліла, але падхопліваць развагі не браўся. Ён моўчкі паціснуў плячыма і адправіў упадабаную выяву на адну з кібер-рамак кают-кампаніі.

* * *

Перш чым выйсці вонкі, належала паваяваць з наступствамі буры. Сістэма бяспекі сведчыла, што з базай усё нармальна, мама! Ніякіх пашкоджанняў. Толькі нязначныя напластаванні пылу на абшыўцы. Такой мізэрнай бядзе можна было даць рады, запусціўшы знадворнае прадзіманне. Вось калі б базу цалкам засыпала, давялося б тлумам тлуміць галаву за падборам алгарытмаў дзеянняў, каб выкараскацца з-пад наносаў.

Марына хвалявалася і з нервовай усмешкай пазірала на Ягора. Ён хваляваўся таксама, але старанна трымаў на твары выраз спакойнай упэўненасці ці ўпэўненага спакою. І толькі Варгін паводзіўся як і штодня: чухаўся галавой аб лыткі гаспадароў, канькаючы, каб яго пагладзілі ці ўкінулі на зуб чарговую порцыю кансерваў. Нязменлівасць каціных паводзін трошкі супакойвала жанчыну. «Варгін не чуе бяды, значыць, яе не будзе», – думала яна, кышкаючы на хвастатага лісліўца.

Дурасліва падміргнуўшы каханай, Руткоўскі запусціў знадворнае прадзіманне. Адразу ж узнік шум, які да пэўнага часу ўзрастаў ледзьве не штосекунды. Кот спалохаўся і задаў драпака. Але схавацца ад шуму было немагчыма – ён трываў паўсюдна. Свойскі драпежнік ад безвыходнасці забіўся ў куток і ашалела пазіраў угору, чакаючы, калі гэтае вар’яцтва скончыцца.

Кожныя дзве хвіліны сістэма давала справаздачу. Пасля чацвёртай справаздачы, калі заставалася змесці апошнія плямы пылу, яна настойліва папрасіла жыхароў базы нацягнуць маскі і ўключыць падачу кіслароднай сумесі. Паветра для прадзімання спатрэбілася болей, чым меркавалася. Сістэма і так спыніла б працу, не даводзячы аб’ём паветра на базе да крытычнага мінімуму. Маскі служылі падстрахоўкай. Прынамсі, гэтак яно ўсё выглядала ў ідэале.

Перазірнуўшыся і кіўнуўшы адно аднаму, пасяленцы ўхапіліся за падрыхтаваныя «намызнікі». Праз колькі імгненняў Ягор ужо дыхаў кіслароднай сумессю. Яна падавалася праз шланг з адмысловага рухомага рэзервуара, да якога была падлучана і маска Марыны. Мужчына, пракручваючы ў галаве вобраз супольнага дыхання, успомніў радок даўняй расійскай песні, імя выканаўцы якой выветрылася з памяці яшчэ за часы мяккай дэрусіфікацыі: «На двоих с тобой одно лишь дыхание».

Мінорны настрой, навеяны сумессю і песеннай згадкай, неўзабаве знік. Як і не было. Каханая, нацягнуўшы маску, ніяк не магла зрабіць далейшы крок. Дакладней, у яе не атрымлівалася, бо рычажок падачы заклініла. Руткоўскі скеміў гэта і тут жа пасунуўўся да яе – дзяліцца кіслароднай сумессю і разбірацца з рычажком. І калі першае выходзіла ўдала, то другое падкідвала шостку.

– Нічога страшнага! – сілячыся перакрычаць шум, суцяшаў Ягор сяброўку. – Ачыстка скончыцца праз пару хвілін. Хопіць нам і адной маскі на дваіх.

– Як там Варгін? – пацікавілася яна з яўным жаданнем пераключыць сваю ўвагу.

– Дзе б ён тут ні быў, у яго пакуль самае выгоднае становішча. Дыхаць яму ёсць чым. Не пераймайся.

Сістэма абвясціла пра стоадсоткавую ачыстку вонкавага пакрыцця базы. Мужчына з трыумфальнай мінай пачаў лічыць да трох – тады прадзіманне павінна было аўтаматычна адключыцца. Але нешта рушыла не той калейкай. Чаканага адключэння не адбылося. Прадзіманне не спынялася. Паветра працягвала выпампоўвацца вонкі. Руткоўскі, пакінуўшы каханай маску, прыкіпеў да пульта кіравання. Дыхаючы цераз раз, ён спрабаваў спыніць працэс уручную. Аднак ні належнае спалучэнне клавіш, ні аварыйная кнопка, ні ціхія заклёны аб моры-акіяне і востраве Буяне плёну не давалі.

– Мы памром? – няўлад прамармытала Гваздовіч, у голасе якой ноткі панікі пракудліва спляліся з крышталікамі фаталізму.

– Перастань! Мы не памром! Я яшчэ з табой не ажаніўся нават! Так што кінь гэтыя страхі! Усё будзе добра! – яго зухаватасць аддавала ледзь прыкметнай натужлівасцю.

Руткоўскі зноў і зноў паўтараў папярэднія шчыраванні за пультам. Безвынікова. На маніторы застракацелі лічбы зваротнага адліку – паказчыкі змяншэння паветра на базе. Марына, плачучы, падбегла да яго, каб перадаць маску. Ён зрабіў колькі ўздыхаў, вярнуў маску назад і, напружана ўзіраючыся ў лічбы, шукаў спосаб спыніць прадзіманне. І раптам у галаве праяснілася: запускалі прадзіманне раўнюсенька паводле інструкцыі, якая вымагала адключэння шэрагу функцый агульнай сістэмы бяспекі; значыць, калі гэтыя функцыі падключыць наноў, сістэма бяспекі заблакуе прадзіманне. Цалкам лагічная схема. Не марудзячы, Ягор спраўдзіў свае здагадкі практыкай. І – ото дзіва! – гэтым разам усё выйшла як мае быць. З’явілася падстава ўзбадзёрыцца без напятасці.

Для аднаўлення запасаў паветра давялося павялічыць нагрузку на аксігенатары. Ацэньваючы здарэнне, Руткоўскі не бачыў у ім нічога фатальнага. Казаў, што такі чапалас (адкуль ён толькі гэтае слоўца выкапаў!) адно на карысць, бо разварушыў соннае балота бесклапотнасці, якое панавала на базе. Бо даў магчымасць праверыць свае сілы ва ўмовах, блізкіх да баявых. Гваздовіч з ім не пагаджалася. Па-першае, нейкі час пасля ўсяго сядзела са шклянымі вачыма і спалатнелым тварам. Па-другое, трошкі ачомаўшыся, раскідалася рознымі пытаннямі, якія пачыналіся з «чаму», «як» і «адкуль». У мужчыны трапных адказаў не было. Ён абяцаў пры першай жа зручнай нагодзе зладзіць тэхагляд усіх падсістэм. Нагадваць, нават асцярожна, што ў гэтых рэчах ён знаецца як свіння на саладзінах, палічыў неразумным.

– А гэта не можа быць тая жанчына? – каханая агаломшыла Ягора новай неспадзяванкай.

– Якая жанчына? – баючыся, ці не галюцынацыі здарыліся ў Марыны, максімальна далікатным тонам перапытаў Руткоўскі.

– Харватка. З праклёнам. Можа, яна цябе працягвае кахаць?

– Перастань. Гэта ж забабоны. Ядранка проста цану сабе наганяла прыдумкамі, – кінуўся пераконваць Ягор, не хаваючы, што размаўляць пра Іванкавіч яму было мулка.

– У кожным разе, мне страшна пасля такой вось праявы. І гэта на базе, дзе мы столькі часу адчувалі сябе як у Бога за плячыма. Калі ўжо тут, у бяспечным «прыстанішчы», такі тэхнічны выбрык мажлівы, то што будзе там? – жанчына паказала рукой у ілюмінатар. – Тут часу вобмаль было. А там яго і зусім можа не быць.

– Не панікуй, красачка. Усё будзе добра, – абнадзейваў яе мужчына, а сам ажно паціраў рукі ў чаканні вандроўкі за межы базы.

Варгін, які паспеў выбрацца са сваёй схованкі, завёў курну і лашчыўся да гаспадара, быццам выказваў поўную згоду з ім. Гаспадар тым часам вярнуў знадворны «зрок», актывізаваў «сланечнікі» і нарэшце заняўся скафандрам. Гаспадыня, застаючыся пры маніторы, першая ўбачыла выявы са зноў відушчых камер. Нідзе нічога падазронага. Краявіды – як і незадоўга да пачатку буры.

Наказаўшы Марыне быць спакойнай і пільнай, Ягор у скафандры рушыў да вывадных адсекаў.

– Рыбна вам! – кінула яна старое беларускае зычэнне на ўдачу.

– Хоць не рыбна, дык юшна, – усміхаючыся, падхапіў той.

Створкі першага дзвярнога шэрага расхінуліся. Ягор ступіў у «прымыльнік» – як ён ахрысціў маленькае памяшканне перад фільтрацыйным адсекам. Пасля фільтрацыйнага быў адсек шлюзавы. І толькі са шлюзавага цераз рассоўную браму можна было выйсці на паверхню. Праз колькі хвілін зямлянін здолеў яшчэ раз навочна пераканацца, што ўсё гэта не сон. Не падарунак ад «The Synthetic Dream Foundation». Не чары бабкі-шаптухі з-пад Свяцілавічаў. Упершыню за амаль пяць марсіянскіх месяцаў Руткоўскі пакінуў «прыстанішча». Абышоў яго з трох бакоў. Прайсціся па ўсім перыметры не было як – «дальнякамі» яно сапраўды шчыльна ўпіралася ў горную пароду выветранай скалы, залезці на якую без рыштунку не ўдалося б.

Робячы абыход, Ягор чаргаваў звычайны рэжым прагляду з рэжымам бінокля. Усё, што праглядалася так ці гэтак, выводзілася на манітор і запісвалася Марынай. Ніякіх абшывак ці іншых абломкаў касмічнага карабля ні паблізу, ні ўдалечы не прыкмячалася. Заставалася зірнуць на месца, куды прыпадалі ўдары, якія спараджалі незабыўны ліра-эпічны рытмічны грукат.

Дзеўка плацце мыла,

Громка калаціла…

Напяваючы пад нос, Руткоўскі ўскараскаўся на дах базы па адной з бакавых лесвіц. Мімаходзь пахваліў канструктараў і за самі лесвіцы, і за парэнчы ўгары. Апошнія не давалі паслізнуцца і ўпасці. Трымаючыся за іх, даследчык рушыў дахам ажно да самых «дальнякоў». Але і там крыніцы грукату не знайшоў. Ні зверху, ні па адхонах, ні за «дупкай» на прылеглай скале.

Сляды ад удараў, што праўда, былі цалкам відавочныя. Драпіны на фарбе, хаця і не дужа глыбокія, так і тачыліся ў вочы. Будучы на ўзвышшы, няўрымслівы следапыт наноў вярнуў рэжым бінокля і яшчэ раз агледзеўся. Каменне, горы, пясчаныя наносы… Усё як звычайна.

– А гэта яшчэ што за трасца?! – выгукнуў ён, узварушыўшыся.

– Што? Што ты там заўважыў? – захвалявалася памочніца.

– Паўночны захад. Метраў дзвесце ад базы. Я цяпер гляджу туды. Выведзі сабе карцінку ў добрым разрозненні.

– Зараз, – не сказала, а выдыхнула жанчына, яе пальцы шпарка забегалі па клавіятуры.

– Ну, што? Ты гэта бачыш? Ці яно мне толькі мроіцца? – не цярпелася Ягору.

– О госпадзе! – забожкала Марына. – Гэта сляды? Адбіткі нечых ног?

– Вялізных ног, – важным тонам спрактыкаванага даследчыка ўдакладніў археолаг.

– Вяртайся на базу!

– Не. Будзь гатовая адчыніць мне браму ангара. Я вазьму легкавоз і зганяю туды. Агледжу і сфатаграфую. А пасля ўжо на базу. Дый то дзеля карэкцыі маршрута беспілотніка.

– Які ты няўмольны!

– Няма часу быць іншым.

Ён спусціўся і пакіраваў да транспартнага адсека. Датрыманне правілаў бяспекі забірала час, але без гэтага было немагчыма. Калі ты, вядома, не спяшаешся ў змрок пагібельны магільны. Ягор не спяшаўся. Як упораўся, так і выкаціў з ангараў на лёгкім марсаходзе.

Баяўся памыліцца з кантрольным пунктам. Папрасіў Марыну перадаць на бартавы камп’ютар каардынаты. Здавалася б, нейкія тры сотні метраў, але і на іх можна было схібіць ці няўрокам праехацца і знішчыць заўважаныя сляды. Каханая трошкі завазёкалася з уводам звестак. Нібыта зноўку намякала, што не хацела б адпускаць няўмольніка аднаго. Той жа быў заняты наладкай дарожнага сканера. Прыстасаванне, якое вылічвала выцерабы і яміны, было б карысным і на Зямлі. На Марсе ж яно ўвогуле цаны не мела. Даліна, хоць і здавалася цалкам бяспечнай для транспарту, магла таіць у сабе непрыемныя нечаканкі.

– Не вопрамеццю гані, – параіла жанчына.

– Ганю ўздоўж берага 99 кіламетраў за гадзіну, – баламуціў Руткоўскі.

– Мая кепская дзетка, будзь поруч з нябеснай мной, – не міргнуўшы вокам, падхапіла Гваздовіч.

– Летні сум, – ледзь стрымліваючы смех, азваўся каханы.

– Летні сум. О, о-о-ўго, – выдала яна і засмяялася так, як даўно ўжо не дазваляла сабе. – Ты думаў, я не ведаю гэтую песню? Зусім малюпаськай была, але напявала яе следам за тэлевізарам. Пазней шмат разоў успамінала.

– Божа, які я стары! – манерна пракурняўкаў на гэта Ягор, паціху ад’язджаючы ад базы.

– Не прыбядняйся, старэча! – перахапіла яна яго манеру. – Сам, напэўна, пад арыгінал песні не адну студэнтачку спакусіў!

– Ты ж цудоўна ведаеш, што ў мяне да цябе нікога не было! – доўжыў і множыў ён няўрокам распачатую батлейку.

– Ага, два дні да мяне ў цябе нікога не было, – заліваючыся смехам, паправіла каханка.

– Кадук! – з зусім іншым настроем выкрыкнуў Руткоўскі, моцна хапаючыся за стырно. – Віхор з левага боку! Метраў за пяцьдзясят! Прэ проста на мяне! Вялікі!

Уздымаючы ўгору клубы пяску, магутны парывісты кругавы рух ветру пагражаў машыне.

– Так. Бачу. Ты толькі не гарачкуй, – Марына умомант адкінула жартачкі і сканцэнтравалася, узяўшыся за разлікі; камп’ютар хутка апрацоўваў звесткі, якія атрымліваў з камер легкавоза. – Збочвай на дваццаць градусаў управа і падкінь торфу кіламетраў да сарака за гадзіну.

Выконваць параду Руткоўскі мусіў дзедаўскім спосабам, бо задаць праграму ніяк не паспяваў. Крутнуў стырно, рыхтуючыся потым падняць хуткасць. Але тут жа абурыўся сканер, апавяшчаючы пра небяспеку на новым напрамку. Часу на падказкі і рэкамендацыі не было. Што рабіць далей, Ягор вырашаў сам. Ён рэзка даў задні ход, спадзеючыся паспець вярнуцца на пратораны, а значыць і правераны, шлях. Меркаваў адкаціць назад і гэтак ухіліцца ад сутыкнення з віхром.

З-пад колаў марсахода падняліся слупы пылу. У розныя бакі паляцелі каменьчыкі. Жанчына моўчкі сачыла за манеўрамі, баючыся слова лішняе сказаць. Што праўда, вусны яе ўсё адно варушыліся, спяшаючыся за ўскудлачанымі думкамі: «Давай, даражэнькі, давай». Віхор імкліва прайшоў перад машынай, шпурнуўшы друз ёй на абшыўку. Небяспека мінула. Пасяленцы абмяняліся ўсцешлівымі слоўцамі, падбадзёрваючы адно аднаго.

Руткоўскі даехаў да меркаванага месца. Шэраг вялікіх адбіткаў цягнуўся яшчэ з дзясятак метраў на поўнач. Зямлянін сфатаграфаваў іх проста з борта легкавоза. Потым выйшаў вонкі і тры пары найбольш выразных слядоў зняў на камеру скафандра. Здымкі адразу ж перадаваў на базу. Зірнуўшы на іх, Марына не змагла сказаць нічога пэўнага. Хацелася прымаць іх за сляды ад камянёў, знесеных бурай. Аднак такія здагадкі былі ні ў плот ні ў азярод. Па-першае, бура нават у свой пік і блізка не мела моцы, каб зрушваць вялікія камяні. Па-другое, нават калі б нейкі зрух і быў бы ўчынены, то ўсе адбіткі даўно зніклі б пад новымі наносамі. Выходзіла, што сляды захаваліся з таго часу, калі бура сцішылася да мінімуму.

Гваздовіч параіла вяртацца. Пакуль мужчына усаджваўся ў марсаход, яна занялася новым разлікамі. Вывела на другі манітор карцінку ўсёй агляднай прасторы ад «прыстанішча» да месца знаходкі. Правяла ўмоўную прамую лінію ад іх да «дальнякоў», пасля чаго паспрабавала даследаваць атрыманы прамежак, вывучаючы выявы асобных участкаў у максімальным разрозненні. І калі зусім побач з базай усё было чысценька і ахайненька, то трохі далей усё-ткі ўсплывалі прыкметы падобных слядоў. Добрага настрою гэтае адкрыццё ёй не дадало.

7

Гарэлку і сок прынеслі адразу. Настолькі адразу, што сябар з універсітэта транспарту нават не паспеў панаракаць на месца сустрэчы, абранае Ягорам. Як жа! За падкрэслена вітрыннымі вокнамі бара «GrillGrill», дзе яны ўдвух паселі, быў добра бачны адзін з універсітэцкіх карпусоў, які месціўся проста праз дарогу. Археолаг з вядомай доляй іроніі супакойваў таварыша:

– Чаго ты нервуешся? Баішся, што цябе студэнты ці калегі ўгледзяць? Дык не забывайся, што ты ў вольны ад працы час сюды прыйшоў і нічога амаральнага не робіш. На стале не танчыш. З жывата паўаголенай дзяўчыны чарачкі не куляеш. Сядзіш з прыяцелем у грыль-хаце і культурна выпіваеш. «Скромно горылочку дюбаеш». І ты, і я маем права на адпачынак. Кіньма котву ў пясок, дамо караблю ўжо аддышку!

– Але я трохі ніякавата тут пачуваюся. Нібыта ў акварыуме.

– Ведаеш, я сам не люблю быць у акварыуме. Але выхоўваю сябе адпаведным чынам. Тут галоўнае – адключыцца ад вакольнага свету. Захапіцца тым, што будзе тут і зараз – пітвом, стравамі, сяброўскай гаманой. І ўсё пойдзе бы маслам памазаў.

Ён напоўніў журавінавай гарэлкай кілішкі, а ў шклянкі наліў апельсінавага соку. Наведнікаў у гэтым крыле бара было няшмат. Праз тры столікі сядзелі дзве дзяўчыны, якія пад лёгкае хіхіканне распраўляліся са стравамі японскай кухні. Каля барнай стойкі прытуліўся маладжавы мужчына з цёмнымі кругамі пад вачыма. Ён утрапёна смактаў піва, заядаючы жытнёвымі сухарыкамі. Бармен балбатаў з афіцыянткай, якая чакала весткі з кухні. Па зале расплывалася ненавязлівая музыка ў стылі пост-нью-лаўндж. На сцяне, амаль у куце, вісеў вялікі плазменны тэлевізар. Выявы, што змяняліся на экране, мала адпавядалі музыцы. Ягор гэта хутка для сябе адзначыў, бо з яго месцейка было не так проста ігнараваць тэлевідовішча. Гэта табе, браце, не вакольны свет.

– Ты, як бачу, проста майстрам медытацыі зрабіўся, – пажартаваў сябар з універсітэта транспарту, каб больш трапна злавіць сапраўдны настрой суразмоўца.

– З гэтай нагоды тост. За гульню шкляных перлаў! – урачыста прамовіў той, уздымаючы кілішак.

Яны чокнуліся і жвава асушылі змесціва кілішкаў.

– Ты Гесэ ўзяўся перачытваць? Ці мо пацеркі старажытныя збіраешся на чарговых раскопках адшукаць? – праганяючы гарэлку сокам, спытаў Ягора прыяцель.

– Пасля ўсяго, што са мною адбылося, я стаў бы перачытваць Гесэ толькі ў адным выпадку. Ведаеш, у якім?

– Нават не здагадваюся.

– Калі б у кнізе былі дакладныя правілы гэтай гульні… Што да раскопак, то я ніколі не планую знайсці нешта пэўнае. Я ўсяго толькі вызначаю месца, дзе трэба капаць. І вось у гэтым мне часам шанцуе.

– А да чаго тады твой тост?

– Натхніла твая згадка пра медытацыю.

– Чароўны сумнеў пустэчы.

– Дружа, ты цудоўна ведаеш, якім медытацыям я аддаваўся ў часы роспачы пасля сыходу каханай, – нібыта і спакойна, але адначасна з горыччу казаў Руткоўскі. – Звычайная такая медытацыя ўключала нуль семдзесят «белай», літруху «таматэлы», купу кранальных згадак пра Марыну – і ўсё гэта прыпраўлялася страшным пытаннем без адказу «Чаму?», ад якога пачыналася медытацыйная дрыготка. Якія ўжо ж тут шкляныя перлы! Хіба што кубікі лёду іншым разам у шклянку дадаваліся. Градус адымалі. Але ці адымалі роспач? Наўрад ці. Зрэшты, як і кактэйлі без лёду. Клопат не знікаў. Ап’янелы, я ўсё глыбей занураўся ў думкі, якія ад алкаголю рабіліся больш вычварнымі і дакучлівымі. Адзіным ратункам па першым часе здаваўся сон. Але неўзабаве я зразумеў, што памыліўся. Упіўшыся, я правальваўся праз сяйво пякучых думак у прадонні сненняў, дзе мой клопат набываў такія гіпертрафаваныя і сюррэалістычныя формы, што душа працягвала балець нават там – у царстве Марфея. Што балела наступнымі раніцамі пасля маіх медытацый, ты можаш уявіць і без маіх аповедаў.

– І сум мяне гартае…

– Гартае. Але, напэўна, мне быў патрэбны гэты досвед самаразбурэння.

– Вельмі небяспечны досвед. Рызыкаваў саслізнуць у прорву, з якой звароту няма.

– Так. Я бачыў гэтую прорву. Вось як бачу цябе. І яна мне не пакаціла. Не прыпала, разумееш, да смаку. Можа, таму я і спыніўся. Хаця, калі зірнуць інакш, здаецца, што спыніўся не я сам, а спыніла мяне каханне да Марыны. Незнікомае каханне.

Сябар з універсітэта транспарту зірнуў на Ягора так, нібы збіраўся сказаць нешта накшталт: «Ды ў цябе дах сарвала, дружа». Але не сказаў. Папрасіў апавесці пра румынскія калізіі і новую знаёмку.

Афіцыянтка акурат прынесла гарачае – стэйкі з індычыны пад бруснічным соусам, а следам і гарніры: рыс кары для археолага, смажаную долькамі бульбу – для яго суразмоўца. Гэтыя завіханні трошкі адцягнулі пачатак аповеду Руткоўскага. Ён шалапутна муркнуў дзяўчыне колькі прыемных слоў, пасля чаго зноў напоўніў кілішкі і, працінаючы сябра добрым-добрым позіркам, перадаў яму тоставую эстафету.

– Дай божа, каб было гожа, а што не гожа – не давядзі божа! – пасля павіслага на пяць з чвэрцю секунд маўчання скрасамоўнічаў той.

Археолаг трошкі ўхмыльнуўся, але прамоўленае падтрымаў. Выпілі. Узяліся за ежу. Жанглюючы нажом і відэльцам, Ягор пачаў дзяліцца сваёй гісторыяй. Згадаў усё чыста. Ад моманту, калі з аўтобуса ўбачыў Марыну і Марку, да дзіўнага прызнання Ядранкі ў аэрапорце.

Сябар з універсітэта транспарту нетаропка закусваў і вельмі ўважліва слухаў шчыроты Руткоўскага. Іншым разам вочы сябра акругляліся ад подзіву, а сам ён ледзь выседжваў на месцы, каб не ўскочыць і не рэкнуць: «Не можа быць!» З усяго пачутага яго найбольш уразіла і нават усхвалявала не здарэнне з самалётам над Прыднястроўем, а менавіта прызнанне харваткі.

– Ты верыш гэтаму? – пацікавіўся ён.

– А шыцікі яго ведаюць! – трубным голасам выбухнуў археолаг, дапаўняючы выбух выразнай мімікай. – Часам веру, а часам і не. Справа блытаная, як бабуля ў кіяхах.

– Блытаная? – наўмысна перапытаў сябар з універсітэта транспарту, каб адразу ж працягнуць: – Блытаная справа ў цябе пачалася пасля сыходу Марыны. Ты ж заўсёды быў такі рацыянальны. Не пускаў у сябе містыку. Не верыў у фатум. А калі Марына пайшла, твая рацыянальнасць не тое што пахіснулася, яна мала не дашчэнту зруйнавалася. Калі ты гаворыш пра яе і вашу з ёй супольную будучыню, ад цябе за вярсту тхне невыцерпным правідэнцыялізмам. Так і чакаю пачуць ад цябе што-небудзь у духу сярэднявечных летапісцаў. «З напущенья Господняго» ці яшчэ нешта падобнае. А гэтая цётка з гісторыяй сваіх недалюбошчаў, аформленай пад гісторыю праклёну, толькі ўскладніла становішча.

– Ты бойка мовіш. Але бачыў бы гэтую цётку – слінкі пацяклі б, – з п’янаватым карчомным гумарам уклеіў Ягор.

– Няўжо такая прыгажуня?

– Красуня маляваная.

– Але ты ўсё адно на яе не клюнуў. Так?

– Калі шчыра, то тады я не хацеў, каб наша з Ядранкай прагулянка скончылася ложкам. Але ў святле падзей апошняга тыдня дапускаю, што мог бы і не стрымацца, калі б не ўдар па галаве.

– Во як, – здзівіўся цікаўнік. – А што за падзеі на гэтым тыдні адбыліся?

– Памятаеш Насту – сяброўку Марыны?

– Ротаршнапс?

– Ройтшванец.

– Дык я ж яе і маю на ўвазе.

– Ты на ўвазе, а я наяве. Фэрштэйн?

Сябар з універсітэта транспарту, які акурат жаваў сакавіты кавалачак індычкі, раптоўна замёр з разяўленым ротам, недаверліва вырачыўся на выхваляку, паспешліва пракаўтнуў мяса і з непрытоеным сумневам удакладніў:

– Троя для ўцехі душы сцены раскрыла каню?

– Менавіта! – з хмельным гонарам пацвердзіў Ягор. – Чыстая неакілзаная жарсць. Галава кругам ідзе. Аж дагэтуль не верыцца.

– Ах ты стары распуснік! – смехам паўшчуваў яго сябар з універсітэта транспарту.

– А што не так? Усё паводле класікі. «Век веком сказываеть: сивизна в бороде и чорт в лидвях за поесом».

– З аднаго боку, пра наканаванасць быць з Марынай на кожным рагу дудзіш, а з іншага – хапаеш за грыўку яе сяброўку, «што бы где щупнути солодкого мяса». Нестыковачка выходзіць. Ці хочаш сказаць, што каханне да Марыны ўсё ж мінула?

– Не мінула. І не міне, – без найменшай перамены эмоцый адрэзаў археолаг. – Але пры гэтым мушу падкрэсліць, што я ніколі не прысягаў устрымлівацца ад сексу, чакаючы Марынінага вяртання. Сустрэчы з Настай для мяне нічога сур’ёзнага не значаць. Толькі разрадка…

– Сустрэчы? – прагучала поўнае новага здзіўлення пытаннечка.

– За мінулы тыдзень пяць шчыльных сустрэч.

– Нішто сабе разрадка… А зрэшты, добра, што ўсё вось так пайшло. Наста – дзеўка хвацкая, з ёй ты паступова забудзешся пра Марыну і вернешся да звычайнага жыцця ды прадказальных паводзінаў. Без гэтае балбатні пра промысел божы.

– Калі ты не зразумеў, то патлумачу яшчэ раз. Я сустракаюся з гэтай, як ты сказаў, дзеўкай толькі дзеля сексу.

– А калі яна ў цябе закахаецца? Ці нават ужо кахае?

– Гэта яе праблемы. Я нічога ёй не абяцаў. Дый яна з мяне ніякіх клятваў не брала. Калі ўжо ходзіць да мяне на салодкае ложа, значыць, ёй самой гэта патрэбна, – холадна зазначыў Руткоўскі, захінаючы рукою твар, бо ўгледзеў, што дзяўчаты праз тры столікі ўзяліся рабіць сэлфі.

– Ох ты ж знаўца жаночае душы! – скептычна пырхнуў сябар з універсітэта транспарту. – Дзеўка ж яўна замуж намерылася.

– Са мной ёй дакладна ў гэтым сэнсе не пашанцуе. Калі жадаеш, можаш сам паспрабаваць яе ашчаслівіць замужжам. Пярэчыць не стану. Ці магу яшчэ з харваткай звесці. Тая таксама чагосьці хоча. Можа, паразумеецеся. Калі яе праклёну і страты галавы не баішся.

– Які ж ты цынік! Хаця я і разумею, з якога яйка гэты цынізм вылупіўся…

– Я не цынік. Я рэальна гляджу на жыццё.

– О, так! Адзін з тых, хто рэальна глядзіць на жыццё! Не смяшы мае штангенцыркулі! Ведаеш, як ты глядзіш на жыццё?

– Як?

– Як тыповы супярэчлівы літаратурны герой эпохі рамантызму!

– Гэтая заўвага павінна мяне зачапіць?

– Не зачапіць, а даць грунт для роздуму.

– Дзякуй. Па шчырасці, мне ўсё адно, кім я выглядаю для іншых – Чайльд-Гарольдам, слаўным старабеларускім Трышчанам ці паскудным збаёдкам з ранніх твораў Бахарэвіча. Я такі, які ёсць. А тое, што мяне могуць успрымаць контрверсійна, мне і без тваёй заўвагі вядома. Я ж не наіўны хлопчык-несмысель, – узбурана закруціў Руткоўскі.

– «Я – ведай – вялікі ўжо хлопчык і ўмею ўжо лётаць у сне», – сябар з універсітэта транспарту толькі і знайшоў, што працытаваць класіка.

– З гэтай нагоды тост, – больш весела загаманіў Ягор і пацягнуўся па запацелы графін.

Калі ён ізноў пачаў напаўняць кілішкі, маладжавы мужчына з цёмнымі кругамі пад вачыма голасна папрасіў бармена ўключыць гук тэлевізара. Археолаг машынальна перавёў позірк на экран і не змог адарвацца. Сябар з універсітэта транспарту азірнуўся, каб зразумець імгненную перамену ў суразмоўцу, які выглядаў так, быццам утаропіўся ў запіс найлепшай гульні легендарнага берасцейскага жаночага футбольнага клуба «Вікторыя-86».

Рэч, ведама, была ў іншым. Фотаздымкамі Марыны Гваздовіч і яе мужа суправаджалася інфармацыйнае паведамленне, змест і сэнс якога рабіліся зразумелымі спакваля. «Мяркуецца, што Марку Пыркэлаб не ўправіўся з кіраваннем матацыкла, матацыкл урэзаўся ў дарожную агароджу, вылецеў за межы трасы і ўпаў са скалы ў мора», – абвяшчаў дыктар голасам, у якім не знаходзілася месца нават для прывіднай ноткі спачування.

На экране замільгацела відэанарэзка з месца здарэння: зламаная агароджа, стромкі адхон, вострыя камяні і марскія хвалі, што б’юцца аб іх. Тут жа – машыны паліцыі і ратавальнікаў, пад’ёмны кран, з дапамогай якога з мора выцягвалі пакарабачаны матацыкл. «Вядома, мы да апошняга спадзяёмся, што сямейная пара здолела перажыць катастрофу, – тлумачыўся паліцэйскі чын. – Аднак, на наш вялікі жаль, верагоднасць шчаслівай развязкі мізэрная». Перш, чым перайсці да іншае тэмы, дыктар нагадаў гледачам, што ўдзельніца трагічнага здарэння была ўраджэнкай Беларусі, і паабяцаў, што служба навін будзе пільна сачыць за развіццём падзей. «Во ліха», – крэкнуў мужчына пры барнай стойцы і замовіў яшчэ адзін куфаль цёмнага.

Агаломшаны сябар з універсітэта транспарту адвярнуўся ад экрана і зірнуў на Руткоўскага. Той па-ранейшаму сядзеў нерухома, трымаючы ў руцэ графін. Твар збялеў. Па шчоках каціліся слёзы. Вырваць яго з гэтага стану выявілася заняткам не з простых. На словы ён не рэагаваў. На спробы паварушыць – таксама. Забраць графін не выходзіла – надта моцна кумпан сціскаў яго. З’явілася думка паклікаць на дапамогу кагосьці з працаўнікоў бара. Але тут заспяваў мабільнік здранцвелага, і той амаль адразу ачуняў – няўклюдна паставіў графін, няўцямна азірнуўся навокал, неахайна дастаў з кішэні тэлефон і нядбала прыняў званок.

Тэлефанавала Іванкавіч.

– Ты ўжо чуў навіны з Канстанцы? – пасля кароткага прывітання паспяшалася даведацца яна.

– Чуў! Чуў! Але чаго тут ты?! Чаго ты прыліпла да мяне, як смала да дзіравай падэшвы?! – не на жарты ўсхадзіўся Ягор, гучным крыкам напужаўшы наведнікаў і персанал.

Гнаны на крык, хуценька прыбег ахоўнік. Паспрабаваў утаймаваць парушальніка няпісаных правілаў грамадства камфортнага спажывання. Парушальнік жа адмахнуўся ад яго, як ад дакучлівае мухі эпохі разлажэння феадалізму, ускочыў з месца і стаў матляцца па зале, размаўляючы па тэлефоне. Харватка ўправілася выдаць нізку слоў дзеля заспакаення. На яго гэта не дзейнічала, але гутарку ён не спыняў. Сябар з універсітэта транспарту узяў на сябе перамовы з рашуча настроеным ахоўнікам.

– І што ты сабе думаеш? – ужо без крыку, але ўсё адно досыць голасна запытваў Руткоўскі. – Думаеш, калі Марына разбілася, значыць, я адразу сігану ў твае абдымкі?

– Не, – нібыта ступаючы праз лёгкую збянтэжанасць, запярэчыла жанчына. – Я проста не хачу, каб на фоне гэтай трагедыі ты нарабіў глупстваў. Ты добры навуковец і цікавы чалавек. Не хацелася б, каб свет цябе страціў.

– Пакінь свае псіхалагічныя выкруты для тых, хто ў іх сапраўды мае патрэбу. І не ўздумай мяне кахаць. Чуеш? Я не хачу зламаць сабе галаву ў віры твайго забойчага магічнага рэалізму.

– Ты ж ведаеш, што я сама не ў захапленні ад гэтага наслання.

– Знайдзі сабе якога-небудзь фізіка для доследаў дыфракцыі Фраўнгофера і халоднага сексу без абавязкаў, а ад мяне адчапіся!

Гутарылі па-англійску, і зусім не кожны з выпадковых сведак змог зразумець сэнс фраз, якімі сыпаў і сыпаў у слухаўку гэты ўзбуджаны знерваваны мужчына. Аднак былі і выняткі.

– Гэта што ты там пра фізіка ляпнуў? – не стрымаўся аматар піва з цёмнымі кругамі пад вачыма.

– Адкасніся. Не бачыш, што я па тэлефоне гутару?

– Што ты супраць фізікаў маеш?

– Не влюбляйся, не пей вина и на лбу у себя высеки: «Жизнь тебе для того дана, чтобы ты посвятил её физике», – на аўтамаце прадэкламаваў археолаг, спадзеючыся, што для адчэпнага гэтай тырады будзе дастаткова, а ён дагаворыць з Ядранкай.

Сябар з універсітэта транспарту адчуў небяспеку адразу ж. Рынуўся да Ягора, каб як мага хутчэй адцягнуць ад абражанага аматара фізікі. Але позна піць баржомі перад вогнішчам інквізіцыі. Мусіў адно канстатаваць маланкавую рэакцыю «півасёрба» і папераджальна гаркнуць у бок гэтага крыўдлівага гаўрыка: «Толькі не па галаве! Ён пасля бальніцы!», – ні кроплі не верачы, што яго заклікі ўтаймуюць гвалт.

Не ўтаймавалі. Аднаго ўдару ў скронь хапіла, каб не падрыхтаваны да нападу дэкламатар страціў раўнавагу і ўпаў. Ахоўнік з пачуццём уласнай значнасці скруціў новага буяна, які ўжо збіраўся станчыць крыжачок на целе здужанага ворага, імітуючы зыкі п’янага тэрменвокса.

Прысеўшы каля Руткоўскага, сябар з універсітэта транспарту бясплённа папнуўся вярнуць таму прытомнасць і ўрэшце забурчэў: «Схадзілі, трасца, у барчык. Пагаманілі, курва, за жыццё». Поруч ляжаў мабільнік, з дынамікаў якога чуўся ўстрывожаны жаночы голас: «Алё, Ягор! Алё! Што здарылася?! У вас там не тэракт?!» Люд у бары запытальна казеліўся на месца здарэння. Дзяўчаты праз тры столікі прымалі першых сардэчных сабачак за дрольны відос, толькі-толькі выкладзены ў сяцюльку.

* * *

Глебу для свайго знікнення Марына і Марку рыхтавалі з часу канферэнцыі, на якой пабачылі ўсмешлівага Ягора. Ідэя імітаваць уласную пагібель нарадзілася ў Марыны. Спачатку гэта здавалася занадта фантастычным. Марку нават не адразу патрапіў загарэцца жончынай задумай – настолькі нерэальным усё выглядала. Ён не тое каб яе адгаворваў, але досыць часта капаў на мазгі пытаннем: «Можа, нешта іншае вынайдзем?» Калі жонка перакідвала мячык ініцыятывы мужу ў рукі, муж не ведаў, што з ім рабіць, бо прапанаваць наўзамен нічога не меў. Так Гваздовіч толькі ўмацоўвалася ў слушнасці сваёй задумы.

Тады, пасля заканчэння ўніверсітэта, быў вельмі зручны момант. Марына лічыла, што менавіта ў гэтыя месяцы – пакуль яны ўдваіх на раздарожжы, на парозе новых сацыяльных роляў – трэба рашуча дзейнічаць, бо прамаруджанне выглядала недаравальным. Ні Марына, ні яе сужанец не ведалі, якія рэкі выходзяць з берагоў у галаве Руткоўскага. Прадбачыць яго наступны крок, вызначыць новую мэту, якую ён абярэ для чарговай атакі, было немагчыма. Але не выпадала сумнявацца: Ягор будзе доўжыць і множыць свой дзівачны партызанскі супраціў.

Таму і хацелася згуляць на апярэджанне. Скарыстацца сітуацыяй і часам. Каб не спазніцца. Каб не паспець абцяжарыцца працаю. Каб не апавіцца шлейфам новых сувязей. Словы пра адклад успрымаліся як маладушнасць. Але заразом у іх таілася і боязь імавернае паразы. Гонячы прэч трывожныя думкі, Гваздовіч паўтарала, нібыта заклён: «Калі мы не зробім гэта зараз, мы не зробім гэта ніколі».

Немінучасць вялізных перамен у жыцці, якія цягнула за сабой ажыццяўленне ідэі, сямейная пара мусіла добра ўсвядоміць. І Марына, і Марку разумелі, што жыць давядзецца пад чужымі прозвішчамі і, хутчэй за ўсё, па-за межамі Румыніі, а пагатоў Беларусі. Разумелі, што повязі з бацькамі давядзецца істотна звузіць. Што бальшыня сяброў і знаёмых павінны будуць застацца за бортам іх таямніцы, а значыць, і па-за колам іх новага жыцця. Развагі пра гэта выдаваліся невымерна балючымі. Асабліва наракаў Марку, моцна прывязаны да матулі. Марыне ўявіць сваё будучае становішча было трохі прасцей, бо яна і без таго апынулася ад бацькоў не за два кварталы і вузкі завулак. Нагадвала мужу пра гэта. Той нібыта і пагаджаўся – дарослае жыццё, вымогі рашучых крокаў, самастойнасць… Але ўсё адно час ад часу яму не ўдавалася адужваць навальнасці сантыментаў да бацькоў. Не менш яго засмучала і перспектыва назаўсёды пакінуць сваіх матацыклетных братоў. Жонка і тут была напагатове: спакваля накідвала думку, што дзеля сямейнага шчасця і спакою варта ахвяраваць і гэтым.

– Ніхто ж не кажа, што пасля нашага знікнення ты перастанеш ганяць на матацыкле, – добрай феяй намаўляла яна. – Будзеш ты ганяць, але тваімі таварышамі зробяцца іншыя людзі. Так часта ў жыцці бывае. Нават без наўмыснага знікнення.

– Нездарма людзі кажуць, што змена жыхарства – няпростая рэч, бо мусіш пакінуць свой абжыты свет, – задуменна цягнуў ён. – А ў нас, як ні круці, пакуль ад усяго выходзіць болей мінусаў, чым плюсоў.

– Калі ты ясна ўсвядоміш, што ёсць адзін адчувальны плюс, які пераважыць усе мінусы, тады і твой настрой, і ўвогуле стаўленне да задумы зменяцца на лепшае.

Яны часта пакідалі горад, выязджаючы на матацыкле да любімага месцейка на ўзбярэжжы. І там – пад шум хваль – абмяркоўвалі дэталі будучага знікнення. На першай жа выязной сямейнай радзе прыйшлі да відавочнай высновы: без процьмы выдаткаў не абысціся. Выдаткаў і маральных, і грашовых. Можна было знікнуць хітра, мудра, невялікім коштам, каб на трэці дзень дастацца выкрыццю. Сужэнцам такога шчасцейка і задарма было не трэба. У разважаннях, не ўмаўляючыся, узбіліся на адну і тую ж рацыю: варта знікаць, маючы гарантаваную будучую працу, дзе нікога не цікавіла б іх мінулае, а патрабаваліся толькі прафесійныя якасці. Але нязводным заставаўся клопат, як і дзе такую працу адшукаць?

Нельга ж было заявіцца ў першую-лепшую фірму і, падаючы рэзюмэ, змоўніцкім шэптам запытацца: «У вас не знойдзецца двух месцаў для парачкі прыродазнаўцаў, якія неўзабаве хочуць імітаваць перад астатнім светам уласную пагібель?» Да пошуку мусілі паставіцца вельмі асаблівым чынам. Паспрабавалі адштурхнуцца ад прапаноў, атрыманых напрыканцы навучання ў Авідыі.

Прапаноў было нямала. Больш за палову з іх выглядалі б дужа прывабна, калі б не намеры знікнуць. Сумоўі, якія загадзя ўяўляліся п’ескамі з шаблонным сюжэтам, паказалі, аднак, што могуць набываць нечаканыя абліччы. То наймальнікі ў ролях добрага і злога паліцэйскіх. То перавага пытанняў сексуальнай тэматыкі з пажадлівым позіркам даручэнкі працадаўцы на Марыну. То абмеркаванне ўмоў уладкавання за супольнай відэагульнёй у кадравым аддзеле, стылізаваным пад геймерскі клуб. Нягледзячы на здзіўленне і разрыў шаблону, з усіх сустрэч пара намагалася неўпрыкмет вывудзіць сапраўды каштоўную для сябе інфармацыю.

Прынамсі ў двух офісах надыходзіў звінючы момант, калі здавалася, што яшчэ крыху – і можна будзе абмеркаваць сапраўдную мэту візіту. Аднак толькі Гваздовіч паспявала адкрыць рот, каб пачаць акуратненька наразаць праўду-матку, з другога боку барыкад паспяшалі ўклеіць крыўду-бацьку, як назвала гэта потым для сябе беларуска. І ўклейвалі так, што маладым людзям заставалася толькі дурненька ўсміхацца і шукаць найменшую зачэпку, каб хуценька і незваротненька уцячы.

Калі перабралі ўсе відавочныя варыянты, Марку раптам успомніў пра буклет, які ім уручылі на канферэнцыі. Французскі фонд «Bérézina» заклікаў маладых прафесіяналаў распачаць новае жыццё, раскрываючы ўсе грані свайго таленту ў распрацоўках звышсучасных суперэфектыўных медыкаментаў. Марына адрэагавала на гучныя словы буклета з вяласцю. Нават згадка пра новае жыццё не дадала належнай дозы натхнення. І ўсё ж яна ўзяла буклет, каб на свае вочы пабачыць, варта ці не варта абіваць парогі таго фонду. Перачытваючы, натрапіла на адну маленькую, але надта цікавую рэмарку: «Магчымасць ананімнасці». Ніякага тлумачэння, што гэта азначае, у змесце не знайшлося. Але ўжо сам факт наяўнасці такой рэмаркі прывабліваў. У кантактах знайшлі адрас канстанцкай філіі «Bérézina» і яе тэлефон. Гваздовіч адразу ж пазваніла, а праз гадзіну сямейная пара сядзела ў офісе на чарговым сумоўі.

Памяшканне было вельмі кампактным, калі не сказаць маленькім. Пыркэлаб, расчаравана засведчыўшы гэта, цяжка ўздыхнуў: «Нейкі шахрайскі закуток». Жонка прыгразіла кулачком і шапнула, што не трэба спяшацца з высновамі. Ёй самой гэтае месца нагадала адну невялічкую прыватную зубную клініку ў Гомелі на вуліцы Гагарына. Адзіная супрацоўніца вярнулася праз хвіліну з кавай, аўсяным печывам і падкрэслена ветлай усмешкай, якая надзіва не здавалася напятай. У Марыны зніклі асацыяцыі са стаматалогіяй. У позірку мужа ўсё яшчэ чытаўся пэўны недавер. Але з першых жа рэплік гутарка пайшла гладкай каляінай. Атмасфера запанавала нязмушаная. Адужваць дыскамфорт візітантам не давялося.

Абавязковыя пытанні гучалі ў стандартных фармулёўках. Пытанні з падвойным дном выявіліся настолькі відавочнымі, што адказваць на іх было адно задавальненне. У паліцэйскіх супрацоўніца не гуляла, вочкі нікому з пары не строіла, а пра відэагульні тады нагадвала хіба толькі старая песня Ланы Дэль Рэй, што ціхутка лілася з дынамікаў плазменнага тэлевізара.

Марку, каб не выглядаць статыстам ці, крый божа, мужам пад пантофляй, удакладніў пра грошы і сацыяльны пакет. Тлумачэнне было ветлівым і вычарпальным, усцешыла маладога мужчыну таксама і сваім зместам. Ён зазбіраўся выйсці пашаптацца з жонкай. Хацеў умалёгаць яе схапіцца за вакансію рукамі, нагамі і зубамі, а пра ідэю імітацыі пагібелі забыць, як пра недарэчны сон. Марына, аднак, позіркам асадзіла яго намер і пацікавілася ў супрацоўніцы пра сэнс рэкламаванай у буклеце магчымасці ананімнасці. Тая прыязна ўсміхнулася і сказала:

– Разумееце, іншым разам людзі хочуць, каб новае жыццё для іх азначала не толькі змену месца жыхарства ці працы. Калі-нікалі людзі прагнуць пакінуць усё ранейшае за плячыма і знікнуць са свайго старога жыцця, каб пачаць з чыстага аркуша.

– Ого, як цікава! – усклікнуў мужчына, ледзь не запляскаўшы ў ладкі, бо ў пачутым было ўсё, чаго так хацела яго мілая жонка.

Мілая жонка зноў асадзіла яго няўхвальным позіркам. Яна радавалася не менш за яго, але з выплескам эмоцый вырашыла пачакаць. Усё высвятляла дэталі пераходу да чыстага аркуша. І чым болей адказаў, тлумачэнняў, удакладненняў атрымлівала, тым яснейшая карціна вымалёўвалася. «Калі па выніках сумоўя будзе станоўчае рашэнне, мы хацелі б скарыстацца магчымасцю ананімнасці», – папярэдзіла Гваздовіч супрацоўніцу філіі «Bérézina» перад развітаннем.

Пасля сумоўя Марына і Марку рушылі ў рэстарацыю, каб за келіхам віна і прысмакамі ўвасобіць нядаўнія абстракцыі ў канкрэтны план. Сумневаў у станоўчым рашэнні кіраўніцтва фонду яны не мелі. Адной з галоўных задач была апрацоўка бацькоў. Сваё будучае знікненне для іх яны меркавалі патлумачыць абавязковым патрабаваннем працадаўцы – сур’ёзнай фірмы, праца на якую мае быць строга сакрэтнай. Рэальную прычыну авантуры агучваць бацькам не збіраліся. Ніхто з блізкіх родзічаў не павінен быў пачуць ад Марку ці Марыны хаця б паўслова пра Ягора Руткоўскага. Астатняе было справай тэхнікі: імітацыя дарожнай катастрофы, выезд з Канстанцы ў Бухарэст у закрытым фургончыку, звышхуткае падарожжа ў капсуле гіперлупа да Марсэля, дзе іх чакала рэкламаванае новае жыццё.

8

Беспілотнік вельмі акуратна ляцеў зададзеным курсам: нідзе не хібіў, нечаканых перашкод – высокіх гор ці звышмоцных вятроў – не сустракаў. Усё абсталяванне функцыянавала спраўна: і рухавік на сонечных батарэях, і відэакамеры, і сканер геалагічнай выведкі. Каардынаты пункта прызначэння былі прыблізнымі – грунтаваліся на спробах Ягора і Марыны вылічыць квадрат, у якім упала насавая частка «Навухаданосара». Размяшчэнне абломкаў карабля беспілотнік і павінен быў урэшце ўдакладніць. Потым меркавалася перанакіраваць яго на захад, каб праз дзесяць кіламетраў развярнуць назад на «прыстанішча». «Дзесяць кіламетраў шалёнаму сабаку не крук», – пасмейваўся Руткоўскі, прыгадваючы адзін з улюбёных бацькавых выразаў. «Крук» дазваляў беспілотніку атрымаць болей звестак пра як мага шырэйшы абсяг. Асабіста Ягору данясхочу карцела разгадаць таямніцу адшуканых каля базы слядоў.

Намёкі на сляды трапляліся зрэдку і выглядалі вельмі няпэўнымі. Часцей за ўсё яны былі спараджэннем гульні святла і ценяў. Беспілотнік даў магчымасць пабачыць частку марсіянскай паверхні з вышыні птушынага палёту, як бы дзіўна гэты выраз на Марсе ні гучаў. У рэжыме рэальнага часу пасяленцы сузіралі фантастычныя краявіды. Ягор, як і раней, быў апантаны мацней за Марыну. Ёй увесь час хацелася збегчы ці ў «цяпліцы», ці пачытаць, ці нават на кухню. Калі яна і глядзела ўважліва на манітор, то толькі ў спадзяванні заўважыць нешта, што даказвала б яе нядаўнюю нясмелую здагадку пра сапраўдную сутнасць усіх гэтых ландшафтаў. Мужчына ж, наадварот, атрымліваў ад убачанага асалоду.

Адзінокія ўзгоркі і цэлыя ланцугі гор накшталт фіёрдаў. Усеяныя каменнем даліны і вылізаная ветрам пясчаная паверхня кратарнага жарала. Не адрываючыся ні на секунду ад манітора, Руткоўскі ў душы зайздросціў апарату – бяздушнай, дарма што разумнай, машыне, якой аж во так пашанцавала. У ангары стаялі два марсаходы, але не было ніводнага марсалёта. Пасля ўсяго перажытага і зробленага тут Ягор не сумняваўся, што змог бы навучыцца кіраваць адаптаваным да ўмоў Марса аналагам гелікоптара.

– Паглядзелі б усё ў запісе, – уздыхнула Гваздовіч з ледзь прыхаваным шкадаваннем. – Іншай працы вышэй за грыву, а мы гэтыя мульцікі глядзім.

– Папрацуем заўтра. І ў марісянскага бога дзён многа, – спакойна прамовіў на гэта Руткоўскі. – Нікуды твае градкі не падзенуцца. А тут ёсць шанец убачыць нешта важнае.

– І што ты там мяркуеш убачыць? Стотрыццаціфутавага волата Джуга? – з крыху паблажлівай усмешкай пацікавілася жанчына.

– Так. А яшчэ ангар з трыногамі, дом з крыштальнымі калонамі на беразе высахлага мора, красуню Аэліту каля ўкрытага блакітнавата-сталёвым панцырам канала Стрымон, – з сур’ёзнай мінай плёў той.

– Ага. Дык цябе на Аэліту пацягнула. Мяне табе ўжо мала? О, Аэліта, ты мая саперніца! – з удаванай зласлівасцю пырснула Марына.

– Ды дзе ўжо ёй з табой спаборнічаць! – усміхаючыся, яўкнуў у манеры Варгіна Ягор. – Ты па-за канкурэнцыяй. Ніводная марсіянка не зраўняецца з табой. Далібог!

Ён памкнуўся да яе, апавіў рукамі і прытуліў да сябе. Яна працягвала бавіцца роляй зласліўкі на пустым месцы і ўсяляк ухілялася ад пацалунка, круцячы галавой. Каханы, аднак, не кідаў сваіх намераў, вуркатаў пяшчотныя словы, намагаючыся вуснамі злавіць яе вусны, як у старой песні пра цёмны сад і чарніцы. Ад гэтай ласкавай настойлівасці ўсчатая жанчынай гульня пакрысе губляла сэнс. Яна прыязна заўсміхалася, і пацалунак нарэшце адбыўся. Што праўда, толькі на пару секунд…

Бакавым зрокам яны выхапілі мільгаценне на маніторы і ўраз павярнуліся. Карцінка не пераставала мільгацець. Нестабільнасць руху была навідавоку. Нестабільнасць – гэта яшчэ мякка сказана! Беспілотнік не проста адхіліўся ад курсу, – ён віхляў. І віхляў абы-як! Яго кідала з боку ў бок і адначасова круціла. Штосьці змяніць не атрымлівалася. Машына папросту не рэагавала на дыстанцыйнае кіраванне. Пасяленцам давялося тужліва назіраць, як яшчэ зусім нядаўна надзейны апарат цяпер бездапаможна страчваў вышыню, каб неўзабаве зарыцца носам сярод вялікіх каменных патарчак. Рэдкая птушка даляціць да сярэдзіны ракі Іс, што нясе свае воды ў мёртвае возера Корус у даліне Дор.

Колькі пасля ні праглядалі відэазапіс, не маглі з яго выхапіць прычыны раптоўнай страты кіраванасці. У рэжыме запаволенага прагляду ўдалося прыкмеціць нешта падобнае да абломкаў «Навухаданосара». Карцінка была дужа няякасная: размытасць, змазанасць, «снег». Здарэнне дало Марыне лішнюю нагоду паўтарыць, што ніякі гэта не Марс, а вялізны палігон з адпаведнымі дэкарацыямі, за якія іх папросту не пускаюць.

– Ведаеш, такія дэкарацыі не на адзін мільён долараў пацягнуць. І хто б стаў марнаваць столькі коп грошай, каб абдурыць двух чалавек? – скептычна порснуў Руткоўскі.

– Калі гэта ўсё дзеля нейкага істотнага сацыяльнага эксперыменту, то вельмі проста мог бы знайсціся ахвочы раскашэліцца, – не адступала яна.

– Які сацыяльны эксперымент, калі ўсе, акрамя нас, загінулі?

– А раптам іх гібель была толькі імітацыяй?

– Але ж я на свае вочы бачыў, як…

– Ведаю, ведаю. Сто разоў чула, што ты бачыў, як Марку заняло сінім полымем. Але хіба сучасныя тэхналогіі не дазваляюць стварыць падобныя ілюзіі? Можа, на той момант на пляцоўцы яго і не было, а табе паказалі галаграму.

– Ты думаеш, я зблытаў бы галаграму з жывым чалавекам?

– У той сітуацыі можна было нават самога сябе з чортам пераблытаць…

Ягор рашуча паматляў галавой, застаючыся пры сваім меркаванні. Марына, пабачыўшы гэта, узялася аргументаваць сваю версію. Першым, што яна згадала, было з’яўленне на базе Варгіна – тады яшчэ проста безыменнага ката.

– Адкуль ён мог узяцца на Марсе? Праграма палёту забараняла ўдзельнікам браць з сабою свойскіх жывёл. Значыць, з Зямлі на Марс кот прыляцець не мог. Хіба што асобным рэйсам за свой кошт – кошт злоўленых мышэй, – пры ўсёй сваёй насупленай катэгарычнасці жанчына не губляла пачуцця гумару. – Аднак, калі мы зараз не на Марсе, то ў прышэсці Варгіна няма нічога дзіўнага. Яму нават на цягнік з Рамонкава ашчаджаць не давялося б. Хутчэй за ўсё, ён – гадаванец кагосьці з нашых, так бы мовіць, «куратараў». Шмыгнуў з іх сакрэтнага бункера ці іншага сховішча і прывалокся да нас…

– Ты так кажаш, нібыта ён да нас сюды з вуліцы прывалокся, – ухмыльнуўся суразмовец. – Канешне, з’яўленне Варгіна было дзіўным, але не настолькі, каб лічыць, што ён уцёк ад гаспадара, які сочыць за намі вунь з-за таго ўзгорка. Калі б кот заяўкаў праз дваццаць або трыццаць дзён пасля нашай аварыйнай пасадкі, тады б і я засумняваўся. А так гэтая нахабная мыса выпаўзла са схованкі ўжо на другі дзень! Верагодна, падчас палёту нехта з нашых калег яго папросту прыхоўваў.

– Зноў ты за сваё. «Прыхоўваў», «кантрабанда», «абыход правілаў», – закаціла вочы Гваздовіч. – Мне не дазволілі ўзяць у палёт два маткі нітак з пруткамі для вязання. А калі я паманілася пранесці іх на борт, мяне выкрылі і ўсё чыста канфіскавалі. А ты хочаш пераканаць мяне, нібыта камусьці іншаму пашэнціла непрыкметна прыцягнуць на «Навухаданосар» цэлага кацяру, а потым яшчэ легчы з ім у анабіёзную капсулу?!

– А ты не дапускаеш, што гаспадар Варгіна папросту быў хітрэйшы за цябе? Той жа шчаслівец Дамп – ну, выкшталцоны ж хітруган быў. А гібралтарскі газонакасец?

– Цяжка з табой… – жанчына стомлена пацерла пераноссе. – Бог з ім, з катом. Грукат, які ў буру нас даймаў, таксама выпадковасць?

– Але ж мы пакуль не здолелі высветліць, з чым ён звязаны.

– Калі мы знаходзімся на палігоне, то прычын можа быць не так і шмат. Напрыклад, «куратары» пад прыкрыццём наўмысна ўчыненай імі ж буры маглі займацца рамонтам.

– Прабач, аднак я не бачыў там анічога, што магло б сведчыць пра нядаўні рамонт.

– Значыць, гэта было не дзеля рамонту. А каб запалохаць. Каб трымаць нас у пастаянным напружанні. Каб мы думалі пра марсіян.

– І як ты сабе гэта ўяўляеш? Прыходзілі і грукалі? – Скепсісу Ягора не было межаў.

– Ці самі грукалі, ці насадку якую паставілі. А потам слядоў гэтых нашлёпалі, каб мы тут сядзелі і рэпу чухалі, не ведаючы, з якога боку падысці да гэтай каровы.

– Каровы?

– Вобразна кажучы, пане лаўрэат літаратурнай прэміі, – пакепліваючы, адмовілася тлумачыць Марына.

– А я табе зараз без вобразаў скажу, што і дзяжурны з малатком, і насадка з ударным механізмам – занадта складаныя рашэнні для загадзя прадуманага эксперыменту. Сродкі застрашэння мусілі быць уштукаванымі ў нашым жытле па дэфолце.

– А хіба «куратары» не могуць імправізаваць?

– Маглі б… Калі б яны сапраўды былі тут, на Марсе. А так яны недзе там далёка, на Зямлі, – Руткоўскі адвольна махнуў рукой, але так упэўнена, нібыта паказваў дакладны кірунак. – Са сваімі клопатамі і рызыкамі. З барацьбой супраць гэтай клятай немачы, якая па цяперашні час магла зжэрці добрую палову зямнога свету. Можа, іх стрыманая рэакцыя на тое, што мы ўратаваліся, не ад добрага жыцця. Можа, наша місія для «Coböl Engineering» і для Зямлі цалкам страціла сваю актуальнасць. Можа, таму яны і даўмеліся адно парэкамендаваць нам працаваць, як загадзя і планавалася, а паўторна выйсці на сувязь дагэтуль не наважыліся. Бо што яны яшчэ могуць парэкамендаваць?

– Дык ты іх ужо і апраўдаць гатовы? – рагатнула Гваздовіч, зыркнуўшы спадылба.

– Не думаў нават. Проста перабіраю варыянты. Нам трэба будзе абавязкова дабрацца да крушні «Навухаданосара». Пагатоў, цяпер дзякуючы беспілотніку мы ведаем, што нават насуперак буры абломкі захаваліся. Вельмі спадзяюся, што абследаванне карабельных рэшткаў здыме хаця б частку нашых пытанняў.

– Дык ты не хочаш разглядаць мае здагадкі як адну з працоўных версій? – трохі зацяўшыся, не хаваючы крыўды, удакладніла жанчына.

– Марына! Мілая мая! Апамятайся, калі ласка! – маліў археолаг, гледзячы на яе сваімі яснымі, хаця і натомленымі, вачыма. – Ну якая працоўная версія? За сценкамі базы ніякі не палігон. Гэта сапраўдны Марс. У нас тут з табой куча разумных машын, якія даўно гэта засведчылі. Толькі не кажы, што іх так запраграмавалі, што яны даюць нам фальшывыя звесткі, што ўсё робіцца, каб падмануць нас. За гэтымі сценкамі чужая планета, па якой, на жаль, мы не можам шпацыраваць без адмысловых захадаў бяспекі. Нават без сведчанняў машын я адчуваю гэта. Ты сама неўзабаве адкінеш свае дзівацкія сумневы і наноў пераканаешся, што мы на Марсе. Мы пачнём здабываць лёд. Мы адкрыем радовішча таго загуменнага мінералу. Мы здзейснім вялікую вандроўку да абломкаў карабля. І павер, усё будзе пацвярджаць, што ніякія гэта не дэкарацыі.

– А «Навухаданосар»? – няпэўна хапаючыся за яшчэ адзін аргумент, скрозь смутную вясёлку слёз спытала каханая.

– То-бок? – не зразумеў мужчына.

– Назва карабля. Чаму яна такая? Як цар Навухаданосар звязаны з Марсам?

– Я не думаў пра гэта. Трэба пашукаць. Можа, нейкая сувязь і ёсць. А чаму ўвогуле ты з гэтага пераймаешся?

– Проста я ведаю адзін карабель з такой самай назвай.

– Не-не-не, – здагадваючыся, куды яе нясе, запярэчыў Руткоўскі. – Гэта ўсяго толькі супадзенне.

– Антыгравітацыйны карабель ХХІІ стагоддзя, прызначаны для перамяшчэння па каналізацыі і падключэння да віртуальнага асяроддзя – матрыцы, якая імітуе рэальнасць XX стагоддзя. Безумоўна, супадзенне, – саркастычна ўсміхнулася Гваздовіч, змахваючы прывідныя слязіны.

– Але ж у фільме карабель быў па-за імітацыяй рэальнасці, – нагадаў Ягор, які ўпэўніўся, што са здагадкаю не спудлаваў. – Таму параўнанне нашага «Навухаданосара» з кіношным выглядае не зусім дарэчным.

– І чаму ж тады ў «Coböl» вырашылі гэтак жа назваць наш карабель?

– Ды розныя прычыны быць маглі. Можа, у іх там нейкая свая ўнутраная логіка. Можа, Навухаданосар – негалосны сімвал ці накшталт таго.

– Я некалькі гадоў на іх працавала, але нічога такога не чула.

– Тады трэба з іншага боку падысці да гэтай каровы, – абыгрываючы нядаўна пачуты выраз, разважаў археолаг. – Імя Навухаданосар на акадскай мове гучала прыблізна так: «Набу-кудурры-уцур». Гэта перакладаецца як «Набу, першынца барані». Ужо нейкі сэнс праглядаецца, бо наш карабель быў першым, хто дастаўляў зямлян на Марс. Калі ж разблытваць далей, то варта ўспомніць, хто такі Набу. А Набу – гэта бог мудрасці, апякун пісарскага мастацтва, пісараў і каліграфаў. Здаецца, гэта добра стасуецца з нашай даследчыцкай місіяй. Хаця каліграфам я сябе нават у страшных снах не бачыў.

– О так, памятаю я твае крамзолі на паштоўцы, марсіянін, – выдыхнула жанчына, пасвятлеўшы ад нечаканага цёплага ўспаміну.

Руткоўскі так і не здолеў давесці ёй слушнасць сваёй пазіцыі. Але яна прыкметна супакоілася, скінуўшы з сябе навальны вэлюм прыгнечанасці, які дужа не падабаўся яму. За вячэрай яны ўжо амаль не закраналі гэтую тэму. У спачывальні ж, пасля вядомай долі ўзаемнай пяшчоты, нібыта вяртаючыся да тэмы ўвядзення ў зман, мужчына прыгадаў выпадак з часоў, калі сам быў падлеткам.

– Разумееш, – мройна апавядаў ён, зазіраючы ў спраты памяці, – я тады толькі-толькі стаў захапляцца гісторыяй. Палез у розныя кніжкі. Асабліва цікавіла гісторыя Гомеля. Хацелася знайсці што-небудзь займальнае. Нават містычнае. Думалася, прыкладам, чаму ў іншых гарадах ёсць славутыя дамы з прывідамі, а ў нас пра гэта і почуту няма. Мы з бацькамі жылі ў шматпавярховым будынку – тады адзіным такім – каля самага Усходняга абыходу. Мельнікаў Луг. Валатава. Я ўжо ведаў, што гэтыя мясціны даўней лічыліся містычнымі ў звязку з легендай пра волатаў, якія нібыта тут з’яўляліся перад людам аж да другой паловы ХІХ стагоддзя. Але ніякіх праяў містыкі навокал не заўважаў. Ні на возеры, ні каля Мікалаеўскай царквы, ні на Воўчым востраве. Не лічыць жа містыкай дарослага мужыка на ровары, які гучна спяваў тую вунь песню пра летні сум і здымаў сябе на відэа, рызыкуючы бэхнуцца ў слуп ці зляцець пад адхон! І тады я разважыў: калі містыкі няма, то трэба нарабіць яе самому. Дах дома, дзе мы жылі, абмежаваны некалькімі прыступкавымі атыкамі з круглымі скразнымі вокнамі. І ў гэтых вокнах дзеля прыгажосці ці чагосьці мне невядомага былі ўштукаваныя металічныя перакрыжаванні. Добра памятаю, як вярнуўся аднойчы са школы пасля нейкага нуднага еўразвязаўскага анкетавання і вырашыў, што прыспеў час дзейнічаць. Да кожнага перакрыжавання я прымацаваў шкляныя бутэлькі. Прымацаваў такім чынам, каб вакольныя вятрыскі дзьмулі ў іх рыльцы. Тады я ўжо меў уяўленне пра сакрэты некаторых класічных дамоў з прывідамі. Дый чытаў пра галаснікі ў старадаўніх цэрквах… А мясцовасць на той час была такой, што вятроў не пазычаць. Пагатоў, на даху шаснаццаціпавярховіка! Карацей, пярэпалаху я з тымі бутэлькамі нарабіў, што жыхарам спасу не было. Паўтыдня зюзюкалі пра незразумелыя гукі. Адразу столькі легенд «успомнілі»! У сеціве рознае пісалі. Тэлебачанне прыязджала. Блогеры розныя бегалі. Талерка іншапланетнікаў на ўзроўні апошніх паверхаў прыпаркоўвалася (па чутках). Я быў упэўнены, што яшчэ трошачкі – і рэпутацыя дома з прывідамі да нашага шматпавярховіка прыклеіцца надоўга, калі не назаўсёды. Нават ганарыўся, што стварыў для Гомеля новую легенду. Але высвятленнем крыніцы гукаў шчыльна заняліся дзядзькі з жыллёвага ўпраўлення. Ну, і ясна, што бутэлькі яны знайшлі ў першую ж сваю вылазку на дах. Пра прывідаў і іншапланетнікаў усе тут жа забыліся. Зламыснага хулігана, які бессаромна ўзрушыў жыхароў, так і не знайшлі. Новая гарадская легенда не прыжылася.

– І ў гэтым увесь ты, – ласкава прашаптала Марына, ямчэй прыхінаючыся да любага ёй стваральніка легенд.

9

Пасля пабачанага тэлесюжэта Ягор залёг на дно. На дно бутэлькі. Заняўся адмысловым відам археалогіі, цалкам аддаючыся вывучэнню змесціва разнастайнай шкляной тары, на этыкетках якой красавалі маларэальныя людзі і двухсэнсоўныя для гэтай сітуацыі надпісы. Маляваны вусаты мексіканец у зухавата надзетым набакір самбрэра гатовы быў прыстрэліць любога, хто не жадаў кульнуць даўгую чарачку. Усмешлівы стары манах, фізіяномія якога менш за ўсё ўказвала на самоту – дый якая там, да бога, самота, калі пад рукой у цябе ёмістасць з чароўнай вадкасцю! – гулліва заклікаў прыгубіць спакуслівага пітва, што плёскалася ў дубовых бочках.

Хатні бар, які запаўняўся колькімі гадамі і столькімі гатункамі, ацалеўшы цудным цудам у мінулых запоях, метадычна вынішчаўся. Не вынішчаліся, аднак, дакучлівыя прычэплівыя думкі, якія зводзіліся да нежадання верыць у смерць Марыны. Піў. Пераглядаў на п’яную галаву яе фотаздымкі. Плакаў. Зрэшты, у алкагольным тумане, ва ўсіх гэтых слязах і смаркачах ён лавіў сябе на здрадлівым подуме, што ўся шкадоба і жальба не з прычыны яе пагібелі, а таму што яму, перш за ўсё, шкада сябе самога, сваёй страты.

Ад усведамлення гэтага рабілася яшчэ больш прыкра і нясцерпна. Рабілася аж настолькі, што тут жа ўзнікала неадольнае жаданне ўтапіць усю гэтую прыкрасць і нясцерпнасць у чарговай порцыі вядзьмарскіх трункаў. Трункаў з ведзьмінай хаты. Трункаў, якія мелі звышнатуральную здольнасць дэфармаваць час. І порцыя змяняла порцыю, і час скрыўляўся так, што цяжка было зразумець, ці ноч з ліхтаром і аптэкай на вуліцы, ці раніца наступнага пасля чацвярговага дажджу дня.

Калі-нікалі ў тумане з’яўляліся прасветы. Тады Руткоўскі спаўзаў з канапы, фатэля або ніадкуль не спаўзаў, а прыўзнімаўся з падлогі і, гнаны інстынктам, учыняў рэйд на халадзільнік. То бутэрброд. То яешня. То плаўлены сырок з цвіллю. Зрэшты, ад раскошы цвілі яму хапала ўважлівасці ўчасна пазбаўляцца. У ракавіне, між тым, грувасціўся нямыты посуд. Пустыя і паўпустыя бутэлькі покатам ляжалі па ўсёй кватэры. З калонак кватэрную прастору шчодра паліваў закальцаваны выпадковы плэйліст – прайграць усё. З прыбіральні тхнула стайнямі цара Аўгія. З галавы ніяк не выветрывалася адчуванне непапраўнае бяды. Пасля некалькіх выкананых на аўтапілоце рытуалаў мужчына вывуджваў з хатняга бара яшчэ адну пляшку, каб з той ці іншай мерай спрытнасці скруціць ёй шыю і паступова вызваліць ад здрадлівага, але і гаючага вязьма.

Здаралася, што, не ўгадваючы перыяды туману і прасветаў, да Ягора спрабавалі дастукацца. То Ядранка (праз антыскайп), то сябар з універсітэта транспарту (праз тэлефон). Вядома, заканчваліся гэтыя спробы паразамі. Заскочыўшы (а казаць, што ён проста пайшоў, не выпадае) у запой, археолаг не спяшаўся выбірацца з алкагольнай багны і ўпарта адпрэчваў працягнутыя – хай сабе і праз сродкі сувязі – рукі дапамогі. Гергетаў у мікрафон ці слухаўку дзіўны набор слоў і сэнсаў, галоўную ідэю якіх наўпрост зразумець было авой як нялёгка. Зрэшты, і без перакладчыка з алканаўцкае на людскія мовы добразычліўцы здагадваліся, што іх папросту пасылаюць да ліха матары.

Чарговы прасвет адбыўся пасля серыі шэрых сноў, у якіх яны гулялі з Марынай па беразе мора, а бераг выглядаў то набярэжнай Сожа, то ваколіцамі возера Ліцвін, то чыгуначнай станцыяй Рамонкава. Каханая то несла ў руках кошык з блакітнымі суніцамі, то каціла матацыклет, у якім скончылася паліва, то круціла дыск старога тэлефона. Ягор жа ўвесь час адчуваў трывогу. Яны крочылі, але нікуды не маглі прыйсці. Мора шумела, але зірнуць на яго не выходзіла – галава, нібы знарок, не хацела туды паварочвацца.

«Гэта ты не дазваляеш мне зірнуць на мора?» – пытаў Ягор у спадарожніцы, а яна заміж адказу толькі загадкава пасміхалася, складвала вусны банцікам і перадавала яму ў рукі разбіты гліняны гаршчок. Пакуль Руткоўскі разглядаў на ім узоры, спрабуючы вызначыць, мілаградскай ці банцараўскай археалагічнай культуры яны належаць, каханая знікла. Дакладней, знікала, бо гэты момант аднаўляўся ў сне колькі разоў і заўсёды міг знікнення заставаўся незаўважаным, як тое несціханае мора, што бушавала зусім побач.

Удалечы на сцежцы археолаг штораз прыкмячаў кропку, у якой сэрца пазнавала Марыну. У прывідным спадзеве дагнаць ён намагаўся перайсці на бег і гукнуць яе. Але ногі адразу ж рабіліся ватнымі, а покрык захрасаў у горле разам са словамі «Марына, пачакай!» або «Не ўцякай, каханая!» Ад роспачы ён спрабаваў плакаць, але тут жа цяміў, што не мае слёз, таму вырашаў прасіць іх у мора. Паварот галавы гэтым разам адбываўся зусім нязмушана і натуральна. Але замест бясконцага воднага прасцягу Ягор бачыў толькі пустэльню, па якой блукалі віхуры, носячы ў сабе словы і сэнсы, якіх яму так бракавала, каб правільна дакрычацца да Марыны.

«Words don’t come easy to me…» – ляцела з калонак, ледзь трымаючыся ў двукоссях. Мужчына знайшоў сябе на складзенай канапе, якая чамусьці стаяла спінкай не да сцяны, а да пакоя. Не змогшы выпрастаць у два бакі рукі, ён спужаўся, ці не паклалі яго выпадкам у труну. Хутка, аднак, зразумеў, што аж занадта баяцца пакуль не трэба. Нейкі час глядзеў у адну кропку на столі. Невядома, колькі б гэта доўжылася, калі б не парадаксальнае адкрыццё: боль у галаве і думкі пра Марыну сталіся неспалучальнымі. І як толькі гэта было ўсвядомлена, думкі пра Марыну з хворай галавы стала проста не прагнаць.

A time to be reaping, a time to be sowing. Новая песня канчаткова скінула з сябе ярмо двукоссяў, суправаджаючы тэрміновы забег Руткоўскага да прыбіральні. Нельга сказаць, што адтуль ён выйшаў новым чалавекам, але штосьці ранейшае ён там усё-ткі згубіў.

О тебе шепчет лето за моей спиной. Музыка хілілася ў курсіў і вяртала да згадак пра дарожную катастрофу пад Канстанцай. Нутро патрабавала вадкасці. Пітной вады ў бутэльках не было. Бядак зазбіраўся сёрбнуць вадзіцы з-пад крана, але своечасова згадаў, што недзе ў гэтых шафках, скрыначках, шуфлядах павінен быць слоік з салёнымі агуркамі. І, калі гейша яго ўспамінаў нічога не блытала, у слоіку заставалася дастатковая колькасць расолу.

Паганяўшы павукоў ды іншых паўлегальных кватарантаў, шукальнік мусіў ускараскацца на зэдлік і ўжо дзесьці там, на верхатуры, знайшоў патрэбнае, зняў капронавую накрыўку і прагна прысмактаўся да гэтага кубка гурковага Грааля. В комнате с белым потолком. С правом на надежду. Калонкі працягвалі каланізаваць яго свядомасць дарэчнымі асацыяцыямі. Галава не сунімалася. Сэрца тахкала. Скакаць з зэдліка было залішнім. Хацелася есці, але з тэхнічных прычын не зусім маглося. Расол, злёгку прагнаўшы смагу, не даў жаданага эфекту ў астатнім. Патрабаваўся хаця б малюпасенькі кілішак моцнага алкаголю.

Поўнай пляшкі не знайшлося. Як не адшукалася напалову поўнай ці напалову пустой. Усе пляшкі былі пустыя. Ну як пустыя?.. Народная мудрасць цвердзіць, што з пустой пляшкі можна выціснуць сорак кропель. Не вагаючыся, Руткоўскі рушыў высвятляць справядлівасць гэтага цверджання. Поболтаем об иронии, мне безумно интересно! Абпоўзаўшы ўсю кватэру, ён здолеў запоўніць палову кілішка, які тут жа падняў угору, нібы прамаўляў тост, і адправіў тую жахлівую мяшанку сабе ў рот. All the pain I thought I knew. Яго тут жа вывернула. Палёгкі не атрымалася. Раскаяння таксама не было.

«Што абраў бы гэтым летам лаўрэат легендарнай літаратурнай прэміі – сомы грам ці пігулку Мурці-Бінга?» – толькі і паспела гэткай жыццярадаснай страказой прасакатаць журналістка радыё «Слабада», як адзін адсотак зарадкі мабільнага тэлефона Руткоўскага знік без развітання і абяцанняў вярнуцца. Ягор ад гэтага не зажурыўся.

«Трэба збольшага прывесці сябе да ладу і злётаць у краму», – дзелавіта заявіў ён люстэрку і трапіў у чарговую пастку свайго прасвету: ператварыўся ў Бурыданава асла, які не мог выбраць, куды выправіцца: у «Званочак» ці ў «Асарці». За гэтымі роздумамі ў стаянні над гідкай лужынай няспраўджаных надзей яго заспела Наста Ройтшванец.

Праз, як выявілася, незамкнёныя дзверы яна насцярожана прадыбала ў глыб кватэры. Убачыўшы дзіўны ступар гаспадара, спытала: «Што ты – а брох цу дыр![1] – робіш?» Du hast mich gefragt. Той здрыгануўся, падумаўшы, што чуе голас Марыны, якая чамусьці сварыцца з ім на ідыш. Марына і ідыш ніяк не клеіліся ў яго галаве. Зразумеўшы сваю памылку, Ягор блытана пачаў тлумачыць, нешта верзучы пра ўцёкі з радзімы пяцісот сем’яў рымскіх патрыцыяў на чале з Палямонам, «взявши з собою едного австронома».

Дзяўчына, асабліва не ўслухоўваючыся, разгледзелася ў кватэры, стан якой быў больш красамоўным, чым мармытанне гаспадара. Нічога не кажучы, яна забрала кілішак, узяла пакутніка за руку і павяла ў ванны пакой. Пакуль мужчына не паспеў ачомацца, схапіла змейку душа, уключыла халодную ваду і, нахіліўшы бедака над ваннай, стала паліваць яму галаву. Струмені траплялі і на плечы, і яшчэ бог ведае куды. Ягор пырхаў, але актыўнага супраціву не чыніў, адно мармычучы: «За што ж ты мяне так не любіш?» Девчонки полюбили не меня. Ройтшванец на гэта ніяк не адрэагавала, а толькі ў рэжыме «думкі ўголас» прамовіла: «Ды што за старызна ў яго тут іграе?»

Праз нейкі час Ягор здолеў трохі ачомацца. Мокры і ўскудлачаны, з вінаватай удзячнасцю ён зірнуў на сваю нечаканую ратавальніцу. Яна ўгаварыла яго не спыняцца на дасягнутым, а вымыцца поўнасцю, балазе гарачую ваду тутэйшыя камунальныя божышчы адключыць яшчэ не паспелі, хоць «было то лете, и был великий зной». Асацыяцыі з сюжэтам даўняй рыцарскай аповесці ўзніклі самі сабой, нібы ў працяг летапіснай гісторыі пра Палямона. Навуковец не стрымаўся і, скідваючы з сябе апранахі, працытаваў адпаведны ўрывак: «И одного дня Трыщан мылся у ванне ув-одной коморе, и служыла ему Ижота». Дзяўчына зрабіла выгляд, што не пачула, палічыўшы прамоўленае ім нейкай фігурыстай лаянкай, якую той буркатаў сам сабе. But I’m a creep, I’m a weirdo.

Яна зачыніла за сабою дзверы. Руткоўскі, застаўшыся адзін, залез у балею – як ён здавён называў ванну, – уліў на дно чароўную мыльную вадкасць з першай-лепшай пластыкавай ёмістасці, адрэгуляваў гарачыню вады і нарэшце ўлёгся ў чаканні супакаення. Міжвольны сібарыт глядзеў на пену і ўжо адчуваў удзячнасць за тое, што Наста вырвала яго з запаяванага лако зачару. Паматляўшы галавой, ён паспрабаваў упарадкаваць думкі і, на радасць сабе, выправіўся з зачараванага кола запою.

Вобраз Марыны ліпеў недзе на маргінесе свядомасці. Не ставала ні моцы, ні натхнення цягнуць яго на авансцэну. Здавалася, што боль ад поўнай страты каханай калі і не знік, то вельмі і вельмі прытупіўся. З тым мужчына памыўся, пагаліўся, асвяжыў скуру твару ласьёнам «Шалёны агурок». Завагаўся з выйсцем – свежай бялізны ў ванным пакоі, ясна, не было. Заставалася абкруціцца пацірахай, ціхенька адчыніць дзверы і на дыбачках патупаць да патрэбнае шафы. Ён нават не задумаўся аб прычынах свайго сораму, бо ў прынцыпе мог сабе сказаць сакраментальнае: «А што там тая Наста не бачыла!» – і рушыць у Адамавым «прыкідзе». C’est la vie, say the old folks, it goes to show you never can tell. Але тут дзверы злёгку прачыніліся і ратавальніца падала ўсё, што пазбаўляла Ягора лішніх вывертаў.

Праз колькі хвілін ён, чысты і ахайны, выйшаў з ваннага пакоя. Выйшаў і, ступіўшы пару крокаў, сцяміў, што ў кватэры нешта змянілася. Быццам лядашчая бабця прайшлася для ачышчэння ложка і дома з серай і яйкам птушыным у жменьцы дрыготкіх рук. Наступныя крокі і пах чагосьці смачнага з кухні толькі ўпэўнілі яго ў тым, што змены сапраўды адбыліся. Але эпічная рымская бабця (ці не сваячка Палямона?), вядома, тут была ні пры чым. Пакуль ён малімоніўся ў ванне і змагаўся са шчэццю на твары, Наста паспела навесці паўсюль парадак і ўжо завіхалася з гатаваннем абеду.

Гаспадар заплюшчыў вочы. Заплюшчыў не ад сляпучага бляску кватэры, а ад сораму. Ён уявіў сябе героем рамана, якому надта ж хацелася задаць аўтару колькі пытанняў наконт ролі жанчыны ў жыцці і літаратуры. Зрэшты, гэта вельмі хутка прайшло, нібыта кароткачасовы цыганскі дождж. Шчасце маё, супакойся. Я ведаю, мы дакранемся да зор. Пакуль не ведаючы, што песня «Akute» памыляецца толькі трошачкі, Руткоўскі скіраваўся на кухню, дзе адразу ж аддаў свой «дзякуй». Дзяўчына толькі пасміхнулася, моўчкі запрасіла сядаць за стол, пасля чаго напоўніла вялікую піялу нечым гарачым і духмяным, каб паставіць перад збянтэжаным небаракам.

– Я не ведаю, як гэтую страву назваць, – урэшце загаварыла яна. – У цябе тут амаль нічога з прадуктаў не засталося. Але я пачаравала з тым, што змагла адшукаць. Вось атрымалася ж нешта…

– Ух, – выдаў Ягор, адправіўшы першую лыжку варыва ў рот. – Нечым салянку зборную нагадвае. Смачна.

– Да салянкі гэтаму супчыку – як да Марса. І не лоеўскага… Але можна калі-небудзь і яе прыгатаваць, – зацеміла дзяўчына, спачувальна гледзячы на акрыялага гаротніка.

– Абавязкова, – як нічога ніякага пагадзіўся той, працягваючы паглынаць гарачае.

Ні па яго выглядзе, ні па яго тоне нельга было зразумець, наколькі сур’ёзна Ягор успрыняў яе заўвагу. Ён еў, як даўней казалі ў народзе, аж нос гайдука скакаў, і гэта абсалютна не супадала з чарговай песняй. I wanna be loved by you. Нос мусіў бы скакаць, як Мэрылін Манро.

Толькі на апошняй лыжцы Руткоўскі падняў вочы і прыкмеціў, як асабліва глядзіць на яго госця. Ён асекся, ледзь выціснуўшы спалучэнне слоў «дзякуй» і «прабач».

– Ныт фар вос[2], – забіраючы пустую талерку, адказала яна на падзяку і следам пацікавілася: – А прабачаць за што?

– За ўсё гэта, – няпэўна прамармытаў ён. – Ты ж ведаеш, што здарылася.

– Ведаю, – пацвердзіла Наста, не патрабуючы тлумачэння. – Ты гарбату з цукрам п’еш?

– Сёння без.

У вялікім кубку Ройтшванец запарыла гарбату, паставіла перад уратаваным і вярнулася да ракавіны, каб вымыць талерку. На кубку красавалі за распіццём каньяку рыцар і цмок, чый брудэршафт аздабляўся дрыготыкай надпісу: «Ibi victoria ubi concordia». Там перамога, дзе згода.

– Марыну не вернеш, – сказала дзяўчына пад шум вады, якая лілася з крана.

– Што? – не дачуў Ягор.

– Трэба жыць тым, што ёсць, – не стала паўтараць увішная госця.

Ледзь паспеўшы зрабіць некалькі глыткоў, мужчына абярнуўся і зірнуў на яе. Зірнуў без злосці ці роспачы. Яна гэта адчула і зірнула ў адказ. Гэтыя маўклівыя пераглядкі трывалі з хвіліну. Потым дзяўчына злёгку пасміхнулася і прагаварыла:

– Пі гарбату, а то астыне. Я неўзабаве пайду.

– Не застанешся?

– Не гэтым разам. Вельмі спяшаюся дадому. Ты толькі адно мне паабяцай: не пачынай зноў так моцна захапляцца выпіўкай.

– Ды я сам разумею, што новая бутэлька можа стаць апошнім пялёсткам самаразбурэння.

– Глядзі мне, кветачка-пралесачка.

Дзяўчына пабуськала яго ў шчаку і развіталася. Ён хацеў перахапіць яе руку, пяшчотна сціснуць далонь і папрасіць застацца, але не наважыўся. Адно яшчэ раз падзякаваў на развітанне. Маленький город. Может, мы встретимся скоро с тобой.

Такі неспадзяваны выхад з запою глыбока ўзрушыў Руткоўскага. Цяпер, ужо на цвярозую галаву, ён разважаў над сітуацыяй і немінуча прыходзіў да адной высновы: калі б не Наста, то алкагольны сёрфінг мог бы доўжыцца і доўжыцца, як па стужцы Мёбіуса. І невядома, чым бы ён урэшце скончыўся: бальніцай (яшчэ раз), труной (сапраўднай) ці знікненнем без вестак (здараецца ж). Ніводная з гэтых сцяжын цвярозага Ягора анічуць не прываблівала. Абяцанне, якое даў Насце, стрымаў. Не столькі дзеля яе (а ўдзячнасць працягваў адчуваць), колькі дзеля сябе самога (так, Марына загінула, але ж ці варта мардавацца з гэтае нагоды?).

Марына… Пра яе, нават разбратаўшыся са шкляным богам, цвяроза думаць было амаль немагчыма. Цяпер ён намагаўся трымаць гэтыя думкі ў выразна акрэсленых межах. Не даваць вольніцы эмоцыям. Не лезці на сценку (акрамя шведскай). Не рваць сабе сэрца ў спадзеве на тое, што гэта неяк адгукнецца на тых далёкіх берагах. Далёкія берагі… Цяпер гэтае словазлучэнне станавілася пашэрпанай метафарай. Бязлітаснай і горкай метафарай смерці.

Адбіваючыся ад новай жмені ўвагі харваткі і супакойваючы ўстурбаванасць сябра з універсітэта транспарту, Руткоўскі выйшаў на працу, дзе мусіў прадэманстраваць выкшталцонае майстэрства слоўнае эквілібрыстыкі, каб не трапіць пад цалкам імаверныя санкцыі (і гарантаваны прачыхвост) з боку кіраўніцтва, перш за ўсё, на ўзроўні рэктарату. На факультэце яго праблему разумелі, таму заяву пра адпачынак за свой кошт аформілі, як той казаў, заднім чыслом. Апошняе рэктар раскусіў, як арэшак з варанай згушчанкай. Зрэшты, размаўляў з археолагам не пра ліпавы адпачынак, а намякаў, што няблага было б на чарговых раскопках зрабіць яшчэ адно значнае адкрыццё. «У Егіпце ж ці не кожны тыдзень нешта новае раскопваюць. А чым наш васільковы край горшы?» Археолаг нічога не абяцаў. Запойнае аплакванне Марыны падбіла яго нядаўнюю рашучасць, паставіўшы пытанне, ці варта ўвогуле на тыя раскопкі ехаць.

У крамах Ягор доўга стаяў каля паліц з алкаголем, але ўсё ж адыходзіў, так нічога і не ўзяўшы. У інтэрнэце ўвесь час трапляліся спасылкі на артыкулы пра ход расследавання гібелі Марыны і Марку. Вось тут прайсці міма ўжо не атрымлівалася. Пераходзіў па спасылках і чытаў. Пра падраздзяленне вадалазаў і добраахвотнікаў дайвераў, якія спрабавалі адшукаць целы меркавана загінулых. Пра тое, што паліцыя рэканструявала падзеі з жыцця маладой сямейнай пары на суткі назад ад моманту катастрофы. Пра заявы шэфа паліцыі пра адсутнасць крымінальнага следу ў справе. Рэпартаж з брыфінгу румынскіх праваахоўнікаў, дзе сямейную пару афіцыйна прызналі загінулай, вывесілі ці не ўсе галоўныя беларускія парталы, якіх цікавіў лёс нядаўняй суайчынніцы.

Чытаючы, Руткоўскі халадзеў і душыўся ад слёз. Адначасова ж яго даймала думка, быццам ён забыўся нешта зрабіць. Мучыўся яшчэ і з гэтай нагоды, пакуль у адным з чарговых допісаў не прачытаў: «Маці загінулай у Румыніі беларускі даваць каментары адмаўляецца». Дзівячыся ўласнай недалужнасці, ён хуценька схапіўся за тэлефон. Схапіўся без вялікіх спадзеваў, бо мама Марыны, змагаючыся з дакучлівымі журналістамі, магла і адключыць сувязь…

Не адключыла. Але гутарка была кароткай. Жанчына вельмі стрымана паставілася да Ягоравага тэлефанавання. Спачуванні прыняла, але ўсе пытанні адпрэчыла. Ветліва, але з нейкай дзіўнай для яго вуха напятасцю ў голасе папрасіла больш не званіць і паклала трубку. Колькі секунд Руткоўскі працягваў маліцца на гудкі, спрабуючы зразумець сапраўдны сэнс яе рэакцыі. Марыніна мама заўсёды яму спагадала. Нават тады, калі дачка рэзка змяніла жыццёвыя планы. А тут такая напятасць і нежаданне размаўляць. Зрэшты, усё гэта магло быць наступствам шоку ці нават крыўды ад таго, што ён выбраўся тэлефанаваць не адразу, а пасля столькіх дзён бацькоўскіх гора і смутку. Гэтую акалічнасць варта было зразумець і змірыцца, вінавацячы адно самога сябе і сваю слабасць, якая абрынула ў туман запою, дзе нават і не ўзнікала думак пра бацькоў Марыны.

«Чортаў эгаіст», – аблаяў ён сябе, усведамляючы, што яшчэ адзін масток, які звязваў яго з каханай (цяпер ужо толькі з памяццю пра каханую), быў знішчаны. Наканаванасць, якою ён так трызніў, выявілася зусім іншай. Дачасная разлука змянілася вечным расстаннем. Нікуды не дзенемся – мы яшчэ сустрэнемся… Гэтыя словы, якія ён паўтараў раней мо тысячу разоў, больш не грэлі, набыўшы чыста метафізічнае значэнне, прыняць якое можна было, толькі верачы ў існаванне замагільнага жыцця, дзе захоўвалася б асабовасць памерлага. Ягор, дарма што даследаваў розныя аспекты старажытных вераванняў у замагільны свет, само існаванне такога свету лічыў малаверагодным. Жыццё магло працягвацца толькі тут – у рэальнасці, якой бы перакручанай яна ні здавалася. І яно сапраўды працягвалася.

Працягвалася з думкамі пра Марыну, якія з кожным новым днём гублялі сваю вастрыню і выразнасць, а шкадаванне, што яе больш няма, рабілася супастаўным са шкадаваннем пра тое, што ён не мог быць асабіста знаёмы з Рагнедай, Эміліяй Плятэр ці Паўлінай Мядзёлкай. Працягвалася ў больш чым цёплых сустрэчах з Настай, якая, адчуваючы сябе поўнай уладаркай становішча, тым не менш ніколі нічога не прасіла, ні на чым не настойвала і, галоўнае, ніяк не сілілася захінуць сабою Марыну. Без гучных словаў, ніякіх умоваў, толькі каханне. Гэта цалкам задавальняла Ягора. Будучы ад’езд Насты на вёску па размеркаванні выклікаў у яго пэўныя трывогі, але пакуль яны былі не такімі адчувальнымі, каб сур’ёзна пераймацца. Жыццё доўжылася з падрыхтоўкамі да раскопак, куды Руткоўскі, адкінуўшы рэшткі сумневаў, усё ж пастанавіў выбірацца. Пастанавіў, хаця і разумеў, што возера Ліцвін немінуча прынясе не адну хвалю жывых згадак пра Марыну.

* * *

Марына баялася, што па дарозе да Бухарэста на гіперлуп-станцыі ці нават у капсуле ім з мужам можа трапіцца нехта з канстанцкіх знаёмых. Думаць, што лёс на адну пуцявіну з імі здатны падкінуць знаёмых з Беларусі, не хацелася зусім. Але думалася. І не сакрэт, пра каго менавіта думалася найболей. Гваздовіч перастала хвалявацца толькі ў аўтамабілі марсельскай філіі «Bérézina», які вёз іх у прадмесце, дзе знаходзілася лабараторыя.

Горада як такога адразу пабачыць не выпала. Але маладой жанчыне было ўсцешна ўжо хаця б ад таго, што хваляванне, якое пагражала перарасці ў манію пераследу, засталося за плячыма. Яна моцна сціскала мужаву руку і ўсміхалася. Марку ўсміхаўся наўзаем і сыпаў, як яму здавалася, адпаведнымі моманту фразамі: «ну вось, а ты баялася», «я ж табе казаў, што ўсё будзе добра», «смяяўся чорт з чорных галубоў, сваёй мызы не бачыўшы».

Без адкладу іх усадзілі ў вір справы. Пазнаёмілі з кіраўніцтвам лабараторыі. Агучылі агульныя для ўсіх працаўнікоў правілы. Акрэслілі абсяг работы. Фонд, што наняў іх на працу, знаходзіўся пад патранажам «Coböl Engineering». «Вось адкуль буклет на канферэнцыі ўзяўся!» – скеміла пара. Лабараторыя займалася распрацоўкай лекавых прэпаратаў ад дэпрэсіі. Тут імкнуліся стварыць гранічна бяспечныя лекі. Валодаючы ўсімі неабходнымі фармакалагічнымі ўласцівасцямі, яны не павінны былі выклікаць у хворых нават найменшага прызвычайвання. Толькі такі прэпарат мог бы скласці годную канкурэнцыю большасці тагачасных аналагаў. Мэта распрацовак уражвала, выклікала прафесійны сверб як у Марыны, так і ў яе мужанёчка. Заставалася толькі трохі абжыцца ў нязвыклых умовах, запомніць свае новыя імёны (Жанна і Жан Кавальскі) і, нарэшце, узяцца за цікавую працу з не менш цікавай аплатай за яе. «З грашыма і трусінага сыру купіш», – не сыходзіла з языка Марку выпадкам узгаданая прыказка з яго родных краёў.

Абжываліся ў практычным аднапавярховым дамку лабараторнага мястэчка. Мястэчка складалася з колькіх дзясяткаў падобных між сабой будынкаў, сярод якіх выпіналася сваёй спецыфічнасцю толькі парачка двухпавярховікаў. У астатнім жа каларыт задавалі самі жыхары – хто кветнікамі, хто сцягамі, хто фігуркамі гномікаў ці жабак. Адведзены для сям’і Кавальскі дамок спадабаўся Марыне сваёй эрганамічнасцю. Здавалася, што кожны яго элемент быў старанна прадуманы архітэктарам. Размяшчэнне гасцёўні, працоўнага кабінета, спальні, кухні, ваннага пакоя і прыбіральні выглядала шэдэўрам, праўдаістым майстарштукам сучаснай планіроўкі.

Марку пагаджаўся з жонкай, хаця яго тачыў шашаль сумневу: дом быў прыкметна меншым і значна таннейшым за іх да бляску адрамантаваную двухпавярховую кватэру ў Канстанцы. Зрэшты, суцяшала думка, што тутэйшае жытло будзе толькі часовым (хоць і сапраўды вельмі зручным) прытулкам на шляху іх супольнай кар’еры. Заставацца тут больш чым на пяць гадоў ён не збіраўся. Меркаваў, што за гэты час яны змогуць добра зарабіць, а на «беларускім фронце», як ён іншым разам называў таўпарню з Ягорам, усё паспее канчаткова аціхнуць. Тады ўжо можна будзе звіць сабе больш утульнае гняздзечка, і неабавязкова ў Францыі. З выбарам краіны ён вагаўся, не могучы канчаткова аддаць перавагу Партугаліі ці Ірландыі. Быў перакананы, што з часам гэта вызначыцца само сабою. Верыў у сацыяльны рост і булку з маслам.

Захопленай улазінамі жоначцы гэтымі планамі-марамі не назаляў. Разумеў, што яе радасць выклікана не толькі тройчы ўдалай планіроўкай і вялікімі вокнамі, якія стваралі ілюзію прасторнасці. Ведаў, што радасць яе ўзмоцнена фактам вызвалення з нябачных ланцугоў пільнай Ягоравай увагі. Веданне гэтае лішні раз песціла Марку самалюбства. Так, раней Марына неаднойчы прысягала, што кахае, што Руткоўскі застаўся ў мінулым. Але ж беларус ўсё адно нябачна прысутнічаў у яе жыцці. Прысутнічаў у непараўнальна большай ступені, чым можна было б дапусціць.

Гэта пастаянна ўскручвала Пыркэлаба. Часцяком ён не мог знайсці сабе спакою ад адчування, што жонка думае (хай і кепскімі думкамі!) пра свайго дакучлівага колішняга. Ні словам, ні дзеяй Марку не выдаваў свайго неспакою. Верыў, што ўчынкі людзей вызначаюцца паняволенасцю пачуццяў. Мог сабе ўявіць рэакцыю жонкі, калі б тая даведалася, што ён раўнуе яе нават за шчырую непрыязнасць да Ягора. У ідэале хацелася, каб жонка ўвогуле не мела да ранейшага каханка аніякіх пачуццяў. Ні кахання, ні нянавісці. Каб чортаў археолаг быў ёй цалкам абыякавы. Цяпер, пасля пераезду ў Марсель, яму здавалася, што яны з жонкай яшчэ на адзін крок наблізіліся да гэтага ідэалу. Наблізіліся найперш таму, што ён на свае вочы пераканаўся ў жончынай рашучасці пакінуць руіны старых паветраных замкаў са шклянымі дахамі ў мінулым жыцці. Прынамсі, так гэта бачылася з яго званіцы.

Да новага месца сям’я Кавальскі прызвычаілася хутка. Праца была ў радасць, а вольныя часіны не поўніліся скрухай. Перазнаёміліся з усімі, хто жыў у мястэчку. Хадзілі на абеды, вячэры, урачыстасці. Самі сустракалі гасцей. У выхадныя карысталіся правам выбірацца ў горад. Адкрывалі для сябе Марсель і яго ваколіцы. Суседзі па мястэчку – людзі рознага веку – рабілі тое ж. Закрадалася думка, што суседзям таксама ў свой час з нейкіх прычын давялося ўчапіцца ў пункцік з прапановай «новага жыцця» – а значыць, кожнаму з іх было што хаваць са сваёй мінуўшчыны. Сваёй сапраўднай мінуўшчыны. Дачыненні з калегамі міжволі прыпадабняліся да займальнага шоу, бо штораз даводзілася вырашаць, праўду табе кажуць ці агучваюць легенду, якая за гады паспела набрыняць сціжмай прыдуманых падрабязнасцей. Марына з Марку загадзя дамовіліся, што ўласную рэальную гісторыю нікому ні пад якой поліўкай давяраць не будуць. І трымаліся. І не давяралі. І іншым разам прагаворваліся, бо ўтрымаць язык на ланцугу ўдавалася не заўсёды.

Калі радасць ад таго, што выйшла абхітрыць даедлівага Ягора, трохі аціхла, высветліць яго настрой Марку прапанаваў асабіста. Як апошні штрых спектакля перад незваротным закрыццём заслоны і зносам тэатра. Найперш звярнуліся да сацыяльнай сеткі. Убачылі, што Руткоўскі сваю старонку наведваць не перастаў. Але нічога новага на ёй даўно не з’яўлялася. Не было там ні фотаздымка Марыны, ні рэпосту навіны пра дарожнае здарэнне пад Канстанцай, ні нейкіх жалобных слоў. Гваздовіч з гэтай нагоды нават сыкнула: «Вось табе, дзеванька, і каханне. Забілася насмерць, а ён нават “Помню. Люблю. Смуткую.” не напісаў». Мужа яе словы, дарма што адчуваў закладзены ў іх сарказм, больш чым злавалі. Аднак ён маўчаў, спадзеючыся, што ўсплёск жончынай цікавасці на тым і скончыцца. Не скончыўся.

У Гомелі заставалася колькі людзей, якія ведалі, што Марына і яе муж не загінулі. Пра запозненыя спачуванні «твайго сардэчнага сябра археолага» паспела расказаць Марыніна маці. Але яна амаль нічога не паведаміла пра Ягораў настрой. Давялося чэрпаць весткі з іншых крыніц, тэлефануючы на радзіму. Пыркэлаб неахвотна згадзіўся з дарэчнасцю тэлефанавання. Ад жонкі не адступаў ні на крок, папярэдне дамогшыся, каб гутарка вялася англійскай моваю і па гучнай сувязі. Гваздовіч няўхвальна хмурыла бровы: ёй не падабаўся мужаў недавер. Ды адначасна яна разумела, што яго настойлівую просьбу варта выканаць. Ахвяраваць часцінкай самалюбства і драбочкам няўрымслівасці – але выканаць! Палічыла, што саступка мужу ў гэтым, па сутнасці, непрынцыповым моманце дасць ёй болей новых пераваг апасля.

Аб прысутнасці ў гутарцы трэцяга гомельскі абанент быў папярэджаны адразу. Пасыпаліся жарцікі пра Вялікага Брата і палкоўніка, які ўсё піша. Марку гэта не весяліла. Тое, што ён маўклівым пільным вартаўніком сачыў за дыялогам, відавочна ўплывала на змест. Пытанні «Як маешся?», «Якія планы на рэшту лета?», «Хто забіў Лору Палмер?» атрымлівалі ўзаемна сціслыя адказы. Без залішніх квяцістых тырад. Без шматлікіх адгалінаванняў, пераходаў і мастоў да іншых тэм. Без пэўных тэм у прынцыпе. З таго, што прагучала па асноўным пытанні, вынікала карціна алейнымі фарбамі: Ягор Бацькавіч Руткоўскі зламаны, разбіты, раструшчаны весткаю пра гібель Марыны, але паціху вяртаецца да звыклага жыцця, рыхтуючыся да чарговых раскопак.

– Што ў яго там у галаве творыцца, не адгадаць, – казалі з Гомеля. – Але ў смерць тваю ён, здаецца, паверыў.

– У Канстанцу ехаць не збіраецца? – спытала Гваздовіч.

– Пра гэта не чутно. Хутчэй за ўсё, не. Наколькі можна зразумець, цяпер ён абірае новую лінію асабістага жыцця. Якое месца ў ёй будзе адведзена ўспамінам пра цябе, сказаць цяжка. З таго, што навідавоку, можна заўважыць спробы гэтыя ўспаміны выцесніць.

– І ніякіх навязлівых ідэй?

– Каб вось так відавочна, то няма.

Калі гутарка скончылася, Марына з радаснай усмешкай зірнула на мужа і прамовіла:

– Ну, што, сябар мой Кавальскі, у нас з табой усё атрымалася як мае быць. План спрацаваў. І ніякага крыміналу, каб нарэшце суняць Руткоўскага, не спатрэбілася.

Марку ўспыхнуў усмешкаю, звыклым рухаў прыцягнуў да сябе і абняў жонку. Спяшаўся, бо не хацеў, каб тая прачытала ў яго вачах агеньчыкі недагаворанасці.

– Добра, што без крыміналу, – прамармытаў ён і больш бравурна выгукнуў, збочваючы на іншае: – Спэндэры абяцаюць сёння добрае барбекю. Я нізавошта не прапушчу іх запрашэнне.

– Паспееш ты яшчэ да сваіх Спэндэраў. Хадзем да канапы. У мяне ёсць для цябе нештачка.

10

Зямля валаводзіла з сувяззю. Рашуча ўзброіўшыся прынцыпам «не надта і хацелася», пасяленцы жылі як жылося. Сваімі штодзённымі клопатамі. Клопатамі, у доўгі спіс якіх з пазнакаю «на потым» паставілі выправу да радовішча дысбуэндыю. Клапаціліся не дзеля штаба, які хораша круціў вала за хвост. Рупіліся не абы госпадзе з рук. Стараліся дзеля саміх сябе. Мінерал мог прыдацца і тут – на лекі ці яшчэ на нешта. «Спатрэбіцца ў гаспадарцы». Многае залежала ад выніку доследаў, шаманіць з якімі меркавала Марына. Дзе было радовішча, збольшага ўяўлялі. Дапамагалі адпраўныя звесткі. Удакладненні меліся ўзяць з запісаў камер «абяздольненькага беспілотніка», як каларытна абазвала загіблы апарат даследчыца.

Новых слядоў вакол базы не з’яўлялася. Грукат не аднаўляўся. Развязанне гэтай загадкі таксама адклалі. Яно і правільна: двое не маглі хутка ўправіцца з усім тым, што, на добры розум, трэба было б зрабіць тэрмінова. У першых шэрагах заставаліся «цяпліцы». Не адставала і песню запявала распрацоўка планаў здабычы вады. Марына шліфавала «Біясферу-М», якая пачала даваць свой першы плён. Ягор часта круціўся ў майстэрні. Адпачывалі за чытаннем і фільмамі. Займаліся спортам. Не забываліся кахаць адно аднаго, нібы ў апошні раз.

Да складскіх прыпасаў падцягнулася вырашчаная самімі гародніна: радыска, морква, цыбуля і нават бульба. Наконт бульбы шмат жартавалі. Успаміналі раман Эндзі Уіра і зняты па ім фільм са злыбедамі галоўнага героя, які саджаў бульбу на Марсе яшчэ да таго, як гэта стала мэйнстрымам. Пасяленцы радаваліся, што ім, нават з улікам аварыйнай пасадкі, пашчасціла займацца земляробствам у больш прыдатных умовах, чым персанажу Уіра. Маладая бульба з агарода па ўсіх пунктах абыходзіла, абыгрывала, перамагала (вядома ж, перамагала!) усе варыяцыі сушанай і кансерваванай са «складоў».

Ягор з першага ж ураджаю нагатаваў дранікаў – залацістых, з хрумсткай скарынкай. Смакам яны мала адрозніваліся ад зямных, хаця нешта няўлоўна марсіянскае ў іх усё-ткі адчувалася. Парашковая смятана, як заўсёды, была так сабе, а збегаць у «начнік» па іншую ўяўлялася праблемай. Як і завесці карову. Карова тут заводзілася хіба толькі ў рытарычных фігурах.

За дранікамі Руткоўскі дашчэнту разбіў зацверджаны штабам праект здабычы вады. Пасяленцам належала яе здабываць проста з-пад базы – з адлогаў лёду ў тоўшчы грунту і горных парод. Планавалася прабурыць свідравіну, змясціць у ёй адмысловую трубу з награвальнікам і датчыкам вільготнасці. Награвальнік павінен быў растопліваць лёд, а датчык – фіксаваць гэты працэс і пасылаць адпаведны сігнал на электрычную помпу, якая напаўняла б вадою адведзеныя пад гэта рэзервуары. Здабытая вада мусіла б у іх адстойвацца, а потым праз шэраг шматузроўневых фільтраў перадавацца ў цыстэрны для захоўвання.

Аўтары праекта разлічвалі, што ўсё гэта будзе паўтарацца не раз і не два. Аднак з няяснай прычыны ніяк не ўлічылі небяспеку, якая хавалася ў самім спосабе здабычы. Паступовае вызваленне нетраў ад лёду пагражала ўтварэннем вялізнай паражніны. Праз нейкі час яна магла папросту паглынуць базу. Пасля пекінскай трагедыі, калі раён Чааян сышоў пад зямлю, не ўлічыць падобныя абставіны выглядала злачыннай нядбаласцю. База, канешне, не мегаполіс. Сваімі памерамі яна нават да сярэдняга квартала не дацягвала. І ўсё ж на Марс місію адпраўлялі пад лозунгамі максімальнай бяспекі пасяленцаў. А тут такія непярэліўкі выйшлі. Лішняя нагода для здзіўленняў і падазрэнняў.

– Дык дзе бяспека? – выпусціў Ягор на свабоду джына аднаго з даймальных пытанняў.

– Табе не здаецца, што пасля гібелі большасці ўдзельнікаў місіі ўсе «кабёлаўскія» лозунгі шчарбатай барацінкі не вартыя? – Марына памкнулася ўрахманіць яго выкрывальніцкі шал.

– Катастрофа «Навухаданосара» – чысты форс-мажор. Абставіны, што прывялі да яе, нельга было прадбачыць. Іншая рэч – адлогі лёду. Наступствы іх эксплуатацыі відавочныя.

– Ага, форс-мажор, які ты адзін час тлумачыў містычнай сувяззю з той харваткай, – не давала папусткі жанчына. – Цікава, дзе яна цяпер? Ці думае пра цябе?

– Калі хвароба не дабралася і да яе, то, хутчэй за ўсё, сядзіць у сваім Заграбе ці падарожнічае па вольным свеце ад канферэнцыі да канферэнцыі.

– У пошуку ўражанняў і чарговых дурняў-інтэлектуалаў, гатовых паверыць у яе чарадзейныя казачкі, каб знянацку зрабіцца героямі казак сацыяльна-бытавых, – без зласлівасці, але і не зусім бесстаронна, па-свойму развінула яго думку Гваздовіч.

– Хай шукае. Абы толькі галовы ў яе новых знаёмых на месцы заставаліся.

Абраны сюжэт Руткоўскаму не падабаўся. Але абсякаць каханую, якая ўвачавідкі пацвельвала яго, было б недаравальным глупствам. Як і чарговы раз нагадваць, што менавіта Ядранка Іванкавіч праз свае цалкам рэальныя, а не містычныя, сувязі справіла яму дакументы на імя Горана Бунціча і дала ход адбору яго ў склад экспедыцыі на Марс. І хоць Ядранка тое хавала, пры ўважлівым поглядзе было відаць, што яе каханне да яго не прыдумка і не пусты гук. Ён быў упэўнены ў гэтым. Але без аглядкі на ўпэўненасць намагаўся зразумець, чаму харватка сама не змагла прабіцца ў шэрагі астранаўтаў. Свядома аддавала Ягора тады яшчэ замужняй Марыне? Ці настолькі моцна верыла ў свой праклён, што ахвяравала ўласнымі жаданнямі, каб уратаваць беларуса, утрапёнага ў каханні да іншай? Думаючы пра гэта, археолаг міжволі змоўк і здранцвеў, нібыта апынуўся ў вязкім тумане.

– Дык што з вадой? – похапкам вырвала яго з туману Марына.

– Якой вадой? – Ягор дапяў не адразу, хаця жанчына палічыла, што ён проста прыкідваецца.

– Вадой жывучай і гаючай з казкі пра Іваньку і залатое пяро, – выдала яна, прыгадаўшы іх нядаўняе чытанне «Беларускага зборніка» Еўдакіма Раманава і гарачую дыскусію пра сапраўдны сэнс казак.

– Бачу, да новай партыі гульні шкляных перлаў ты ўжо падрыхтавалася, – не хаваючы ўсмешкі, заўважыў Руткоўскі.

– А я бачу, што ўспаміны пра вабноты харвацкіх псіхалагінь табе думкі бэрсаюць, – у інтанацыях каханай трымцела жартаўлівая лінія. – Таму рана яшчэ новую партыю запускаць. Вось зловіш яшчэ раз кліна, як толькі што, – і прайграеш мне ўшчэнт. А мне так не цікава. Я ж аматарка сумленнай інтэлектуальнай перамогі.

– Праўда? А хто мінулым разам махляваў з цытатамі? – напускным узбаламучаннем азваўся Ягор.

– Я не назвала б гэта махлярствам. Проста не змагла дакладна прыгадаць словы, – гулліва апускаючы вочкі, тлумачыла жанчына.

– Але прыблізнае цытаванне правіламі не забаронена! Забаронена прыдумляць свае і камбінаваць чужыя выказванні!

– Ты так запаліўся, што адразу стала ясна, хто тут прагне новай партыі.

Марына звонка засмяялася, абхапіла рукамі каханага і, пацалаваўшы ў шчаку, спытала:

– Дык што там з вадой?

Задума Руткоўскага выглядала больш бяспечнай для базы, але вымагала і нашмат большых высілкаў. Ён прапаноўваў здабываць лёд кар’ерным спосабам недзе ў бліжэйшай акрузе, дастаўляць на «прыстанішча» цяжкавозам і растопліваць, як патрабавала тэхналогія. Для гэтага трэба было зняць тоўсты слой пароды, прыладзіцца да выразання ледзяных глыб, знайсці спосаб іх уздыму на паверхню і пагрузкі ў марсаход. Да таго ж, як прыкмеціла Гваздовіч, усе належныя работы маглі выконвацца толькі ўначы: пры дзённай здабычы лёд таяў бы і выпараўся пад пякучым сонцам.

Марс і без таго не патураў капрызам няпрошаных гасцей. Але свядома ўскладняць жыццёвы рытм грувасткай «будоўляй стагоддзя», чыя будучая эфектыўнасць праглядалася цьмяна, было не дужа разумна. Ягор прызнаў, што са сваім пражэктам паспяшаўся. Марына ж, паразважаўшы, сказала, што цалкам яго адкідаць не трэба.

– І што ты прапануеш? – строячы здагадкі, пацікавіўся Руткоўскі.

– Знайсці асобную ад той, што пад намі, ледзяную жылу. Дастаткова вялікую. І каб была недалёка ад базы – 700-800 метраў. Запас труб, здаецца, у нас ёсць. Прарываем траншэю ад базы да жылы, а каля самой жылы будуем тэхнічны калодзеж. Усталёўваем трубы і спадарожныя абарончыя кажухі. Уключаем сістэму пампавання па «кабёлаўскай» тэхналогіі. Карыстаемся першым у гісторыі марсіянскім водаправодам.

– Першым вядомым у гісторыі марсіянскім водаправодам, – як даследчык старажытнасцей не мог не паправіць яе вучоны муж, але следам пахваліў: – Ты малайчына. Проста чараўніца. Як я да гэтага сам не даўмеўся?

– Ты, пэўна, не пра тое думаў, любчыку мой.

Праз колькі солаў, узяўшы з сабой дастаткова ведаў і абсталявання, пасяленцы загрузіліся ў легкавоз і адправіліся на выведку. Адной выправай збіраліся ўпаляваць двух зайцоў: адшукаць і адлогі лёду, і радовішча дысбуэндыю. Упершыню пракладаючы дарогу, марсаход на малой хуткасці рухаўся да аднаго з камяністых узгоркаў. Дзялянкі, цалкам замеценыя пылам, хаця і правяраліся бартавым сканерам на пустоты, наўмысна абміналіся. Пад коламі машыны парыпвалі камяні. Драбнейшыя з іх, бывала, адляталі ад зазнанага цяжару. Пясок дзівотна хрупасцеў. Шлях нагадваў дабітую брукаванку. Што праўда, укапанае тутэйшымі катаклізмамі каменне было, часцей за ўсё, не такіх ужо і сціплых памераў. Больш нагадвала хаатычна раскіданыя і ўтаптаныя ў грунт пліты няправільнай формы, на якіх нехта шчодра рассыпаў друз і пясок. Усеяныя процьмаю драпін і расколін, «пліты» часам утваралі вельмі вычварныя ўзоры. Сяму-таму неафіту марсазнаўства яны маглі падацца артэфактамі зніклых цывілізацый.

Ягор свядома адключыў гукаізаляцыю, каб больш поўна прасякнуцца атмасферай паездкі па чужой планеце. Ён узіраўся ў марсіянскія прасторы праз тоўшчу браняванага шкла і слухаў ненаўмысную музыку, якая ўтваралася пад коламі легкавоза. Марына сядзела побач і, каб не Варгін, выглядала б, напэўна, такой сабе абыякавай супрацоўніцай, якую накіравалі ў малацікавую для яе камандзіроўку. Так, яны ўсё-ткі наважыліся ўзяць ката з сабой. Ён паслухмяна ўсеўся на панелі пры лабавым шкле, але зіркаў на зааконныя краявіды агромністымі здзіўленымі вачыма, рэзка торгаў галавой і перыядычна азіраўся на гаспадароў, нібыта пытаўся: «Што за трасца, панове?»

Каціныя выхілясы змушалі людзей задорліва смяяцца. Руткоўскаму прыемна было назіраць, як каханая жанчына ад душы заліваецца смехам, а не адстаронена сядзіць, як сугнеістая насупа. Пра сябе ён яшчэ адзначыў, што Варгіну тутэйшыя мясціны ў навінку. Гэта лішні раз пацвярджала, што каток не прыбег на «прыстанішча» з тутэйшых камянісак, што навокал сапраўды Марс. Марс Марсавіч Марсеня. Аднак заводзіць старую кружэлку дзеля лішняга доваду сваёй рацыі Ягор устрымаўся. Пагладзіўшы ўсё яшчэ збянтэжанага ката, ён зацягнуў даўнюю песню з гомельскіх ваколіц, якую тут жа перарабляў на новы капыл:

Пайшоў коцік на Марсок,

Купіў смачны піражок.

Ці самому есці,

Ці дзеваньцы несці?

Я і сам укушу,

І дзеваньцы панясу.

Спеў выклікаў новую хвалю весялосці Марыны і ажывіў даўно не чутае, напоўненае невымоўнай пяшчотай слаўцо: «дурпэцала». Яна нічога не пытала пра ўзгорак, да якога ехалі. Спадзявалася, што даступных звестак Ягору хапіла, каб цвяроза ўсё ацаніць і абраць слушны напрамак. Смеючыся, яна перавяла позірк на каханага. Ёй падабалася ўпэўненасць, з якой ён кіраваў марсаходам. Гэта надавала спакою і перакананасці, што яна знаходзіцца пад надзейнай абаронай. Можна было сто разоў лічыць зааконне палігонам у адной з зямных пустэльняў і ўсё адно не пераставаць баяцца. Аварыі. Разгерметызацыі. Заканчэння дыхальнай сумесі. Каханы сваімі паводзінамі і жартамі цішком-нішком адганяў яе страхі.

Руткоўскі запаволіў рух машыны, якая набліжалася да падэшвы ўзгорка, і на зусім малой хуткасці пад’ехаў да схілу. «Нібы пацалаваў пяшчотна», – не прамінула пракаментаваць жанчына. Ён адказаў толькі чорцікамі ў вачах і, не марнуючы часу, актывізаваў прымацаваны спераду марсахода свідар. Гэтая штука, дарма што называлася свідрам, была прыстасаваннем комплекснага прызначэння: і свідравіну зрабіць, і пробы пароды ўзяць, і памеры адлог вызначыць. Справа не такая хуткая – усё магло расцягнуцца на пару ўмоўных гадзін.

Вядома, выседзець той час можна было і ў кабіне: бавіцца свецкімі гутаркамі, гомельскім фальклорам і кацінымі крыўляннямі. Але Ягор меў рашуча іншыя планы і намовіў спадарожніцу здзейсніць невялічкую прагулянку. Яна, агаломшаная неспадзяванай прапановай, спачатку пратэставала, потым пярэчыла, тады аднеквалася. Здавалася, што нядаўняе адчуванне надзейнасці, якое даваў каханы, пахіснулася. Аднак ён быў настолькі віртуозны ў сваіх довадах, так умела развейваў яе новыя насцярогі, што не заставалася аніводнага шанца на адмову. Заблакаваўшы панель кіравання, каб ад дачаснае адзіноты там не напракудзіў Варгін, Руткоўскі падміргнуў каханцы і пацягнуўся па шлем скафандра. Праз імгненне яна зрабіла тое ж…

Схіл быў спадзісты аж да самай грывы. Падымацца даволі проста, калі не лічыць, што кожны нёс на сабе важкую экіпіроўку. Пульс штокрок пачашчаўся. І ў яе, і ў яго. Першая пешая вандроўка так далёка ад базы. Прадчуванне нязведанага. Пракладанне сцяжыны там, дзе ніхто да іх не хадзіў. Абсыпанне пяску і друзу праз адшліфаваныя вятрамі каменні. Узаемная падтрымка словам і дзеяй. Ён падбадзёрваў яе трапнымі жартамі. Яна паказвала найбольш зручны для ўздыму лапік. Яна ўспамінала стары чорна-белы савецкі фільм «Вертыкаль» і трошкі маладзейшы кліп «Rammstein» на песню «Ohne dich», якія лучыла тэма альпінізму. Ён падаваў ёй руку, дапамагаючы больш удала пераадолець чарговую перашкоду – то вострую камянюку, то неглыбокую, але падступную яміну.

Калі вандроўнікі ўзняліся на самую верхавіну, іх вачам адкрылася ўсеяная незлічонымі камянямі абсяжная нізіна, аточаная па коле ланцугом узгоркаў. Марына ўражана ўскрыкнула, усвядоміўшы, што пагоркі гэтыя некалі ўтваралі суцэльны вал кратарнай варонкі, а нізіна – не што іншае, як чаша вялізнага кратара. Нейкі час яны стаялі моўчкі, узіраючыся ў блізіні і далячыні.

Ёй чамусьці згадаўся Высокі замак у Львове – пагорак, з якога ўвесь заходнеўкраінскі горад ляжаў, нібы на далоні Госпада. Дзівячыся раптоўнай прыгадцы, яна стала рабіць праекцыю львоўскіх будынкаў на нізіну кратара. Вось там храм, там – ратуша, а вунь там – пажарнае дэпо, а тут – элеватар.

Ягор жа, не ўмаўляючыся з каханай, таксама займаўся праекцыямі. Ён уявіў сябе на станцыі Плёсы пад Гомелем: за спінай чыгунка, леваруч – чыгуначны мост праз Сож, проста перад вачыма – краявіды вялізнай нізіны. Спачатку ўперамешку дрэвы і бетонныя электрычныя слупы. На колькі кіламетраў наперад – дзіўнымі каўчэгамі дахі лецішчаў на хвалях кудзераў садоў. На даляглядзе – мікрараённыя забудовы Валатавы і Мельнікавага Луга, макаўкі шматпавярховікаў колішніх Забега, Каўказа і Свістка, што вынырвалі з бугрыстай дымкі зеляніны, лапы асвятляльных мачтаў цэнтральнага стадыёна, дужа падобнага здалёк да касмадрома. І ўсё гэта пад чыстым бясхмарным блакітным небам…

– Табе падабаецца? – не мог не спытаць мужчына, для якога марсіянскія краявіды заставаліся прадметам захаплення, нягледзячы ні на якія праекцыі.

– Нешта ў гэтым ёсць, – нейтральным тонам дзеля прыліку пагадзілася Марына, намагаючыся не пакрыўдзіць Ягора, чыя захопленасць Марсам калі-нікалі яе раздражняла. Дакладней, не захопленасць сама па сабе, а тое, што ён увесь час заводзіў гутарку пра гэта.

– Столькі камянёў, – працягваў ён. – Нібыта і хаос, але калі доўга глядзіш, пачынаеш адчуваць у іх размяшчэнні дзівосную гармонію. Сад камянёў проста.

– Тады ўжо нават не сад, а цэлы парк. Агромністы парк, – зацікаўленасць у голасе Гваздовіч зрабілася больш прыкметнай.

– А да ўсяго яшчэ двубой святла і ценяў. Вунь той да чаго падобны? – спытаў ён, перадаючы ёй на смарт-глас скафандра каардынаты аднаго з камянёў.

– Кавалак антычнай статуі, – ахвотна прыняла яна гульню ў асацыяцыі. – Толькі такой, якая ад часу і людзей пацярпела настолькі моцна, што не засталося ні рук, ні ног, ні галавы, а толькі тулава. Вельмі парэпанае тулава. А цяпер ты скажы мне вось пра гэты камень.

Руткоўскі атрымаў каардынаты і, доўга не ўзіраючыся, хацеў нешта сказаць, але каханая яго перапыніла:

– Пачакай, не кажы. Дай здагадаюся. Ты думаеш, што ён падобны да саркафага.

– Сапраўды, – мужчына не хаваў усмешкі, і не было зразумела, кажа ён праўду ці падыгрывае. – Саркафаг, але просценькі. Без прэтэнзій. У такім не кожны фараон пагадзіўся б ляжаць. А яшчэ гэты камень нагадвае верхнюю частку стэлы.

– Якую раздзяўблі варвары, – натхнёна падхапіла Марына.

– Або загадаў разбурыць новы ўладар, – ціхмяна заўважыў Ягор і з неверагодным пафасам красамоўцы працытаваў радкі старажытнаегіпецкай вайсковай песні:

Гэтае войска вярнулася шчасна,

Здратаваўшы край бедуінаў.

Гэтае войска вярнулася шчасна,

Зруйнаваўшы іх цытадэлі.

Каханая зайшлася смехам – пацешыў нечаканы пераход. Дэкламатар не змарудзіў далучыцца.

– Ого, а вось гэты, – Гваздовіч зноў падзялілася каардынатамі, – чымсьці падобны да Юравіцкага ідала. Толькі той маленькі, а гэты – вялікі.

– Не можа быць, – тоячы збянтэжанасць, прашаптаў археолаг, уключыў рэжым максімальна набліжанага сузірання і пасля доўгіх секунд разглядання выгнутага каменя, што тырчаў з грунту амаль у цэнтры нізіны, з палёгкай запярэчыў: – Не падобны. Хіба толькі здаля. Святло і цені ў сваім рэпертуары. Гатовыя згуляць на нашай фантазіі. Згадай гісторыю з «Марсіянскім сфінксам». У 1976 годзе амерыканскі касмічны апарат сфатаграфаваў на Марсе ўтварэнне, якое многім зямлянам нагадала чалавечы твар. Колькі з гэтым потым насіліся! Колькі тэорый пладзілі! Некаторыя на тых здымках нават піраміды прымудраліся ўбачыць і сур’ёзна заяўлялі, што старажытныя егіпцяне былі нашчадкамі марсіян, якія з невядомай прычыны ў глухой старажытнасці мусілі пакінуць родную планету… І што ж у выніку?

– Я ведаю, што ў выніку. У пачатку нашага стагоддзя да Марса паляцелі новыя апараты з больш магутнай оптыкай. І на новых здымках зямляне замест сфінкса пабачылі вялізны выветраны ўзгорак.

– Менавіта! – трошкі ненатуральна ўсклікнуў Ягор.

Ён сапраўды быў усцешаны, што ўбачаны Марынай камень не меў падабенства з Юравіцкім ідалам. Інакш гэта было б ужо занадта. Прымаць такую вось сувязь жыхароў старажытнага паселішча ў Юравічах з Марсам было немагчыма, бо ў галаве гэта ніяк не ўклалася б. Адкрыць жа, што ты не на Марсе, а на імітацыйным палігоне, дзе цябе дураць, ды яшчэ і такім вось кавярзінскім чынам, было б вельмі крыўдна.

Археолаг яшчэ раз уважліва агледзеў камень. Наноў пераканаўшыся ў адсутнасці хоць якога падабенства з юравіцкай знаходкай, ён адагнаў ад сябе рэшту змрочных думак і паказаў на неба. Не на даляглядзе, а ў іх з Марынай над галовамі. У нябеснай прасторы, колер якой вагаўся ад жаўтаватага да карычневага, на неверагоднай вышыні красавала серабрыстая паласа, расцягнутая з усходу на захад на многія і многія кіламетры. Паласа рухалася. Няроўныя краі яе пастаянна змяняліся.

– Славутыя марсіянскі аблокі, – не зводзячы вачэй з неба, рэкамендаваў Ягор.

– Госпадзе, я і забыла зусім, што тут ёсць такая прыгажосць! – сарвалася з вуснаў Марыны, якая зачаравана сузірала сапраўды фантастычнае відовішча.

Абаіх ахапіла невымоўнае пачуццё эйфарыі, якой спадарожнічаў нечаканы прыліў пяшчоты. Яны і не пацалаваліся толькі таму, што заміналі скафандры. Але скафандры не заміналі стаяць поплеч і працягваць дзівіцца тутэйшым высокім аблокам.

– Ведаеш што? – абрываючы працяглае пяшчотнае маўчанне, звярнуўся да каханай мужчына.

– Яшчэ адзін сюрпрыз? – паспрабавала здагадацца яна.

– Так. Выходзь за мяне замуж, – прагучала штосьці неймавернае, але разам з тым вельмі суладнае з іх эйфарыяй.

– Божа, Ягор, ты заганяеш мяне ў кут, – ад жанчыны павеяла знарочыстай какетлівасцю. – Выбар мужыкоў на гэтай планеце зусім невялікі. Мне варта добранька падумаць, каб не памыліцца, каго ж абраць: цябе альбо цябе?

– Прыспешваць не стану, але нагадаю, што хвілін праз дваццаць мы мусім з’язджаць. І калі ты дасі згоду апасля, то цырымонія адбудзецца ў банальных умовах звыклай нам базы, а не пад чароўным шлейфам гэтых прыўкрасных аблокаў, – ягоны голас напоўніўся спакушальнымі ноткамі, якія Марына так любіла яшчэ ў часы іх першых спатканняў.

– Аблокі – гэта добра, – пагадзілася яна. – Шкада, што возера Ліцвін недзе неймаверна далёка.

– Яно блізка, – ласкава запярэчыў ён. – Яно ў тваім і маім сэрцах. У нашай супольнай памяці. У нашым каханні, якому выпала…

– Не працягвай, – перапыніла Гваздовіч. – Я хачу выйсці за цябе замуж.

– Дзякуй, любая, – шчасліва заўсміхаўся Руткоўскі. – Паколькі з ацалелых удзельнікаў экспедыцыі паводле фармальнай пасады старэйшым з’яўляюся я, то на мяне распаўсюджваюцца ўсе правы, якія меў капітан «Навухаданосара», у тым ліку і права рэгістраваць на законных падставах шлюбы сваіх падначаленых. У такім разе я афіцыйна распачынаю цырымонію і, як бы шызафрэнічна гэта ні гучала, звяртаюся да самога сябе: «Прашу адказаць вас, Ягор Руткоўскі, вядомы ў гэтай экспедыцыі як Горан Бунціч, ці згодны вы ўзяць за жонку Марыну Гваздовіч, быць з ёй у радасці і ў горы, дастатку і галечы, хваробе і здароўі, пакуль смерць не разлучыць вас?» І я цвёрда кажу «так», каб адразу звярнуцца да нявесты: Марына Гваздовіч, ці згодзіцеся вы стаць жонкай Ягора Руткоўскага, вядомага ў гэтай экспедыцыі як Горан Бунціч, быць з ім у радасці і ў горы, дастатку і галечы, хваробе і здароўі, пакуль смерць не разлучыць вас?

– Так, – упэўнена сказала нявеста.

– Дадзенай мне ўладай абвяшчаю нас мужам і жонкай. Абмяняцца пярсцёнкамі і замацаваць шлюб пацалункам прапаную ў кабіне марсахода.

– Пярсцёнкамі?! – здзівілася новаабвешчаная жонка. – Дык вось што ты штукарыў, вазёкаючыся ў майстэрні з гайкамі! Рабоцька мой мілы. Усё прадумаў. Усё падгадаў. Месца рамантычнае абраў.

– Прабач, што з жалеза.

– Гэта мой любімы метал.

Яны шчасліва рассмяяліся. Ягор падаў Марыне руку, і шлюбная пара ўрачыста пабрыла да легкавоза, які ўжо слаў сігналы пра завяршэнне ўзяцця проб. Варгін заставаўся на сваім месцы. Убачыўшы, што гаспадары вяртаюцца, ён падняўся на заднія лапы і абапёрся пярэднімі на шкло. Маладыя заўважылі гэта і радасна памахалі яму рукамі. Машына неспадзеўкі дала задні ход.

11

У Юравічах, як гэта бывала неаднойчы, праводзілася адразу некалькі раскопак. Група археолагаў са сталіцы капала на гары ў сярэднявечных пластах, манячыся канчаткова давесці urbi et orbi, што якраз тут некалі стаяў летапісны Тураў. Гурт валанцёраў удзельнічаў у -наццатым сезоне ачысткі сутарэнняў барочнага касцёла і калегіума езуітаў – пасля столькіх гадоў знайшліся раней невядомыя падземныя хады. Каманда студэнтаў гомельскага гістфака працавала на пясчаных узгорках каля прытока Прыпяці, раскопваючы мезалітычнае паселішча. Тутэйшыя жыхары капалі свае агароды, збіраючыся пакаштаваць маладой бульбы.

Праца прымушала Ягора выкінуць з галавы лішнія думкі. Нават не прымушала, а заступала сабою ўсё, што трывожыла, тузала і катавала ў Гомелі. Тут для дурных разваг часу папросту не заставалася. І не магло быць інакш, калі ты стаіш на чале такой колькасці маладых, гарачых і апантаных не адной толькі археалогіяй людзей. Мусіў за ўсім і за ўсімі даглядзець. Знайсці да кожнага індывідуальны падыход. Даваць хлопцам і дзяўчатам расслабляцца, але не патураць парушэнням. За дзень можна было так змарыцца, што пад ноч валіўся з капытоў (памятаў, як некалі гэта яго дужа падвяло), каб паспаць хаця б якіх пяць-шэсць гадзін, а зранку пачаць усё наноў.

Дзяжурныя. Ваданошы. Кашавары. Тоны перавернутай зямлі. Нейкія нязначныя знаходкі. Кволыя намёкі на сур’ёзныя адкрыцці. А яшчэ дамовіцца на мыццё амбітных вісусаў у тутэйшай грамадскай лазні. А яшчэ арганізаваць культурную праграму, каб магчымасцей забаўляць сябе віном, гарэлкай, півам у студэнтаў заставалася на капку. А яшчэ ўчасна вырашыць канфліктныя сітуацыі з мясцовымі. Зрэшты, у дачыненнях з апошнімі ніякіх эксцэсаў не адбывалася. У Юравічах да археолагаў даўно прызвычаіліся. Ніякіх «цёрак» між вяскоўцамі (аграгараджанамі!) і прыезджымі не здаралася. Але ж падымацца да вуха Руткоўскі ўсё адно падымаўся – ці мала што.

Вялізнае сонца паціху апускалася за далягляд. Над намётавым лагерам гомельскіх археолагаў, што размясціўся ў садзе адной з вясковых сяліб, лунаў дым вогнішча. Удзельнікі раскопак нядаўна павячэралі. Нехта забурыўся ў намёт, каб адпачыць перад сном. Іншыя паспелі вярнуцца з вечаровага заплыву на возеры Ліцвін. Няспешная гамонка разбаўлялася смехам і сцішаным брыньканнем на гітары. А дзявятай вечара пачынаўся самадзейны канцэрт. Шмат хто збіраўся паказаць свае таленты, адрозныя ад талентаў капання зямлі, уздымання шклянкі і заляцанняў да ўпадабаных асоб. Выкладчык аддаваў апошнія на вечар распараджэнні, правяраў звычайна слабыя месцы, не рабіў быка з індыка, але і спуску таксама не даваў.

У першай частцы «відовішча ля вогнішча» студэнты выконвалі ўласныя пераробкі вядомых песень. Каб не было паўтораў і аднастайнасці, песенны спіс вызначылі загадзя. Умовіліся таксама, што выконвацца кожная песня павінна ў асаблівай, адрознай ад арыгіналу манеры. І калі абіраць са спісу ахвочым дазволілі проста на іх густ, то манера спеву ўдзельнікам даставалася навослеп – кідалі жэрабя.

Атрымліваліся цікавыя, вельмі вясёлыя версіі. Дзяўчаты-другакурсніцы грымнулі славутую «Smells Like Teen Spirit» гурта «Nirvana», стылізуючы пад беларускі купальскі спеў. Старшакурснік, ветэран раскопак, пад шасціструнку пяяў рамштайнаўскую «Sonne» ў манеры гарадскога раманса. «Creep» радыёхэдаў дзякуючы салодкай парачцы закаханых ператварыўся ў дуэт Жыгімонта Аўгуста і Барбары Радзівіл з удала ўкручанамі ў тэкст старабеларускімі слоўцамі. «Як пёрка ляцеці, зволіш ты ў цудны свет», – Руткоўскі паўтарыў сам сабе радок песні, не без задавальнення ўсведамляючы, што з моваю летапісаў Вялікага Княства Літоўскага ў гэтых студэнтаў усё добра.

Быў сама розрух канцэрта. Адзіны ў гэтым сезоне валанцёр – хлопец студэнткі – сарваў апладысменты, адспяваўшы дэпрэсіўную «The Crawl» гурта «Placebo» ў стылі сярэднявечнага ваярскага гімна. Чарга выступаць прыспела кволай танклявай дзяўчыне, якая толькі скончыла першы курс. Яна вельмі хвалявалася. Але песня Ланы Дэль Рэй «Summertime Sadness», пераніцаваная на катрушніцкі лемезень (таемную мову шапавалаў мястэчка Дрыбін ХІХ стагоддзя), адметна ўдалася.

Пацукруй, ёнш ухліваць.

Кулетні плыксень.

Драпятуха, воль скумаць –

шымчэйшая бальва.

Уражаны выкладчык не стрымаўся і абдарыў яе воклічам: «Малайчына!» – а астатнія слухачы запляскалі ў ладкі. У гэты самы час да Руткоўскага не падышоў – падляцеў звышгукавым самалётам – адзін з дзяжурных і штосьці прашаптаў на вуха. Археолаг скептычна зірнуў на хлопца, пасля чаго падняўся, каб праверыць пачутае. Аднак правяраць было запозна: у намётавы лагер, равучы маторамі, імкліва ўварваліся з дзясятак матацыклетаў.

Асляпляючы ўдзельнікаў раскопак святлом фар, матацыклісты атачылі намёты. За шматгадовую практыку Ягору ці мала даводзілася ўступаць у перамовы з нечаканымі начнымі гасцямі. Звычайна ён патрапляў знайсці патрэбныя словы, каб справадзіць тых без шкоды для сваіх падапечных, археалагічнага летніка і ўласнай рэпутацыі. Зараз жа інтуіцыя падказвала, што ніякіх перамоў не будзе. Яго спробу завязаць гутарку абарвалі на паўслове. Прыбышы, твары якіх хаваліся пад маскамі, моўчкі наскочылі на моладзь і пачалі збіваць, а намёты і рэчы – раскідваць.

Стала не да дыпламатыі. Руткоўскі памятаў, што ў глыбіні сада павінен быў таіцца адзін з дзяжурных – у надзвычайнай сітуацыі ён мусіў выклікаць міліцыю. Але прыехаць хутка міліцыя ўсё адно не змагла б. Нават мясцовы ўчастковы, якога археолаг ведаў асабіста і часам называў шэрыфам, здолеў бы падаспець не раней, як праз чвэрць гадзіны. Не чакаючы падмогі, Ягор кінуўся ў гушчу распачатай байкерамі калатнечы.

Маўклівая зграя не чыніла разбору, хлопец перад ёй ці дзяўчына. Хлопцы, кіраваныя інстынктам і ўяўленнямі пра высакародства, утварылі сабой жывое кола, захінаючы дзяўчат. Наўкруг трывала процістаянне. Студэнты намагаліся адціснуць нападнікаў. Нападнікі не саступалі ў сіле і рашучасці. Да таго ж, у руках яны трымалі дубцы. Адзін з іх замахнуўся на валанцёра, але тут жа быў збіты з ног выкладчыкам. Не даючы агоўтацца, выкладчык выцяў таго колькі разоў кулаком па твары. Адначасна перахапіў дубец, якім наўзмах улупіў па лытцы іншага зламысніка, што паблізу валтузіўся са студэнтам. Ацаніўшы ўзніклую перавагу, студэнт імгненна абрынуў на збянтэжанага супастата няўклюдную, але лютую моц сваіх малайцоўскіх удараў.

Многія дзяўчаты, гонячы ў карак страх, пахапалі мабільнікі, каб адправіць сігналы бедства. Танкляўка, фінал выступу якой матацыклісты змазалі сваім нахрапістым наскокам, шалела і гізавала. На раскопках яна закахалася і спадзявалася сваім нумарам прыцягнуць увагу няцямлівага абранніка. І вось ўсе яе старанні пайшлі ў глум. З вогнішча тырчала даўгаватае палена, якое гарэла толькі з аднаго канца. Угледзеўшы, спявуння ўхапіла яго як паходню і сіганула на дапамогу ўпадабанаму хлопцу, што сіліўся адбіцца ад ворага. «Прыгніся, Дрыбін!» – крыкнула яна і, як толькі хлопец паслухаўся, паспрабавала наводліў перацяць нападальніка вогненным канцом. Нападальнік, што праўда, паспеў адхінуцца, і палена з агнём толькі чырканула яму па шчацэ. Аднак і гэтага было дастаткова, каб маска на ім шуганула. Ратуючыся ад агню, той вомігам яе сцягнуў, кінуў на зямлю і стаў таптаць нагамі.

Сполахі ўспышак асляпілі яго: студэнткі не спалі ў шапку – сфатаграфавалі перакошаны твар «дэмаскаванага» ліхадзея. «Ну, сучкі, вы ў мяне зараз паскачаце!» – неабачліва вырвалася ў яго. За гэта атрымаў плескача ад свайго таварыша, які адразу жэстам загадаў яму схавацца ў цемры за матацыкламі. Сам «жэстыкулянт» спрытна падляцеў да танклявай студэнткі, збіраючыся вырваць паходню. Падгадаўшы момант, выкладчык даў яму падножку, і той грымнуўся проста пад ногі дзяўчыне. Яна супольна са сваім абраннікам паспрабавала перашкодзіць «заняпаламу» падняцца.

Бойка кіпела. Студэнты, колькі ставала моцы, ваявалі з нязванай хеўрай. Руткоўскі ў «працэсе фотасінтэзу», як ён, не губляючы гумару, у думках назваў усё гэта фантасмагарычнае варушэнне пад святлом матацыклетных фар, счапіўся з ладным мацаком. Той пускаў у ход свае ручышчы, нібы молатамі кавальскімі арудаваў. Археолаг ужыў тактыку, якую пазней студэнты празвалі стылем падвяселенага гомельскага цмока: ухіліўшыся ад чарговага выпаду, ён даў нырца ўбок, двума рукамі падхапіў драўляны ўслончык, на якім сядзеў падчас канцэрта, рэзка вынырнуў, шчодра плюнуў мацаку ў вочы і, карыстаючыся секундным замяшаннем, абабег яго, каб з усяго размаху пекануць услончыкам ніжэй спіны. Пекануўшы, паўтарыў працэдуру яшчэ разоў колькі, чым натхніў асалапелага непрыяцеля на скуголенне – песню болю і ганьбы. Непрыяцель папнуўся ўхапіць Руткоўскага, але той гракоў не лавіў – наўскач пасунуўся да разваленага намёта і, як толькі зганьбаваны лупцоўкай мэбляю мацак параўняўся з ім, закружыў вакол, блытаючы шнурам ветравой адцяжкі ногі неспасцярожлівага бамбізы. Яшчэ трошкі старанняў – і лёгкага, амаль пяшчотнага кухталя хапіла, каб спутаны каняка грымнуўся вобзем. «Па садочку ходжу, канічанька воджу».

Побач студэнты звалілі і ўзяліся вязаць яшчэ аднаго тыпуса. З цямрэчы сада па пастаўленых радоўкай матацыклах адзін за другім паляцелі кавалкі цэглы. Пастараўся дзяжурны, якому карцела дапамагчы сябрам не толькі выклікам ахоўнікаў правапарадку.

– Гэй, па байках хоць не кідайце! – пачуўся абураны калючы голас аднаго з прыбышоў. – Яны грошай каштуюць.

– А мы вас не запрашалі нішчыць летнік і нас саміх збіваць! – апярэдзіла сяброў з адказам баявітая танкляўка.

– Так, – пераняў эстафету Ягор. – Зараз вы паедзеце адсюль у камфартабельным лімузіне фірмы «Аўтазак»! Спецназ едзе!

Поспехі абаронцаў былі настолькі відавочнымі, што, здавалася, яшчэ крыху – і ўсё скончыцца іх перамогай.

– Не брашы, землякоп! – агрызнуўся «калючы». – Ніхто вам пакуль не дапаможа! Таму дайце нам спакойна з’ехаць, і ўсё будзе добра. Будзем лічыць інцыдэнт маленечкім непаразуменнем.

Шумок незадаволенасці прабегся між студэнтаў. Ніхто з іх не жадаў трываць такога нахабства ад амаль што разгромленай зграі. Руткоўскі меркаваў выказаць агульны настрой моладзі і ўжо круціў на языку дужа сакавітую фразу з палемічнага трактата часоў піку беларускага барока. Але ў сад з боку сялібы прымчаўся, рэзка спыніўшыся, чорны недарожнік. Адтуль выскачыў яшчэ адзін удзельнік гэтага няўцямнага «маскараду». У правай руцэ ён трымаў пісталет, а ў левай – нейкую трубку, падобную на даўгаваты ліхтарык.

– Усе смаркачы на зямлю! Жыва! – гаркнуў ён, махаючы «ствалом». – Не даводзьце да граху!

Моладзь перазірнулася і запытальна паглядзела на свайго кіраўніка.

– Паслухайце. Гэта ж вар’яцтва нейкае. Што вы збіраецеся рабіць? – звярнуўся археолаг да «новенькага з чорненькага» (ат ужо ж гэты неўтаймоўны гумар!).

– Не зразумелі?! – узлаваўся прыхадзень (Ягор падумаў: «Прыездзень»). – Студэнтам легчы на зямлю! А ты давай барзджэй на калені ставай! Аглух?!

Не чакаючы, ён падняў левую руку і тыцнуў канцом трубкі Руткоўскаму ў жывот. І вось той, моц далоні чыёй для байкера згін спавяшчала, сам дастаўся цяпер пад карання жазло. Пачуўся характэрны трэск электрычнага разраду, археолаг затросся і міжволі ўпаў на калені. «Прыездзень» павярнуўся да атарапелых студэнтаў і моўчкі скрыжаваў пісталет і шокер, намякаючы, што апошняе папярэджанне ўжо прагучала. Моладзь нехаця апусцілася долу. Гаспадар становішча ашчэрыўся задаволенай усмешкай з-пад маскі бегемота і кіўнуў сваім хаўруснікам, каб вызвалілі звязаных таварышаў.

– Тут яшчэ дзесьці студэнцік засеў. Кірпідонамі пуляе, – паскардзіўся яму «калючы».

– Хай ідзе сюды. А то яго любімаму настаўніку зараз карачун прысніцца, – прыкрыкнуў верхавод так гучна, каб пачулі хоць бы і ў глыбіні сада, а сам тым часам стаў над Ягорам, які курчыўся пасля ўдару токам: – Ну што, землярыйка? Пакласці цябе тут і зараз? Ці трохі пачакаць?

«Пачакай сваю сраку на баль», – хацеў урэзаць археолаг, але ўстрымаўся, разумеючы, што за яго словы могуць адыграцца на студэнтах. Разлічваючы пацягнуць час, ён звярнуўя да нападнікаў:

– Можа, хто б сказаў, з-за чаго ўсё гэтае ліха?

Дзяжурны выйшаў з цемры і, атрымаўшы ад «калючага» штурханца, далучыўся да сяброў. Ён паспеў абмяняцца позіркам з выкладчыкам і прачытаў у яго ў вачах разуменне і ўдзячнасць.

– Вось цяпер, калі ўся, ха-ха, сям’я ў зборы, я магу сказаць пану выкладчыку некалькі славечак, – ходзячы туд-сюд, цешыўся «прыездзень». – Не трэба было совацца не ў свой агарод. І ўсё было б добра, і нас бы тут не ўбачыў. Але ж ты лічыш сябе вельмі разумным. Хітрэйшым за бога і чорта. Толькі забываеш, што на хітрую задніцу херувім з вінтом. І вось расплата.

– Я не разумею гэтых алегорый. Пра што ўвогуле гаворка? – не мог даступіцца да сэнсу пагроз Ягор.

– Пра вось гэта вось гэтае ўсё. Дайграўся. З археалогіяй у чужым агародзе, – не дадаў яснасці прамоўца і праз кароткую паўзу рэзюмаваў: – Табе канец.

Ён падышоў да студэнтаў, якія, лежачы на зямлі, намагаліся не варушыцца. Абшарыў іх вачыма, спыніўся на танклявай адважніцы і загадаў ёй:

– Уставай, малая. Дзела ёсць.

Яе абраннік паспрабаваў таргануцца, каб не даць пакрыўдзіць сяброўку, але атрымаў выспятка і змяінае шыпенне ў якасці апошняга кітайскага папярэджання.

– Не бойся, малая. Ніхто цябе не зачэпіць, – абяцаў узброены пісталетам верхавод, калі дзяўчына ўставала і не так са страхам, як з нянавісцю, глядзела на крыўдзіцеля.

Ён падвёў яе да выкладчыка, наказаў стаць у таго за спінай, пасля ўручыў ёй зброю і са слізкай, як дарожка слімака, посмешкай прамовіў:

– Дзяржы цацку дзвюма рукамі і цэлься во сюды, – паказаў пальцам на патыліцу археолага. – Як зробіш гэта, то нязручнасці для вас усіх скончацца. А як не зробіш…

– Ды што з ёй цацкацца! Яна вунь Мішку Гамі чуць не падпаліла, сцерва! – падкінуўся несцерпам адзін з байкераў.

– Закрый свой хляўчук, а то парсючка застудзіш! – асадзіў яго гаспадар становішча, уразіўшы вобразнасцю юравіцкую ноч.

– Паслухайце. Не мучце дзяўчыну. Калі ўжо загваздка ўва мне, то разбірайцеся са мной асабіста. А яе і іншых дзяцей пакіньце ў спакоі, – не змаўчаў Руткоўскі, спадзеючыся не на літасць клятых незнаёмцаў, а на хуткае прыбыццё міліцыі.

– Дзеці-дзеці, куды вас падзеці? – кплівым тонам прамовіў «прыездзень» і, адольваючы рогат, ад якога яго распірала, дадаў: – Гэта такія дзеці, у якіх у саміх даўно маглі б быць дзеці. Ты хочаш, каб у цябе былі дзеці? – адрасаваў ён пытанне танкляўцы.

– Та-а-ак, – няпэўна пралепятала студэнтка.

– Тады вось гэтым пальцам падымі вось тут «сабачку», – ён стаў ззаду і амаль прытуліўся, кіруючы сваімі рукамі яе рухі. – Гэта, малая, па-навуковаму называецца «прэдахраніцель». Умееш прэдахраняцца? – палічыў пытанне дарэчным забаўным жартам, але зваротнай рэакцыі не прычакаў. – Цяпер застаецца самая дробязь – націснуць на курок. Тут ужо я табе дапамагаць не буду. Давай сама. Дарослая дзяўчына. Не дзіцё. Хоць твой настаўнік лічыць інакш.

– Не ламайце жыццё дзяўчыне, – зноў умяшаўся Ягор. – Застрэльце мяне, калі ўжо вам так гарыць. А яе…

– Добранькі які! Сам нікому жытухі не ламаў? – пырснуў зласлівасцю «валадар прэдахраніцеля» і працягнуў знарочыста ласкавым голасам прыгнятаць псіхіку дзяўчыны: – Давай жа. Гэта так лёгка. Спачатку пальчыкам акуратненька вось сюды. Правесці падушачкай па выгіне, адчуць яго, прывыкнуць. А потым – раз! – і націскаеш, каб выпусціць са схованкі свінец. Разумееш?

Дзяўчына кіўнула галавой, маўляў, зразумела. Але рабіць патрабаванае не хацела. Яе ўсю трэсла. Самастойна трымаць пісталет у руках яна не магла. А «прыездзень» усё нашэптваў і нашэптваў, быццам гіпнатызаваў.

– Давайце я гэта зраблю, – зусім нечакана выклікаўся той самы хлопец, у якога танкляўка закахалася, а цяпер яе сэрца нібы абшуснулася, па шчоках струменілі слёзы, у тумане думак толькі адна праступала выразна: «Як ён можа застрэліць Ягора Сяргеевіча?»

Зрэшты, сэрца ёкнула не толькі ў яе. Прыкрае адчуванне апанавала студэнтаў. Выкладчык, падняўшы вочы на добраахвотніка, з выяўнай горыччу пасміхнуўся. «Во якія адкрываюцца глыбіні», – чыталася на яго вуснах. І толькі гаспадар становішча выглядаў цалкам задаволеным такім паваротам:

– Сапраўды прыстрэліш свайго настаўніка? То хадзі сюды. Пэўна ж, добра ён насаліў табе, пацан.

– Чортаў здраднік, – аблаяла хлопца расчараваная ў ім спявуння.

Той ніяк не зрэагаваў. Атрымаў пісталет разам з папярэджаннем: «Глядзі, без фокусаў». Як толькі зброя апынулася ў яго руках, ён імгненна павярнуўся да крыўдзіцеля і без ваганняў націснуў на курок.

Стрэл не прагучаў. Здалёк нарастала выццё сірэн. Голасна рагочучы, «прыездзень» пяцярнёй у твар штурхнуў стралка, перахапіў пісталет, сказаў Руткоўскаму: «Забудзь пра чужыя агароды», – ударыў дзяржаннем па галаве і закамандаваў матацыклістам «сядлаць коней». Сам шмыгнуў у недарожнік. З выключанымі фарамі праз хвіліну ўся гурма знікла ў цемры.

Студэнты паўздымаліся з зямлі. Большасць кінулася да выкладчыка, пераймаючыся, ці ўсё з ім добра. «Вы толькі не растапчыце мяне», – агоўтваючыся ад апошняга ўдару, з вінаватай усмешкай адказваў ён на іх спагадлівасць. Танкляўка, паспеўшы зразумець сваю нядаўнюю памылку, абняла абранніка, прашаптаўшы тое, што палічыла тады самым важным. За смеласць сябры хвалілі яго вышэй ад Гамеравых пальмаў – бадзёра пахлопвалі па плячы ці ціснулі руку. Не быў выключэннем і Ягор. Прызнаўся, што адразу не змог разгадаць сапраўдны сэнс небяспечнага манеўру студэнта.

– Людзі, я не ведаю, што гэта было. Але ведаю дакладна, што вы героі, – адрасуючы словы ўсім, стаў красамоўнічаць выкладчык. – Вы змаглі супрацьстаяць небяспецы. Вы мусілі хутка прымаць важныя рашэнні і дзейнічаць. Гэта было не так проста. І не за ўсё нас з вамі па галованьцы пагладзяць. Але памятайце – я вамі ганаруся.

– А мы ганарымся вамі, Ягор Сяргеевіч, – сказаў за ўсіх нехта са старшакурснікаў, а астатнія падтрымалі авацыямі.

Некалькі міліцэйскіх машын і карэта хуткай дапамогі спыніліся на ўскрайку саду. Завібраваў мабільнік Руткоўскага. Нават не зірнуўшы на экран, ён прыняў выклік.

– Прывітанне. Ты не спіш? Вельмі шмат пра цябе думала. Вось вырашыла патэлефанаваць, – пачуўся голас Ядранкі.

– Прывітанне. Не, не сплю. У нас тут ночка выдалася бяссонная. І ў нейкім сэнсе безгаловая, – амаль не здзіўляючыся званку, прамовіў археолаг і пачухаў патыліцу.

Доўга размаўляць з дзіўнай харвацкай сяброўкай, заглыбляючыся ў дэталі здарэння ці разбіраючы яе чарговыя прадчуванні, ён не рызыкнуў. Наперадзе была другая палова ночы, поўная клопатаў.

Медыкі агледзелі пацярпелых – драпіны, садзені, сінякі. Абышлося без сур’ёзных траўм. Адно што Руткоўскаму параілі больш грунтоўна праверыцца ў бальніцы: было невядома, як удар электратокам адбіўся на сэрцы (на фоне нядаўняга запою), а ўдар па патыліцы – на мозгу (пасля адносна нядаўняга страсення).

Міліцыя працавала па сваёй лініі. Выспацца камусьці з удзельнікаў раскопак не далі. Высвятленні і тлумачэнні. Роспыты і сведчанні. Пошук зачэпак і рэчыўных доказаў. Як у лагеры, так (пад раніцу) і ў вёсцы. Студэнткі, якія сфатаграфавалі аднаго з нападнікаў, справе, аднак, не дапамаглі: усе здымкі былі бязбожна размытымі і зярністымі. На іх нельга было разабраць нават постаці зламысніка, не кажучы ўжо пра твар. Пачутая ці не ўсімі капачамі мянушка аднаго з нападнікаў абнадзеіла следчых, але ў выніку нічога канкрэтнага не дала. «Мішкі Гамі рассмешаць нас забаўнымі скачкамі».

Мясцовыя, якіх паспелі апытаць, сведчылі, што праезд мотакалоны праз Юравічы яны не бачылі. Нейкі недарожнік заўважылі, але ўпэўнена сцвярджалі, што гэта была машына сямейнай пары, якая адпачывала на аграсядзібе. А так прыгадвалі спрэс легкавікі аднавяскоўцаў і нейкую фуру.

– Што яшчэ за фура?

– А бог яе ведае. Можа, хто з трасы збіўся.

Да адзінаццатай гадзіны раніцы следства сфармулявала тры версіі здарэння. Згодна з першай, на лагер здзейснілі напад «чорныя археолагі», якім афіцыйныя раскопкі перашкодзілі круціць іх «гешэфты». Паводле другой версіі, напад ажыццявілі мясцовыя, якіх раней удзельнікі раскопак маглі нейкім чынам справакаваць. Трэцяя версія сцвярджала, што напад мог быць учынены невядомымі без дай прычыны, чыста «з хуліганскіх памкненняў». Самай кульгавай з іх здавалася другая. Якімі б заможнымі ні былі некаторыя жыхары Юравічаў, ніхто з іх не валодаў нават адным матацыклам несерыйнай вытворчасці, не кажучы пра цэлы дзясятак. Самай туманнай (з ведамых прычын) выглядала трэцяя версія, бо не давала і найменшых зачэпак для далейшага расследавання. Таму асноўнай (без поўнага адкідання іншых) стала версія № 1.

Да адзінаццатай гадзіны раніцы Ягору Сяргеевічу паспелі патэлефанаваць з дэканата, рэктарата, агародніннай базы (памыліліся нумарам), з трох радыёстанцый, пяці парталаў («Ці не звязваеце вы гэты інцыдэнт з помстай літаратурных канкурэнтаў за атрыманне вамі прэміі Гедройца?» – журналісцкае пытаннечка, якое археолаг прызнаў самым дурненькім) і з аднаго міністэрства адукацыі (нумарам не памыліліся).

Званілі таксама сябры і знаёмыя. Было некалькі тэлефанаванняў і ад звышклапатлівых бацькоў асобных студэнтаў. «Мы не дзеля гэтага сваіх дзяцей у ваш летнік адпускалі!» Ягор Сяргеевіч кожнаму казаў роўна тое, што ад яго чакалі пачуць. Ніякіх спрэчак. Ніякіх пераконванняў. Перажытая ноч далася ў знакі. Хацелася спаць і да мамы на ручкі. Раскопкі на дзень адмяніў. Студэнтам таксама хапіла ліха. Усім трэба было залізваць раны, ачуньваць пасля нечуваных падзей. Радаваўся, што ніхто з іх (нават тыя, чые бацькі званілі з патрабаваннем тлумачэння) не адмовіўся ад далейшага ўдзелу ў раскопках. Паказчык даверу да яго як да выкладчыка і як да чалавека.

Студэнты ўпарадкаваліся ў летніку. Нішто не нагадвала пра начны пагром. Руткоўскі ішоў па садзе да свайго намёта, нібыта праз туман. Ён чуў, як хлопцы фліртавалі з дзяўчатамі. Як кашавары абяцалі смачны абед. Як па радыё казалі пра чарговую ўспышку сінтатадзіну, гэтым разам у Японіі. Як душэўна цёхкалі птушкі, ажно хацелася складаць летнія хоку.

Водарам п’янкім

птушак яблыні пояць.

Лета смугою.

«Summer of haze», – заклекатала шматгалосым рэхам у галаве, ажно хацелася бегчы да водаразборнай калонкі, каб падставіць цемя пад халодны струмень.

Калі яго нехта гукнуў па імені, археолаг падумаў, што здалося. Ніхто са студэнтаў такой фамільярнасці сабе не дазваляў. Голас належаў дзяўчыне. На імгненне прытрызнілася, што гукае Марына. І хоць вочы зліпаліся, а рэчаіснасць саслізгвала, ён здолеў горка пасмяяцца з самога сябе: «Ну якая табе зноў Марына! Марына загінула…»

– Ягор! – голас наблізіўся.

Баючыся ці то сутыкнуцца з прывідам, ці то знайсці сябе ў гнятлівым сне, мужчына асцярожна абярнуўся. Да яго подбегам крочыла Наста Ройтшванец. Пакуль ён з цяжкасцю спрабаваў уцяміць, што адбываецца і як варта паводзіць сябе, яна сашчапіла яго ў абдымках і заплакала. Кроіла горкім дажджом шчок пяшчотных сваіх аксаміт.

– Як толькі даведалася, усё кінула і памчала на вакзал. Цягніком да Калінкавічаў, а адтуль на спадарожных. Аўтаспынам па галактыцы… – скрозь слёзы мовіла дзяўчына, спрабуючы жартаваць.

– І дзякуй за рыбу, – нечакана падтрымаў жарт Ягор, горнучы яе да сябе. – Не хвалюйся, Насцечка. Усё добра. Цяпер усё будзе добра. Ты ж сама добрая. І разумная, і прыгожая, і… – ён замаўчаў.

– І? – перапытала Наста.

– І клапатлівая, – шматзначна прашаптаў археолаг.

– А бісл[3], – злёгку засаромелася госця.

Яму хацелася сказаць нешта пра Марыну. Што яе няма. Што яе не вярнуць. Што ён мусіць выкінуць Марыну з галавы раз і назаўсёды. Аднак нічога такога не сказаў. Замест гэтага па-змоўніцку ўсміхнуўся, зірнуў у яшчэ вільготныя ад слёз вочы дзяўчыны і роўным голасам прапанаваў:

– Выходзь за мяне замуж.

Што ж, і ворыўны бык ярмо напінае на шыю.

12

Якім чынам Варгін збаёдаў блакаванне, гаспадары так і не даўмеліся. Большай бяды, на шчасце, не здарылася. Ад’ехаць далёка кот не паспеў. Ягор хутка «расшупіў тое дзела» – выкарыстаў уманціраваны ў скафандр страхавальны пульт. Нават калі б нахабная каціная мыса з’ехала чорт ведама куды, людзі ўсё адно здолелі б сваёй хадою дабрысці да базы. А вось страціць праз гэнага шалапута легкавоз можна было, як бачыш. Вялікая страта. Шлюбныя пярсцёнкі Ягор змайстраваў бы зноў. Пробы марсіянскіх парод узяў бы ўручную. А прыгнаць новы легкавоз не меў адкуль… Пярсцёнкамі, дарэчы, маладыя пазней усё-ткі абмяняліся, папярэдне добра адспавядаўшы (чытай – адчахвосціўшы) памаўзлівага кацяру.

Пасля чародкі ўражанняў і выпрабаванняў шлюбная ноч набыла асаблівы цымус. Праўда, і сюды ўтачылася нечаканка. На экватары ночы сужэнцаў перапыніла сістэма апавяшчэння. Зямля намагалася выйсці на сувязь. Голас, што звяртаўся да іх, патанаў у шыпенні і траскатанні, пстрыканні і посвісце.

Спадзеючыся, што іх саміх пачуюць, пасяленцы колькі разоў паўтаралі ўмоўленую слоўную формулу. Выразнага адказу з Зямлі не атрымалі. Адпраўленыя адтуль тэкставыя файлы спрэс былі «бітымі» – ці не адкрываліся, ці змяшчалі абракадабру («рыхтык назвы першых вітч-хаўз праектаў»), якую цяжка было спіхнуць нават на памылкі кадзіравання. Стаміўшыся, Руткоўскі прапанаваў плюнуць і вярнуцца ў ложак, каб выканаць хаця б праграму мінімум шлюбнай ночы. З какафоніі перашкод прадзёрлася толькі мізэрнае ахвосце фразы, гукавая абалонка якой была ледзь чутная: «Give». Пасля гэтага сеанс абарваўся.

– «Даваць»? «Дарыць»? «Саступаць?» – Марына таропка перабірала магчымыя варыянты перакладу, быццам гэтым нешта тэрмінова вырашалася.

– Ды калі нават «ахвяраваць», то што з таго? – абыякава шпульнуў Ягор, пацепнуў плячыма і павабіў жонку ў спальны адсек.

Што хацеў сказаць штаб, засталося незразумелым. З аднолькавым поспехам гэта магло быць і паведамленнем пра хваробу, і ўрыўкам з аўдыёўрока. Пасяленцы пастанавілі не тлуміць сабе галовы, а рабіць запланаванае без падказкі з Зямлі. Узоры здабытага мінералу да часу схавалі ў надзейнай шафе лабараторнага адсека. Засяродзіліся на вадзе. Задуму Марыны ўвасобілі ў праект. Праект прагналі праз спецыяльную праграму. Скарэктавалі выяўленыя памылкі. Узяліся за рэалізацыю. Ура! Тройчы ўра.

Вялікія адлогі лёду месціліся ўсутыч са знаёмым кратарам. Пачалі з рыцця траншэі. Ягор упершыню ў жыцці арудаваў адбойным малатком. Марына падстрахоўвала яго, дапамагала трымаць дакладнасць лініі, сачыла за надвор’ем. Сама капала, падмяняючы мужа, калі выкарыстоўвалі экскаватарную насадку да цяжкавоза. Тэхніка, і да бабкі не хадзі, спрашчала працэс. Аднак усё адно не адпускала ўражанне, быццам чагосьці ў пераліку абсталявання бракавала. Калі мэтай місіі была прамысловая здабыча дысбуэндыю, то арганізатары мусілі б паклапаціцца пра нешта большае за адбойны малаток і лапу экскаватара.

Кожны новы дзень быў з коптурам набіты працай. Акрамя траншэі, клопату чакалі любімы гарод і каштоўная аранжарэя – сэрцу мілыя «цяпліцы», жыццядайная «Біясфера-М». Дый база як такая патрабавала догляду і звонку, і знутры. Моцы на ўсё выдаткоўвалася больш чым шмат. Апетыт у абаіх небывала ўзрос. Ежа знікала ў вялікай колькасці. Гэта, зноў жа, змушала надзвычай рупліва варушыцца вакол агародніны і садавіны. З падачы Марыны адвялі яшчэ адну дзялянку пад сою – спажываючы яе, можна было ашчадзіць запасы мясных кансерваў.

Не забывалі адпачываць. Імкнуліся разнастаіць звычайныя забавы. Гулялі ў старасвецкіх «фараона», «штос», «вікторыю». Галузавалі ў «беліцкага п’яніцу» і «гомельскага дурня». Настальгавалі, раскідваючы «уна» і «свінтуса». Блазнавалі «самотным кракадзілам» і «танцамі на аркушыку». Ладзілі «казіно жміндаў» і «кірмаш фанабэрыі». Аднак больш за ўсё ім падабалася гульня шкляных перлаў, дарма што вымагала немалой падрыхтоўкі загадзя. Гульню так назваў Ягор. Менавіта ён сфармуляваў яе канцэпцыю. Правілы вызначыліся і паступова шліфаваліся ў працэсе. Марына часта называла яе гульнёй у марсікі, бо пачыналася ўсё з ключавой фразы, дзе абавязкова павінна была адзначыцца марсіянская тэма.

Руткоўскі не прэтэндаваў на разгадку сакрэту гульні, якая фрагментарна апісвалася ў векапомным рамане Германа Гесэ. Пэўна, сам Гесэ толькі пасмяяўся б з забаўкі, прыдуманай беларускім археолагам, якога «павеў ветру і зыб хвалі» (партовай хвалі!) занеслі аж на Марс. Забаўка гэтая вырасла не толькі з марных пошукаў ключа да твора Гесэ, але і з настальгіі. Настальгіі па дзіцячых гульнях у словы, гарады, табліцы. Па загадках з «падколкай». Па сутнасці, гэта была гульня ў цытаты, калі адна з іх станавілася адпраўным пунктам для іншых, з чаго ў выніку ўтваралася некалькі цытатных «дрэў», якія ў графічным адлюстраванні больш нагадвалі лабірынт. Іншым разам Ягор з Марынай, калі не ленаваліся фіксаваць на кібердошках усё чыста, а не толькі атрыманыя за хады балы, бралі падобны лабірынт для дадатковай гульні. І «выйсці» з яго «калідораў» атрымлівалася не хутка, а часам не атрымлівалася зусім. Хоць Мінатаўрам там і не пахла.

Цытаты можна было агучваць у тым выглядзе, як успомніш, неабавязкова даслоўна. Гулец, які пачынаў, меў на старце нуль балаў – падрыхтаваная загадзя цытата не ацэньвалася. Перад пачаткам кідалі манетку – сувенірную харвацкую куну, прысвечаную палёту на Марс. Лішне тлумачыць, адкуль яна ў іх узялася.

Гульцы сядзелі ў кают-кампаніі за круглым сталом адно насупраць аднаго з чыстымі кібердошкамі ў руках. Тут жа стаялі талерка з печывам і вялікі шкляны збан з малінавым узварам, які Марына згатавала з ягад, вырашчаных ужо на Марсе. Напоўніўшы кубкі хатнім напоем, пасяленцы распачалі чарговую гульню, першы ход у якой выпаў Ягору.

– «Я вас часта сніў. Я сніў марсіянак. І ўсе яны падобны на вас», – ён па традыцыі, каб злёгку пазлаваць жонку, агучыў цытату з рамана Івана Шамякіна.

– Хопіць махляваць. Ты штораз спрабуеш пачаць з гэтай фразы, – хутчэй зрабіла выгляд, чым сапраўды завялася, жанчына. – Давай што-небудзь іншае. Я разумею, што табе не хочацца губляць запас цытат, марнуючы на стартавую.

– Шкада. Яна мне так падабаецца, – хітраваў Руткоўскі. – Я тут падумаў, што ні разу не пачынаў з самой «Гульні шкляных перлаў» Гесэ.

– А хіба там ёсць згадка пра Марс? – скептычна зазначыла Марына. – Нешта я не памятаю.

– Значыць, ты кепска чытала, – гулліва ўпікнуў ён і працытаваў па-руску: – «Но если бы дикарь иль марсианин вперился взглядом в наши письмена, ему б узор их чуден был и странен».

– Не залічваецца, – з парога заявіла саперніца.

– З якога такога шчасця? – здзівіўся Ягор.

– Няма там у арыгінале ніякага марсіяніна, – тлумачыла жонка, павучальна ківаючы галавой. – Насамрэч там згадваецца «Mondmann», што значыць «месяцовы чалавек» ці, як пераклаў на беларускую Васіль Сёмуха, «месячанін».

– Але ж я чытаў у рускім перакладзе Саламона Апта, і там менавіта «марсианин»!

– Добра. Бог з табой. Залічу я табе гэты старт.

Мужчына ўсцешана памкнуўся вуснамі да яе вуснаў, але яна не дазволіла сябе пацалаваць і, пакепліваючы, сказала:

– У нас сур’ёзная гульня, і я не хачу прайграць, разменьваючыся на буські з падступным сапернікам. І не думай, што я зараз спасую, а ты атрымаеш тры балы і магчымасць адштурхоўвацца ад абранай табою ж цытаты!

– Ды калі ласка, разумніца мая, – ласкава ўсміхнуўся хітрун.

– Я бяру з яе словы «марсіянін», «погляд», «узор». Першае: «І мірсціў я: смуглявы марсіянін ідзе са мною поруч, крок у крок», – верш Алега Мінкіна. Другое: «Залиш мені погляд свій уві сні», – украінскі гурт адной песні «Ла-Манш». Трэцяе…

– Здаецца, я здагадваюся.

– Здагадвайся на здароўе, але моўчкі, – прыгразіла кулачком Руткоўская-Гваздовіч. – Трэцяе: «І тчэ, забыўшыся, рука, заміж персідскага ўзора цвяток радзімы васілька». Тры балы мае! І годзе іранічна хмыліцца. Я ў курсе, што вершы Максіма Багдановіча ты ведаеш добра, пагатоў, са школьнай праграмы. Давай не марудзь. Якую з гэтых цытат ты абіраеш, каб адштурхнуцца?

Руткоўскі, наўмысна цягнучы валынку, адпіў з кубка, з неўтаймоўнай іроніяй зірнуў на жонку і ўрэшце прамовіў:

– Трэцяя цытата. Словы: «ткаць», «рука», «радзіма».

– Добры выбар. Толькі, калі ласка, не прыдумляй цытат. Ты ж ведаеш, як мяне гэта злуе.

– Калі ты злая ў такіх вось аказіях, твая сексуальнасць проста зашкальвае.

– Не загаворвай мне зубы, балбатун, – ёй прыемна было чуць яго рэмарку, але даводзілася трымацца раней абранай тактыкі, інакш гульня магла спыніцца, як у тым сярэднявечным анекдоце пра баярына і цівунову дачку, што ніяк не маглі дагуляць партыю ў шахматы, бо яго слон проці правілаў ускокваў у яе ладдзю.

– Першае, на жаль, у пераказе: «Найперш мяне боства падвучыла, каб я тканіну ткаць пачала, вялізны станок паставіўшы ўверсе, у маёй спачывальні», – «Адысея» Гамера. Другое: «Як лотас нераскрыты, вусны сястры маёй, а грудзі – памяранцы. Не разамкнуць абдымкаў гэтых рук», – гэта са старажытнаегіпецкай лірыкі. Трэцяе: «Толькі Радзіма і Зося – радасць адна мне на сёння», – Ян Чачот. Тры балы.

– Усё з табой, Руткоўскі, ясна! «Спачывальня», «грудзі», «Зося»! – падпусціла шпільку жанчына.

– Чакай, ты не можаш абраць з кожнай цытаты па адным слове. Гэта проці правіл, – запратэставаў Ягор, прыкідваючыся няздарам, які не зразумеў яе шпілек.

– Я і не збіралася, – саперніца ўдавана хмурылася. – Проста хачу сказаць: уражвае карцінка таго, што адбываецца ў тваёй галаве. І з Фройдам вальсаваць не трэба.

– Лекцыю пра Фройда я з задавальненнем выслухаю ад цябе ў ложку, – пацвельваўся мужчына.

Марына не адгукнулася. Яна падсунула да сябе збан, даліла ўзвару ў кубак, зрабіла колькі глыткоў, пасля чаго абвясціла:

– Выбіраю другую цытату. Словы: «лотас», «сястра», «абдымкі». Першае: «Скрозь проразі ў масцы вочы актора глядзяць туды, дзе лотасу п’янкі водар», – Басё. Другое: «– А, гэтая спрытная асоба – ваша сваячка! – уставіў Атос. – Стрыечная сястра, – сказаў Араміс», – Дзюма. Трэцяе: «Я быў задаволены, як той ружовы плюшавы слон, у абдымку з якім спіць вуглаватая супермадэлька – ураджэнка Заходне-Рускае нізіны», – Балахонаў.

– Які яшчэ Балахонаў? – дачапіўся гулец, не даўшы ёй агучыць законнае атрыманне яшчэ трох балаў.

– Сяргей Балахонаў! – не сказала, а пратрубіла маладзіца. – Сорамна сваіх землякоў не ведаць. Можа, ён цяпер пра нас з табой раман піша, а ты вось так… Цытату можаш спраўдзіць.

Яна кіўнула ў бок камп’ютара.

– Ды веру я, веру, – прымірэнча запэўніў той. – Я нават вазьму гэтую цытату, каб адштурхнуцца і ўхапіць яшчэ тройку балаў.

Марына зірнула на мужа, як на блазнаватага хвалько. Аднак ён без асаблівага напружання даў рады выпрабаванню. Што праўда, далей гульня не ішла так роўна. Некаторыя цытаткі былі аж занадта кароткімі, а пэўныя словы – настолькі спецыфічнымі, што адштурхнуцца ад іх выглядала праблемай для абаіх. Азарт, аднак, не астываў. Калі лік зрабіўся 75:80 на карысць Руткоўскай-Гваздовіч (пры неабходнай для поўнай перамогі сотні балаў), сапернік падняўся з месца і прайшоўся па кают-кампаніі, нібыта абдумваючы свой ход. На дэманстрацыйнай сцяне ён уключыў імітацыю восеньскай вуліцы Гомеля, пэўны час прагна ўзіраўся ў экранны краявід, пасля чаго павярнуўся да жонкі. Яна пільна сачыла за кожным яго рухам. Ягор няспешна вымавіў чарговыя тры цытаты і тут жа дадаў:

– Пацеркі рассыпаліся, перлы трэ збіраць!

– О, чорт! – манерна ўсклікнула жанчына. – Толькі не гэта. Я так і ведала, што ты скарыстаешся правам «рассыпкі».

– Гэта ж гульня шкляных перлаў, а не віктарына для дашкольнікаў! – «рассыпальнік» уключыў псеўдаментарскі тон.

Згодна з правіламі, кожны з іх мог аднойчы за гульню «рассыпаць пацеркі» і тым самым прымусіць саперніка абавязкова ўзяць не ад аднаго да трох слоў з адной цытаты на выбар, а па тры з кожнай! Да таго ж, у «рассыпцы», каб зарабіць свае дзевяць балаў, патрабавалася згадаць столькі ж цытат. Калі іх было меней – хоць адна, хоць восем – ход лічыўся безвыніковым, а ад агульнай колькасці раней набраных балаў дзевяць адымалася! Вельмі жорстка. Але гульня ад гэтага набывала дадатковую інтрыгу, а з ёй – і непаўторную журавінку, бо лідар у разе няўдачы мог зрэзацца аж на цэлыя тры выніковыя хады! Таму «рассыпку» калі і выкарыстоўвалі (а дазвалялася абысціся і без яе), то амаль заўсёды ў другой палове гульні, калі справа немінуча набліжалася да сотні.

На дэманстрацыйнай сцяне, распырскваючы лужыны, імчаліся аўтамабілі, аўтобусы і тралейбусы. Гамяльчане паспешліва рухаліся па ходніках – хто схаваны пад парасон, а хто і адкрыты для ўзаемін з дажджом. У рамцы справа людзі ў скафандрах на рэпрадукцыі карціны Язэпа Драздовіча ўзмацнялі пачуццё безнадзейнасці. І нават Юрый Гагарын, які ўсміхаўся, стоячы каля падоранага французамі аўто «Matra Djet» на праекцыі злева (здымак кагадзе выбрала Марына), гэтым разам не натхняў. Жанчына ўпала ў ступар, не занатаваўшы ніводнай пачутай цытаты. Руткоўскі абышоў памяшканне, спыніўся за спінай жонкі і паспрабаваў абняць. Яна страпянулася ад нечаканасці, нібыта не заўважыла яго перамяшчэнняў. Ён запытальна зірнуў на яе.

– Гад ты, Руткоўскі, – найграна асуджальна выдыхнула жанчына, а яе рукі дакрануліся да яго. – Мой гад. Мой каханы гад.

Ён моўчкі пацалаваў яе ў скронь і прапанаваў адазваць «рассыпку». Яна прадказальна адмовілася, падцягнула кібердошку і папрасіла паўтарыць выказванні. Пад шэлест імітацыі гомельскага дажджу ён прадыктаваў цытаты, неспадзявана крануты кантэкстам. Тым часам Варгін ускочыў на яго крэсла, стаў на заднія лапы, абнюхваючы дошку з запісамі гаспадара і заадно аглядаючы стол. Гул тралейбуса на дэманстрацыйнай сцяне ката напалохаў. Ён рэзка саскочыў, неўпрыцям паваліўшы шклянку з недапітым малінавым узварам.

– Во дзе сапраўдны гад, – жартаўліва прыкрыкнуў Ягор, скіраваўшыся выціраць ружовую лужыну.

– Ты хацеў бы зараз сесці ў гэты тралейбус, праехаць па Мельнікавым Лузе, выйсці на «Лядовіку», спусціцца да Валатаўскога возера, узяць у пракаце лодку і сплаваць на востраў? Разам са мной…

– У цябе зноў настальгія, мілая?

– Я думаю, што нам трэба выкарыстаць любую магчымасць, каб вярнуцца на Зямлю.

– Ты прабач, але папутку тут не зловіш і таксі не выклічаш. На Зямлі ведаюць, што мы жывыя. І ты бачыш іх рэакцыю – дзіўнае маўчанне і «give» праз трэск перашкод. Адпраўляць сюды ратаўнікоў ніхто не будзе. Ты забыла, што мы падпісалі паперы, дзе адмовіліся ад прэтэнзій да «Coböl Engineering», у тым ліку і з нагоды сітуацыі, падобнай да нашай? Зрабіўшыся ўдзельнікамі місіі, мы свядома ўзялі квіток у адзін канец. One way ticket. Крушэнне «Навухаданосара» сітуацыі не змяняе і ранейшых дамоўленасцей не абнуляе. У нас няма нават прывіднага шанца вярнуцца дадому. Бо калі сюды і адправяць новую экспедыцыю, яна таксама будзе экспедыцыяй у адзін канец. Можа, з транспартнікамі для беспілотнай дастаўкі мінералу на Зямлю. Але на транспартніку чалавек асабліва не палётае. Таму…

Ход яго роздумаў перапыніла раптоўнае скажэнне карцінкі імітацыі – вуліцу нібыта сплюшчыла і расцягнула па дыяганалі экрана. Праз якую секунду сістэма паведаміла, што зафіксавала сігнал сувязі. «Во дае!» – паіранізаваў Ягор, абыгрываючы адзін з перакладаў слоўца, злоўленага падчас апошняга сеанса. Неўзабаве, аднак, іранічнасць выпарылася: зафіксаваны сігнал ішоў не з Зямлі, а з Марса. Прыблізна з тых самых мясцін, дзе знайшліся абломкі «Навухаданосара» і дзе разбіўся беспілотнік. Ідэнтыфікаваць сігнал сістэма адмаўлялася – з інтэрвалам у паўхвіліны дасылала паведамленне пра памылку. Марына наструнілася. Вяртанне да марсіянскіх загадак з «падколкамі» яе не бадзёрыла. Муж хоць і выглядаў збянтэжаным, але спрабаваў рацыяналізаваць здарэнне, каб стрэсці з яго прыкры флёр таямнічасці.

Спачатку ён выказаў зусім фантастычнае дапушчэнне, што нехта з насавой часткі касмічнага карабля мог выжыць. Пасля, крок за крокам, стаў сябе абвяргаць. Казаў, што з такім ударам аб паверхню верагоднасць застацца ў жывых нерэальная. Нават калі камусьці пашанцавала не памерці адразу, то, хутчэй за ўсё, смерць забрала б такога ўмоўнага шчасліўца пасля поўнай разгерметызацыі. Калі ж ацалеламу пашанцавала яшчэ і ў тым, што знайшоўся адсек без разгерметызацыі, а частка энергаблокаў працягвала працаваць, забяспечваючы збольшага камфортны мікраклімат, то гэткі лёсік павінен быў выйсці на сувязь у першыя ж дні ці тыдні пасля крушэння. Генератары паветра і вады маглі задаволіць толькі частку яго патрэб. Столькі месяцаў без ежы чалавек вытрываць не можа, а пра харчовыя запасы складскіх маштабаў у насавой частцы не было і гаворкі. Так, нехта з пілотаў мог прыхаваць шакаладку ці сэндвіч з індычынай, але ж не цэлы склад! Урэшце, калі б гэта сапраўды быў неверагодным чынам ацалелы ўдзельнік экіпажа «Навухаданосара», ён падаў бы цалкам зразумелы сігнал бедства.

– І што ж тады атрымліваецца? – узрушана спытала жанчына.

– Атрымліваецца, што сігнал можа ісці або ад бартавога самапісца, або… – ён абрэзаўся на слове.

– Або?! – не ўдакладняла, а патрабавала яна.

– …або ад таго самага стварэння, якое ў час пылавой буры грукалася да нас і пакінула ланцугі слядоў, – роспачна ўздыхнуўшы, дагаварыў Руткоўскі і зірнуў на жонку.

– І што ж гэта ўсё-ткі можа быць? – надзіва яна спраўлялася з праявамі панікі.

– Ты ж разумееш, што я ніяк не магу гэтага ведаць. Магу толькі спадзявацца, што яно тут адно, што яно не з’яўляецца нейкай формай жыцця на Марсе. Прынамсі, нашы дасюлешнія веды пра Марс выключаюць верагоднасць апошняга.

– А калі гэта небялковая форма жыцця, пра якую зямныя навукоўцы папросту не задумваліся, палічыўшы такое немагчымым у прынцыпе?

– Ведаеш, так мы можам да чаго хочаш дагаварыцца, – стараючыся не закіпець, мовіў Ягор. – Можам Салярыс той жа згадаць. Якая там форма жыцця была? Ці «Трэцюю экспедыцыю» з «Марсіянскіх хронік» успомніць. Марсіяне сустрэлі зямлян цалкам зямнымі ўтульнымі краявідамі і вобразамі блізкіх людзей, якія ў рэчаіснасці ўжо і не жылі. Здаецца, ні ты, ні я не бачым тут ніякіх ценяў мінулага, а пагатоў не маем ілюзіі вяртання ў зямную мінуўшчыну. Ці я чагосьці не ведаю?

– Але і Салярыс, і пункцірна пазначанае «мысленчае поле» Марса, на якое нарвалася трэцяя экспедыцыя, – толькі два варыянты іншапланетнага жыцця, адрознага ад зямнога! А іх можа быць бясконца шмат! Я не кажу, што грукат ці сляды нам унушыла сама планета. Я толькі дапускаю, што не ўсе з тых камянёў, якімі ўсеяны Марс, могуць быць менавіта камянямі ў нашым зямным разуменні. Дый з нашымі зямнымі камянямі часам не ўсё так проста. Успомні хаця б беларускія легенды пра жывыя камяні.

– Што было рэальнай асновай такіх легенд, невядома. Калі ў народзе казалі, што з вялізнага каменя вылазіць мужчына і шые бабам адзенне, то гаворка ішла пра канкрэтны камень, за якім магла быць уласная гісторыя, што з цягам часу амаль поўнасцю забылася, спарадзіўшы сваімі рэшткамі падобныя ўяўленні. Рэальнасць такая, што за сто, дзвесце ці колькі там яшчэ гадоў да з’яўлення такой легенды каля каменя мог знаходзіцца дом сапраўднага краўца. Урэшце, ніводны сучасны эксперымент з «чароўнымі» камянямі не даваў таго плёну, які абяцаюць легенды і паданні. Колькі кавалкаў тканіны ні пакідалі нанач на адпаведным валуне, назаўтра з той матэрыі не выходзіла сукенкі ці майкі з модным прынтам. Таму я не разумею тваіх паралелей. Як не разумею, да чаго ты ўвогуле вядзеш.

– Добра. Бог з імі, з легендамі. Можа, я і сапраўды няўдалы прыклад прывяла. Аднак усё гэта нічагуткі не змяняе ў адным моманце: мы ні халеры не ведаем пра гэтую планету. Небяспека тут можа таіцца літаральна паўсюль. І не факт, што кожнае здарэнне мы можам спісаць на ўласную неасцярожнасць ці капрызы тутэйшага клімату.

– Пра небяспечнасць мы ведалі яшчэ да палёту. Асабліва сур’ёзных здарэнняў, акрамя толькі сапраўды жахлівай катастрофы карабля, якая пачалася, заўваж, не на Марсе, мы тут не напаткалі. Я не бачу аніводнай прыкметы таго, што нейкая гіпатэтычная форма мясцовага жыцця наўмысна чыніць нам шкоду ці спрабуе звесці з глузду. І калі б не той «грукатун», у мяне увогуле не было б падстаў наракаць на нешта.

– Дык што гэта можа быць, калі не форма марсіянскага жыцця?

– Ведаеш, я баяўся табе казаць, – Руткоўскі закусіў губу, вагаючыся, ці варта працягваць.

– Што баяўся казаць? Ты схаваў ад мяне нейкую інфармацыю? Але як? – спрабуючы здагадацца, сыпала пытаннямі жанчына.

– Няма ў мяне ніякай інфармацыі, – муж намагаўся яе супакоіць. – Проста я шмат разважаў пра аварыю «Навухаданосара». Карабель з чымсьці сутыкнуўся. У шоку думалася, што праз містычны ўплыў Ядранкі. На цвярозы глузд – што праз фатальную памылку пілотаў. Але з чым сутыкненне адбылося? З астэроідам? Лягчэй было меркаваць, што з астэроідам. Але, убачыўшы вялізныя адбіткі каля базы, я дапяў да іншай здагадкі. А што калі «Навухаданосар» урэзаўся ў іншапланетны карабель? Не марсіянскі, а яшчэ нейкі. І ён разбіўся дакладна гэтак жа, як і наш. Але, зноў жа, як і ў нашым з табой выпадку, нехта з яго каманды ацалеў і аж дагэтуль працягвае змагацца за жыццё. Калі ўсё так, то тады зразумела, чаму сістэма не можа ідэнтыфікаваць сігнал.

– Што ж ты мне адразу думаньку такую не раскрыў? Спакойна павалок на кратар. Потым рыць траншэю. А калі б «грукатун» вярнуўся? Што б мы рабілі? Самадум ты, Ягорка! – Руткоўскую-Гваздовіч ажно так калаціла ад абурэння, што яна, калі б мела мажлівасць, абавязкова дастала б цыгарэціну.

– Я не хацеў цябе лішні раз хваляваць, – апраўдваўся Ягор. – Нічога з намі не здарылася б. Сканеры і санары на абодвух марсаходах я наладзіў адпаведна. Яны выявяць любое сур’ёзнае перамяшчэнне ў радыусе ад трох да пяці кіламетраў. Памятаеш, калі толькі пачалі капаць траншэю, ты засекла невялічкі віхор аж за чатыры вярсты ад марсахода? Гэта акурат дзякуючы наладкам. Калі б там рухалася жывая істота – Іван Знайдзён ці старая Каргота, ляцеў беспілотнік «Прывет Мальчышу» ці ехала машына цёмным лесам за няпэўным інтарэсам, – ты даведалася б пра гэта першай. Часу на эвакуацыю нам бы хапіла. Ну, а ўжо на базе давялося б думаць, што рабіць далей. Зрэшты, як я разумею, моцы ў гэтага стварэння не так шмат. Згадай лапіны, пакінутыя пасля грукатання па даху «дальнякоў». Каб яно магло прабіць браню нашага «прыстанішча», хутчэй за ўсё, мы тут з табой зараз не размаўлялі б. Калі табе страшна, то я працягну працу са здабычай вады адзін. А ты можаш спакойна прысвячаць час «цяпліцам».

– Ягор! Як жа ты не разумееш! – ультраправедным гневам выбухнула Марына. – Я баюся не нейкай там прымроенай пачвары, а таго, што ты мне не давяраеш. Калі нам наканавана загінуць – ад нападу іншапланетніка ці ад кацінага выбрыку – мы павінны быць разам. Разам, каб супольна зірнуць смерці ў вочы ці на вастрыё яе касы. Таму не можа быць і гамонкі, што я адпушчу цябе аднаго кудысьці далей за блізкае ваколле базы. Але і выпраўляючыся разам, мы не павінны нічога адно ад аднаго ўтойваць. Каб аніякіх сюрпрызаў… Хаця наша рамантычная прагулянка па грыве кратара мне спадабалася, будзем лічыць гэта апошнім выключэннем з правіл.

– Добра. Гэта значыць, што ты паедзеш са мной да абломкаў «Навухаданосара»? – спакушальна запытаўся Ягор.

– Абавязкова. Вось толькі зараз перамагу цябе ў гульню шкляных перлаў. Трымай, мой мілы гад, дзевяць цытат і будзь гатовы да «рассыпкі», якую я абвяшчу зараз жа.

13

Пасля начной калатнечы раскопкі працягваліся адмераную ім з вышэйшай графікавай волі колькасць дзён. І хоць імпэт удзельнікаў не згас, ранейшая атмасфера кудысьці выветрылася. Шлейф успамінаў пра падзеі той ночы лунаў над лагерам, раскопам і нават над возерам Ліцвін. «Дзік рудабокі, засягнуты ў ятры шалёнай, іклам маланкавым зджоргаў зацятых сабак», – выводзіў вечарамі адзін з менестрэляў. Але як ні падбадзёрвалі адно аднаго студэнты і іх кіраўнік, як ні занураліся ў руціну працы ці радасці кароткіх адпачынкаў, паслясмак інцыдэнту не адступаў. Не мінуў ён і тады, калі было зроблена некалькі знаходак – не такіх эпахальных, як Юравіцкі ідал, але ўсё адно важных і для навукі, і для прываблівання турыстаў.

Следства доўжылася. Руткоўскі збольшага ведаў пра яго ход і зусім не здзівіўся, калі айчынныя пінкертоны ўперліся ў сценку. З сабраных матэрыялаў вынікала, што мясцовыя, нават у якасці наводчыкаў, за нападам не стаялі. Але пайсці далей і вызначыць, хто гэта ўсё-ткі мог быць, у следчых не атрымлівалася. Зачапіліся за сведчанне вяскоўцаў пра фуру. Падазравалі, што менавіта на ёй у Юравічы прыбылі матацыклісты і іх жалезныя коні. Перарылі запісы з відэакамер заправак і кавярняў, размешчаных на трасе, але шуканага грузавіка нідзе не было.

Адзін з радараў засек у ноч здарэння перавышэнне хуткасці. У кадр трапіў не толькі легкавік ганялы, але і фура, якую ён выпярэджваў. Кінуліся правяраць абедзве машыны, ды плёну для прасоўвання следства ад гэтага не было. Першая ў Юравічы тады не збочвала. Другая ж, хоць і сапраўды заязджала, але, як і казалі вяскоўцы, выпадкова – праз недасведчанасць маладога кіроўцы. На тое, што апошні тут асабліва нідзе не спыняўся, а пагнаў у кірунку трасы на Калінкавічы, указвалі і звесткі бартавога рэгістратара. Следчыя дапускалі верагоднасць фальшавання звестак. Але слядоў умяшання ў праграмнае забеспячэнне спецыялісты не выявілі. Як раней нічога не знайшлі і эксперты, старанна вывучаючы прычэп. За кіроўцам колькі дзён негалосна пасачылі і канчаткова пераканаліся, што ўсё глуха, як у падбітым нямецкім танку на дне засыпанага Гарэлага балота. Пасля раскопак раз-пораз цікавіліся ў Ягора, ці не заўважае ён падазронай актыўнасці вакол сябе. Ён не заўважаў. Пра здарэнне археолаг успамінаў часта. Але сам не прагнуў шыцца ў следчага ці гуляцца ў Шэрлака Эркюлевіча Мегрэ. Яго займалі іншыя думкі і клопаты.

Наста Ройтшванец перабралася да яго жыць. Былі з таго і свае плюсы, і свае мінусы, як гэта часта ў падобным раскладзе здараецца. Яна была цудоўнай слухачкай, выдатнай палюбоўніцай, залатой гаспадыняй. Лёгка магла падтрымаць любую размову. Ёй можна было паплакацца ў камізэльку. Галава ў яе пакуль не балела. Пра недапрадзеную воўну не думала. Яе баршчы натхнялі на складанне незямных одаў і касмічных опер. Аднолькава ахвотна абмяркоўвала з ім хоць разьбяныя каменныя стэлы ў Гёбэклі-тэпэ, хоць «Людзі і кветкі на берагах Нёмана» Элізы Ажэшкі. Аднак часта ўсё гэта абарочвалася крыжам. Крыжам на тым, да чаго за многія гады звык Ягор – на свабодзе і магчымасці мець свае маленькія (і трошкі большыя) сакрэты. І пакуль крыж быў хутчэй крыжыкам, мужчына стараўся недзе лавіраваць, недзе выхоўваць, недзе ісці на яўныя ці ўяўныя саступкі. Дзеля таго, каб толькі не выпеставаць з маленькага крыжыка вялізны крыжышча ў будучыні. Наста ж, дарэчы, паразважаўшы над яго прапановай тры дні і тры ночы, замуж выйсці згадзілася. І прыцірацца адно да аднаго варта было загадзя. А тычылася гэта, ясная рэч, не толькі гутарак, сексу ці рэцэптуры калдуноў.

Руткоўскі рашуча адмовіўся ад прапановы нявесты абмяняцца паролямі да старонак у сацыяльных сетках. Яна спадзявалася, што абменам яны толькі ўмацуюць узаемны давер. Ён жа даказваў, што давер грунтуецца на радыкальна іншых падставах. Пераканаць не пераканаў, але напіраць дзяўчына не стала. І хоць у Ягора не было аніякіх таемных ліставанняў, каламуць прыкрасці асела не адразу. Цяпер ён больш рупліва пільнаваў бяспеку доступу да сваіх старонак і электроннай пошты, чысціў гісторыю наведвання сайтаў, каб потым на іх не зайшла нявеста. Такі вось давер гартаваўся.

Зрэшты, пераймаўся ён з гэтай нагоды толькі тыдзень. Пазваўшы Насту замуж, пэўны час працягваў вагацца між будучыняй, якая наступала тут і цяпер, і мінуўшчынай, якая быццам бы і сплыла, але ўсё яшчэ ніяк не магла сабраць (ці наогул вымесці) нядаўна рассыпаныя пацеркі. І акурат тады яму закарцела пераглядзець як мага больш інфармацыі пра гібель Марыны і Марку, каб скласці сваё ўласнае цвярозае ўражанне пра трагедыю. І даймаў яго не сумнеў у тым, што яны загінулі (у гэтым ён акурат і не сумняваўся) – дратавала думка, што пара магла паквітацца з жыццём, ратуючыся ад яго празмернай увагі.

Так, гэта патыхала завышанай самаацэнкай і крайняй самазакаханасцю – маўляў, вось ты такі вялікі і магутны Ягор Сяргеевіч Жахлівы, праз апрычніну ўвагі якога могуць крышыцца чужыя лёсы. Але рэч была не ў нейкай эфемернай маніі велічы, а ў звычайным адчуванні віны. Уласна дзеля таго, каб пазбыцца гэтага адчування, археолаг і ўзяўся раскопваць звесткі пра здарэнне пад Канстанцай. Але адначасова яму не хацелася, каб пра гэта ведала нявеста. Нявеста, якую паспеў запэўніць, што Марына засталася ў мінулым. І вось замест складання справаздачы пра раскопкі ў Юравічах ці працы над артыкулам пра Юравіцкі ідал у святле адкрытай мазырскім гісторыкам крыніцы Руткоўскі прысвяціў сябе іншаму занятку.

Са знойдзеных у сеціве матэрыялаў навуковец на свой розум рэканструяваў храналогію падзей. На падрыхтоўку Марыны і Марку да самагубства не ўказвала нічога. Пераключыўся на разбор уласных паводзін таго часу. Вынікала, што нічым зачапіць Марыну ці яе мужа тады ён не мог. Ён увогуле ніяк не нагадваў ім пра сябе з моманту канферэнцыі. Памазгаваўшы яшчэ трошкі, зазбіраўся канчаткова скінуць з сябе цяжар надуманай віны. Наста непрыкметна стаяла ў дзвярах і глядзела, як яе будучы муж закрывае старонкі са здымкамі Гваздовіч. Ціхутка вычакала, пакуль ён справіцца, і паклікала ў ложак. «А то сумна паўдня без сексу».

Падалі заяву ў ЗАГС, дамовіўшыся на выязную рэгістрацыю шлюбу. У Насты было сваё бачанне, як усё мусіла адбыцца. Сачыла за моднымі трэндамі ў правядзенні вяселляў. Шчыра зайздросціла многім сяброўкам, ледзьве знаёмым, а часам і зусім незнаёмым дзяўчатам. Большасць такіх вяселляў шмат грошай каштавала, пра што таксама варта было памятаць, каб унікнуць пустога іх марнавання. Ягор уважліва выслухаў яе, паглядзеў прапанаваныя нявестай падборкі вясельных фатаграфій, узяў аркуш паперы і крок за крокам прапісаў уласнае бачанне справы з улікам выдаткаў і задумак Насты. І хоць сцэнар атрымліваўся не зусім такім, як ёй ад пачатку бачылася, дзяўчына амаль не пярэчыла. Прапановы Руткоўскага яе прыемна ўразілі. Як ні круці, вяселле вымалёўвалася абсалютна нетрывіяльнае. Нават па гомельскіх мерках.

Выезд Ройтшванец у вёску Марс па размеркаванні атрымалася скасаваць, скарыстаўшыся дэталямі нарматыўна-прававой базы і пэўнымі знаёмствамі Руткоўскага. «Вы ж разумееце, Ягор Сяргеевіч, што мы гэта робім выключна з павагі да вас і вашых выдатных навуковых дасягненняў». З той самай павагі для маладой спецыялісткі знайшлося месца ў адной са школ у цэнтры горада. У ідэале Ягору хацелася, каб гэта была гімназія побач з яго домам. У выніку ж прыйшлося пагадзіцца са школай на вуліцы Траецкай – дзесяць хвілін пешкі. Клапаціўся пра нявесту з аглядкай на спадзяваную ў блізкай будучыні цяжарнасць. Лішне казаць, што ўсімі гэтымі ракіроўкамі яна засталася бязмежна задаволеная. Нават анічуць не шкадавала, што будзе пазбаўленая знаёмства з юнымі марсіянамі. Ягор жа праявіў немалую вытрымку і прадэманстраваў надзвычайную шляхетнасць, калі ўрэшце пазнаёміўся з бацькамі будучай жонкі. На тое ж, каб апавясціць уласнага бацьку пра набліжэнне шлюбу, духу адразу не знайшлося.

У сярэдзіне жніўня выйшлі на працу. Ён ва ўніверсітэт – зрабіць нарэшце справаздачу і прайсці ўсе належныя працэдуры перад семестрам. Яна – у школу на Траецкую, рыхтавацца да навучальнага года, слухаючы байкі старажылаў пра выпадкі з часоў, што ў нябыт уцяклі. Дома дзяліліся ўражаннямі, абменьваліся дэзоксірыбануклеінавай кіслатой, удакладнялі спіс гасцей. Ніколі не размаўлялі пра Марыну. Нават калі мелі нейкія супольныя ўспаміны, Марыну яны абміналі, быццам яе з самага пачатку ў іх жыццях і не было. Так склалася само сабой, без усялякіх папярэдніх дамоўленасцей. Абаіх гэта цалкам задавальняла. Бо яе прысутнасць, хоць бы і на ўзроўні ўспамінаў, замінала, была залішняй. Была залішняй паўсюль – ад ложка і кухні да вясельнага салона і сумоўя з тамадой… Апошні на просьбу Ягора пагадзіўся называцца маршалкам застольным – каб і нестандартна, і па-старасвецку. З гэтага вынікала і патрабаванне весці вяселле нязвыклым чынам. «Любы кунштук за вашы скарбы», – тамада адразу ж і паказаў сябе ў вобразе, і нагадаў пра істотную рэч.

Між усіх клопатаў і радасцей, што так дзівосна спалучаліся ў тыя жнівеньскія дзянькі, нагадала пра сябе і яшчэ адна справа. Руткоўскі мусіў тэрмінова ехаць у Мінск, каб на студыі запісаць абяцаную для «Coböl Engineering» песню ад адзіноты. Гурт «Балкомъ-Песъ» сваю частку працы ўжо выканаў. Электроншчыкі, што працавалі тады з гуртом, прапаноўвалі запісаць яе ў інструментальным суправаджэнні. Аранжыроўка была вельмі прыгожай і надзіва атмасфернай, быццам аўтар здолеў не толькі адчуць дух народнай песні, але і ўзламаць яе сакрэтныя сэнсавыя коды.

Ягор жа, едучы ў сталіцу, быў настроены на выкананне a cappella. Завязалася спрэчка, арбітрам у якой стаў рэгіянальны прадстаўнік карпарацыі. З падачы апошняга прыйшлі да кампрамісу: у выніковы зборнік дамовіліся ўключыць абедзве версіі песні пра возера Ліцвін, але версія без інструментальнага суправаджэння прызнавалася асноўнай. Руткоўскі застаўся ўсцешаным. З аднаго боку, ён у чарговы раз даводзіў валасцям і панствам свой спеўны талент, з другога ж – атрымаў банкаўскую карту з важкай падзякай за паслугу. Ад прыбытку галава не баліць.

Ягор не па чутках ведаў, колькі ў сталіцы дзяўчат і якія ў сталіцы дзяўчаты. Але прыспеў час пасталець і нават на развітанне з халасцяцкай жыткай не раскідваць сеткі на ланей. Таму ў Мінску ён абмежаваўся адно сімвалічным фліртам з прадавачкай у кнігарні «Марс», куды зазірнуў выпадкова, бо паблытаў з прадуктовай крамай. Зрэшты, прадавачка знайшла для яго і пляшку вішнёўкі, і сіх-тых прысмакаў, з якімі ўсцешаны гамяльчанін сеў на электрычку і паехаў у Асіповічы да бацькі.

Сяргей Яўцехавіч вітаў прыезд сына без лішніх эмоцый. Між тым яны не бачыліся дзесяць гадоў. Бацька прыкметна пастарэў, але, як для свайго веку, выглядаў малайцом. Зацятасць у яго поглядзе і бянтэжыла, і цешыла сына. Яны выпілі па чарцы. Закусілі. Выпілі яшчэ. Зноў закусілі. Размова не клеілася. Бацькавы пытанні былі кароткімі. Адказы – яшчэ карацейшымі. А паўзы паміж рэплікамі – да амарокі доўгімі. Запаўняць прагалы адно сваёй балбатнёй Ягор не насмельваўся.

З акна куханькі, дзе яны сядзелі, была відаць чыгунка, па якой раз-пораз грукаталі цягнікі. Часам інтэрвал між з’яўленнем цягнікоў быў меншым за чарговую паўзу ў гутарцы бацькі і сына. Аднак нават пры такім раскладзе Руткоўскі-малодшы ўсё ж здолеў вывудзіць у свайго старога, чым той жыве. І што падпрацоўвае трохі ў прыватніка («табурэткі робім»), і што мае з кім прыхарашыць сваю адзіноту («заходзіць адна акуратная жанчына»), і што на здароўе не наракае («добра, што таблетак не трэба»).

– Ну, а ты чаго прыехаў, браток? – урэшце завязаў з прадмовамі Сяргей Яўцехавіч.

– Сказаць, што гатовы да працягу роду, – абвясціў Ягор, не могучы стрымаць нервовы смяшок, які не зусім адпавядаў урачыстасці моманту.

– А я думаў, што да працягу роду ты з трынаццаці гадоў гатовы, – ухмыльнуўся бацька. – Як звалі тую дзеўку, з якой вы тады на Плёсах у таткі-маткі гулялі?

– Я ўжо не памятаю, – сын шчыра ўсміхнуўся і патлумачыў сэнс сваіх папярэдніх слоў.

Стары спачатку маўчаў – ці то абдумваў навіну, ці то шукаў прыдатныя словы. Урэшце ў яго вачах праступілі слёзы, якія ўраз разбурылі ранейшую зацятасць. Яўцехавіч быў сапраўды рады за свайго сына – гэтага «вучонага шыбеніка», як неаднойчы яго называў, – і быў гатовы ехаць у Гомель на вяселле «хоць зараз». Ягора гэта супакоіла. Ён расказаў бацьку пра нявесту. Бацька слухаў, а ў вачах чыталася: «Дай-та Бог, дай-та Бог».

– Сынку, а ты не ўсердзішся, калі я к табе на свадзьбу не адзін прыеду? – асцярожна пацікавіўся стары, калі Ягор перадаў яму паштоўку з запрашэннем.

– Анічуць, тату, анічуць.

* * *

Калі ў цягніку на Гомель Ягора заспеў тэлефонны званок Ядранкі, ён таропка агледзеўся. Намагаўся высветліць, ці нямашака для яго галавы чарговай небяспекі. Не знайшоўшы нічога падазронага, ён усё ж адсунуўся ў куток купэ бліжэй да дзвярэй і толькі потым прыняў выклік.

Харватку турбавала, куды ён запрапаў. Пад гэтым разумелася поўная адсутнасць зваротнай сувязі. Сама ж яна спрабавала з ім звязвацца праз антыскайп, мэсэнджар і ледзьве не праз галубіную пошту. Але рэакцыі на гэтыя спробы не было ніякай. Беларус не стаў тлумачыць, што ўсе ранейшыя праграмы і дадаткі папросту «знёс» з камп’ютара і смартфона з прычыны важных перамен на асабістай ніве. У паранаідальным парыве ён паспяшаўся папярэдзіць, што едзе цягніком і не хацеў бы, каб праз яе некантраляваныя пачуцці раптам дасталося не толькі яму, але і іншым пасажырам. Яна на гэта горка пасміхнулася і прызналася, што зараз чары могуць і не дзейнічаць, бо паўмесяца сустракаецца з мужчынам, і той яшчэ аніводнага разу па галаве не атрымаў. «Сустракаешся, ды не кахаеш», – падумаў, але не сказаў Руткоўскі, прыслухоўваючыся да грукату колаў.

Яму не хацелася нічога ёй апавядаць, пагатоў пра вяселле. Яе неадчэпнасць раздражняла. Супадзенні яе званкоў са здарэннямі калі і не здаваліся містычнымі праявамі, дык спараджалі шмат пытанняў. Але ён трываў, пачуваючыся казачным героем, які чуў мальбу: «Не гані ты мяне, я табе ў большай прыгодзе стану». Таму, насуперак раздражненню, слухаў яе натхнёнае цёхканне пра поспехі на працы і халодны секс у вольную часіну, шчыра не разумеючы, чаму для падобнай споведзі яна выбрала менавіта яго вушы. Дакладней – вуха, да якога ён шчыльна прытуляў смартфон, каб ніхто ў купэ не чуў занадта выразных інтанацый, з якімі Іванкавіч апісвала яму «паспяховы секс» і «халодную працу».

Калі сувязь зрабілася няўстойлівай, а потым прапала зусім, Руткоўскі толькі парадаваўся за сябе і падзякаваў мабільным аператарам, якія за многія гады свайго існавання не здолелі забяспечыць надзейны прыём на чыгунцы між Асіповічамі і Гомелем. Сіла традыцый! Адзін з суседзяў па купэ, які да таго мірна адпачываў на верхняй паліцы, раптоўна прыўзняўся і звесіў ногі ўніз, зачапіўшы правую скронь суздром спанталычанага Ягора, які акурат перабіраўся да акна. Выпадковасць. Нічога болей. «Мне так няёмка. Хочаце, пачастую вас каньяком?»

* * *

Яднаючы традыцыйную і гарадскую абраднасць, вяселле пачалося з выкупу нявесты. У двор двухпавярховых дамоў каля ваенкамата ўранні заехала чародка вінтажных аўто. Апрануты ў стылізаваны касцюм дэндзі пачатку ХХ стагоддзя, які выгодна дапаўняўся гальштукам-мятлікам з беларускім арнаментам, Ягор крок за крокам адужваў выпрабаванні, якія ладзілі сяброўкі нявесты, пакуль той кіраваўся да кватэры яе бацькоў.

Здравствуй, молодец прекрасный,

Что ты тих, как день ненастный?

Где ты был и что нашёл?

За невестушкой пришёл?

Мы не люди, мы не звери,

Чтоб открыть к невесте двери,

Не скупись, клади в пакет

Горстку звонкую монет.

Наслухаўшыся прыпевак і вызваліўшы кубёлак ад манетак, жаніх урэшце дабраўся да нявесты. Госці ўзяліся сыпаць неабавязковымі, але амаль непазбежнымі жарцікамі пра тавар і купца, пра лябёдушку і лебедзя, пра дзеваньку і дзядзеньку. Шлюбная пара пад маркай кароткай нарады зачынілася ў пакойчыку. Час ішоў. Жарты заканчваліся. Асобныя госці выходзілі з кухні, паспеўшы з ласкі гаспадароў дзябнуць па румашэўскім пад лёгкую закусь. Маладыя ж усё не выходзілі. «У вас там нарада перарасла ў спагаду?» – смехам бэхнуў хтосьці са старых. За дзвярыма панавала маўчанне. Усе пачалі хвалявацца. Некаторыя нават за дзвярную ручку тузалі. Ніхто не адгукаўся. «Ягор з Настай на пад’ёмным кране спускаюцца!» – захоплена выгукнула адна з малых дзяўчынак, якая, задыхаўшыся, прыбегла ў кватэру з-пад пад’езда.

Гэта быў не кран, а пад’ёмнік, што, зрэшты, не змяняла сітуацыю. Уражаная нявеста з замілаваннем глядзела на свайго будучага мужа. Шлейф яе вышыванай сукенкі лунаў пад павевамі ветру. Суседзі і мінакі спыняліся, каб паглядзець на нечаканае дзіва.

Нашы баяры, як перабор,

Та пераехалі шчыры бор.

Сталі палком та пад гайком,

Пусцілі стралу залату,

Та выбілі сцяну камяну,

Та вывелі Насцёну маладу.

Ставілі з Ягоркам у раду.

Унізе маладых хуценька раздзялілі, усадзіўшы ў розныя машыны. Картэж, ён жа вясельны паязд, памчаў праспектам палкоўніка Барыкіна ў бок цэнтра. На чале калоны ехала бірузовая «Победа», у якой сядзеў утрапёны ад шчасця Ягор. Праз адно аўто ехала адна з першых мадэляў «Волги» бежавага колеру, дзе сядзела шчаслівая ад дзеі Наста. Стаяла выдатнае, як для жніўня, надвор’е: у сінім небе ні хмурынкі, а сонца асабліва не прыпякала. «Яўна добры знак».

На пуцеправодзе паязд збочыў на Кузнечную, адтуль выехаў на Замкавую, абагнуў адноўлены будынак касцёла, праехаўся па плошчы, каб у пачатку Румянцаўскай звярнуць на Мільённую і ўрэшце дабрацца да «Паляўнічага дамка» – музея гісторыі Гомеля, дзе, уласна, і адбылася выязная рэгістрацыя. З праходам у музейныя залы. Кароткім словам пра шматвяковы шлях горада. Працяглым словам пра сям’ю, якая «нараджаецца на нашых вачах». Пярсцёнкамі, подпісамі, пацалункамі. Урачыстым абвяшчэннем шлюбнікаў мужам і жонкай. Вальсам Казлоўскага, у якім закружыліся маладыя, змушаючы гасцей стаць «па сценачцы» і, улічваючы пільныя просьбы супрацоўнікаў музея, не кранаць экспанаты («і цябе, дзяўчынка, гэта таксама тычыцца»). Зазіраннем Ягора і Насты ў «чароўнае» люстэрка ў сумежнай зале, куды дазволілі зайсці толькі ім. «На шчасце, дарагія. На шчасце».

Шампанскае, шарыкі, розныя атрыбуты для пачатку фотасесіі чакалі на пляцоўцы злева ад уваходу ў музей. Тут гасцям, асабліва дзецям, было раздолле і «па сценачцы» больш станавіцца не давялося. Жыхары суседніх дамоў лена паглядалі на чарговую святочную мітусню пад вокнамі. «Чым іх ЗАГС не ўстраівае?» Парадаваць маладых першым зычэннем выклікаўся Ягораў бацька. Падміргнуўшы сваёй спадарожніцы, ён узяў келіх з шампанскім і моўчкі агледзеў вясельны натоўп. Усталявалася цішыня. Адно шапацелі галіны дрэў і гулі машыны, што імчаліся па Ліпавай. «Жадаю, каб у маладых быў лад, а не адклад», – сцісла і чэпка прамовіў Сяргей Яўцехавіч і залпам, як гарэлку, асушыў келіх з шумлівым напоем. Астатнія скіраваліся за яго прыкладам.

Ягор і Наста ўсміхаліся і дзякавалі за добрыя словы. Фатограф заўзята здымаў замалёўкі з натуры – усмешкі, міны, жэсты, мізансцэны. Потым узяўся за пастаноўныя фота. На плеценых крэслах, нібыта ў шляхецкай сядзібе. Між велічных дрэў, нібыта блукалі па лесе. Пры камянях у засені яблынь – нібыта такі настрой. Выпускаючы фотаптушак, ішоў неадступна з маладымі аж да Баярскага спуску.

Там муж і жонка ўсталі на гіраскутары, узяліся за рукі і пад воплескі гасцей ды разявак пашамацелі коламі на набярэжную. Даехалі да прыстанькі, каб перасесці на катар «Вікторыя», што памкнуўся ўверх па Сожы. Уздоўж порта і рыбакоў на стрэлцы. Пад Камарычовым мостам. Міма сутокі Іпуці з Сожам, вядомай як Валодзькава возера. Каля маленечкай безыменнай выспы. Па меандры Валатаўской пратокі. Між Васілісавай касой і выспай Воўчай, якая з вышыні птушынага палёту нагадвала не ваўка, а ці то ўладара Верхняга Егіпта ў кароне-«бутэльцы», ці то іншапланетніка, як іх часцяком уяўляе кінематограф.

З калонак гучалі «Млын Сонца» і «Балкомъ-Песъ», «Šuma» і «Ягорава Гара». Ва ўсіх песнях згадвалася рака. Не Сож. Нейкая абстрактная. Хаця нярэдка і пад маскаю рэальных назваў – часцей за ўсё Дуная. Абстракцыі і маскі – тое, чаго Ягор хацеў ад шлюбу менш за ўсё. Малочнай ракі з кісельнымі берагамі хацела ад шлюбу Наста. Яны мройна стаялі, слухалі спевы, лавілі прахалоду ветру і гожую дзікасць краявідаў, не разумеючы, што збоку нагадваюць герояў «Тытаніка» Джэймса Кэмерана (калі ўжо зайшла гаворка пра кіно).

Зрэшты, «Вікторыі» айсбергі не пагражалі. Была небяспека ўзбіцца на мель насупраць Краснай Грывы, але – хвала стырнавому! – абышлося. На ўзгорыстым ускрайку Старой Валатавы маладыя пакланіліся залітай сонцам Мікалаеўскай царкве. Вянчацца не планавалі. Храм пазамінулага стагоддзя, пад якім аднойчы знайшліся рэшткі сярэднявечнай драўлянай бажніцы, быў абраны імі як месца ўскладання кветак. Для Гомеля – чыстае дзівацтва. Гомельскіх маладых звычайна цягнула да ваенных помнікаў, да ўшанавання манументаў Міколы Румянцава ці Кірылы Тураўскага, а самых адчайных – да падножжа хімзаводскіх фосфагіпсавых хрыбтоў. Археалагічныя аб’екты ў маршрутах вясельных картэжаў не значыліся.

Пры дарозе недалёка ад царквы маладых ужо зачакаўся паязд. Большую частку гасцей паспелі даставіць туды, дзе неўзабаве мусілі пачацца галоўныя вясельныя забавы. Ягор і Наста нарэшце селі ў адну машыну. Паязд крануўся з месца, выруліў на Усходні абыход і памчаўся ў напрамку Клёнкаўскага. Кіроўцы сустрэчнага транспарту не праміналі пасігналіць на знак прывітання. Мужчына ў гадах, які гнаў на ровары і прыцягваў увагу сваёй яркай малінавай майкай, памахаў ім і гучна выкрыкнуў: «Summertime sadness!» Ад такога паслання маладая збянтэжылася і трохі ўзлавалася. Малады, аднак, парупіўся яе суцешыць, сказаўшы, што не аднойчы бачыў гэтага дзядзьку: той любіць, круцячы педалі ровара, гучна распяваць векапомную песню пра летні сум.

Потым Руткоўскі паказаў на шматпавярховік, дзе жыў калісьці з бацькамі. Машыны паязду, як на загад, падалі голас, аддаючы належнае месцу, дзе ў наваспечанага мужа «леты першыя прайшлі». Сам ён досыць эксцэнтрычна адпраўляў будынку паветраныя пацалункі. Наста пырскала смехам, не жадаючы думаць, колькі жанчын у гэтым доме памятаюць яе дарагога мужа не толькі па ўсмешцы. Каля невялікай сажалкі паязд павярнуў налева, працягваючы рух між Валатаўскім возерам і каскадам азёр, якія яшчэ паўстагоддзя таму называліся проста Бязводкай. З царквы Праабражэння Гасподняга выходзіла грамадка людзей на чале з маладымі, якія, відаць, сама-сама павянчаліся. Ягор не быў супраць вянчання. Але Насту з яе праваслаўным юдаізмам на стараверскім карэнні, як яна гэта сама называла, бацюшкі ў царкве не надта чакалі.

Над Валатаўскім возерам, якое камунальныя службы ўпарта называлі Бурым балотам, з насыпанай выспы ўзвышаліся цыклапічных памераў статуя легендарнага волата і трохі меншая скульптурная выява жанчыны. Возера кішэла лодкамі, бо мноства закаханых узялі сабе за звычай плаваць на выспу, хаця сімволіка размешчанага на ёй помніка ніякага дачынення да кахання не мела. Руткоўскі ганарыўся, што ў свой час прыклаў руку да з’яўлення гэтай неверагоднай цікавосткі. Даспехі волата блішчэлі на сонцы, спараджаючы безліч блікаў. З пэўных ракурсаў магло падацца, што волат ахінуты агнём. Ягору падабалася, але, разам з тым, менш за ўсё хацелася, каб агонь яго прыцягнення да Насты быў падобны да гэтых блікаў. Наста ж лічыла, што для яе будзе дастаткова і блікаў, бо астатняе дадасца праз крэмень і крэсіва сямейнага жыцця. «Сцерпіцца – злюбіцца, кажуць…»

Перад Прудком паязд збочыў на Мазурава і прадоўжыў церабіць шлях да зор па галоўнай транспартнай артэрыі Мельнікавага Луга – цэлага комплексу спальных мікрараёнаў, якія доўгія дзесяцігоддзі разбудоўваліся на колішнім поплаве, дзеля чаго сюды намылі столькі рачнога пяску, што ніводнай Папялушцы нават за палярную ноч не выбраць з яго такую ж колькасць рассыпанага зерня. Вобраз Папялушкі развесяліў і без таго вясёлага Ягора. Але з жонкай ім не падзяліўся, каб не выклікаць недарэчных асацыяцый. У яе Мельнікаў Луг асацыяваўся найперш з гіпермаркетамі, Лядовым палацам і басейнам, а таксама «флэтамі» ці «ўпіскамі», якія неаднойчы за студэнцкія гады недзе тут ладзілі яе аднакурснікі і не толькі. Пэўныя ўспаміны прымушалі яе так чырванець, што поўніць імі мужавы вушы было б глупствам.

Трапіўшы ў «зялёную хвалю», паязд вельмі хутка перасек забудаваны поплаў – цуд постсавецкай урбаністыкі. З’ехаць з асноўнай магістралі давялося каля Мельнікавага моста, каб, нырнуўшы пад яго, выйсці на фінішную прамую – між возерам Дзядно і часткова адноўленай прамзонай дамчаць да аднаго з колішніх карпусоў суднарамонтнага завода. З нядаўніх часоў дзякуючы альтэрнатыўным постсавецкім урбаністам гэты будынак, дзе цэглай быў выкладзены год узвядзення «1964», ператварыўся ў папулярны забаўляльны комплекс з тэматычнымі рэстаранчыкамі і барамі, нефармальнымі кінапаказамі, паэтычнымі чытаннямі, відэагульнямі, канцэртамі і танцавальнымі вечарынкамі. Якраз тут, у адной з частак гэтай пераўладкаванай індустрыяльнай прасторы, меўся адбыцца вясельны банкет. «Слава богу, што прыехалі, а то дзеці прагаладаліся ўжо. Дый мы па катлетцы якой угрызлі б».

Тамада ў шляхецкім строі, быццам толькі што прыскакаў на дрыкганце з заснежаных балот Паўночнай Сарматыі, цалкам адпавядаў замоўленаму вобразу застольнага маршалка. Перад уваходам ён паставіў маладых на ручнічок, кіраваў бацькоўскім дабраславеннем і частаваннем маладых хлебам-соллю ды гарэлачкай на мёдзе. Аздобленыя арнаментальнымі матывамі зарубінецкай археалагічнай культуры керамічныя кілішкі маладыя спрытна шпурнулі сабе за спіны, і тыя паляцелі ў дзікі яблыневы сад – спадарожную спадчыну старой прамзоны часу яе занядбання. Госці прывітальна гулі, як на павятовым сойміку, дзе ўдала абышлося без махання шаблямі і liberum veto.

Усярэдзіне будыніны вясельная сябрына доўга разглядалася. Для бальшыні гасцей гулянка ў былым заводскім цэху была навіною. Зрэшты, «заводскасць» адчувалася толькі ў архітэктуры будынка эпохі ХХІІ з’езда савецкай кампартыі. Унутранае ўбранне з канцэптуальным роспісам па сценах і дахавых схілах (гарышча там не было), не менш канцэптуальнымі вітражамі, ілюмінацыяй і арганізацыяй прасторы наогул маглі выклікаць нешта накшталт захаплення нават у самых кансерватыўных наведнікаў.

Пад добрае пітво і смачныя стравы вяселле рушыла сваёй сцэнарнай каляінай. Са старанна падабранымі тостамі сваякоў і сяброў. «Вас жэ прэдупрэждалі, што свадзьба цемацічаская». З грымотнымі покрыкамі «Горка!» (дарма што адзін з гасцей спрабаваў пераконваць, што правільна па-беларуску будзе «Палынова!») і працяглымі пацалункамі пад лік (адна бялявая дамачка нават не ленавалася штораз секундамер на смартфоне запускаць: «Ой, гляньце, у мяне тут такі дракончык смешны!»). З маршалкам, які вёў рэй, не прыспешваючы гасцей з кожнай новай чаркай, а выводзячы на гульні, ад адных толькі назваў якіх на душы харашэла ў кожнага: «Кулюкушкі», «Крэглі», «Сучка», «Палачка-булавачка», «Транпыж», «Рагадан» і – цымус цымусаў – «Скукуйда». Са сведкамі, якія спраўна спраўляліся са справай, ціскаючыся ў нешматлікіх закутках колішняга цэха.

Ягор як удзельнік і адначасова глядач розных карцін вясельнай бавы быў задаволены ўсім, не хаваючы ўсмешкі. Насту некаторыя моманты злёгку напружвалі (напрыклад, яе цётка разоў дзесяць падыходзіла тлумачыць, як правільна кідаць букет нявесты), аднак агулам «цемацічаская свадзьба» ёй падабалася. Іх позіркі часта сустракаліся, і тады маладыя не маглі адмовіць спакусе пацалавацца проста з ахвоты, а не з гаркава-палыновых прынук. За гэта яны атрымлівалі кампліменты ад маршалка і жартоўную прачуханку ад гасцей. Але і надалей усё адно не стрымлівалі сябе. Ні пры стале, ні ў танцы. Музыка грала пераважна жывая, хаця без электронных украпін не абыходзілася. Стараўся малады мясцовы гурт «Цалунак звіцяжанкі», спалучаючы гітарны рок з дудой, лютняй і моднага гучання сэмпламі. Выконваліся і народныя песні, і стылізацыі пад Сярэднявечча, і цалкам сучасныя па тэкстах і манерах спеву кампазіцыі. Адны «Сталёвыя зайцы Чартарыйскага» чаго вартыя!

– Табе падабаюцца нашы музыкі ці лепей уключыць «Первый балтийский»? – спытаў Ягор у жонкі, калі гурт акурат атрымаў чарговыя воплескі і заводзіў новую песню.

– «Первый балтийский» я нагляджуся і наслухаюся, калі буду сядзець у дэкрэтным адпачынку, – пасмейваючыся, адхіліла яна мужавы кепікі.

– Любімка, – пяшчотна прашаптаў той, вуснамі пацягнуўся да яе, але раптоўна скалануўся, бо «Цалунак звіцяжанкі» пад адну толькі лютню зацягнуў добра знаёмыя словы:

Усе коні вараныя –

Адзін конік белагрывы.

Павёз дзевачку і к мору,

Павёз красную не ў пору.

Я цяпер іду адзін

На вазерушка Ліцвін.

Лёгенька бусьнуўшы Насту, Ягор з дрыготкім сэрцам услухоўваўся ў песню, з мілажалем успомніўшы Марыну. Жонка адразу пра гэта здагадалася, але не выдала сябе. Шкрабкі салодкага болю зніклі разам з апошнімі акордамі. Ён нават не стаў выдумляць, што гэта метафізічнае прывітанне ад былой каханкі, якая спачыла ў бозе. Спісаў на жаданне музыкаў дагадзіць яму асабіста. «Трэ будзе падысці паціснуць хлопцам рукі за гэты лютневы дзень».

Маршалак абвясціў кароткі перапынак да пачатку новай гульні. Госці імправізавалі ў баўленні часу. Хтосьці намагаўся пад’есці на тры стагоддзі наперад. Хтосьці сярод сабе падобных знайшоў знаёмцаў знаёмцаў знаёмцаў. Хтосьці выйшаў пакурыць. Хтосьці ціскаўся ў адным з нешматлікіх закуткоў («ат ужо ж гэтыя сведкі!»). Да галаўнога стала, дзе сядзелі маладыя, прадэфілявала стройная жанчына ў яркай чырвонай сукенцы. У адной руцэ яна трымала шыкоўны букет белых руж, а ў другой – гермашлем. Перш чым Руткоўскі паспеў ачомацца, жанчына ўжо стаяла перад ім і жонкай.

– Прывітанне. Не чакаў? – спытала яна па-англійску.

– Ты? – пазнаючы Іванкавіч, разявіў рот новаспечаны муж. – Якім лёсам?

– Даведалася выпадкам, што ты жэнішся. Не магла не прыехаць, – усмешліва патлумачыла харватка, і цяжка было зразумець, што хаваецца за яе усмешкай – шчырая радасць за маладых ці нейкі злы намер.

– Цудоўна, – выціснуў з сябе агаломшаны беларус і ўзяўся адрэкамендаваць жонку: – Гэта…

– Прывітанне, Наста. Як маешся? Добра выглядаеш. Рада за цябе, – перарвала яго Ядранка, уручыла збянтэжанай дзяўчыне букет, пасля чаго зноў звярнулася да Ягора яўна загадзя падрыхтаванай фразай па-беларуску з вельмі кранальным (калі не сказаць – эратычным) акцэнтам: – А ты свой падарунак возьмеш, як мяне чаркай гарэлкі пакаштуеш.

– Пачастуеш, – паправіў ён і, напаўняючы гарэлкай чысты келіх, дадаў на англійскай: – Ты няправільна пераклала.

– З перакладамі заўсёды так. Галаву можна зламаць.

Мужчына пацепваў плячыма – настолькі мулкай здаваліся яму гэтая гутарка і сама прысутнасць Ядранкі. Прыйшла нязванай і йдзі нягнанай. Наста пазірала то на мужа, то на дзіўную госцю, не ведаючы, як паводзіцца. Адзін з ахоўнікаў пацікавіўся, ці ўсё добра. «Всё прекрасно», – прачырыкала харватка па-руску і падміргнула Руткоўскаму. Ён адправіў ахоўніка, пахваліўшы за пільнасць. Госця пачакала, пакуль археолаг накапае гарэліцы сабе і жонцы, і толькі потым узняла келіх са словамі:

– За вас, мае дарагія!

– Дзякуй, – адказалі сужэнцы дуэтам, сочачы, як жанчына рашуча перамагае змесціва келіха.

– Трымай, – не марнуючы на закуску час, Іванкавіч працягнула беларусу гермашлем. – Ад лепшых сербскіх вытворцаў. З мануфактуры імя Міларада Павіча. У яго апошняя любоў у Канстанцінопалі, а мая, напэўна, у Гомелі. «Квітней, горад над Сожам».

Ягор пакруціў падарунак у руках, не могучы прыдумаць, што зараз трэба рабіць. І са шлемам. І з неспадзяванай візітанткай. Зрэшты, юрлівы позірк аднаго з гасцей на жанчыну ў чырвоным абяцаў прынамсі адну з праблем вырашыць.

– Не бойся. Надзень яго, – падбадзёрыла Ядранка. – Яго наладзілі адмыслова, каб ратаваць мужчын ад праклёну, што ляжыць на мне.

– Можа, не трэба? – баючыся за мужа, недаверліва прашаптала Наста.

– І ты прапануеш мне насіць гэтую каструлю паўсюль? Ад уласнага вяселля да семінарскіх заняткаў ва ўніверсітэце? – абурыўся той.

– О! Нарэшце я пазнаю гэтага харызматычнага ў сваёй іроніі беларускага археолага! – нараспеў загаманіла госця і гучна зарагатала.

– Мадам, вы не хацелі б са мной патанцаваць? Можна ў мяне дома, – юрлівы госць наважыўся на атаку.

Харызматычны археолаг тым часам напяў шлем, зірнуў на харватку і, спадзеючыся, што яна адчэпіцца, пацікавіўся:

– І як я выглядаю?

– Цудоў… – толькі і паспела наўмысна захопленым тонам сказаць яна перш, чым знячэўку абваліўся дах, хаваючы яе разам з прыліплым залётнікам пад цяжкімі абломкамі.

Ашаломлены Ягор, усвядоміўшы, што адбываецца, паспяшаўся затуліць сабою жонку. Дах працягваў абвальвацца па ўсёй плошчы будынка. Тынкоўка, цэгла, свяцільні, шкло, інсталяцыі – усё гэта апакаліптычным дажджом падала на ахопленых панікай людзей. «Хутчэй на выхад!» – крыкнуў нехта, адно ўзмацняючы панічны настрой. Натоўп рынуўся да дзвярэй. Мала хто ў ім разумеў, чым абернецца гэты дзікі рух.

Гора было тым, хто спатыкнуўся ці секундамі раней знепрытомнеў – іх затапталі мацнейшыя. Уратавацца, выскачыўшы вонкі, здолела ўсяго жменька чалавек. Большасць жа захрасла ў цісканіне, якая ўскладнілася поўным абвалам рэшты дахавай канструкцыі.

Крыкі. Енк. Заклікі дапамагчы. Шызы туман узнятага пылу. Вусцішныя цені ў ім. Далёкі плач да смерці перапалоханай дзяўчынкі. Абвал сцяны. Другой. Жывых гукаў (ці гукаў жывых) рабілася ўсё менш. Ягор у завале з цэглы і друзу паспрабаваў узняць галаву, што гула не горш за іерыхонскія трубы, параўнанне з якімі тут, ясная рэч, кульгае сваёй адпаведнасцю. Моц удараў змякчылі, па-першае, стол, пад які ён пацягнуў Насту, і, па-другое, шлем, які яго змусіла надзець Ядранка. «Але дзе яны зараз ёсць?» Перад вачыма ўсё плыло. Рукі калаціліся. Ногі не слухаліся. Ён стаў клікаць жонку, але голасу свайго не пачуў. «Няўжо я аглух?»

Азірнуўшыся, Ягор з жахам для сябе ўбачыў шматок вясельнай сукенкі, які тырчэў з-пад цаглянага груду. Здавалася, што ўвесь гэты час («А колькі, дарэчы, гэтая жудасць доўжыцца?») яны былі разам, што ён імкнуўся захінуць яе ад пякельнага граду, як зусім нядаўна яна захінула яго ад скачка ў пякельную прорву. «Чаму ж яна там?» Руткоўскі ледзь вызваліў зашчэмленыя раструшчаным сталом ногі, не разумеючы, баляць яны ці не. Абапіраючыся на рукі, ён папоўз на шматок вясельнай сукенкі. «Чаму нікога няма? Дзе, чорт іх пабірай, выратавальнікі?»

Дапоўзшы, ён узяўся разбіраць груд, адкідаючы кавалкі цэглы і друзу. Адкапаўшы Насту, археолаг быў перакананы, што яна проста непрытомная, бо ніводнай раны («Драпінкі не лічацца!») не было заўважна. Шлем перашкаджаў паслухаць, ці дыхае яна, ці б’ецца яе сэрца. Ягор прыўзняў жонку і тут жа зарыдаў ад безнадзейнасці: сукенка на спіне была цалкам залітая крывёю, а з-пад лапаткі тырчэў металічны штыр.

14

Сігнал з месца крушэння «насавіка» паўтараўся чатыры разы на сол. Але ўсё адно заставаўся незразумелым. Сістэма зноў і зноў дзынкала памылкай. Расшыфраваць паведамленне сваімі сіламі людзі не маглі. Ведаў для гэтага не было. Паспрабавалі, што праўда, супаставіць алгарытм сігналу з дыяментавымі россыпамі звестак на серверах. Бясплённа. Ён ні з чым не супадаў. Няўцешнасць з безвыходнасцю.

З выправай да абломкаў вырашылі пачакаць. Заканчвалі будаўніцтва водаправода. Марына, насуперак аргументам мужа, асцерагалася, што па нітачцы сігналу да іх заявіцца нежаданы госць. Дзеля заспакаення яе душанькі Ягору давялося пакорпацца ў каталогу рыштунку, каб потым на «складах» адшукаць і выцягнуць патрэбнае дабро. Так у небе над «прыстанішчам» залунаў шар-зонд з відэакамерамі. З ім можна было, як сказаў бы сябар з універсітэта транспарту, трымаць вуха габляваным – засекчы набліжэнне пагрозы хутчэй, чым з дапамогаю сканераў і санараў на марсаходах. Гэта прыкметна зменшыла трывожнасць маладзіцы. Эфекту плацэба ніхто не скасоўваў.

Пасяленцы хутка завяршылі рыццё траншэі. Узяліся за будаванне тэхнічнага калодзежа. Проста каля адлогаў лёду. Задача была не з лёгкіх. Жалезабетонныя кольцы і пліты на базе чорт меў: цягнуць лішні цяжар на Марс было нават для «Coböl» чыстай бязглуздзіцай. Інструкцыі натхнялі на выраб будматэрыялаў з марсіянскіх геалагічных парод. Вытворчасць цэменту і бетону на Марсе? Яшчэ тое карове сядло! Амаль цэлы месяц валэндаліся! А тады з плітамі дзён колькі… Толькі пасля ўсяго гэтага прыспела чарга капання яміны пад калодзеж. Па перыметры яе ўмацоўвалі каменнай кладкай. Пліты размяшчалі ярусамі. Кожны праслоек засыпалі друзам. Сходы для люка змайстравалі з вонкавых лесвіц «дальнякоў» – маўляў, там яны ні ў плот ні ў азярод.

Мантажом сістэмы пампавання займаўся Руткоўскі. Працаваў над тэрмаізаляцыяй. Тэхніка не павінна была замярзаць праз начныя перапады тэмпературы. Марына заставалася ў марсаходзе – як і раней, пільнуючы старыя і новыя небяспекі. Муж неадлучна быў на сувязі. То каментаваў свае дзеянні («Ну, вось і прыкруціў я гэты болцік.»), то баламуціў каханую жонку («З якім іншым пазам я звычайна спрытнейшы.»). І адно, і другое ёй падабалася, бо сведчыла, што з мужам усё добра, што кіслароду, аптымізму і працаздольнасці яму не пазычаць. Раз-пораз яна нават падпявала яго гуллівасці, абяцаючы цікавы тэхагляд.

Калі Ягор замоўк, жанчына падумала, што ён недалужна жартуе – спрабуе яе трошкі папалохаць. Папрасіла яго не дурэць і адгукнуцца. Просьбы, аднак, ішлі ў глум: ён не рэагаваў, хаця праблем з сувяззю не было. Разумеючы каштоўнасць кожнай секунды, Марына пакінула марсаход і скіравалася да люка. Сэрца шалёна грукатала. Стараючыся адолець слаба прытоены страх, маладзіца пачала спускацца ўніз. У тамбуры пры пераходзе на ніжэйшы ярус няўдала ўхапілася за лесвіцу. Рука ў пальчатцы скафандра слізганула. Утрымаць раўнавагу ці ўдала перанесці цэнтр цяжару не выйшла. Адчуваючы, як хваля безнадзейнасці цалкам залівае яе, пасяленка паляцела ўніз.

Скафандр часткова змякчыў падзенне. Але яно амаль адразу далося ў знакі – раптоўна навалілася неверагодная млявасць. Жанчына марна спрабавала паварушыць вуснамі, каб звязацца з мужам. Словы засядалі ў горле. Здавалася, што з моманту падзення мінула цэлая вечнасць, перш чым нарэшце спрацавала сістэма праверкі скафандра. Усцешыла, што ціск у норме. Папярэдзіла пра дробнае адхіленне ў працы фільтра партатыўнага аксігенатара. Параіла тэрмінова перабрацца на месца з устойлівай падачай паветра.

«Ага, тэрмінова», – з сарказмам падумала Марына, дадаўшы непрыстойнае слоўца. Ёй нічога не балела, але падняцца на ногі яна не магла. Не ставала сілы волі, як гэта часта бывае на Зямлі з тымі, каго пракляты будзільнік намагаецца вырваць з пяшчотных абдымкаў салодкага сну. Гэтае параўнанне прыйшло ў галаву Руткоўскай-Гваздовіч, змусіўшы ўхмыльнуцца. Думкі пачалі блытацца, ствараючы дзівачныя палотны з нядаўніх падзей, успамінаў і цытат. Апошнія ўвесь час выпіналіся ў першыя шэрагі блытаніны і пульсавалі леным дакучлівым рэфрэнам, каб потым змяніцца шэрай успышкай, за якой пачыналася новая пульсацыя іншых слоў і вобразаў. Гэта было падобным да загадкі, у якой неверагодным чынам з’ядналіся лабірынт, калейдаскоп і камора крывых люстэркаў. Марына ўсведамляла, што хоча падумаць пра Ягора, але яе ўсведамленне гублялася ў калідорах гэтае загадкі. І Ягор ператвараўся ў Марку, а Марку – у Варгіна, які ехаў па Марсе на тралейбусе, спяваючы лірычныя песні Старажытнага Егіпта ці дэкламуючы «Элегіі» Авідыя («идёт направо – песнь заводит, налево – сказку говорит»), а шахцёры ў скафандрах панура вярталіся дадому пасля няўдалай спробы вызваліць з падзямелля ці то прыкутага волата, ці то спачылую князёўну – пераможцу пустэчы.

Ягор – рэальны Ягор! – ад грукату ачомаўся амаль адразу. Зразумеў, што зверху нешта ўпала. Аднак ні ўзняцца, ні нешта вымавіць ён пэўны час не мог. Хутчэй інтуітыўна, чым з цвярозым разлікам, адрэгуляваў аксігенатар, павялічыўшы прыток кіслароду. Дапамагло. Мужчына асцярожна падняўся, выклікаючы па радыё жонку. Тая маўчала. Чулася толькі яе дыханне. Руткоўскі паспяшаўся да люка. Знайшоў там Марыну, якая нерухома ляжала і не рэагавала на мігценне жоўтай падсветкі, што нагадвала пра абавязковую эвакуацыю. Падключыўшыся праз порт да яе скафандра, ён дазнаўся пра няспраўнасць, заблакаваў праблемны фільтр і, насуперак усім чытаным-перачытаным яшчэ на Зямлі ўказіўкам, на свой розум распарадзіўся дадатковым кіслародным рукавом. «Mater suspiria vision», – неўпрыцям прагугнявіў ён, церпячы ад пляготы задышкі і фіёлак уваччу.

Ужо на базе, у ізалятары медадсека, Марына ачуняла і змагла зноў загаварыць, але заставалася па-ранейшаму вельмі млявай. Комплекснае сканаванне не знайшло ні пераломаў, ні страсення мозгу, ні пашкоджанняў, звязаных з дыханнем. Адзіная зафіксаваная анамалія тычылася незразумелай хімічнай структуры, часцінкі якой трапілі ў арганізм жанчыны разам з кепска згенераваным кіслародам.

Ягор праверыў і сябе. Выявіў рэшткавыя сляды той самай структуры. Дастатковай колькасцю чыстага паветра, як па ўсім вынікала, яна разбуралася і хутка выводзілася з арганізма. «Нахапаўся гэтай непамыслоты, калі быў спалучаны з жонкай пупавінай дыхальнага рукава», – пераконваў сябе мужчына. Аднак сваёй раптоўнай непрытомнасці, праз якую Марына падалася да калодзежа, ён патлумачыць не мог. Не быў зразумелым і яе стан: чаму яна ўсё яшчэ заставалася пад уплывам невядомага наслання, хаця паветра ёй ніхто не шкадаваў?

Руткоўскі, стараючыся выглядаць бадзёрым, між тым вельмі хваляваўся. Баяўся, што нядужасць жонкі перарасце ў працяглую хваробу. Жонка, адольваючы млявасць і санлівасць, растлумачыла, як узяць кроў на аналіз і захаваць пробу. Спадзявалася, што зможа неўзабаве заняцца пільным даследаваннем. Зрэшты, яе аптымізм забаўляўся даганялкамі з песімізмам, даючы яму квача і ганаровае права запанаваць у настроі. Тады памяць Марыны выварочвалася, раскідваючы па базе дзіўнаватыя ўспаміны.

– Ведаеш, – казала яна, – калі мне было гадоў адзінаццаць, мне вельмі падабалася адна загадка. З чорнага дзіцячага фальклору, так бы мовіць. Хочаш, загадаю табе?

– Думаеш, цяпер гэта дарэчы?

– А што цяпер дарэчы?

– Добра. Загадвай.

Муж не хацеў яе крыўдзіць, хоць сам быў упэўнены ў недарэчнасці чорных дзіцячых загадак, калі і без іх з лішкам ставала дарослых таямніц чырвонай планеты.

– Пахаванне, – пачала Марына, змусіўшы Ягора страсянуцца ўжо ад першага слова. – Дзве сястры хаваюць сваю маці. Адна з сясцёр бачыць добра апранутага, прывабнага маладога чалавека. З яе боку ўспыхвае каханне. Закахаўшыся, яна ўвесь час думае толькі пра яго – жадам жадае, хаця толкам і не ведае, хто ён такі. І вось праз колькі дзён яна бярэ і ўпотайкі забівае сваю сястру. Пытанне – чаму?

– Вясёлае ў цябе дзяцінства было, – сумеўся Ягор, намагаючыся адшукаць моцы для жарту.

– Ты пра сваё юнацтва з домам прывідаў успомні, – з цяжкасцю ўсміхнуўшыся, адфутболіла яна. – Ну дык чаму адна сястра згладзіла са свету другую?

– Я не ведаю, – паціснуў плячыма мужчына, назіраючы, як яе млявы твар крывіцца смехам.

– Гэта не адказ. Ты ж навуковец. Умееш будаваць гіпотэзы і фармуляваць версіі. Дык паклапаціся, калі ласка, – не адставала міс млявасць.

– Самае простае, што прыходзіць на думку – гэта рэўнасць. Закаханая сястра баялася, што ў яе з’явілася канкурэнтка.

– Гэта няслушна. Спрабуй яшчэ. У дзяцінстве мы лічылі, што гэта тэст на маньяка. Пакуль ты яго правальваеш.

– То-бок калі я адкажу слушна, ты прызнаеш мяне маньякам, а калі не здолею даць слушнага адказу – буду лічыцца дурнем?

– Цяпер жа не дзяцінства, – прамовіла яна, як магла б прамовіць «цяпер жа не бронзавы век», і са стомленай посмешкай, ад якой за вярсту веяла пакепліваннем, прапісала: – Тое, што ты маньяк, я і без тэста ведаю.

– Ну, дзякуй, каханачка, – не спрабуючы ўдаваць нават макулінкі намёку на крыўду, іранічным званочкам бомкнуў ён, чым засведчыў, што прыняў умовы гульні, у якой праглядаліся і пафас загадак Алкуіна, і парадоксы антычных сафізмаў, і звычайныя бабскія дурыкі («Даруй нам, Пушкін, вольны тон!») часоў трыумфальнага шэсця фемінізму паміж Венерай і Марсам. – А правільны адказ увогуле ёсць?

– Ёсць. Калі ты ўмееш прасякнуцца логікай старажытных ганчароў, гледзячы на чарэп’е іх прыўкрасных гаршчкоў, калі ты здольны спасцігнуць логіку сярэднявечных дакументаў («за князя задница не идёт»), то лёгка зловіш і зразумееш садысцкую логіку дзіцячага фальклору. «Ползут, ползут по стенке Зелёные Глаза…»

– «Сейчас задушат девочку, да-да, да-да, да-да», – падхапіў Ягор нечакана прыгаданую жонкай страшылку.

– А кажаш, што не маньяк, – маладзіца рассмяялася, але праз млявасць смех атрымаўся дужа спецыфічным, нагадваючы рогат дзетсадаўскага Дзеда Мароза у выкананні адной з выхавацелек, якой у найважнейшы момант святочнай сцэнкі заняло дыханне.

– З табой усё добра? – захваляваўся мужчына. – Можа, вады прынесці?

– Які ты клапатлівы, – ухілілася яна.

Руткоўскі зірнуў на паказанні медсканера. Ніякіх змен. Ні на лепшае, ні на горшае.

– Ты павінна адужэць. Калі я правільна зразумеў, гэтая трасца не затрымліваецца надоўга ў целе. Але табе дасталося болей за мяне. Вось жа кісларод, вада і мае фірмовыя стравы – тое, што табе неабходна спажываць у колькасцях большых, чым звычайна.

– Наконт фірмовых страў я ацаніла, – Марына зноў, гэтым разам праз позех, падаравала каханаму ўсмешку. – Але што там з прычынай забойства сястры, разумнік ты мой?

– Ведаючы дзіцячы фальклор, магу меркаваць, што адгадка можа быць зусім алагічнай ці парадаксальнай, – пабачыўшы, што яна не адчэпіцца, узяўся разважаць Ягор. – Дзяўчына, якая стала ахвярай, магла ведаць, што ніякага маладога чалавека на пахаванні не было, што ён быў плёнам фантазіі сястры, у якой пасля смерці маці сарвала дах. Але тая, не жадаючы ўспрымаць аргументы на гэты конт, аддае перавагу лунанню ў сваіх мроях і ідзе на забойства.

– Табе не здаецца, што гэта надта грувастка нават для садысцкай дзіцячай алагічнасці?

– Добра. Сястра-1 на пахаванні сваёй маці закахалася, але не пазнаёмілася з Маладым Чалавекам. Сястра-2 выступае як бяздзейны аб’ект і ахвяра забойства. Малады Чалавек, пра якога Сястра-1 не мае ніякай інфармацыі, існуе для яе толькі ў кантэксце пахавання блізкага ёй сваяка. Такім чынам, Сястра-1 лічыць, што ўбачыць яго чарговым разам можна будзе, зноў жа, на пахаванні блізкага ёй сваяка. Паколькі пра Бацьку Сястры-1 і Сястры-2 у загадцы нічога не сказана, бліжэйшым сваяком для Сястры-1 з’яўляецца Сястра-2. Выходзіць, што Сястра-1 пастанавіла забіць Сястру-2, спадзеючыся, што той самы Малады Чалавек прыйдзе на пахаванне апошняй.

– Бінга! Во гэта я разумею – прафесіянал! – нібыта выскокваючы з абдоймаў млявасці, надзіва жвава выгукнула жанчына. – Тады табе бонуснае пытанне. Не бойся. Вельмі лёгкае.

– Марына… – прафесіяналу ўсё менш падабалася распачатая гульня, пагатоў ён ніяк не мог уцяміць, куды жонка хіліць і ці не ўсплылі яе ўспаміны пад уздзеяннем анамаліі.

– Што будзе, калі, выйшаўшы з вясковай дыскатэкі, ты зірнеш у зорнае неба? – усё ж падкінула яна абяцаны бонус.

– З носа перастане цячы кроў, – заморана рэкнуў Руткоўскі і з ушчуваннем паматляў галавой.

– Няправільна. Ты здзівішся зорнаму небу гэтак жа, як і маральнаму закону ў табе, – пераможна выдала Марына і зноў засмяялася, цяпер нагадваючы саму сябе здаровай-здаравюткай.

– Калі загадзя не расхіну парасон ад зорак, – пасяленец марна папнуўся адбіцца ад жончыных мудраванняў, спасцерагаючы круцельства. – Паслухай, любая, ты хіба прыдурвалася ўвесь гэты час?

Яна маўчала. Вочы яе заплюшчыліся. Усмешка з вуснаў павольна сышла.

Устрывожаны Ягор то прыпадаў да шкла ізалятара, то паглядаў на манітор медсканера.

15

– Ягор, можа, ты зрабіў бы мне ласку, пазнаёміўшы са сваёй любаснай жонкай? А то сядзіш толькі ды заглядаеш унівіч, нібы ўзіраешся ў чужую коўдру часу, каб пабачыць, з якіх стракатых шкуматоў час пашылі, – халаднавата жартуючы, заклікала Ядранка.

– Так, безумоўна, – агоўтваючыся ад невымоўнага здранцвення і спадарожнага яму наслання, прарыпеў Руткоўскі. – Ядранка, гэта мая жонка Наста. Наста, гэта мая харвацкая каляжанка Ядранка…

«Цемацічаская свадзьба» грымела з ранейшым (калі не з большым) запалам. З’яўленне незапрошанай госці з экстравагантным падарункам ніяк не адбілася на гулянцы. З выстаўленым напаказ смакаваннем госця выпіла за маладых і імпэтна пусцілася ў скокі, заварожваючы мужчынскую палову вясельнай грамады выразнымі рухамі спрактыкаванай драпежніцы. Былі і новыя забаўкі, і харавое выкананне песні «Гагарын прызямліўся ў Якубоўцы», і нават гуканне маёра Хмеля. Ягора, праўда, не адпускала збянтэжанасць. Хаваючы яе пад штучнымі ўсмешкамі, ён час ад часу пазіраў то на падораны шлем, які ляжаў на стале, то ўгару – на дах, інсталяцыі ды іншае. Ніводнага намёку на небяспеку абурвання.

Перамену ў мужу Наста прыкмеціла імгненна. Намагалася дазнацца прычыну. Пытала, ці не прыезд Ядранкі ўсяму віной. Хацела ведаць, чаму яна наогул прыцягнулася без запросінаў («Якога рагадану гэтая скукуйда прывалакла сюды свае крэглі?»). Мужчына ў розныя спосабы ўхіляўся і ўрэшце паабяцаў, што харватка хутка знікне. І сапраўды, на другі дзень, калі вяселле перабралася на лецішча ў Мядзведжы Лог, Іванкавіч сваёй прысутнасцю ўжо не назаляла. Але рэдкі мужчына там не шкадаваў, што адметная госця праігнаравала працяг святочнай дзеі. «Очынна гарачая штучка».

Ад букета, які падарыла «гарачая штучка», Наста пазбылася яшчэ напрыканцы першага дня – шпурнула пад прамзонаўскія яблыні. А калі адна з захмялелых сваячак спытала, навошта такое рабіць, маладая бліскуча выкруцілася: «Гэта старадаўні гомельскі звычай часоў радзімічаў, каб ніводны шлімазл нявестухну не ўмыкнуў». Муж, які чуў гэтую нісянеціцу, нічога не аспрэчваў. Ён сам з вялікім задавальненнем следам за букетам адправіў бы пад яблыні ці ў чорныя воды Дзядна паднесены харваткай прэзент. Аднак стрымаўся. Жаданне высветліць, што гэта такое, пераважыла ўсе страхі і насцярогі.

Злоўжываючы дапамогай сябра з універсітэта транспарту («Трэба. Разумееш? Трэба. Яшчэ нагоніш ты са сваёй сведкай!»), Руткоўскі тым жа вечарам перадаручыў прэзент спецыялістам. Яны да апошняга шпунціка разабралі гермашлем, але не знайшлі нічога падазронага. Ні крыніцы радыеактыўнасці, ні нейраманіпулятара, ні надухмяненых французскай парфумай стрынгаў.

Праз тыдзень Ядранка даслала кароткае паведамленне. Выбачалася за свой выбрык. За нягеглы жарт з гермашлемам. Сцвярджала, што не павінна была ехаць на вяселле, нават калі б Ягор яе і запрасіў. Беларус даслаў ёй сухі адказ. Але катэгарычна запатрабаваць, каб яна адчапілася і пайшла, прыкладам, на сухі лес, зноўку не здолеў. Казачны персанаж.

Яшчэ з паўмесяца маладыя атрымлівалі падзякі гасцей за гарнае свята і віншаванні наўздагон ад тых, хто сапраўды не мог быць.

«Выдатна ўсё прайшло. Цудоўны настрой. У абаіх», – натхнёным салавейкам цёхкала Наста, размаўляючы праз мэсэнджар.

– Прывітанне. Я вярнуўся з працы, – голасна папярэдзіў Ягор, зайшоўшы ў кватэру.

– Прывітанне, любы, – сустрэла яго жонка, пацалаваўшы ў шчаку. – Пераапранайся, мыйся і гайда на кухню. Будзем вячэраць.

Ён усцешана ўсміхнуўся і, кіўнуўшы на смартфон, які гаспадынька прыціскала да грудзей, пацікавіўся:

– Чарговыя віншаванні?

– Можна сказаць і так, – какетліва прамуркала яна. – Аднакласніца, якая пасля заканчэння школы з’ехала ў Аўстралію, знайшла мяне ў сацсетках. Дык вырашылі трохі языкамі аб сасну пачасаць.

– І як тут пра вяселле не згадаць! – з жартаўлівым разуменнем заўважыў муж.

Жонка бліснула прыязнай усмешкай і адарыла лёгкім штурхялём у плячо.

Два тыдні, што мінулі з часу вяселля, Руткоўскі адчуваў сябе цалкам шчаслівым. Даўно быццё не здавалася яму такім поўным. Справы ва ўніверсітэце ішлі добра. Калегі за яго радаваліся. Студэнты зазначалі, што ён памаладзеў. Асобныя дзяўчаты кусалі локці і плакалі ў падушкі, убачыўшы заручальны пярсцёнак. Зрэшты, пра гэта выкладчык мог толькі здагадвацца. Мог, але наўрад ці хацеў. З адноўленымі сіламі вёў лекцыйныя і семінарскія заняткі. Прапаноўваў нестандартныя тэмы курсавых работ. Працаваў над навуковым артыкулам у працяг сваёй кнігі. І ўсё гэта рабілася з усведамленнем, што недзе зусім побач ёсць каханы чалавек, які яго зразумее, падтрымае, прыгалубіць. І хоць вольнага часу на тое, каб адарыць адно аднаго каліўцам увагі, у сужэнцаў было вобмаль (Наста ж таксама працавала, ды яшчэ ў сярэднюю змену!), яны стараліся бавіць яго насычана.

Ад мядовага месяца з падарожжам адмовіліся. Мядок шчодра ліўся дома. Разам з навінамі, пешымі і роварнымі шпацырамі, рознымі забаўкамі ад карт і «настолак» да відэагульняў і драматычных серыялаў. Калі Ягор прынёс дадому «Xbox», жоначка скакала ад радасці, як малая дзяўчынка. Яны не аднойчы потым прысвячалі колькі вечаровых гадзінак гульням на два джойстыкі. Ягору падабалася назіраць за азартам Насты, за тымі эмоцыямі, якія яна выплюхвала, кіруючы сваім гульнявым героем, што прабіраўся скрозь натоўп глуздажэрлівых зомбі. «Гэта ж расслабляе, а не выпрацоўвае агрэсіўнасць».

Зрэшты, была свая асалода і ў тым, калі вечарамі «Xbox» стаяў і пыліўся, а прагляд драматычнага серыяла пераносіўся на няпэўнае потым. Тады абодва складнікі асноўнай ячэйкі грамадства сядалі з розных бакоў пісьмовага стала і рыхтаваліся да працоўных будняў.

Ён даводзіў да ладу змест лекцый у святле новых адкрыццяў, зробленых ва Ўсходняй Еўропе цягам апошняга года, праз што некаторыя археалагічныя культуры, якія раней лічыліся славянскімі, цяпер прызнаваліся балцкімі, а ў тых, што лічыліся чыста балцкімі, знайшоўся істотны фіна-ўгорскі дамешак.

Яна рыхтавала чарговы ўрок, ломячы глузды над тым, каб вучням было прасцей засвоіць паняцце адноснай масы хімічных элементаў, з чым ніякіх змен за апошні год адбыцца папросту не магло, а калі і магло, то ўрок усё адно мусіў будавацца на падставе навучальнай праграмы – галоўнейшай і свяцейшай за якія хочаш найноўшыя адкрыцці.

Раз-пораз яны перакідваліся ўражаннямі, назіраннямі, асацыяцыямі, раптоўнымі ўспамінамі. Гэта хоць і замінала справе, але стварала неверагодную атмасферу спрычыненасці, а ўрэшце дадавала смаку шчодра праліванаму мёду.

Зборнік з навуковай публікацыяй мазырскага гісторыка зрабіўся для Ягора ледзьве не настольнай кнігай. Прыведзеныя ў артыкуле цытаты неадступна бянтэжылі. Хацелася ўбачыць і даследаваць крыніцу інфармацыі асабіста: а раптам Мікалай Лабановіч-Аскерка не на ўсё звярнуў увагу ці нешта наблытаў у цытаванні. Аднак слядоў дакумента, якія Руткоўскі шукаў праз сеціва і даступныя яму як навукоўцу электронныя каталогі бібліятэк і архіваў, знайсці ніяк не атрымлівалася. Усе пошукі вярталі яго да той жа публікацыі, якая ляжала перад ім на стале.

За верасень ён разоў колькі спрабаваў звязацца з мазыранінам. Аднак той увесь час быў у раз’ездах, і толкам адказаць на тэлефанаванні («Прабачце, цяпер не магу размаўляць. Я на канферэнцыі ў Коўне.») ці на «мэйлы» («Адпішу Вам з першай жа зручнай аказіяй.») у яго не выходзіла. Калі паміж чарговымі канферэнцыямі магчымасць адрэагаваць усё ж з’явілася, мазырскі гісторык адгукнуўся даволі сціслым лістом. Пасля новай порцыі выбачэнняў за недахоп часу ён паведаміў, што крыніца знаходзіцца ў Мюнхене ў бібліятэцы старадаўніх рукапісаў і кніг, нядаўна створанай фондам спрыяння захаванню і вывучэнню гістарычнай спадчыны пад эгідай «Coböl Engineering». Прызнаўся, што мае фотакопіі з арыгінала, але тут жа паскардзіўся, што пераслаць іх не можа: працуючы ў Мюнхене, падпісаў дамову, згодна з якой атрымаў права толькі на цытаванне, але не на поўную публікацыю ці перадачу дакумента трэцім асобам. Абяцаў, што пры такім раскладзе можа дапамагчы толькі па канкрэтных пытаннях, якія цікавяць шаноўнага спадара Ягора.

Шаноўны спадар не быў гатовы задаваць нейкія пытанні. Хацеў менавіта пабачыць дакумент. На ўласныя вочы пераканацца ў яго існаванні. Ад згадкі «Coböl Engineering» анічуць не сумеўся. Яшчэ да канферэнцыі ў Канстанцы і запісу песні ад адзіноты ведаў пра ўплывовасць гэтай карпарацыі, знанай таксама і сваім шчодрым фундатарствам у розных галінах навукі і культуры. Знаёмства ж з рэгіянальным каардынатарам, як здавалася, магло хутка вырашыць яго клопат – фінансаваць кароткачасовую камандзіроўку ў Мюнхен.

– Які Мюнхен, мая радасць? – чамусьці напружылася Наста, калі муж абмовіўся пра верагодную паездку.

– Не хвалюйся. Гэта пакуль пад пытаннем. А калі і паеду, то толькі на два-тры дні, – паспяшаўся ён супакоіць жонку.

– Бачыш, паездка пад пытаннем, – ледзь хавала ўсмешку яна. – А мая цяжарнасць без пытанняў.

– Што-кх-кх-кх? – асалапеўшы, закашляўся ад неспадзяванкі Ягор.

– Праз восем месяцаў ты станеш шчаслівым татам, – усцешана абвесціла Наста, а яркі румянец успыхнуў на яе шчоках.

– Божа мой! Якая цудоўная навіна, каханачка! – мужчына ўміг захмялеў ад шчасця, кінуўся да жонкі і, стаўшы перад ёй на калені, цалаваў яе рукі, пяшчотна абдымаў і няўклюдна туліўся вухам да жывата.

* * *

Група калег пераводзіла дух у пакоі адпачынку пры лабараторыі. Зручныя канапы. Вялізны акварыум. Ненавязлівыя карціны. Заспакаяльны музычны фон. Спраўная кававая машына. Усё, каб кожны працаўнік у перапынках мог прыйсці сюды аднавіць сілы. Марына і Марку сядзелі на канапе перад акварыумам. Яна без цікавасці гартала адзін з часопісаў, што ляжалі на празрыстым століку. Муж пазіраў на рыбак, пасмейваючыся з іх выдрыгванняў вакол макета замкавых руін.

З навін жанчына даўно ведала пра бойку ў Юравічах. Па сваіх каналах даведалася пра нязначныя дэталі здарэння, а болей і яскравей – пра вяселле Ягора і Насты. У першым выпадку Марына ніяк не магла дабраць розуму, што гэта насамрэч было і з якой прычыны здарылася. Муж, пачуўшы пра юравіцкі інцыдэнт, зларадна парагатаў. Ён лічыў гэтую падзею лішнім пацверджаннем думкі, якая для яго асабіста выглядала аксіёмай: Руткоўскі – феерычны ёлупень і адпаведнымі гэтаму статусу паводзінамі мог выпадкам зачапіць каго заўгодна. «Адна песня пра матацыкліста чаго вартая! – самазабыўна аддаваўся абурэнню Марку. – Байкеры – народ такі, што абразу трываць не будуць. А там не проста абраза, а плявок у душу любога байкера! Маглі пакрыўдзіцца і набіць у карак». Здагадка гучала даволі лагічна, хоць і не адказвала на пытанне, чаму напад быў здзейснены так позна, калі папулярнасць «Трох метраў над каханнем» даўно пайшла на спад?

Другая навіна выклікала ў Марыны паблажлівую крывульку на твары. Але нельга сказаць, што факт вяселля яе зусім не зачапіў. Ведаючы натуру Ягора, яна была ўпэўненая, што ажаніўся ён толькі з кахання. Не дзеля таго, каб заглушыць боль страты. Не з аглядкай на контрфорсы гадоў. І нават не з жадання мець сталую гавань для крэйсера. А толькі таму, што сапраўды пакахаў Насту. Абмовілася пра гэта Марку.

– А ты думала, ён будзе кахаць толькі цябе нават пасля тваёй смерці? – жончыны развагі яму, натуральна, не ўсмакавалі.

– Не здзівілася б, – спакойна мовіла яна, бачачы, як мужу мутарна. – Але ён так хутка пераключыўся на Ройтшванец, што мне не стае слоў, каб апісаць сваю ўражанасць. Цяпер мне здаецца, што ва ўсіх яго ўчынках было больш блазенскага балаганства, чым шчырасці. Гэта значыць, што і каханне да мяне, і ўсе наступныя пакуты, і нават п’янства былі блазнаваннем, не мелі для яго сэнсу, калі не ішлі напаказ. І я ўсё болей і болей пераконваюся, што ён фантастычны пазёр, які працуе на публіку. У тым ліку і на нас з табой. Мы – адзін з галоўных кампанентаў спектакля. А цяпер уяві, што гэты чортаў пазёр мусіць перажыць, даведаўшыся, што такога кампанента больш няма? Спектакль рассыпаецца. Прынамсі, на кароткі час. Рассыпаецца, каб потым аднавіцца, бо нельга пабораць уласную сутнасць. Таму show must go on. Таму такое піжонскае нятаннае вяселле. Колькі тых грошай у беларускага выкладчыка археалогіі! У адну столку! Я разумею, што часткова выдаткі кампенсавала славутая літаратурная прэмія. Але ж, зладзіўшы такое шыкоўнае вяселле, цяпер ён павінен сядзець на хуткай макароне. Нездарма ж яны ў вясельнае падарожжа не выправіліся.

– Ты так шмат кажаш пра іх вяселле, быццам зайздросціш, – закінуў ёй муж, якога яе тырады цялі па балячках, бо іх уласная жаніцьба хоць і адбывалася з пэўным размахам, але да прыдумак Ягора Руткоўскага і блізка не дараўноўвалася.

– Пфф, няма чаго мне рабіць, – чмыхнула Марына.

Абодва замоўклі, занурыўшыся ва ўласныя думкі. У павіслай цішыні больш выразна пачулася музыка. Гучаў дужа цікавы біт, пад які міжволі хацелася рухацца. Жанчына паднялася з канапы, каб дадаць гучнасці. Захопленая трэкам, яна пачала прытанцоўваць, нібыта ў начным клубе. Для поўнай адпаведнасці не ставала толькі паўзмроку, мігцення каляровых агеньчыкаў і драгдылераў напагатове. Калегі з усмешкамі пазіралі на яе. Яна ж кідала зваблівыя позіркі на мужа, запрашаючы далучыцца да танца. Муж неахвотна адарваўся ад наседжанага месцейка. Доўгі інструментальны ўступ у трэку змяніўся вакальнай партыяй.

Усе коні вараныя –

Адзін конік белагрывы.

Павёз дзевачку і к мору,

Павёз красную не ў пору.

Я цяпер іду адзін

На вазерушка Ліцвін.

Не пазнаць голас выканаўцы беларусцы было цяжка.

– Што гэта такое?! – быццам варам апараная, дзіка закрычала яна, змусіўшы адскочыць ад сябе агаломшанага Марку.

– Песня з падборкі для абавязковага праслухоўвання, – пастаўлены ў тупік нечаканай рэакцыяй, тлумачыў адзін з калег. – «Coböl» разаслаў ва ўсе офісы і філіялы. Гукавы антыдэпрэсант, так бы мовіць.

– Нішто сабе антыдэпрэсант! – вар’явалася яна, а муж, уцяміўшы, што адбылося, вымкнуў рэпрадуктар.

– Можаш пакінуць водгук, – працягваў калега. – Але, згодна з правіламі, ты павінна пазначыць прычыны, чым менавіта цябе раздражняе гэтая песня.

– Не. Усё добра, – трошкі сцішыўшыся, сказала Марына і дадала па-руску: – Слишком много чести.

– Прабач, Жанна, але я не разумею польскай мовы, – сумеўся калега і выйшаў з памяшкання.

Дома пасля працы тэма немінуча ўсплыла зноў.

– Як? Ну як ён гэта зрабіў? Няўжо яму нешта вядома пра нас? – Марына заставалася пад моцным уражаннем ад саўндтрэка да дзённага адпачынку.

– Супакойся, – параіў Марку, ледзьве трымаючы раўнавагу не столькі з прычыны пачутай песні (яна яму акурат спадабалася, хоць і ведаў, хто спявак), колькі праз жончыны паводзіны, у якіх найбольш дапякала абвостранае ўспрыняцце ёю любых вестак пра Руткоўскага. – Нічога ён не ведае. Калі б ведаў, то даў бы ўжо пра сябе ведаць. Хутчэй за ўсё, ён проста трапіў у мэйнстрым цяперашняй палітыкі карпарацыі. А сёння кожны загуменны ёлуп і генія ўдае, і лаўраў прагне. Ягор хіба вынятак? Дзякуючы бліскучаму выступу на канферэнцыі быў цёпла прывітаны «Coböl», у чыіх праектах знаходзіць сабе лаўры. А які клопат цяпер у «Coböl» адзін з галоўных? Прафілактыка сінтатадзіну! Усімі магчымымі спосабамі. Так, хваля ўспышак хваробы прыгасла. Але ж сама хвароба не лічыцца пераможанай. Дый як можна перамагчы тое, прычыны ўзнікнення чаго застаюцца для навукоўцаў загадкай! Зрэшты, хто яго ведае, можа, і нам калі-небудзь пашчасціць удзельнічаць у распрацоўцы лекаў ад гэтае немачы. Таму расслабся і выкінь з галавы змрочныя думкі. Цябе не павінна хваляваць нейкая песня, пагатоў, мы ўжо праз такое праходзілі і паспяхова справіліся. Цябе павінна хваляваць наша цяперашняя праца. А з ёй у нас, дзякуй богу, усё добра. І мы тут з табой не проста статысты. Падумай толькі, які ладны кавалак працы па стварэнні прэпарата ты ўжо выканала! Цябе заўважылі і адзначылі. Адзначылі, не толькі паляпаўшы па плячы, маўляў, «добрая дзяўчынка», але і матэрыяльна. Дый на маёй дзялянцы таксама без збояў. Мы апраўдваем надзеі працадаўцаў. Паціху, але няўмольна падымаемся, расцём. І наш рост – гэта галоўнае, што павінна нас і цешыць, і хваляваць. А ідыёт гэты няхай хоць сто альбомаў запіша. Для нас гэта нічога не зменіць!

– Нічога, – выбіраючыся з імглы задуменнасці, пагадзілася яна і прытуліла Марку да сябе.

Мужавы аргументы быццам бы падзейнічалі. Марына зірнула на сітуацыю іншымі вачыма і зразумела, што нічога фатальнага ў ёй няма. Каб развеяцца ад нядаўніх перажыванняў і грунтоўна адпачыць ад працоўных высілкаў, сямейная пара зладзіла ў выхадны дзень вялікую прагулянку па Марселі. Аўтобус высадзіў іх у Ля Роз на станцыі пад мостам, адкуль яны пешшу скіраваліся на авеню Жана-Поля Сартра – аўтастраду, якую аж да млоснасці давялося абмінаць прылеглымі бульварамі, шыбуючы то ўздоўж невялікіх дамкоў, то каля шматпавярховых будынкаў.

Раёны, праз якія крочылі, былі не самымі прэзентабельнымі. Заўважаліся і смецце на ходніках, і неахайнасць афарбоўкі. Шмат графіці. Шмат паўзанядбанасці. Цэлыя кварталы задыхаліся ў празе рамонту. Шмыгнуўшы пад мураваны чыгуначны мост, Марына і Марку прымарудзілі. Скарыстаўшыся падказкай першага-лепшага мінака, яны сталі выбірацца больш вытанчанымі вулкамі да парку Ланшам, дзе спыніліся, каб разгледзець вялізную каланаду і проста пасядзець каля фантана. Адтуль пару кіламетраў прайшліся да музея гісторыі Марселя – комплексу мадэрновых будынкаў, дзе аддалі перавагу абеглай самастойнай экскурсіі.

Натхніўшыся адной з пабачаных экспазіцый, вырашылі наведаць кінатэатр «Cinéma Les Variétés» на Вэнсан Скато, дзе спачатку злёгку паснедалі ў чаканні сеанса нядаўняга фільма Крыстафера Нолана «Ландскнехты Кідоніі». Відовішча ўразіла неаднолькава. Марку спадабаліся і экшн, і напружанне, у якім цягам карціны аўтары трымалі гледача. Марына ж не бачыла ні ў сюжэце, ні ў гульні большасці акцёраў нічога адметнага. Выратоўваў жа стужку, на яе думку, толькі старэча Дзі Капрыа, дый то не гульнёй, а адсылкамі да сваіх ранейшых роляў. Ідучы да Старога порта, яна пераконвала мужа, што фільм прахадны, што скарбам сусветнага кінематографа яму не стаць ніколі. Той трошкі пярэчыў, абы толькі падражніць – любіў, калі яна спрачаецца і нешта даводзіць у тэмах, па сутнасці, далёкіх ад чагосьці практычнага і наўпрост звязанага з іх жыццём і ўзаемінамі.

Лапік мора, што ўкліньваўся ў горад амаль роўным прастакутнікам, быў спрэс застаўлены суднамі – лодкамі, катарамі, яхтамі. Лік іх ішоў няйнакш як на сотні. У Марыны гэта выклікала змяшаныя пачуцці. Ёй сапраўды цікава было зірнуць на падобнае нагрувашчанне караблёў. Беларусцы не вельмі падабалася, што праз гэта вада партовай затокі ледзьве праглядаецца. Аднак яе хутка паглынула агульная атмасфера месца, пра што загадзя папярэджваў муж, добра падрыхтаваны да шпацыру акурат па Старым порце.

Паўсюдна сноўдалі турысты. Адусюль чуліся галасы – то захопленых цікавосткамі падарожнікаў, то гаманкіх зазывалаў, якія запрашалі на марскую прагулянку, то вулічных спевакоў пад акардэон. Шэрагі фактурных будынкаў розных часоў з трох бакоў атачалі затоку. Ці не за кожнымі дзвярыма тут магла чакаць прыгода. Так, прынамсі, думалася Марыне, чым яна не змарудзіла падзяліцца з мужам. Муж усміхаўся і казаў, што такой парою дня самай вялікай прыгодай можа стаць хіба непрытомнасць ад неверагодных пахаў прыгатаваных у тутэйшых рэстаранчыках страў з марскіх прадуктаў. Гэтая заўвага толькі падагрэла яе цікаўнасць і апетыт. Не адпускаючы мужаву руку, яна пацягнула яго за сабой скрозь натоўп па набярэжнай, хаця сама і не ведала пэўна, куды менавіта ідзе і вядзе. Кіравалася водарам, які казытаў ёй ноздры, выклікаючы дзіцячыя ўспаміны пра паездкі з бацькамі на Чорнае мора і, разам з тым, абяцаючы нешта зусім новае.

Марына спынілася каля носам абранага будынка і зірнула на балкон другога паверха. Там, пад тэнтам з надпісам «La Caravelle», стаяла некалькі столікаў. Адзін быў вольным. Марку злавіў кірунак позірку жонкі, згодна кіўнуў і павабіў яе да ўваходу. Праз хвіліну яны вывучалі інтэр’еры невялікай рэстарацыі, разглядаючы мадэлі каравел, карціны з караблямі, роспісы пад сярэднявечныя марскія мапы, статуі на афрыканскія (і не толькі) матывы. Што праўда, заўважанае з вуліцы месцейка нехта паспеў заняць, але столік пры вялікім балконным акне пакуль яшчэ чакаў наведнікаў. Асабліва не разважаючы, пара ўладкавалася там. З акна была добра бачная не толькі частка Старога порта, але і ўзгорак з базілікай Нотр-Дам-дэ-ля-Гард.

Узялі віна і фірмовую салату з памідораў, марынаванага васьмінога, крэветак, ласося і салодкага перцу. Сядзелі адно насупраць аднаго, з маўклівай радасцю абменьваючыся позіркамі. За акном ні на міг не сціхала гамана, перамяжоўваючыся з шумам аўтамабіляў. Па залах рэстарацыі разлівалася лёгкая музыка са спевамі пра далёкія марскія плаванні, каштоўныя заморскія скарбы і каханне, якога ніколі не бывае зашмат ні на родных, ні на чужых берагах.

– Давай вып’ем за нас з табою і за тое, каб на ўсіх берагах і ва ўсіх далячынях, дзе нам выпадзе апынуцца, мы заставаліся вернымі нашаму каханню, – уздымаючы келіх, прамовіў Марку.

– Як добра ты сказаў, – ухваліла яго словы Марына.

Яны чокнуліся і прыгубілі віно. Здавалася, што само шчасце лунала паміж імі. Што ўсе турботы і мітрэнгі зніклі. Што іх каханню і пяшчоце няма межаў. Яны адчувалі гэта і цешыліся маўчаннем.

– Удалае супадзенне часу і месца, – урэшце заўважыў ён.

– Нюх мой не падвёў, – занізіла рамантычны пафас яна, прыступаючы да салаты.

– Ён цябе ніколі не падводзіць. Ты геніяльная ў гэтым. І не толькі ў гэтым.

– Не прымушай мяне чырванець, кемлівы румынскі хлопчык, – яна перавяла ўсё ў жарт, хаця пачутае лашчыла ёй слых і гаючым бальзамам лілося на яе самалюбства. – А тут сапраўды смачна гатуюць гэтых марскіх пачварак.

– З тваіх рук я гатовы есці нават каменне, – прызнаўся муж.

– Пакаштуй для пачатку васьмінога, – супраціўлялася сур’ёзнасці Марына, падносячы да яго рота ласы кавалачак на відэльцы.

Сужэнец павольна перахапіў дарунак, заплюшчыў вочы і нейкі час смакаваў, знарочыста дэманструючы задавальненне, дарма што ў самога на талерцы ляжалі такія самыя шчупальцы.

Яны прымоўклі, занятыя прыемнай барацьбой з салатай. На балконе, акурат за столікам, які ім не дастаўся, уладкаваліся два прыкметна пажылыя, але надзіва жвавыя мужчыны. Не здымаючы смешнаватых кепак, яны пілі віно і ціха спрачаліся пра кіно. Даміно ім, відаць, не падвезлі.

– Смешныя пенсіянеры, – перахапіўшы жончын позірк, заўважыў Марку.

– Мы будзем смяшнейшымі ў свой час, – шкеліла Марына.

Яе спадарожнік толькі няпэўна пасміхнуўся, прыслухоўваючыся да галасоў з балкона. Як можна было зразумець з урыўкаў фраз, абмяркоўваўся не нейкі канкрэтны даўно зняты фільм, а сюжэт і сцэнар новага. Абмеркаванне поўнілася спецыфічнымі дэталямі і прафесійнай лексікай.

– Кіношнікі, – захоплена прашаптаў Марыне муж.

– Анягож? Пэўна, такія самыя, як мы з табой, – засумнявалася яна, пільна прыглядаючыся да старых, і неўзабаве вырачыла свае мілыя вочкі ад неспадзяванага адкрыцця.

– Што такое? – нецярпліва, але і без ахвоты прыцягваць да сябе ўвагу, адным варушэннем вуснаў пацікавіўся Марку, злавіўшы змены на твары каханай.

– Таранціна і Бесон, – гэтак жа бязгучна азвалася яна.

– Ты жартуеш! – вырвалася ў яго, а галава сама павярнулася да акна.

За столікам, ад якога іх аддзяляла толькі рама, сапраўды сядзелі знакамітыя кінарэжысёры. Увага да сябе не стала для кіношнікаў сакрэтам. Бесон памахаў маладой пары рукой на знак прывітання. Таранціна ж з усмешкаю кіўнуў і паднёс указальны палец да вуснаў, маўляў, не трэба шуму. У гэты момант нешта сляпуча бліснула – і пачуліся хуткія шчаўчкі. Марына з Марку павярнуліся ў бок залы – да акна набліжаўся чалавек з масіўным фотаапаратам і, не зважаючы на пратэсты супрацоўнікаў рэстарацыі, браў і браў балкон на прыцэл аб’ектыва. Дзея доўжылася некалькі секунд, але па інтэнсіўнасці шчаўчкоў здавалася, што папарацы зрабіў не менш за сотню здымкаў.

Уражаныя нахрапістасцю фатографа, муж і жонка ўсё ж скемілі, чым для іх асабіста гэты інцыдэнт небяспечны. Яны ўчасна прыкрылі свае твары далонямі. Рашуча настроены Марку падаўся напярэймы нахабніку, каб выказаць прэтэнзіі. Паблізу ўжо віўся і метрдатэль, намагаючыся асадзіць увішнага працмыгу. Апошні, аднак, кіраваўся ўласным планам, на заўвагі і патрабаванні не рэагаваў. Калі ж Пыркэлаб другі раз папрасіў выдаліць кадры, на якія трапіў ён з жонкай, фотапаляўнічы на зорак адштурхнуў яго, як шкадлівую назолу.

Марку гэта ўзвар’явала. Ён не жадаў упасці ў вачах жонкі. Таму падляцеў да папарацы і схапіў таго загрудкі. Але не адгадаў яго рашучасці, бо адразу ж атрымаў тое, што французы называць «coup de boule», румыны – «lovitură cu capul», а некаторыя беларусы апісваюць трапным выразам «даць бычка» – нечаканы ўдар галавой. Гэтым прыватным разам – у пераноссе. Зухаватасць паказаць муж здолеў, а вось сілай пахваліцца не паспеў. Адхінуўся і, хістаючыся, на крывых нагах затупаў назад. Метрдатэль падхапіў бедака пад пахі, а жонка пераняла, адводзячы назад да століка. Фоташпега тым часам скруцілі і павалаклі з залы двое ахоўнікаў. Але ён паспеў выняць са здымача карту памяці і шпурнуць праз балкон на двор, адкуль пачуўся вокліч вернай кампаньёнкі: «Жуль, я злавіла!»

Адміністратар (а мо і сам дырэктар) з’явіўся выбачацца перад наведнікамі. Найбольшую ўвагу, як можна здагадацца, надаў зорным рэжысёрам. Зрэшты, тыя былі ў поўным захапленні ад разыгранай на іх вачах сцэнкі і ўжо спрачаліся, у якую частку будучага фільма ўключыць адпаведны эпізод. Таранціна пахлопаў Марку па плячы, пахваліў за адвагу, але заразом зазначыў, што рызыкаваць праз такую драбязу было не варта. Бесон з ім пагадзіўся. Адміністратар, пазіраючы то на знакамітасцей, то на шараговую сямейную пару (прынамсі, ні мес’е, ні мадам да зорак, у яго разуменні, не былі падобныя), намагаўся зразумець, што ж іх усіх між сабой лучыць. Нарэшце ён прапанаваў адважнаму дзецюку і яго чароўнай спадарожніцы ў якасці маральнай кампенсацыі ўзяць за кошт установы адну з флагманскіх страў. (Пра медычную дапамогу парупіліся, а звяртацца ў паліцыю было несамавіта – як рэстарацыі, так і пацярпеламу.) Пара няпэўна падзякавала, спехам дапіла віно і, не разлічыўшыся, падалася прэч.

Прагулянка па Марселі яўна задалася: не мінула яшчэ і паловы дня, а ўжо і знакамітасцей пабачылі, і па пысе (адной за дзвюх) атрымалі. Марыну гэта чамусьці смяшыла. Зрэшты, яе смяхотнасць не абражала, а зараджала настроем панурага пасля здарэння мужа, чые сінякі давялося хаваць пад шклом прыхапкам набытых танных сонечных акуляраў. Па набярэжнай ішлі, абдымаючыся. Яна раз-пораз паўтарала Марку: «А ты мой герой», – і цалавала ў вусны.

Лічылі, што прычын для хваляванняў няма, бо «Хто ж у зацемненым памяшканні наводзіць аб’ектыў на акно?! Хіба што няўмека». Былі перакананыя, што на здымках (колькі б іх там ні нашчоўкалі!) ні яго, ні яе ніхто не адрозніць. Таму, пабадзяўшыся па набярэжных затокі, пастанавілі скарыстацца сваім выхадным напоўніцу. І хоць Марку пры слове «напоўніцу» злёгку пакашліваў і папраўляў акуляры, спадзяванні, што далей абыдзецца, усё ж пераважылі.

Пачуўшы ў гамане мінакоў пра турыстычны цягнік да базілікі, Марына зноўку павяла мужа за сабой. З агляднай пляцоўкі каля Нотр-Дам-дэ-ля-Гард яны зачаравана цешыліся краявідамі Марселя, бухтай, недалёкімі выспамі. Пазіралі на форты і замак, які на мове турыстаў называўся няйнакш як «замак графа Монтэ-Крыста». Спрабавалі знайсці на даляглядах лабараторнае мястэчка. Дыхалі на поўныя грудзі. Адчувалі хараство жыцця.

З узгорка спускаліся пад вечар. Саматугам. Каб чарговы раз паблукаць па куточках усё яшчэ малазнаёмага горада. Побач з ім яны жылі ўжо колькі месяцаў, але так і не спасціглі яго душу, не адчулі genius loci. У пешых блуканнях бачыўся свой адметны рэзон. Свая апрычоная рацыя. Блукаючы, можна было ўбіраць у сябе рэха пульсацыі гэтага горада, прапускаць праз зрок стракатасць яго ландшафтаў, прызвычайваць слых да яго гукаў…

Вяртаючыся да затокі, яны шмат размаўлялі, жартавалі, цалаваліся, зусім не думаючы, што стане наступным пунктам праграмы: лавачка каля якой-небудзь ахінутай зелянінай старой сядзібы, утульная кавярня каля тунэля праз затоку ці катар, які памчыць іх да замка Іф. У выніку ж Марыну спакусіла назва «Le Trolleybus», пад якой хаваўся начны клуб, абсталяваны ў скляпеннях адной з камяніц Старога порта.

«Заезжай за мной на троллейбусе», – дурасліва напявала яна, ідучы разам з мужам вузкімі даўгаватымі памяшканнямі з нізкімі чорнымі столямі. Лёгкая вячэра ў адным з бараў клуба спакваля перарасла ў алкагольны трып. Змяняліся кактэйлі. «Стралялі» шоты. Танцавальная музыка найноўшых стыляў здавалася працягам змесціва келіхаў і стопак. Бо і п’яніла, і весяліла, і клікала ў такія нетры нейраасалоды, што цяжка было падумаць, як ты без усяго гэтага абыходзіўся раней. Марына і Марку нястомна нырцавалі ў шумлівых хвалях гэтае музыкі і гіпнатычным мігценні каляровых агнёў. Калі ў музычным шэрагу загучаў рэмікс на песню пра возера Ліцвін, з вачэй беларускі пырснулі слёзы радасці, а ўлонне звяло ад неўтаймоўнага жадання, усярэдзіне якога затрымцеў зусім не мужаў вобраз.

16

Марына паборала млявасць. Пару дзён Ягор гатаваў для яе булёны і гароднінныя супчыкі. Паіў садавінавымі ўзварамі і чыстай, толькі-толькі згенераванай вадой. Быў клапатлівым татачкам, як жонка не без любасці ў голасе абазвала яго. Ён жа чарговы раз упэўніўся ў справядлівасці старажытнай мудрасці: колькі жвіру на ўзмор’і, столькі ўтомнасці ў дбанні любоўным.

Медсканер сведчыў, што немач мінала. Ачунялай жанчыне карцела хутчэй узяцца за вывучэнне структуры, якая так спрытна ўклала яе на койку ізалятара, ператварыўшы ў бязвольную кулешу. Часцінкі структуры трэба было б параўнаць з пробамі дысбуэндыю, да доследаў з якімі ніяк не даходзілі рукі. Раптоўнае ўсведамленне не адпускала даследчыцу з гарышча навуковай зацікаўленасці.

Пад здзіўленым позіркам мужа, чыю цікаўнасць задавальняць не спяшалася, Марына засела ў лабараторным адсеку. Чаравала з прабіркамі, колбамі, газаадводнымі трубкамі, цэнтрыфугамі і яшчэ бог ведае з чым. Сыпала формуламі, лічбамі, паняццямі. «Проста сучасная вядзьмарка», – жартам падбівала яна Ягора пагадзіцца. Ён не згаджаўся. Сам патроху чараваў, гатуючы зборную салянку з марсіянскай іскрынкай. Марына тым часам не забавілася з папярэднімі высновамі. Сумневы адпадалі: аб’екты доследаў яднала роднаснае паходжанне. Дадатковымі разлікамі шукальніца высветліла, што ўздзеянне мінералу на чалавека можа быць значна мацнейшым.

Першае, што спытаў Руткоўскі, пачуўшы за абедам пра гэта, тычылася водаправода:

– Ваду на базу не вядзём?

– Вядзём. Фільтры надзейныя. З улікам адкрыцця ўнясём адпаведныя звесткі ў памяць сістэмы ачысткі. Яна лішняга не прапусціць, – бойка адказала жанчына, падзьмухваючы на лыжку з гарачай салянкай.

– А што будзем рабіць з мінералам?

– Наколькі мне дазволіць час, я буду займацца вывучэннем, – Марына падзялілася намерамі, пакаштавала страву і, нічога пра яе не сказаўшы, працягнула: – Ты сам цудоўна памятаеш, як абстаўлялася знаходка дысбуэндыю і яго значэнне для медыцыны, а менавіта для змагання з адзінотай. Тое, што я няўрокам выпрабавала на сабе, мне найменш падалося лекамі ад адзіноты. Так, я трохі жартавала, пацвельвала цябе, успамінала дурныя дзіцячыя загадкі. Але разам з тым мая воля была амаль цалкам прыгнечанай. Я сапраўды была млявай. Аднак гэта млявасць пластыліну ў нечых руках.

– Пластыліну? – Ягор адсунуў паўпустую талерку.

– Менавіта. Здавалася, што з мяне можна было зляпіць што заўгодна, – патлумачыла яна.

– То-бок наступныя дні ты была такой ціхамірнай толькі таму, што я цябе пра гэта папрасіў, а рэчыва ў тваім арганізме змушала цябе падпарадкоўвацца? – мужчына не мог паверыць вушам і ўласным высновам.

– Так і ёсць. Але гэта пакуль толькі на ўзроўні саманазірання. На жаль, у нас няма магчымасці правесці эксперымент на мышах. Многае праяснілася б.

– Кот для такога эксперымента, як я разумею, не прыдасца.

– Шкада гэтага шыбеніка. Вынікі ж непрадказальныя.

– Непрадказальныя вынікі – гэта проста пра маю сённяшнюю салянку, – самакрытычна зазначыў Руткоўскі, заўважыўшы, што жонка амаль і не ела. – Прыгатаваць нешта іншае?

– Я сама прыгатую. А ты падрыхтуй усё, каб заўтра зноў можна было брацца за водаправод. З Варгінам я ўсё-ткі паэксперыментую. Кыць-кыць-кыць! Варгіне, хадзем естачкі! Хочаш смачнюсенькай саляначкі?

Наступнымі днямі працавалі надзвычай асцярожна. Прыкметна збавілі абароты. Прасцей марсаходу было праехаць праз вушка іголкі, чым пасяленцам уплішчыцца ў межы нават двух умоўных дзён. Мусілі падгадваць сваю працу пад зручны прамежак нясцерпна любімых марсіянскіх сутак. Каб ні холадна, ні горача, як жартавалі рабоцькі, добра засвоіўшы розніцу між днём і ноччу на Марсе. За адзін падгаданы прамежак паспявалі пракласці ў лепшым разе каля дваццаці метраў труб. Часам так стамляліся, што моцы не ставала ні для кексу, ні для сексу. Літаральна падалі, як снапы і, хутчэй за ўсё, адразу б і засыналі, калі б не «цяпліцы», якія вымагалі цягнуць штодзённую паншчыну і не даравалі найменшай нядбаласці ў стаўленні да сябе.

За працай пазнаёміліся з яшчэ адной марсіянскай прыроднай з’явай. У тэорыі яны ведалі пра невідочныя віхры з падрыхтоўкі да палёту, але за ўсімі клопатамі добранька забыліся… Нагадаў метэаралагічны сканер. Адзін такі няўгледка прагарцаваў за пяць метраў ад цяжкавоза. Другі з нахабнай развальцай ператнуў траншэю каля Ягора. Ледзьве з ног не зваліў. Нічога фатальнага з гэтага не надарылася. Свае ўражанні ад блізкасці невідочнага віхру мужчына апісаў потым. Параўнаў з адчувальным парывам ветру. Апавядаючы, храбрыўся. Не сказаў каханай, што ў момант кароткага суседства з віхром паспеў пахаладзець і сэрцам, і душой, і аскепкамі колішніх мрой. Прызнаўся толькі на базе, калі з кунежаннямі ў спальным адсеку ўпершыню здарыўся паўнюткі швах.

На запісах з камеры зонда, што лунаў над месцам работ, пасяленцы заўважылі ўтвораныя абодвума віхрамі дарожкі. Іх лініі былі не суцэльнымі, а перарывістымі. Праз сол яны ўвогуле сталі нагадваць ланцужкі слядоў. Адкрыццё вельмі ўзрушыла. Муж і жонка параўноўвалі здымкі дарожак са здымкамі знойдзеных пасля пылавой буры слядоў. І хоць камп’ютар упарта адмаўляўся бачыць паміж імі нейкае падабенства, для людзей яно было відавочным. Столькі думак, перажыванняў, насцярожанасці – а ўвесь клопат крыўся ў прыроднай з’яве!

«Ану пачакай», – акрыленая праясненнем Марына ўселася за камп’ютарам ямчэй. Стала перабіраць новыя і старыя запісы. Праганяла праз праграму супастаўлення. Нешта круціла, вярцела, мадэлявала. Адганяла Ягора, які наравіў утачыць носа ў проса яе шчыраванняў.

– Ты па носіках асенніх клёнаў засумавала? – ухапіў ён вокам змадэляваную карцінку.

– Во ўжо дзе неўгамонне! – паўжартам шчуняла яго жонка. – Зараз усё пабачыш.

Марына вызваліла подступ да манітора. Разлікі руху невідочнага віхра параўноўваліся з апошнімі віхляннямі страчанага беспілотніка – куты, нахілы, выгіны, спіралі. Праграма наглядна паказвала тоеснасць рухаў. Выснова рашуча адсякала змеевы галовы неадназначнасці: апарату не пашанцавала апынуцца ў акрэсе праходжання аднаго з невідочных віхроў, а той спрытна яго ўмыкнуў і абяздоліў.

Два пытанні паслянцы для сябе закрылі. Можна было хоць з гэтым супакоіцца. Не думаць пра іншапланетнікаў. Нападу не чакаць. Пагатоў, сігнал, які не паддаваўся расшыфроўцы, плаўна перамяніўся на цалкам чытэльны. Нягледзячы на пэўныя тэхнічныя нюансы, ранейшая здагадка пра бартавы самапісец пацвярджалася. Заставалася толькі адправіцца да абломкаў. «Адразу ж пасля пуску водаправода», – пастанавілі сужэнцы. Даўно яны не адчувалі такога псіхалагічнага камфорту на Марсе. Што праўда, беларуская разважлівасць настойліва раіла зонд да канца работ не здымаць – хай павісіць.

17

Лістапад выдаўся незвычайна цёплым. Дваццаць градусаў удзень нагадвалі гамяльчанам, хутчэй, пра другое выданне бабінага лета, чым пра немінучасць набліжэння зімы. На апорах моста праз абмялелы Сож той незвычайна цёплай восенню з’явіліся графіці: «Грэта мела рацыю». Ягор і Наста напоўніцу карысталіся падарункам прыроды. Часта праходжваліся па цэнтры. Блукалі ў парку. Выбіраліся за Сож. Лес за ракой, нягледзячы на тэмпературную анамалію, жыў згодна са сваім прыродным рытмам – дрэвы, з іх прыроднай інтуіцыяй, катэгарычна не купляліся на дачасныя падманкі. Мноства зжаўцелага і счырванелага лісця паспела апасці яшчэ ў кастрычніку. І калі асфальтаваная дарожка ўздоўж пляжа, на якім яшчэ можна было бачыць радасных купальшчыкаў, падмяталася, то лясныя сцежкі разам з астатняй прасторай безнадзейна ўсцілаліся кілімамі з апалае лістоты, што, зрэшты, не замінала аматарам восеньскага шамацення пад нагамі выбіраць для шпацыру менавіта гэтыя, некранутыя мётламі, мясціны.

Ягор апавёў жонцы, што лес на гэтым узбярэжжы Сожа рос не заўсёды. Прыгадаў, а потым і паказаў на смартфоне старыя фотаздымкі, дзе замест лясоў і хмызнякоў тут разлягаўся луг, на якім шчасна пасвіліся «правільна, каровы», што сваім заўсёдным апетытам знішчалі любую спробу буйной расліннасці ўзняць галаву. Наста распытвала яго пра Кацярынінскія ліпы. Недзе чула ці чытала, што чародка ліп на поўнач ад пляжа лічылася рэшткамі колішніх прысад, што з’явіліся ажно за часамі расійскай імператрыцы Кацярыны ІІ з нагоды яе прыезду ў Гомель.

– Ведаеш, у нас што ні гасцінец, то Кацярынінскі тракт, што ні ўзвышша, то Шведская гара ці Французская магіла, – з прафесійнай іроніяй зазначыў Руткоўскі. – А пачнеш разбірацца, высвятляецца, што ні Кацярына ІІ, ні шведы з французамі да гэтых дарог і ўзгоркаў ніякага дачынення не маюць. Так і з нашымі ліпамі. Сама зірні: найстарэйшай з іх ад сілы гадоў восемдзесят.

– Дык ранейшыя маглі загінуць, тады новыя пасадзілі, а назву старую захавалі, – бліснула Наста цалкам лагічнай версіяй.

– Загваздка ў тым, што няма ў гістарычных крыніцах такой назвы, – муж быў вымушаны расчараваць яе. – А вось дзесьці паблізу ад гэтых мясцін напрыканцы васямнаццатага стагоддзя было возера, якое на старой мапе пазначана як «Березовая гряда». Магчыма, што тады каровы за бярозкамі не ўпадалі і дрэвы стройненька раслі, нагадваючы прысады. Але ж бярозы, а не ліпы.

– Ат жа ўсё ў вас, гісторыкаў, не па-людску, – з удаванай крыўдай адгукнулася яна, пасля чаго спытала: – І што тады атрымліваецца? Калі ў цяперашніх прысад няма назвы, то нехта мае права іх назваць?

– Кожны чалавек мае права называць для сябе любы куточак горада, як захоча. Іншая рэч, ці падхопяць тую назву астатнія, – цярпліва разважаў мужчына, адчуваючы, што тэма сапраўды зацікавіла жонку. – Спуск з плошчы да Сожа не заўсёды Кіеўскім называўся. Быў ён і Саборным, і Параходным, а ў старажытнасці яшчэ неяк называўся, ды мы ўжо не памятаем. Спуск каля «Кватэрніка» адны завуць Баярскім, іншыя – Білецкім. Аглядную пляцоўку ў парку недалёка ад аранжарэі я, калі быў малы, называў Пірацкім абрывам, а следам за мной так рабілі і мае сябры. Але калі мы зараз паспрабуем спытаць у каго-небудзь у парку, як прайсці да Пірацкага абрыву, то нам ці не адкажуць, ці падумаюць, што мы маем на ўвазе нейкі атракцыён, ці адправяць на бухту Капітанаў каля Навабеліцы. Доўгі дзевяціпавярховік на Старым Аэрадроме ў народзе ад пачатку назвалі і працягваюць называць па сёння Кітайскай сцяной. Азярцо ў нізіне за Палацам лёгкай атлетыкі нехта празваў Бабровым, так яно і павялося. Кар’ер на станцыі Іпуць толькі некаторыя называюць возерам Радасці, а для большасці ён – ПМС, што значыць «Проммостстрой»[4]. Мікрараён, прылеглы да Траецкай царквы, афіцыйна называецца Мілавіцай, але амаль ніхто з жыхароў гэтай назвай не карыстаецца. Такая вось мала інтимна урбаністика.

– Інтимна?

– Так.

Вочы маладой жанчыны засвяціліся, яна памкнулася да мужа. Цёплае сонца, шапатлівыя дрэвы, стракатае лісце пад лёгкім павевам ветру акампанавалі людской пяшчоце.

– Я ведаю, як буду называць гэтыя ліпы для сябе, – выроўніваючы дыханне, прашаптала Наста і пасля працяглага выпрабавальнага позірку агучыла назву: – «Руткоўскія Цалуйкі».

– Таму што ліпавыя, несапраўдныя? – хаваючы расчуленасць за блазнаватай усмешкай, удакладніў Ягор.

– Таму што салодкія, як ліпавы мёд, – жоначка праменілася ласкавасцю.

– А ці не давядзецца мне чырванець, калі гэтая назва перастане быць нашым сакрэтам, пашырыцца, замацуецца, прыжывецца? Уяўляю, як новыя пакаленні студэнтаў будуць пытаць у мяне, пахілага старца: «Ці не ў гонар вашага продка ліпы за Сожам называюць?», – а я са старэчай какетлівасцю буду пасміхацца сабе ў сівыя вусы і не даваць адказу, рэкамендуючы ім самім разабрацца ў гэтай ці то гісторыі, ці то легендзе, – летуценна прамовіў навуковец, пяшчотна горнучы Насту.

– Нічога страшнага. Была адна легенда, стане іншая. Хоць адну мясціну ў «шальной імператрыцы» адваюем. Сам жа кажаш, што яе тут зашмат. Ад яе не адбудзе, калі трошкі пасунецца, – па-дзіцячы наіўна гучалі жончыны словы.

– Тое, што адны легенды змяняюцца іншымі, сапраўды нярэдкасць. Можа, і ад легенд пра Кацярыну ў нашым краі нічога не застанецца, акрамя занатаванага ў кнігах.

– А калі ў тым трактаце таксама легенда? – раптоўна пераключылася Наста, маючы на ўвазе «Обычай, анимуш а звыкливость балвохвалцев», які ўсё не даваў спакою мужу.

– Магчыма. Але мне трэба пераканацца, што сам дакумент не выдумка, – чарговым разам тлумачыў Ягор, выхопліваючы прыкметы тугі з бездані яе вачэй. – Гэта зойме ўсяго паўтыдня, мілая. Ты і міргнуць не паспееш, як твой даследчык старажытнасцей вернецца.

– Мы будзем сумаваць, – яна пагладзіла жывот.

– Сумаваць не трэба. Пастараюся рэгулярна выходзіць на сувязь. Абяцаю прывезці гасцінчык.

– Гасцінчык… – паўтарыла за ім Наста і потым на адным уздыху выдала: – Галоўны гасцінчык я ўжо атрымала ад лёсу.

Голас яе збіўся, а сама маладзіца сумелася, зразумеўшы, што выйшла неяк двухсэнсоўна і магло развярэдзіць мужу ранейшыя раны.

– Вось ты для мяне сапраўды гасцінчык, – коратка запярэчыў ён, не прыкмеціўшы выпадковай падвоенасці сэнсу ў сказаным жоначкай.

– Калі ласка, будзь там асцярожны. Кажуць, сінтатадзін і да немцаў дабраўся. Не хачу, каб ты падчапіў гэтую хваробу і перастаў жадаць ад жыцця чагосьці большага, акрамя самотнага існавання ў правінцыі каля мора ці ў маленькай горнай вёсачцы за тысячы кіламетраў ад усіх выгод цывілізацыі.

– Па-першае, трасца гэтая праяўляе сябе толькі ў чалавечых мурашніках офісаў сусветных карпарацый. Па-другое, у Нямеччыне гаворка пакуль толькі пра лакальныя непацверджаныя выпадкі. Так што ўсё будзе добра. У нас цяпер болей шанцаў патрапіць пад навальніцу, чым у мяне небяспекі заразіцца сінтатадзінам падчас выправы.

Пра навальніцу Руткоўскі сказаў не дзеля гожага слоўца – з боку Валатавы марудна насоўвалася вялізная свінцовая хмара. Ці пойдзе дождж, пытанне не стаяла. Пытанне стаяла пра тое, ці паспее сямейная пара апынуцца дома да яго пачатку. Вецер, пакуль яшчэ адчувальна цёплы, пачынаў трывожыць сваімі дотыкамі дрэвы. Апалае лісце з лесу выдзімалася на асфальтавую дарожку і далей, на пляж. Пляжны пясок, сухі ад доўгага бездажджоўя, уздымаўся ў паветра. Ісці праз гэтыя цуды даводзілася жвавай хадою, спадзеючыся, што вецер не зменіцца ўраганам, а нябесны свінец не нагоніць іх, каб накрыць дажджом.

Па пешаходным мосце ішлі подбегам, змяшаўшыся з дзясяткамі іншых людзей, якія спяшаліся перабрацца на правы бераг Сожа, ратуючыся ад, здавалася, наканаванай непагадзі. Прырода да часу літавала ўсіх, ажно ў некаторых узніклі сумневы, ці варта было паддавацца агульнаму хваляванню і пакідаць фенаменальна цёплы лістападаўскі пляж. У Ягора з Настай такіх думак і блізка не было. Ягор не мог дапусціць, каб яго цяжарная жонка нават на хвіліну апынулася пад дажджом. Каб не рызыкаваць ні яе здароўем, ні здароўем будучага дзіцяці, ён выклікаў таксі. Дарогай дадому Наста прыгадала, як яны ўлетку амаль такім самым маршрутам ляцелі на таксоўцы з парку, каб упершыню аддацца ўзаемнай пяшчоце. Згадка трохі развеяла напятасць мужа. Ён бусьнуў памятлівую маладзічку ў шчаку і асцярожна сціснуў яе прахалодную далонь.

Зайшоўшы ў кватэру, яна ўключыла тэлевізар, што часта рабіла адно дзеля фону. Памяркоўна папсовая праграма пра сучасны кінематограф цалкам для гэтага пасавала. За акном пачуліся грымоты.

– Сапраўды навальніца, – спрабуючы не баяцца, канстатавала гаспадынька.

– Вось такі ў нас лістапад, – развёў рукамі Ягор і расквеціў гэты жэст цытатай з Баркулабаўскага летапісу: – «З ласки божей осень была погодлива и вдячно глядети – было велми зелено».

«Сусветна вядомы рэжысёр Квенцін Таранціна плануе зняць фільм па матывах франшызы “Таксі” Люка Бесона», – сужэнцы, як па камандзе, павярнулі галовы да тэлевізара, пачуўшы згадку пра таксоўку.

– Адзін сюжэтны ход пра таксі я ім дакладна падказала б, – хітрай ліскай зірнула на мужа Наста.

Той высалапіў кончык языка і па-змоўніцку падміргнуў.

«Як стала вядома французскаму інтэрнэт-выданню “C’est La Vie 24/7”, абодва рэжысёры сустракаліся ў нефармальнай абстаноўцы аднаго з марсельскіх рэстаранаў, каб абмеркаваць канцэпцыю будучага фільма “Шалёныя таксісты”. Менавіта гэтую назву падае іншая…»

Увушшу ў Ягора зазвінела, а ў вачах, якія траха не выскачылі з арбіт, памутнела. Сэрца білася так, нібыта намагалася вырвацца са сваёй схованкі. Ногі адмовіліся слухацца. Закадравы тэкст суправаджаўся візуальным шэрагам, які складаўся з фотаздымкаў Таранціна і Бесона за рэстаранным столікам на балконе, а справа, перад балконным акном, прытулілася парачка, у якой лёгка пазнаваліся Марына і Марку.

– Што з табой? – захвалявалася жонка, падбягаючы да яго. – Можа, таблетку трэба?

– Ты гэта бачыла? Бачыла? – ігнаруючы яе пытанні, дабіваўся ён і ўсё паціраў далонямі счырванелы твар.

– Бачыла што? – шчыра не разумела яна, уздрыгваючы ад новых раскатаў грому.

Аслупянелы мужчына перамясціўся да камп’ютара, пакешкаўся з пошукавікам, знайшоў адпаведны відэаролік, наўздагад перавёў бегунок плэера, націснуў на патрэбным фрагменце «стоп», вывеў кадр на поўны экран і тыцнуў пальцам у правы ніжні кут.

– Пазнаеш? – павярнуўся ён да жонкі.

– Не можа быць, – збялеўшы, прамармытала тая.

– Відаць, што можа, – бомкнуў ён, а на яго твары зайграла ніякаватая ўсмешка-ашчэр.

Руткоўскі працягнуў пошукі ў сеціве. Здымкі знайшліся на многіх сайтах. Ён выбраў фотаздымак з найлепшым разрозненнем і вывеў на друк. Рэжысёры атрымаліся выдатна, а парачка справа выйшла злёгку зярністай, але ўсё адно пазнавальнай. Дробныя дажджынкі грукалі ў акно. Неўтаймоўная кроў пульсавала ў скронях. Наста з маўклівым жахам глядзела, як муж сноўдае з раздрукоўкай па кватэры і не можа знайсці сабе месца. Млявыя намаганні спыніць яго і супакоіць плёну не давалі. На дварэ шугалі маланкі, нібыта сам Пярун (з вялікай літары!) разгуляўся не на смешкі. Пасля чарговай успышкі адключылася электрычнасць. Руткоўскі падышоў да тэлефона і па памяці набраў хатні нумар Гваздовічаў. Нягледзячы на шэраг спроб, слухаўку на тым канцы так ніхто і не падняў. Сцямнелы пакой азарыўся пошугам бліскавіцы. Тэлефон перастаў працаваць. Мабільная сувязь таксама знікла. Вада з неба лілася, як з цэбра. Бясконцага агромністага цэбра. Ягор падышоў да акна і зірнуў у двор. Ніводнай машыны, акрамя старога аўтобуса «ПАЗ».

– Ты ведаеш, чый гэта аўтобус? – звярнуўся Ягор да сужэнкі.

– Здаецца, Вікторчыкаў, – хуценька, быццам хацела дагадзіць, знайшлася яна.

– Заставайся дома. У спальні будзе не так страшна. Да ночы пастараюся вярнуцца, – запакоўваючы раздрукаваны здымак, сказаў ён, дастаў са сценнай шафы свой паходны дажджавік, накінуў на сябе і пашыбаваў з кватэры.

Наста як стаяла, так і асела на падлогу. Нема заліваючыся слязьмі бездапаможнасці, яна сціскала і расціскала ўзмакрэлыя ад хвалявання далоні. Ледзьве ўтрымае рука трэскі разбітай кармы.

Да просьбы Руткоўскага пазычыць аўтобус суседзі паставіліся са здзіўленнем інквізітара на жартаўлівыя скокі ерэтыка і ў думках нават пакруцілі пальцам каля скроні («А ўсё-ткі яна круціцца!»). Аднак просьбіт, спаслаўшыся на абрыў сувязі, наплёў гісторыю пра хворых сваякоў, якіх трэба тэрмінова праведаць, бо яны засталіся адны і вельмі баяцца навальніцы. Невядома, што суседзяў пераканала больш – маланкі і грымоты, якія спадарожнічалі аповеду «ерэтыка», ці пяцьдзясят еўра, якія ён зычліва ўсукаў ім у якасці перадаплаты за тэрміновую арэнду.

Атрымаўшы ключы, пан рандар выбег з пад’езда. Дождж ліў цяпер ужо, як з дзесяці бясконца агромністых цэбраў. Абрысы аўтобуса ледзьве ўгадваліся за сцяною вады. Ягор навобмацак адамкнуў дзверцы кіроўцы, ступіў на нязручную падножку і падняўся ў кабіну. За гэтыя імгненні дождж паспрабаваў уварвацца ў сярэдзіну аўтобуса, намачыўшы сядзенне. Не зважаючы на мокрадзь, мужчына завёў матор і стаў амаль навослеп манеўраваць, каб выехаць з цеснага дворыка. Наста стаяла каля акна і, доўжачы роспачны плач, намагалася разгледзець, што той робіць.

Ледзь не ўехаўшы задам у агароджу, Руткоўскі скіраваў «ПАЗ» у дарожны прагал між гаражамі і адміністрацыйным будынкам, адолеў рэзкі пад’ём, выехаў на невялікую пляцоўку ў двары за ваенным музеем, трохі памарудзіў, выглядваючы зеўру падваротні, якая выводзіла на Траецкую. Дакладна ўпісацца не атрымалася. Чыркаючы левым бортам аб сцяну, ён перасек ходнік і збочыў на Румянцаўскую. Святлафоры не працавалі. Бачнасць на дарозе была блізкай да нулявой. «Дворнікі» не давалі рады струменям, што абрыналіся на лабавое шкло. Ад вады, якая неймавернымі аб’ёмамі падала на аўтобус, у салоне стаяў безупынны шум, які адкрыта спаборнічаў з грукатам матора. Але ніякі шум не мог скласці канкурэнцыю крыклівым думкам, што віравалі ў галаве міжвольнага кіроўцы – кіроўцы, у якога ніколі не было правоў. Дзякуй богу, дождж загнаў людзей у схованкі – дамы, кавярні, крамы. Ніводнай постаці на ходніках. Аўтамабіляў амаль не было. «Бяспраўнік» мог адчуваць сябе каралём дарогі, але, атакаваны тысячамі пытанняў і сумневаў, не адчуваў.

Хацелася як мага хутчэй даведацца, што ж насамрэч адбылося. Няўжо яго так жорстка і, разам з тым, спрытна абхітрылі? Але без змовы гэта было б немагчыма. Хто тады ў змове ўдзельнічаў? Пытаннечка. Але ў тым, што бацькі Марыны ведалі ўсю праўду, Руткоўскі не сумняваўся. Таму імчаў праз гэты неміласэрны дождж да іх у Навабеліцу. Выруліў на галоўную плошчу. Парк і будынкі па яе перыметры цьмянелі за дажджавой заслонай. Праносячыся нават не па лужынах, а па ўтвораных залевай азярцах, аўтобус шчодра паліваў ходнік побач з сабою. Зрэшты, гэта нічога не азначала. Абдаць кагосьці пырскамі было немагчыма – ніякі шаляніца плошчу перасякаць не збіраўся. А калі б і збіраўся, то быў бы ўжо і без гэтых пырскаў мокрым з ног да галавы. Да апошняе ніткі. «Да апошняе думкі», – міжволі сарвалася з вуснаў Ягора, які параўноўваў пырскі з-пад колаў з паўсядзённай дробнай маной, якая не заўважаецца, зліваючыся з непралазнай грамадзінай вялікай хлусні.

Ён выруліў на Спасаўку, дзе дарога адчувальна брала ўніз, а потым падымалася зноў. Уявіць сябе ў гэтым жолабе капітанам Нэма можна было вельмі проста – вады між высокімі броўкамі ходнікаў назбіралася вышэй за колы. Калі б не суседства з Гамеюком і Кагальным ірвом, куды з дарогі абрыналася большая частка патокаў, аўтобус мог бы ці не цалкам схавацца пад бурлівым водным покрывам. Сваё становішча з моманту весткі пра гібель Марыны і да сённяшняга дня міжвольны кіроўца параўнаў са знаходжаннем у гэткім жолабе, даверху залітым хлуснёй. Гэты вобраз раз-пораз асвечваўся ўспышкамі маланак падазрэнняў. Руткоўскі хапаўся мацней за стырно і кіраваў далей, бо існавала вялікая небяспека памыліцца. Абвінаваціць не тых людзей. Выпусціць з сябе стоенага звера – таго самага дэмана ці нават сатану, пра якога калісьці трапна мудраваў сябар з універсітэта транспарту.

Кола агляду, абрысы якога невыразна праступалі за густой сеткай дажджышча, стаяла нерухома. Непагадзь і адключэнне электрычнасці, хутчэй за ўсё, прыспелі шчасліўцаў, што акурат забаўляліся на шыкоўным атракцыёне. І вось цяпер, калі кола знерухомела, а з продухаў нябесных бесперастанна лілося – як пачуваліся гэтыя шчасліўцы? Можа, паміралі ад страху? Ці вар’яцелі, трапіўшы ў такую, па сутнасці, смешную пастку? Руткоўскі зноў прымяраў сітуацыю на сябе. Тое, што ён круціць баранку і цісне на газ, яго цешыла. Абы толькі ўсё гэта не абярнулася ілюзіяй руху ў пастцы застылага на дажджах і вятрах чортавага кола з ускраіны старога парку.

Праляцеўшы міма ператворанага ў горную раку Ільінскага спуску і каледжа, названага ў гонар псіхолага, да якога Ягору было б няблага запісацца на прыём, «бяспраўнік» выскачыў на Свячную, а адтуль – на адзін з аўтамабільных мастоў цераз Сож. Ён ніколі не кіраваў машынай у горадзе, таму і не заўважыў, што ўзяў курс на мост, які быў адданы толькі пад рух транспарту з Навабеліцы. Працягваў гнаць. Нябесныя вадаспады аб’ядалі набярэжную і «зялёную зону» за ракой. Тыя бачыліся дзіўнымі фрагментамі, быццам выстаўленыя ў цёмным пакоі чорна-белыя копіі карцін французскіх імпрэсіяністаў нехта адвольна высвечваў бляклым ліхтарыкам, у якім сядала батарэйка. Рака пазнавалася больш яўна, але выглядала сцямнелай разлеглай плямай невядомай субстанцыі. Археолаг не стамляўся прапускаць уражанні ад навакольных краявідаў праз прызму ўласнае бяды, вымалёўваючы дасціпныя, але ні на каліва не смешныя параўнанні.

Калі ён вярнуў позірк з ракі на дарогу, то асалапеў – насустрач імчала, адчайна сігналячы і міргаючы фарамі, вялізная фура. Здавалася, яшчэ дзве-тры секунды – і сутыкнення не пазбегнуць. «Бяспраўнік», агоўтаўшыся ад усведамлення блізкасці катастрофы, рэзка ўзяў управа. Аўтобус прыткнуўся да самай броўкі. Яго трэсла і хістала. Ад каўпакоў, якія чарцілі аб жалезабетон броўкі, густа сыпалі іскры і тут жа гаслі, удараючыся аб дождж. Фура тады ж узяла ўлева, праехаўшы ў лепшым разе за дзесяць сантыметраў ад аўтобуса. Цяжка дыхаючы, Руткоўскі больш асцярожна, але не менш рашуча пакіраваў «ПАЗ» на Палуцінскі праспект. Даймаць сябе думкамі пра смерць, якой ён толькі што шчасліва пазбег, не было ахвоты. Дый самой смерці не хацелася. Не таму што страшна (хаця і страшна таксама), а таму што не даведаўся б праўды пра Марыну і Марку.

Амаль два стагоддзі з далучэння Беліцы да Гомеля не зрабілі яе адасобленасць менш адчувальнай. Так, адразу за мастамі ўсіх падарожных сустракала кветкавая інсталяцыя з надпісам «Навабеліца», якую цяпер плюндравала залева, пакідаючы адно нягеглы драцяны каркас. Але і ў пагодныя дні абапал дарогі нельга было ўбачыць аніводнай фундаментальнай пабудовы. Сама прырода ў змове з гістарычнымі абставінамі распарадзілася гэткім чынам, што тут так і не з’явіліся мікрараёны, пра якія дужа марылі архітэктары, высненыя атлантамі і карыятыдамі Івана Шамякіна. Патрабавалася агораць яшчэ з ладны кіламетр, каб сапраўды апынуцца ў Навабеліцы, перасекшы яе сімвалічную браму – мясакамбінат злева, старыя могілкі справа. Гадамі гэта ўсё заставалася нязменным. І праліўны дождж – нерэальны па сваёй моцы – нічога перамяніць не мог. Навабеліца з адзінай магістральнай вуліцай, нягледзячы на новабудоўлі па ўскраінах, успрымалася як іншы горад, якому некалі загадалі быць часткай Гомеля, але забылі патлумачыць, якім чынам гэта можна зрабіць.

Без вялікіх перашкод прамчаўшы па ўсім праспекце, Руткоўскі збочыў на Жамчужную і стаў у двары аднаго з дзевяціпавярховых дамоў. З хвіліну павагаўшыся («А раптам яны нічога не ведаюць?»), шэрым ценем ён слізгануў з аўтобуса ў гушчу залевы, каб навобмацак (і ўсё ж вурзнуўся аб лаўку) дабрацца да патрэбных дзвярэй. Дамафон не працаваў, замок, адпаведна, таксама. У тамбуры стаяла грамадка людзей, шукаючы спасу ад стыхіі. Нават не зірнуўшы на бедакоў, Ягор рушыў на лесвіцу, падняўся на трэці паверх і стаў грукацца ў кватэру бацькоў Марыны. Спачатку ніхто не азываўся. Верагодна, старыя палічылі грукат чарговымі грымотамі. Госць, аднак, упартасці не губляў.

– Хто там такі? – пачуўся за дзвярыма знаёмы сіплаваты мужчынскі голас.

– Ягор Руткоўскі. Мне трэба з вамі тэрмінова паразмаўляць, – без эпіграфаў і пралогаў паведаміў археолаг.

– Знайшлі час для размоў, – праз паўзу, скарыстаную для перашэптаў з жонкай, незадаволена прамовіў бацька Марыны. – Ці вы там п’яны? То ідзіце. Не застаўляйце міліцыю вызываць.

– Ды цвярозы я! Цвярозы! «Стол з павыламыванымі ножкамі», – гучна, але без «псіхаў», выдаў Ягор, дастаючы з-пад плашча «файлік» з раздрукоўкай. – Гэта сапраўды вельмі важна. І адкласці размову я не магу. Мне трэба вам нешта паказаць. Ад гэтага залежыць мой лёс. Я разумею, што стаў для вас чужым, але ж успомніце ранейшыя часы…

За дзвярыма зноўку пачаліся перашэпты. Праз хвіліну дзверы прачыніліся. Маці Марыны запрасіла нечаканага візітоўцу зайсці ў кватэру.

Руткоўскі знік там на добрую гадзіну. Бацькі, якія спачатку ўсё адпрэчвалі, пасля прадэманстраванага здымка скалануліся і змяніліся ў абліччах. Стары спрабаваў і пасля гэтага адпірацца. Але жанчына, не стрымаўшы слёз, перахапіла руку мужа, каб той супакоіўся з завучанай хлуснёй, і расказала былому маладому чалавеку дачушкі ўсё, як яно ёсць. Госць уважліва слухаў, намагаючыся захаваць вонкавы спакой. Каб не спужаць гэтых мілых людзей, уцягнутых дачушкай у вусцішную змову. Ён сапраўды шмат чаго ад іх даведаўся. Многае з пачутага не проста ўзрушала, а літаральна выкручвала душу і сцінала розум. З кожным новым для яго фактам карціна апошніх месяцаў дапаўнялася, нібыта мазаіка. І падзеі гэтага часу пачыналі ззяць фарбамі зусім іншых шкельцаў, чым яму ўяўлялася раней. Хлусня, пра якую так шмат па дарозе сюды думаў Ягор, у рэальнасці мела значна большыя памеры. Як агромністы кіт, у чэраве якога чалавек знаходзіўся б, нават не здагадваючыся пра гэта.

Дождж за акном не сціхаў ні на міг. Шум у двары стаяў такі, быццам ён – двор – захлынаецца ад вады, але прымудраецца трымацца з апошніх сіл. Падзякаваўшы старым, ушчэнт разбіты і апанураны, Руткоўскі пабрыў у паўзмрок лесвічнай пляцоўкі і патупаў уніз. Неяк зусім рэзка павеяла холадам. У акенцы пад’ездных дзвярэй нешта свяцілася. Людзей пры дзвярах не было. «Няўжо дождж скончыўся?» – лена падумаў Ягор, прыслухоўваючыся да гукаў знадворку. Ні плёскату, ні шолаху. Толькі нечыя здзіўленыя покрыкі. Адурэлая гамарня. Ён рашуча штурхнуў дзверы і мала не аслеп – з неба буйнымі камякамі падаў бялюткі снег.

18

Траншэю зарылі. Зараўнялі. Пазначылі акуратным ланцужком камянёў. Водаправод быў гатовы. Заставалася толькі адладзіць яго мудрагелістую сістэму. Зрабілі пробны запуск. На «мінімалках». Марсіянская вада, прайшоўшы праз хітрае сіта электронных фільтраў, паступіла на базу. У ізаляваным адсеку яе чакалі насцярожаныя пасяленцы, напяўшы на сябе з гэтай святочнай нагоды жоўтыя ахоўныя касцюмы. Фільтры фільтрамі, свята святам, а яшчэ адзін аналіз не зашкодзіў бы. На ўсялякі выпадак. Перш правер, а потым вер.

Радасць ад таго, што ў вадзе не знайшлося нічога шкоднага, была неймавернай. Паўнавартасны пуск праводзілі з прыўзнятым настроем. Каштавалі ваду на смак з заміраннем сэрца і, зноў жа, з радасцю. «Не з нашых спрадвечных крыніц, але піць можна». «Маленькі глыток для чалавека і вялікі – для ўсяго чалавецтва». «Курняў».

Чалавецтва, зрэшты, абмяжоўвалася толькі парай зямлян, якія жылі на Марсе адно дзеля сябе, не дбаючы пра трывалую сувязь з роднай планетай. Пару гэта хвалявала мала. Поспех з водаправодам засціў усе іншыя думкі. Ваду цяпер можна было расходаваць не так ашчадна, як згенераваную. Да пэўных межаў, канешне. Прынамсі, часцей прымаць душ з вадой, а не з прадзіманнем. Паўторнае ж выкарыстанне вады дзеля гаспадарчых патрэб з новым дасягненнем не адмянялася. Пасяленцы ганарыліся плёнам працы рук сваіх і, пра што б ні размаўлялі, міжвольна вярталіся да таго, якія ж яны малайцы.

Іх эйфарыя ад запуску водаправода нагадала Ягору часы, калі ў Гомелі ўпершыню правялі газ.

– Гэта было ўзімку, за некалькі месяцаў да палёту Гагарына, – нібы лірнік, за інструмент якому былі толькі струны памяці, апавядаў ён. – Газ спачатку правялі ў адзін з рабочых пасёлкаў, а потым узяліся за Гомель. У цэнтры размясцілі часовую газарэгулятарную ўстаноўку. А ў скверыку каля тэатра, там, дзе цяпер помнік Кірылу Тураўскаму стаіць, усталявалі трубу, каб запаліць сімвалічны газавы факел. Прызначылі ўсё на вечар. Народу, кажуць, набегла шмат. Хацелі паглядзець, што там за цікавостка такая. Газ падалі ў трубу. Стрэлілі з пісталета-ракетніцы. Пад уражаны ўздых натоўпу шуганула полымя. Стала светла, нібыта днём, а снег пад трубой нават таяць пачаў. І гэты факел тры дні гарэў. А людзі святкавалі. Хіба што не танчылі вакол яго.

– А мы таксама можам дазволіць сабе падоўжыць свята, – натхнілася пачутым Марына. – Засаладзіць душу, як мая прабабуля казала.

– І што ж мы зробім? Фантан? – заўсміхаўся муж, гладзячы жонку па руцэ.

– Давай зробім возера. Здаецца, мы гэта заслужылі, – ускудлаціўшы яму валасы, здзівіла яна Ягора, які, аднак, з ахвотай загарэўся яе шалёнай ідэяй.

«Лепей цяпер, чым у чацвер», – прыгаворвалі яны, з невымоўнай асалодай кідаючыся ўвасабляць уласную прыхамаць. Вандроўка да абломкаў у каляндарыку іх добрых спраў зноў адсунулася. «Нікуды той самапісец не ўцячэ!»

Пад часовы вадаём пасля пэўных роздумаў вырашылі аддаць самы крайні адсек «дальнякоў». Разлічылі, як там утрымаць у дастатку вады. Як яе туды прасцей за ўсё падаць. Як потым вывесці на паліў «цяпліц». Клопату было значна меней, чым з водаправодам, а камфорту і бяспекі – болей. Упораліся роўна за два крыжыкі ў каляндарыку добрых спраў. Адсунутая вандроўка мусіла мірыцца з лёсам. Здзяйсняльнікі летуценняў нават не пазіралі ў яе бок.

Стоячы перад дзіўным тэхнагенным марсіянскім возерам, яны перазірнуліся, абмяняліся хітраватымі ўсмешкамі, скінулі форму і скочылі ў ваду. Варгін (куды ж без яго!) бегаў па ўскрайку, біў лапай па воднай гладзі, чмыхаў, адскокваў, каб потым бясконцую колькасць разоў паўтарыць усё тое самае, так і не наважыўшыся падзяліць незразумелую яму радасць гаспадароў.

Гаспадары ж плёскаліся, смяяліся і галёкалі, нібыта дзеці. Плавалі навыперадкі, хоць надта разагнацца не было як. Па чарзе затрымлівалі дыханне і хаваліся пад вадой, паспрачаўшыся, хто даўжэй пратрывае. У Марыны выходзіла ў лепшым разе адна хвіліна. Ягор жа змог не вынырваць больш за тры хвіліны. Гулялі на жаданне, якое таямнічым чынам супадала ў абаіх. Гэта быў ці не самы бесклапотны дзень з усіх іх дзён на Марсе. Умоўных дзён…

Згаладаўшыся, нырцы рушылі на кухню. Сістэма паведаміла, што яны шчасна праграчылі спробу Зямлі выйсці на сувязь. На «дальняках» яна не турбавала іх зусім не з ветлівасці – там сістэма чамусьці ўмела апавяшчаць толькі пра надзвычайныя здарэнні. Прапушчанаму сеансу пасяленцы не засмуціліся. Надварот, цешыліся, што іх не адарвалі ад азёрных радасцей. Запіс сеанса ўсё адно захаваўся. Яго яны і слухалі за гатаваннем вячэры.

Як Руткоўскі і прадказваў, уключаючы аўдыёфайл, штаб зноў быў ледзь чутны. Знаёмыя, амаль родныя шумы перашкод, за якімі хаваліся словы. Хаваліся лепш, чым перадачы радыё «Слабада» ў падлеткавыя гады Ягоравага бацькі. Але нешта прабівалася і тут. Той самы абрывак фразы, як і ў ранейшым пасланні з Зямлі? Не. Уважлівае ўслухванне змусіла змяніць меркаванне. Апроч раней чутага «give» дзе-нідзе праточваліся яшчэ чатыры гукаспалучэнні, што нагадвалі словы ці іх кавалкі. Пасяленец адарваўся ад замешвання амлету з яечнага парашку і паставіў адпаведны фрагмент на бесперапынны паўтор. Марына працягвала гатаваць, унікліва слухаючы закальцаваны мужам адцінак запісу.

Троечку слоў раскусілі адразу – «without», «ships», «formed». Чацвёртае ж, што, як цар Ірад з батлейкі, выскоквала з прамежку між апошнімі, ніяк не паддавалася. Яно нібыта зрыналася з-пад покрыва ўспышак белага шуму. «Leviath», – дзясяткі разоў пляваліся дынамікі. Мужчына ставіў трэк на паўзу, каб больш спакойна падумаць пра сэнс пачутага. Нічога не надумваў. Уключаў ад пачатку, каб усё паўтарыць. І так не адзін раз. І ўсё марна. Урэшце задаў гукавы пошук па слоўніках на серверах. І не паспела жонка паклікаць яго за стол (соевыя катлеты з гароднінай пад – так і быць! – амлет), як з’явіліся першыя вынікі. Пошукавая праграма запэўнівала, што з імавернасцю ў 95 % мелася на ўвазе слова «Leviathan».

– Левіяфан? – неўразумела скрывілася жанчына. – Біблейская пачвара?

– Вось і стала ўсё на свае месцы, – не адказваючы наўпрост, заключыў археолаг, натхнёны здагадкай, слушнасць якой ён хацеў праверыць яшчэ да вячэры.

Пачаў пошук па біблейскім тэксце. Марына падышла да мужа, апасліва пазіраючы на экран, дзе вокамгненна засвяцілася спасылка на радкі сто чацвёртага псалма з вылучанымі ключавымі словамі: «There is the sea, great and broad, In which are swarms without number, Animals both small and great. There the ships move along, And Leviathan, which You have formed to sport in it. They all wait for You To give them their food in due season» – «Гэта мора – вялікае і шырокае: там паўзуны без ліку, жывёлы малыя і вялікія; там плаваюць караблі, там гэты левіяфан, якога Ты стварыў гуляць у ім. Усе яны ад Цябе чакаюць, каб Ты даў ім ежу своечасова»[5].

– Яны што, псалмы нам дасылаюць? – атарапела і расчаравана выдыхнула пасяленка.

– Як бачыш, – трохі цынічным тонам працэдзіў муж.

– І што гэта значыць?

– Марсіянскую праграму «Coböl» маглі згарнуць, і адзінае, з чым яны цяпер у стане да нас звярнуцца – біблейскія словы, якія аўтаматычна адпраўляюцца на Марс. Памагай бог, сябры. «Денег нет, но вы держитесь». За хвост левіяфана.

– А раптам там усё-ткі апакаліпсіс праз гэтую хваробу?

– У часы, калі буяюць апакаліптычныя настроі, часта назіраецца зварот да рэлігіі. Але ж сінтатадзін – ці як там яго цяпер называюць? – гэта не проста глабальная катастрофа, як яна бачыцца транснацыянальным карпарацыям і незлічонаму мноству залежных ад іх людзей. Гэта перараджэнне чалавецтва, стомленага ад бясконцай гонкі тэхнічнага прагрэсу, якое так і не здолела сфармуляваць сваёй канчатковай станоўчай мэты, апроч бесперапыннага нарастання спажывання. Ведаеш, я шмат пра гэтую хваробу думаў. Яшчэ ў пачатку нашага стагоддзя сярод людзей, уцягнутых у названую гонку, знаходзіліся адзінкі, якія свядома адмаўляліся ад офісаў і ўсіх выгод, што давалі карпарацыі. Адмаўляліся і з’язджалі ў якую-небудзь глухмень, каб быць бліжэй да прыроды і далей ад ідэалогіі спажывання. Іх называлі даўншыфтарамі і лічылі дзівакамі, няздатнымі сваімі дэмаршамі спыніць прагрэс у тым яго разуменні, што я акрэсліў вышэй. Больш брутальны варыянт бунту супраць грамадства спажывання яшчэ ў дзевяностыя гады мінулага стагоддзя намаляваў амерыканец Чак Паланік у кнізе «Байцоўскі клуб». У выніку ж чалавецтва пайшло дарогай мяккага супраціву. Сіндром татальнай адзіноты – гэта той самы даўншыфтынг, які паступова набыў масавы характар. Праўда, праяўляецца ён, калі верыць апрылюдненым звесткам, у неадольным несвядомым імкненні пакінуць офісную вязніцу і ўсё, што з ёй асацыюецца. Калі сінтатадзін сапраўды перамог, то можна лічыць, што чалавечая цывілізацыя ўступіла ў новую стадыю свайго развіцця. І мне цяжка зараз уявіць, як бы жыў, на якіх ідэйных і гаспадарчых падвалінах стаў бы трымацца свет глабальнага даўншыфтынгу.

– Калі так, то нам не выпадае чакаць дапамогі з Зямлі, – з сумам канстатавала Марына, шчыра жадаючы сурочыць. – А я ўсё спадзявалася, што мы вернемся дадому, што я нараджу нам з табою дзіцятка.

– Любая мая, не хачу цябе зноўку расчароўваць, але дарогі назад у нас, бадай, няма. А нараджаць тут – значыць, з вядомай прычыны, выракаць дзяцей на неймаверныя цяжкасці і беды. Як бы мы ні стараліся, запасы з цягам часу вычарпаюцца. Аднавіць іх будзе нерэальна. Тэхніка калі-небудзь састарэе і перастане «фурычыць». Новай мы вырабіць не зможам. І калі б за сценамі базы было дастаткова кіслароду і прыдатнай вады, калі б тэмпература ўдзень і ўначы не скакала, як шаляніца, а атмасферны ціск трымаўся б на здаровай для зямлян адзнацы, то можна было б падумаць і пра дзяцей. А так…

– А так мы з табой век дваяваць будзем, асуджаныя на пажыццёвую татальную адзіноту.

– У пэўным сэнсе. Але ў нас ёсць мы і наша каханне. І калі мы ўжо з табой аднойчы ўмовіліся, то будзьма як Дамп і Гамп.

Жанчына абдарыла мужа доўгім, поўным журбы позіркам. Пра шчаслівую пару з карабля, які разбіўся, успамінаць больш не хацела. Думала, ці не нагадаць Ягору, што ў каго-каго, а ў яго на Зямлі засталося дзіцё. Урэшце не наважылася, ціха запрасіўшы:

– Хадзем есці. Вячэра стыне.

19

Рэпліка Марыны ў прыбіральні начнога клуба «Le Trolleybus» пасварыла яе з мужам. Марку ашалеў ад неспадзяванкі. Крычаў штосьці пра прылашчанасць заганнага кола. Лаяўся, захліпаючыся абурэннем, што ветразі надзей лепш прыбраць. Памінаў колішні матулін наказ: «Абірай жонку, якая б радавала цябе, а не іншых». Разгарачаны выбег на вуліцу і хацеў вяртацца ў лабараторнае мястэчка адзін. Жонка тады высігнула следам, чым стрымала раўнівага шалапута ад нагрувашчвання глупстваў. Паехалі ўсё-ткі разам. Але моўчкі. Сужэнец натапырыўся і зацяўся на бязмоўі. Марына ж і не збіралася апраўдвацца. Імя яе колішняга каханка выдала падсвядомасць – падвяселеная алкаголем і расказытаная песняй. Зразумеўшы, што яна не хоча ні тлумачыць, ні выбачацца, надуцька, як яна яго па-свойску абазвала, яшчэ больш занаравіўся. Але ёй было зручна ігнараваць і гэты факт. Разумела, што мужанёк, як бы ні капыліў губу, не стане паліць ні мастоў, ні караблёў, ні нават яечні на патэльні.

Мінула дзён колькі, перш чым ён наважыўся перарваць маўчанне. Змест яго прамовы маладзіца ведала наперад. Галоўная прэтэнзія зводзілася да таго, што яна не забыла «гэтага ідыёта». Далей ішлі рытарычныя пытанні. Пра час, сілы і грошы, змарнаваныя на падрыхтоўку і ўвасабленне «новага жыцця». Пра сямейную згуртаванасць, лучнасць, еднасць, што мусілі б пасля ўсяго супольна перажытага нагадваць непахісны каменны мур. Пра далягляды супольнай светлай будучыні, якія захісталіся ад нечаканага землятрусу, эпіцэнтр якога знаходзіўся ў падсвядомасці Марыны. Яна ўважліва слухала, з разуменнем ківала, але катастрафічнасці мужавага настрою анічуць не падзяляла. Сэнс прамоўленага ёю на закіды мужа можна акрэсліць адной ёмістай фразай: «Не бяры да галавы, хлопча».

Гульня ў маўчанку доўжылася яшчэ нейкі час. Потым зрабілася не да таго. Калегі па лабараторыі раптам пачалі цікавіцца, ці ўзялі Жан і Жанна Кавальскі аўтографы ў Таранціна і Бесона. Зрабілася ніякавата. Маштаб распаўсюджання фотаздымкаў з «La Caravelle» не паддаваўся вымярэнню. Вельмі кароткім быў прагал часу паміж гомельскім няведаннем пра марсельскія здымкі і тым, як імі зруйнавалася легенда пра пагібель пары пад Канстанцай. Чаканне новай пагрозы не магло не прымірыць. Пагатоў, навіны з Марынінай радзімы даходзілі спрэс трывожныя.

* * *

Адпірацца Насце сэнсу не было. Ягор стараўся выглядаць спакойным. Прасіў жонку не хвалявацца, каб не нашкодзіць будучаму дзіцяці. Маладзіца не змагла ўнікнуць слёз, якія збольшага былі слязьмі ачышчэння, бо столькі ўсяго ёй даводзілася трымаць пры сабе і хаваць ад мужа, што калі-небудзь такі эмацыйны выбух усё адно мусіў бы адбыцца. Наста не таіла, што ад самага пачатку іх з Ягорам стасункаў яна знаходзілася ў змове з Марынай і Марку. Успамінала, як здзівілася, калі сяброўка прапанавала ёй спакусіць няўрымслівага выкладчыка («забірай яго сабе»), але згадзілася, бо той заўсёды быў ёй сімпатычны («пагатоў, ён табе падабаецца»), дый сяброваньцы дагадзіць хацелася («наша сяброўства для цябе што-небудзь значыць?»).

Сваімі планамі змоўнікі падзяліліся з ёю паступова. Нават сустракаліся асабіста, калі ўпотайкі ад многіх прыязджалі ў Гомель. Руткоўскі ад пачутага здрыгануўся. Але гэта ў жончыным аповедзе была толькі пачынка. Цэлая ж аўчынка палягала ў тым, што змоўнікам удалося з паўтыдня непрыкметна сачыць за ім, а ён не адчуваў ніякага сачэння; што яго звычку да вечаровых прагулянак па цэнтры наўмысля выкарысталі – паставілі на маршруце маладую і прыгожую Ройтшванец; што карэктавалі яе рух у патрэбны пункт тэлефоннымі званкамі. «Памятаеш, каля цябе прамчаўся раварыст? Гэта была Марына, якая праз хвіліну мне патэлефанавала». Ягор ажно здранцвеў ад нечаканасці.

Як высвятлялася, Марку тады «пасвіў» яго і Насту, ідучы з супрацьлеглага боку Румянцаўскай. Слухаючы, мужчына заплюшчыў вочы і паспрабаваў выцягнуць з архіваў зрокавай памяці дэталі таго незабыўнага вечара. Успаміналася толькі агульная атмасфера: балбатня з выпускніцай, ногі, што самі нясуць у парк, безаблічныя мінакі, байкеры, вулічныя музыкі… Пыркэлаба ён дакладна не бачыў. Але жонка пераконвала, што шпег перастаў за імі сачыць толькі каля ўваходу ў парк. «Паглядзеў, што ў нас з табой усё добра, і пайшоў на плошчу. Байкер-фэстам зацікавіўся». У мозгу археолага быццам нешта стрэльнула – так, як гэта не аднойчы бывала падчас раскопак ці разбору гістарычных дакументаў. Супаставіўшы факты, ён пацікавіўся, ці не дамовіўся Марку з матацыклетнымі братамі пра штосьці. Наста запэўнівала, што нічога пра тое не ведае.

Змоўнікі хвалілі Насту, падахвочвалі не выпускаць з рук сваё шчасце. Яна і не выпускала. Рабіла ўсё, каб прывязаць змучанага мужчыну да сябе. Ведала, што гібель Марыны і Марку – імітацыя. «Але і тое, што ты Гваздульцы не патрэбны, я таксама ведала». Увесь час была з ёй на сувязі. Давала справаздачы. Атрымлівала чарговыя порцыі пахвалы. Кахала Ягора ўсё больш і больш.

Слухаючы яе, муж прыгадваў абрыўкі фраз, якія яна казала ў слухаўку то чорту лысаму, то аднакласніцы з Аўстраліі. Усё выкрылася б значна раней, калі б ён быў больш уважлівым. Цяпер даводзілася слухаць попеламгалавупасыпальныя прызнанні і раз за разам пераконвацца, у якога даверлівага дурня неўпрыцям для сябе ён ператварыўся.

– І што будзе далей? – ціхутка, нібыта баючыся выклікаць снежную лавіну, папытала Наста.

– Думаю, што многае зменіцца, – цяжка ўздыхнуўшы, мовіў Ягор. – Якой бы яна ні была, я ўсё адно яе кахаю.

– Я не дам табе разводу, – жонка раптоўна асмялела.

– Добра. Я проста не буду з табой жыць, – нядбала шпульнуў той, задуменна свідруючы вачыма паветра.

– Навошта ўскладняць? У нас жа ўсё дагэтуль было добра. Амаль ідэальна. Праўда?

– Была калісьці праўда, ды заржавела. Наша ідылія грунтавалася на хлусні. А я гэтага дараваць не магу.

– А тое, што завадатарам хлусні была яна, цябе не бянтэжыць? Гэта для цябе а гіц ін паравоз[6] – дробязі пустыя? Ёй ты, атрымліваецца, гатовы дараваць.

– Яна асаблівая. Нават у сваёй хлусні.

– І замужняя, да таго ж.

– І што?

– Нічога. Любіш ты жураўля ў небе.

За акном лютавала снежная віхура. Батарэі ў кватэры не грэлі. Але холаду суразмоўцы да часу не заўважалі. Дужа моцна іх гарачыў прадмет размовы. Цяпер жа, калі многае праяснілася, а наперадзе заставаліся няпэўнасць і невядомасць, холад стаў адчувацца выразна. Залезшы на канапу, Наста схавала ногі пад сябе, рукі скрыжавала на грудзях і пацірала далонямі плечы. Ягор выйшаў у іншы пакой і неўзабаве вярнуўся з цёплым пледам, які перадаў азяблай жонцы. Не столькі з клопату пра яе, колькі пра тое жыццё, што расло ўнутры гэтай хлусліўкі. Хлусліўкі, якая так шмат зрабіла для яго. Хлусліўкі, з якой яму сапраўды было добра. У нейкае імгненне яго калупнуў сумнеў: «Можа, не рыпацца і пакінуць усё як ёсць?»

«Ды не. Глупства якое!» – выгукваў у думках ён потым, калі сумнеў знікаў у прорве нясцерпнасці, а думкі ляцелі праз снег за далягляд – у Марсель, пра двух жыхароў прадмесця якога кагадзе апавядалі старыя Гваздовічы.

* * *

У Марселі таксама пахаладала. Але не так моцна, каб даставаць цёплыя пледы ці ўключаць абагравальнікі. Марку і Марына замацавалі прымірэнне завірушным сексам. Лежачы ў пасцелі, яны ніяк не маглі пазбавіцца адчування, што думкі Ягора ўжо тут, у іх спальні, уюцца нябачным роем – прадвеснікам з’яўлення свайго гаспадара. Суцяшалі сябе тым, што, хоць Руткоўскі і можа прывалачыся ў Марсель, у лабараторнае мястэчка яму ніхто прашыцца не дазволіць. «Мы тут можам месяцамі сядзець, а ён нас не дастане». Археолаг не быў падобны да чалавека, які даўмеўся б сабраць узброеную групу і ўзяць абароненае мястэчка штурмам.

20

Вялікі марсаход рухаўся няспешна. Масіўныя колы. Узмоцненая браня. Уманціраваная лябёдка. Сонечная батарэя. Машына лёгка адольвала нязначныя і нават сярэднія перашкоды – камяні, узгорачкі, нізінкі. Шлях, як і на яго малым пабраціме, карэктаваўся звесткамі сканераў і санараў. Аднак, рыхтуючыся да выправы, пасяленцы ўдасканалілі сістэму навігацыі і бяспекі зондам, які добра дапамог ім падчас будаўніцтва водаправода. Ягор жартаваў, што марсаход цяпер, на погляд якога-небудзь падслепаватага тубыльца, падобны да Віні-Пуха з шарыкам. Марына адказала, што добра, каб гэты тубылец не прыняў марсаход за мішэнь. Было не вельмі смешна, але штукарскае буфонства Варгіна, якога зноўку ўзялі з сабой, настрой ўсё ж падымала. Хай сабе і не на вышыню лунання зонда. Адчуваючы гэта, Руткоўскі мульцяшным галаском заводзіў песню:

Марсаходы.

На планеце толькі мы адны.

Шапкі лёду.

Сульфат жалеза поўніць сны.

Маладзіцу разбіраў задорысты смех, і яна пляскала спевуна далонню па плячы, просячы ўтаймавацца. Але ён не ўтаймоўваўся, бо так было трэба.

Каменная пустэльня, пясок якой часам нагадваў рассыпаную карыцу, а часам – мелены чырвоны перац, візуальна была добра знаёмай. Зрэшты, гэта не замінала ёй выпраменьваць загадкавасць, прымушаючы зямлян цераз раз адчуваць, як зводзіць шлункі ад хвалявання. Яны агіналі кратар, на броўцы жэрла якога Ягор прапанаваў Марыне выйсці за яго замуж.

– Пазнаеш? – з затоенай радасцю ад успаміну спытаў мужчына.

– Не зусім. Але здагадваюся, пра што ты, – зазіхацела ўсмешкаю яна, пацалавала мужа і памахала рукой у бок кратара.

Варгін зыркаў то туды, то сюды, не знаходзячы прычын для ўсцешанасці. Руткоўскі пусціўся ў прасцяжныя развагі. Казаў, што многія мясціны набываюць для людзей пэўны сэнс або значнасць толькі ў звязку з яркімі эмацыйнымі перажываннямі. Напалягаў на тым, што кожны аб’ект, напрыклад, у горадзе, можа ўспрымацца рознымі людзьмі па-рознаму (іншым разам – радыкальна па-рознаму) у залежнасці ад эмацыйнага досведу канкрэтнага чалавека.

– Таму смела можна сцвярджаць, што, жывучы ў адным горадзе, людзі насамрэч жывуць у розных гарадах, – патэтычна рэзюмаваў даследчык старажытнасцей.

– Толькі гарадоў, калі не лічыць такім нашае «прыстанішча», тут нямашака. Што да гэтага камення, то прабач: найчасцей мы з табой усё-ткі на розных планетах знаходзімся, – адрэагавала жанчына надзвычайна сур’ёзным тонам, дачакалася засмучанай міны каханага, пасля чаго выбухнула смехам і заўважыла: – Але гэта ўсё не перашкаджае нам быць разам і знаходзіць кропкі судакранання.

– Згодна з прынцыпам «куды ж ты падзенешся з падводнай лодкі», – узяў рэванш Ягор, вымусіўшы жонку на хвілю сумецца.

За кратарам пачыналася тэрыторыя, якую яны ведалі толькі са спадарожнікавых карт і з відэазапісу беспілотніка. На свае вочы, хай сабе і праз магутную тоўшчу шкла, бачылі тутэйшыя краявіды ўпершыню. Не сказаць каб чарговая порцыя сумесі карыцы і чырвонага перцу прапаноўвала зроку нешта зусім новае. Але балбатня тут знікла сама сабой. Не праз россыпы камення, узвышшы, лагчыны і жэрлы дробных кратараў. А з прычыны поўнай нязведанасці абшараў, на даляглядзе якіх ужо трапятаў кволы намёк на пункт прызначэння. Лішняя ўважлівасць не шкодзіла.

Алгарытм дзеянняў абмеркавалі яшчэ на базе. Руткоўскі павінен быў выйсці вонкі, знайсці сярод абломкаў карабля самапісец, вярнуцца з ім на цяжкавоз. Марына мусіла заставацца ў кабіне, адсочваць любыя змены вакол абломкаў, папярэджваць мужа пра небяспеку, дапамагаць тэхнічна, калі б гэта спатрэбілася. Усё як і падчас будаўніцтва водаправода. Быў, праўда, нюанс. Сярод абломкаў магла заставацца нейкая частка праху Марку Пыркэлаба, хоць ён і згарэў яшчэ ў космасе. Ягор не прамінуў згадаць пра гэта. Спытаў, ці не хоча Марына сімвалічна ўшанаваць памяць свайго загінулага мужа – пайсці ў адсек, дзе яго напаткала смерць, пакланіцца або проста памаўчаць. Жанчына, не раздумваючы, сказала на гэта цвёрдае «не». Прасіць тлумачэння адмовы мужчына не рызыкнуў.

Час для выправы абралі адмысловы – паміж марозам і скварам. Тэмпература за бортам пакуль толькі набліжалася да адзнакі, якая на Зямлі была б цярпімай для чалавека, пры ўмове, што чалавек прыбярэцца не як «морж» Афанасій на Вадохрышча, а як адважны даследнік Паўднёвага полюса Руаль Амундсэн. Пасяленцы неаднакроць прыкідвалі, выбудоўвалі гіпатэтычны выпадак, пры якім чалавек, апынуўшыся на Марсе без скафандра, здолеў бы пратрымацца хоць колькі хвілін, перш чым яго, наляцеўшы лютым кодлам, заб’юць верныя вартаўнікі гэтай планеты – непрыдатнае паветра, неспрыяльная тэмпература, нястрымная радыяцыя і неадпаведны атмасферны ціск. Апошні вартаўнік выглядаў ці не самым лютым, бо пакідаў чалавеку без скафандра найменей шанцаў. Усе разрахункі паказвалі, што лік ішоў бы на секунды.

Шукальнікі назіралі, як змяняюцца адценні колеру неба на даляглядзе. Як заўсёды спрытны Фобас спяшаўся насустрач вечнаму марудзе Дэймасу. Як шэрань, што разлеглася на камянях і грунце, рыхтавалася да сустрэчы з сонцам. Як над абсяжнымі нізінамі і рэчышчамі даўно няісных рэк клубіўся туман. Ветру не было. Відочных віхроў нідзе не заўважалася. Вызначаць набліжэнне невідочных пакуль не навучыліся. Дый былі перакананыя, што для цяжкавоза яны не бяда.

Тры ўзгоркі, абрысы якіх станавіліся ўсё больш выразнымі, спакваля набывалі выгляд рукачынных аб’ектаў. Марына зверылася з каардынатамі. Беспілотнік рухнуў якраз там. Адтуль жа рэгулярна (але не гэтым раннем) ішоў сігнал. Сумневы адпалі, як сорам у купальскую ноч, – набліжаліся не да камяністых узвышшаў, а да шуканых абломкаў. Спярша яны нагадвалі кавалкі пасечанай гіганцкай рыбы, а з зусім блізкай адлегласці набылі падабенства з косткамі агромністай дагістарычнай ці нават казачнай істоты. Кожны кавалак, а фактычна частку каркаснай канструкцыі, счарнелай ад неверагоднага па сваёй моцы пажару, укрывалі замеці пылу і пяску. Сляды пажару, аднак, заставаліся відавочнымі. Абшыўкі амаль нідзе не засталося. Толькі на пакарабачанай паверхні сярэдняга звяна з-пад напластаванняў сажы і пылу праглядаўся фрагмент эмблемы зямной экспедыцыі на Марс – выявы савы, што раскінула крылы. У астатнім стары добры «Навухаданосар» хоць і пазнаваўся, але досыць хваравіта. Давалася ў знакі памяць пра трагедыю, што разыгралася на ім. Прыпарошаныя пылам рэшткі «абяздольненькага беспілотніка» візуальна зліліся з россыпам камянёў метраў за дзесяць ад карабельнай крушні. Але камеры зонда дапамаглі ўпільнаваць і іх.

Замест таго, каб аб’ехаць вакол і меншых, і значна большых абломкаў, замест таго, каб агледзець усё і ўся з усіх канцоў, Ягор спыніў цяжкавоз непадалёк ад сярэдняга звяна касцяка загіблага касмічнага судна. Вырашыў не марнаваць час, каб да сапраўднага надыходу дзённага сквару зрабіць усё належнае і вярнуцца на базу. Каардынаты не былі дакладнымі да секунды, а сігнал усё яшчэ не аднавіўся. Рутоўскі выбіраўся з марсахода, усведамляючы, што яму давядзецца абысці нутро ўсіх кавалкаў гэтай мёртвай рыбы.

– Чорт бы яго ўзяў! – вылаялася Марына, што было найлепшым спосабам праверкі сувязі, але магло азначаць усялякае.

– Нешта здарылася? – усхвалявана спытаў мужчына, які паспеў ступіць на марсіянскую паверхню.

– Гэты хвастаты галагун неяк прашмыгнуў у фільтрацыйны адсек! – яна ажно задыхалася ад сердавання.

– Ну дык хай сядзіць. І нячысцік яго не ўхопіць. Забяру па вяртанні. Будзе гэтаму шэпшалу навука, – разважліва, хоць і не без драбка ўсмешкі, абвясціў свой гаспадарскі прысуд Ягор.

Уключыўшы шлемафонныя ліхтары, ён з трымценнем рушыў у сярэдзіну. Нутро ўсё выгарала. Часам цяжка было ўявіць, што тут некалі знаходзіліся шматлікія адсекі і віравала няпростае жыццё адчайных міжпланетных вандроўнікаў. Каментуючы для Марыны і прагаворваючы для сябе самога кожны крок, ён абышоў увесь ланцуг абломкаў па ўнутраным перыметры. Кавалкі труб. Рэшткі балонаў і міжадсекавых люкаў. Дзіры на месцы шлюзаў. Здавалася, што знайсці тут самапісец немагчыма. Хіба толькі дачакацца аднаўлення сігналу…

Нага шукальніка не ўвайшла са звычайнай лёгкасцю ў намецены пясок – уперлася ў нешта. Шукальнік скіраваў туды святло ліхтароў, павадзіў мыском і ўбачыў кавалак чэрапа. З жонкай адкрыццём не падзяліўся, сказаўшы, што наступіў на абломак крэсла. Гадаючы, па кім з удзельнікаў палёту мог той кавалак застацца, Руткоўскі амаль там жа ўгледзеў пясчаны ўзгорачак. Марна паспрабаваў яго згладзіць. З пяску вытыркнулася апаленая па краях аранжавая скрынка, якую з прадаўніх часоў павялося называць чорнай. Адразу ж адрапартаваў Марыне. Тая, яўна ўсцешаная знаходкай, заклікала хутчэй вяртацца.

– Пачакай. Здаецца, тут яшчэ адна скрыня, – заўважыў ён, выцягнуўшы самапісец.

– Будзь асцярожны. Я цябе прашу!

– Мяне завуць Асцярожнасць, – пажартаваў ён, каб злагодзіць жончыны трывогі.

Новая знаходка не паддавалася. Давялося скарыстацца аналагам сапёрнай рыдлёўкі. Абкапаўшы знаходку, ён зразумеў, што перад ім незгаральная шафка. Амаль без пашкоджанняў, калі не лічыць некалькіх увагнутасцей, поўнай адсутнасці фарбы і чарнаты замест панэлі кодавага замка. Уразіла ж, аднак, не захаванасць, а прыкметны след чалавечай рукі на дзверцах.

Кубічнай формы шафка была дастаткова кампактнай, але надзіва цяжкай. Муж папрасіў Марыну падагнаць марсаход бліжэй да зручнейшага прагалу, каб можна было з запасам вызваліць трос, замацаваць знойдзены куб і паціху вывалачы вонкі. Словамі «пяшчотна» і «рэзка» Ягор кіраваў перамяшчэннем, намагаючыся не памыліцца. Гэта і смяшыла жонку, і сапраўды дапамагала, але так і не надало ідэальнага руху – куб вуглом зачапіўся за нагрувашчанне аплаўленых труб, адскочыў убок і, ледзь не шарпануўшы Ягора, грукнуўся аб край канструкцыі суседняга звяна. Рэшткі карабля, якія невядомым цудам дагэтуль трымаліся, сталі асыпацца ў сярэдняй частцы. Імгненна ацаніўшы становішча, Руткоўскі сігануў углыб самага носа мёртвай рыбы. Вядома ж, дзеяслоў «сігануць» тут варта разглядаць толькі ў самай шчыльнай сувязі з назоўнікам «скафандр» і разумець у шырокім сэнсе.

– З табой усё добра? – заўважыўшы абвал, цугляла нерваванне жонка.

– Так. Зараз выберуся, – падаў голас шчаслівец, гатовы ісці ў заклад, што яна там ад перажыванняў раскусала сабе вусны. – Губы беражы, мілая. А то цалавацца будзе балюча.

– А табе ўсё смешкі, – ураз павесялела, адчуўшы палёгку, тая. – Што за мужыкі на гэтым Марсе? Кот працмыга і муж грыбазвон.

Шафку выраклі везці проста на лябёдцы. Так і сказалі: «Грузіць цябе ў марсаход каштуе лішняй валтузні». Трымаючы самапісец, Ягор адчуваў, як у ім абуджаецца даследчык. Загадзя смакаваў разгадкі многіх сакрэтаў палёту «Навухаданосара». Нешта важнае хавала ў сабе і шафка. Тое, што менавіта яе меў на ўвазе капітан Смолет, ужываючы слова «бокс», Ягор ужо і не сумняваўся. Ды чарвячок сумневу шчыраваў наконт чагосьці іншага. Як даследчык ён цудоўна ведаў гэткі дыскамфорт, але не мог зразумець, чым менавіта ён справакаваны цяпер.

– Адчыняй сенцы, – узняўшы перад дзвярыма самапісец, бравурна пратрубіў ён адзін з любімых бацькавых выразаў.

– А ў нас казалі: «Адчыняйце вароты! Едзе пан крывароты!» – быццам падхапіла мужавы асацыяцыі Марына, націскаючы паслядоўнасць лічбаў для адкрыцця ўваходу ў шлюзавы адсек.

Дзверы перад Руткоўскім пасунуліся, ён паспяшаўся запраторыць у прагал сваю першую знаходку, каб самому хуценька ўзлезці яшчэ да поўнага адкрыцця. Як толькі ён паставіў самапісец, з адсека маланкай выскачыў Варгін.

– Тваю матніхай, – вылаяўся мужчына, як ніколі не лаяўся пры жонцы і большасці знаёмых жанчын. – Ты ж казала, кот у фільтрацыйным.

– О божа, – прамармытала яна, зразумеўшы, што за жартамі з мужам набрала няправільную камбінацыю і разблакавала двое дзвярэй.

– Секунд пятнаццаць у яго ёсць, – паралельна яе мармытанню прамовіў Ягор і кінуўся (дзеяслоў «кінуўся» – таксама найлепшы сябар назоўніка «скафандр») да абломкаў.

– Ты не паспееш. Яму капцы. Бедны Варгін. Якая ж я разява, – прыгнечаная памылкай жанчына выдавала аднаскладовыя фразы.

Муж не адказваў.

– Не пужай мяне. Вяртайся. Коціку нашаму ўжо нічым не дапаможаш, – цвердзіла Марына.

– Так, відавочна, – азваўся нарэшце Руткоўскі. – Не магу толькі зразумець, куды гэтае крапіўнае семя драпака задало. Які б ні быў наш каток, а лічы, што разам з намі трэцім пасяленцам на Марсе быў. Не хачу, каб яго косткі заставаліся ў гэтым змрочным месцы. Забяру, а дома… – ён асекся і праз секунду паправіўся: – …а на базе прыдумаем, як яго пахаваць.

– Мы ж не ў Старажытным Егіпце, каб коцічкам з пашанамі хаўтуры правіць! – не вытрымала яна Ягоравай настырнасці. – Апошняга з нас двух увогуле не будзе каму хаваць, а цябе мёртвы кот хвалюе!

– Не пераймайся, – муж не губляў раўнавагі, працягваючы шукаць цела Варгіна. – Хто б з нас ні памёр тут апошнім, у яго будзе шыкоўная магіла. Нават цэлы маўзалей, я б сказаў.

– Вяртайся. Калі ласка…

– А гэта яшчэ што такое? – нібыта не пачуўшы Марыну, здзіўлена выкрыкнуў ён.

Імгненнем пазней жанчына з жахам убачыла, як рэшта сярэдняга звяна карабельнага касцяка абрынулася, накрыўшы неўгамоннага шукальніка. Сувязь з ім прапала адразу ж. Спробы аднавіць яе былі марнымі. Адольваючы навальны звон увушшу, Марына надзела шлем, гатовая выйсці на пошукі мужа. Ёй хацелася верыць, што яго скафандр не разгерметызаваўся, што Ягора можна выратаваць з-пад абломкаў абломкаў. Сістэма бяспекі марсахода, аднак, заўпарцілася – адмовілася выпускаць нават у фільтрацыйны адсек. На ўсе захады выправіць гэта абвяшчалася адмова і папярэджанне, што выйсце блакуецца да вяртання на «Bog Blueberry Station».

Гэта Руткоўскі, апаслівы за жонку Руткоўскі перад ад’ездам з базы ўпотайкі наладзіў сістэму, каб, калі што якое з ім пасярод абломкаў, Марына не рызыкавала жыццём. Сістэму бяспекі марсахода ён спалучыў з сістэмай дыягностыкі на сваім скафандры. Дзверы блакаваліся аўтаматычна, варта было толькі скафандру перадаць машыне вестку пра спыненне сэрцабіцця. Праз дзесяць хвілін уключаўся аўтапілот. Адключыць яго знутры марсахода было немагчыма.

Усё дакладна так і адбылося. І толькі жанчына не ведала, чаму… Абліваючыся слязьмі і лямантуючы на ўсю кабіну, яна сядзела каля панэлі кіравання. Сляза й дыяменты растопіць, але над схемай блакавання слязіны ўлады не мелі. Цяжкавоз, уздымаючы клубы рудога пылу, імкліва вяртаўся на «прыстанішча». Над ім на вяроўцы гойдаўся шарык-зонд, а ззаду на лябёдцы боўталася незгаральная шафка. «Хто кароль гэтай плягі? Гэтай выпялегаванай чумы?»

21

Падоўжыць тэрмін ужо ўзгодненай камандзіроўкі? «Толькі за ваш кошт», – ветліва пагадзіліся ў рэктараце. Выкладчык удзячна кіўнуў, ледзь не дадаўшы: «Можна падумаць, астатняе за кошт універсітэта». Грошы на выправу ў Мюнхен удала знайшліся ў сховах рэгіянальнага фонду спрыяння развіццю навукі і культуры «Coböl Engineering». Ух! Руткоўскаму як «зорцы дыскатэк офіснага планктону і лабараторных пацукоў» (такое з’едлівае азначэнне яму дала адна папулярная сталічная блогерка з Доўгага Броду) вельмі аператыўна падабралі прыдатную праграму.

Падымаючыся ў самалёт, як і потым у дарозе, Ягор быў цалкам заняты думкамі. Думак роілася вялікае мноства. Аднак калі б галоўныя кірункі роздумаў сфармуляваць у выглядзе тэм вучнёўскіх сачыненняў ці студэнцкіх эсэ, то гучалі б яны недзе так: «Наста Ройтшванец – вераломніца ці ахвяра гваздоўшчыны?», «Трактатаў даўніх смак кружыў мне голаў», «Усе дарогі вядуць у Марсель. “Постканстанцкія” пуцявіны Марыны і Марку як маральная дылема і экзістэнцыйны выбар».

І ўсё ж трымацца ў межах пэўнай тэмы не выходзіла: думкі з аднаго твора пераскоквалі ў другі, з другога – у трэці, з трэцяга – куды ўплішчацца. «Und so weiter und so fort». Гэтая блытаніна раздражняла. Найперш як даследчыка. Не любіў, калі нешта немагчыма раскласці па палічках. Ягор падзяляў погляд, што хаос – гэта парадак, які трэба расшыфраваць, але шалеў, калі ніякага парадку ў хаосе разглядзець не мог. «Möchten Sie ein Glas Rotwein trinken?»

Будынак бібліятэкі, які ўзвялі гадоў дзесяць таму ў стылі асцярожны постканструктывізм з элементамі баварскага крыптабарока, туліўся да возера Шпайхер. Беларуса прыветна сустрэлі, пасялілі ў корпусе для гасцей і даходліва патлумачылі, дзе можна знайсці патрэбнае яму выданне і на якіх умовах карыстацца. Важкую таміну Ягор атрымаў у маленькай утульнай чытальнай зале, дзе яму пашчасціла быць адзіным уседлівым наведнікам. Рэдзенькі калейдаскоп іншых чытачоў змяняўся досыць хутка. Яго гэта зусім не турбавала, бо ён адразу з галавой сышоў у вывучэнне кнігі.

Віленскае выданне 1575 года друкарні братоў Мамонічаў адкрывалася алегарычнай гравюрай: стоячы на вязцы сена, анёлак, падобны да рафаэлеўскага, цягнуў рукі да неба, дзе між россыпаў зор ззялі сонца і месяц, а над імі ляцела камета. Поўная назва трактата рассыпалася па тытульным аркушы асіметрыяй уціснутых на яго плошчу літар. Колькі штампаў і пісьмовых пазнак, а таксама экслібрыс з размытым прозвішчам («Гайдэгер? Не можа быць!») указвалі прынамсі на дзясятак ранейшых уладальнікаў.

Аўтар непадпісанай прадмовы запэўніваў чытача («а ты, мой чителнику милый»), што хоць сабраныя тут «поведанья и знаемости» могуць падацца неверагоднымі, але ўзятыя з вартых даверу крыніц, дарма што не кожная з іх утрымлівае спасылку на аўтарытэтнае імя. Да ўсяго ж, у кнізе не было пагінацыі. Руткоўскаму, які за час камандзіроўкі фізічна не змог бы здужаць увесь аб’ём тэксту, даводзілася асцярожна гартаць не ўчора зжаўцелыя старонкі і старанна весці адлік. Часам на іх прыкмячаліся лічбы ці сляды лічбаў, выведзеныя кімсьці дзеля зручнага карыстання. Зрэшты, калі даследчык далічыў да старонкі, якую згадваў у артыкуле мазырскі калега, шуканага «поведанья» там не знайшлося. Непрыемнае прадчуванне ахінула Ягора. Але ён вырашыў прагартаць яшчэ колькі старонак і на пятай, да сваёй вялікай радасці, знайшоў тое, што хацеў. Зверху чарнілам была выведзена лічба, якую мазыранін, відаць, памылкова пазначыў як нумар старонкі.

Чыталася лёгка. Старасвецкі друкаваны тэкст заўсёды чытаць лягчэй, чым прабірацца праз нетры завіткоў рукапіснага. Руткоўскі чытаў вельмі ўважліва, удумваючыся ў кожны радок. Калі сэнс нейкага слова ці выразу падаваўся цьмяным, звяртаўся да ноўтбука і знаходзіў адказ – «рэспонс»! – у анлайн-слоўніку старабеларускай мовы. Ён адзначыў для сябе жывасць апавядання і пэўны літаратурны талент ананімнага аўтара, які запознена выкрываў язычніцкія перажыткі жыхароў розных куткоў «далюблінскага» Вялікага Княства Літоўскага ад Берасця да Канева, ад Вільні да Чарнігава, але разам з тым запэўніваў «чителника», што «за кролем Жикгимонтом Августом» нарэшце «вера хрестиянская» над «забобонами балвохвалства а иншими герезыями поганскими» рашуча «викторию албо звитяжство однесла».

Звяртаючы пільную ўвагу на юравіцкі эпізод, Ягор так і не адшукаў у ім нешта выразнае, што дало б падставу звязваць тамтэйшы культ з пакланеннем планеце Марс. Ні з апісання, ні з гравюры, якой быў упрыгожаны тэкст, не вынікала, што гаворка можа ісці менавіта пра Марс. На гравюры «планита» з чалавечым тварам і прамянямі-космамі асвятляла дробныя фігуркі «балвохвалцев», якія аддаваліся малітве перад ідалам. Выява ідала была схематычнай і мала чым нагадвала апісанне ў тэксце. «Я художник, я так вижу». Атрымлівалася, што мазырскі даследчык таксама быў той яшчэ «мастак». Звесткі трактата слаба стасаваліся з яго высновамі, якія цяпер здаваліся калі не поўнай фальсіфікацыяй, дык падтасоўваннем фактаў дакладна.

Навуковец яшчэ раз перачытаў адпаведны эпізод. Слова за словам. Радок за радком. Вока зачапілася за выраз «лоск черчатый», якім апісвалася ззянне памянёнай «планиты». Чытаючы першы раз, ён самастойна пераклаў гэта як «акрэслены (выразны) бляск». Другім заходам вырашыў зверыцца са слоўнікам. Выявілася, што прыметнік «черчатый» меў у старабеларускай значэнне «чырвоны». Цяпер логіка мазыраніна станавілася больш зразумелай: у кантэксце апавядання «планита» і яе «лоск черчатый» маглі нагадаць яму выраз «чырвоная планета», які ў найноўшы час трывала замацаваўся за Марсам.

На колер Марса звярталі ўвагу яшчэ старажытныя егіпцяне, называючы яго «Чырвоны Гор». Але ніхто не ведаў, ці мелі продкі беларусаў уласную вобразную назву гэтай планеты, дзе фігуравала б чырвань. На жаль, гісторыя астранамічных ведаў на беларускіх землях заставалася маладаследаванай. І Руткоўскі змог прыгадаць толькі пазычаныя са спадчыны грэкаў і рымлян назвы «Ариес» і «Марс», што сустракаліся ў старадаўніх тэкстах накшталт зборніка «О поесех небесных» ці ў перакладзе дыярыюша Сымона Акольскага («а еще Марс в своей поре стоить»). Народных назваў Марса ў беларускім фальклоры не адкапаў нават Цімафей Авілін. Сцвярджэнні ж асобных публіцыстаў, быццам для беларусаў Марс быў Мядзведзем, выглядалі чыстай спекуляцыяй. Пагатоў нельга было давярацца фантазіі Вацлава Ластоўскага, які ў сваіх «Лабірынтах» між сямі галоўных сіл называў Ярылу, прыпісваючы яму за сімвал «гвязду Марс». Руткоўскі добра ведаў, што маштаб народных уяўленняў пра Ярылу калісьці занадта моцна раздзьмуў той самы мудрагель, які пасяліў Авідыя пад Пінскам, – Павел Шпілеўскі.

Ягор адсунуў кнігу з разуменнем, што і тэкст, і гравюра самі па сабе даюць глебу для інтэрпрэтацый. З абвінавачаннямі на адрас калегі ён пагарачкаваў. Але тое, што калега толкам не абгрунтаваў свае высновы, па-ранейшаму лічыў недаравальным. Праўда, і тут маглі хавацца не злосная задума ці даследчыцкая некампетэнтнасць, а чыста тэхнічны клопат сціскаць артыкул да гранічнага максімуму друкаваных знакаў, якога вымагалі правілы выдання. Колькі недарэчнасцей заўсёды здаралася праз гэта!

Па свежых слядах Руткоўскі напісаў Лабановічу-Аскерку на электронную пошту – папрасіў удакладненняў па высновах. У ветлівай працаўніцы чытальнай залы замовіў фотакопіі патрэбных старонак. Папрасіў, каб не паблыталі нумарацыю. Яна запэўніла, што ўсё будзе gut, і нагадала правілы: атрыманая ім копія не падлягае апублікаванню. Ён пацвярджальна кіўнуў, дзеля прыліку ўсміхнуўся і выйшаў з чытальні. Электронны квіток на самалёт да Марселя ўжо быў замоўлены, і праблемы інтэрпрэтацыі старога тэксту паволі адышлі на другі план.

На месенджар прыляцела паведамленне ад Насты: следчыя ўзяліся правяраць байкераў, якія ўдзельнічалі ў летнім гомельскім фэсце, знайшліся зачэпкі, што некаторыя з іх маглі мець дачыненне да нападу на археалагічны лагер у Юравічах. Ягор ператэлефанаваў жонцы. Распытаў спярша, як яна пачуваецца, як ідзе цяжарнасць. А ўжо толькі потым пацікавіўся, ці паднялі следчыя відэа з камер назірання па цэнтральнай частцы Румянцаўскай і галоўнай плошчы за той самы дзень. «Падымаць не было чаго, бо столькі месяцаў мінула. Запісы даўно выдалілі, – ахвотна, быццам спадзявалася тым загладзіць недаравальную віну, патлумачыла маладзіца. – Але захавалася адно відэа ў справе па здарэнні таго дня. Мо ты пазнаеш там кагосьці».

Размаўляючы, Ягор ішоў да галерэі, што злучала бібліятэку з гатэльным корпусам. Ён не зважыў на рослага выпешчанага мужчыну ў строгім сінім гарнітуры, які прайшоў паўз яго ў вестыбюлі. Аднак той, зрабіўшы некалькі крокаў, азірнуўся і запытаў: «Herr Rutkoǔski?» Гэта быў тутэйшы каардынатар навуковых і культурніцкіх праектаў «Coböl Engineering». Пазнаўшы госця з Беларусі, ён вырашыў асабіста павітацца. Гаворка адразу ж пераключылася на песню пра возера Ліцвін. Каардынатар заявіў, што яна насамрэч дапамагае стрымаць навалу сіндрому татальнай адзіноты.

– Станоўчыя водгукі прыходзяць адусюль. Ад Марселя да Уладзівастока! – ашаламаніў ён нястрымным захапленнем з закочваннем вачэй.

– Дарэчы, пра Марсель… – беларус, цешачыся з супадзення, учапіўся ў гэты тапонім, каб выкарыстаць сітуацыю з найбольшай выгадай для сябе.

Суразмоўца ўважліва яго выслухаў, з разуменнем хітаючы галавой.

* * *

Працаўнікоў лабараторнага мястэчка папярэдзілі, што да іх прывязуць экскурсію. Хто менавіта прыедзе, не паведамлялася, але папрасілі не бянтэжыцца, адказваць на магчымыя пытанні ў межах сваёй кампетэнцыі, не забываючыся, аднак, на сакрэтнасць пэўных праектаў.

– Цікава, каго гэтым разам сюды прывалакуць? – наводзячы марафет на працоўным месцы, спытаў Марку не так у жонкі, як у сусвету.

– Можа, журналіста якога. «Coböl» жа клапоціцца пра бачнасць адкрытасці, – выказала здагадку Марына.

– Добра, каб пісьменніка, – залунаў у аднаму яму зразумелых марах муж. – Фрэдэрык Бегбедэр, напрыклад. Напісаў бы раман пра нас. Кажуць жа, што жыццё – усяго толькі нагода для літаратуры.

– Каб напісаць раман пра нас, Бегбедэру сюды прыязджаць неабавязкова. Яму хопіць і звестак з «вікі», – жанчына перавяла ў смех мужавы лятункі.

Той збіраўся запратэставаць, жадаючы засыпаць яе цытатамі з раманаў «Каханне жыве тры гады» і «99 франкаў», але па ўнутранай сувязі папярэдзілі, што аўто з гасцямі мінула браму, што аглядная экскурсія не за гарамі. Пыркэлаб наструніўся. Абдумваў, ці ўсё паспеў давесці да ладу. Жонка параіла не напружвацца і сама працытавала Бэгбэдэра («каханне жыве доўга, толькі калі абое закаханыя ведаюць яму кошт»), чым выклікала ў мужа ўсмешку замілавання. Ад прыліву пяшчоты яму тэрмінова зажадалася абняць і расцалаваць гэтую дзівосную жанчыну. Ён амаль і дасягнуў сваёй мэты, калі дзверы разнасцежыліся і ў таварыстве тутэйшага дырэктара ўвайшлі трое мужчын. Дырэктар мімікай (а вучыўся ён гэтаму, мабыць, у самога Луі дэ Фюнеса) папікнуў парачку за няўчаснае юрлівае неўгамонне. Маладыя навукоўцы адступіліся адно ад аднаго і зірнулі на гасцей.

Дырэктар стаміўся варабейкам гаварушчым залівацца пра сужэнцаў Кавальскі, напуста чакаючы, калі яны перахопяць эстафету і пачнуць апавядаць пра свае дасягненні самастойна. Жанна, яна ж Марына, зблякла і стаяла напаўпрытомная з вырачанымі вачыма. Жан, ён жа Марку, намагаючыся адолець шок, адной рукой ухапіўся за падбароддзе, быццам баяўся, што яно пойдзе гуляць без яго аж да базілікі Нотр-Дам-дэ-ля-Гард. Другой рукой ён падтрымліваў жонку.

Госці паводзілі сябе так, нібыта не заўважалі гэтага ступару. Адзін з іх, беручы ініцыятыву на сябе, пацікавіўся: «Ну, як вам працуецца? Не адзінока?» Маладзіца самлела і рухнула на падлогу. Муж кінуўся яе падымаць. Дырэктар заспяшаўся папрасіць у гасцей прабачэння і прапанаваў пайсці з экскурсіяй далей. Аднак цікаўны госць запярэчыў, падручыўшыся дапамагчы самлелай. Дзейнічаў хутка і рашуча, як сапраўды абазнаны ў такіх рэчах. Разгублены Марку нічога не змог гэтаму проціпаставіць. Лішні рух у кірунку госця мог дорага каштаваць. Вылецець з праграмы жадання не было. «Будзь чорту братам, покуль прорву не мінеш». Марына пад радасныя воклічы французаў расплюшчыла вочы. І ёй, і яе абачліваму мужу было непамысна асэнсоўваць той факт, што Ягору Руткоўскаму не спатрэбілася заязджаць у лабараторнае мястэчка на танку.

Ягор паводзіўся падкрэслена далікатна. Праяўляў клапатлівасць. Даваў парады, як засцерагчыся ад стрэсаў, пераўтомы ды іншых адмоўных праяў. Прынамсі, так усё выглядала для яго спадарожнікаў, якія ўспрымалі пачутае літаральна. Марына ж выдатна разумела, што яе колішні каханак разыгрывае спектакль. Што, сыплючы метафарамі, гіпербаламі і літотамі, ён люта бэсціць яе з мужам. Дае прачуханца. Прабірае за падман і інтрыгі. Жанчыне дужа свярбела выцягнуць на людзі вострую шабельку суворай і з’едлівай водпаведзі. Але Марку позіркамі і поціскамі ўтаймоўваў яе мілітарысцкі сверб. «Кажуць, што ліхія часы робяцца добрымі ўспамінамі». Здавалася, Руткоўскі зрабіўся для іх ліхім часам назаўсёды.

22

«Прывітанне. Мяне завуць Марына Руткоўская-Гваздовіч. Я адзіны чалавек на Марсе. І я не разумею, якой трасцы раблю, дастаўшыся да мікрафона. Мне наўрад ці захочацца гэта ўсё пераслухоўваць. Калі ж сюды калі-небудзь завітае хтосьці з Зямлі, а я, стаўшы муміяй ці супавым наборам, не змагу пачаставаць гасцей кампотам з вырашчанай на Марсе садавіны, магчыма, гэтыя запісы… гэты чортавы аўдыёдзённік патлумачыць ім, ці соладка жылося зусім маладой… зямной жанчыне, якая праз дурнога ката, адчайнага мужа і нешчаслівы карагод акалічнасцей занадта рана засталася адна-адзінічанька на чужой непрыязнай планеце. Спачатку я вельмі хацела вярнуцца туды, дзе ўсё разыгралася. Але ж надвор’е раптам ветранае стала. Зноў пылавая бура. Маленькая. Лакальная. Але перашкодзіла мне. Цяпер яна амаль скончылася. Амаль… Аднак страшна ехаць. Страшна знайсці расшкуматаны скафандр з разарваным целам мужа ўсярэдзіне. Навошта яму [плача] быў патрэбны той лабідуда-кот?! Шкада, што на “прыстанішчы” няма гарэлкі. Але ж я хімік. Штосьці прыдумаю. Ах ты ж, мая гарэліца, мая весялуха…»

«Зямля, як кіслы пастар, зноўку чытае Біблію. Космас па завядзёнцы прапускае на базу толькі некалькі слоўцаў. Гэта так міла, што там думаюць пра нас. Думаюць, не ведаючы, што адзін ужо таго… падняўся ў Вальгалу. Ці куды звычайна, загінуўшы на Марсе, трапляюць людзі? Пра гэта, відаць, і не думаў ніхто. Адключыла я сувязь, каб не даймалі… Такое мулкае, какацістае ўражанне, быццам не ў падтрымку ўсё тое гучыць, а як фантасмагарычнае адпяванне. З музыкай космасу і чатырма словамі з псалма, як парэшткамі ўсялякіх надзей».

«Сёння… Які там у нас умоўны дзень? Зрэшты, якая, да ліхаматары, розніца, калі я тут зусім адна! Тое, чаго баялася больш за ўсё. Пра што не хацела думы снаваць. А калі і снавала, то спадзявалася ці нават малілася, каб яно здарылася як мага пазней. Верыць у іншае – у выратаванне і вяртанне на Зямлю – не выходзіла. А што ўжо казаць цяпер! Выбрыкі лёсу са скокамі і песнямі пад гітару і дуду… Такая падэспань, што хоць пятлю дастань».

«Як Дамп і Гамп? Дзе ўжо ж там…»

«Бура ўсё. Сапраўды лакальная».

«Каб не вярэдзіць сабе сэрца, што я поўная баязліўка, якая не хоча праехаць з дзясятак кэмэ і забраць парэшткі мужа, я ўзялася за самапісец. Гэта, панове, сапраўдны пісец. Толькі націск на іншы склад. Ну, і сэнс іншы. Канешне, там запісы не за ўвесь час палёту. Але што захавалася, слухаецца як нешта дужа і дужа дзіўнае. У размовах між сабою пілоты дазвалялі сабе такія выказванні пра членаў экспедыцыі, быццам і за людзей нас не лічылі. “Як там нашы пацучкі? Ужо грызціся пачалі?” або “напружанасць не павінна спадаць, але ўсе паддоследныя павінны даляцець да Марса жывымі”. Што гэта, трасца ім у бок, увогуле такое?! Гэта мы былі для іх паддоследнымі пацукамі? Я ні халеры не разумею. Момант катастрофы зафіксаваны вельмі кепска. З пералівамі і перазвонамі [няпэўна смяецца]. Дакладней, са шматлікімі шумамі і перашкодамі. Чутно, як усе крычаць, як панікуюць, халяруюць, ды разабраць большасці слоў няможна зусім. Але момант катастрофы я нібыта наноў перажыла».

«Спрабавала ўскрыць сейф. Ані халерачкі не выходзіць. Здаецца, яго намёртва заклініла. Але ж цікава, што там унутры? Навошта яго спрабавалі адчыніць тады, калі касмічны карабель на ўсю пакацістую ліхаманіла? Ліхаманкарабель шустрымціць, благінучы [дзівіцца прамоўленаму], а хтосьці лезе ў сейф. Навошта? Напэўна, мне гэтага ніколі не ўведаць».

«Корпалася ў “цяпліцах”. Бульбачка. Морквачка. Усе дзялы. І раптам злавіла сябе на думцы [хліпае]: навошта мне ўсё гэта патрэбна? Яно так нязвыкла – не проста быць адной, але яшчэ і ўсведамляць абсалютнасць сваёй адзіноты. Мабыць, таму, паўтараючы сабе, што я моцная, што ўсё стрываю, я міжволі разліваю слёзы. Зрэшты [спрабуе смяяцца], заплакаць магу ў любы момант. Заліпну на чым-небудзь – на нейкім успаміне, прадмеце – і пачынаю румзаць. Часам навала безнадзейнасці такая неадольная, што я проста крычу. Станаўлюся пасярод адсека і на ўвесь голас скавычу. Бывае, што адчуваю палёгку. Да наступнага разу. Добра, што мая мікстура [рагоча] трохі залагоджвае. Але ж п’яным на базе не месца. Хмель не вада – краснай дзеваньцы бяда».

«Плачу, як і раней. Але стараюся не напівацца. Гарод амаль закінула. Узялася больш унікліва вывучаць мінерал. Калі з яго сапраўды збіраліся вырабляць лекі ад адзіноты, то я магла б паспрабаваць вырабіць іх для сябе. Мне якраз такіх лекаў і трэба. Але, мяркуючы па ўсім, як я ні старалася адшукаць іншае, дысбуэндый ад адзіноты дапамагчы не можа. Адзінае, што ён удала робіць, – гэта прыгнятае волю. А на чорта мне тут прыгнятаць волю, калі яна і без таго прыгнечаная? Трасца расперазаная».

«Не хачу думаць пра часы, калі я буду тут нямоглай бабуляй, якая калі і ходзіць, дык толькі пад сябе».

«Гэй, гэй! Дыскатэка! Дыскатэка ўсім адсекам! Танцы над возерам! Як сяльцо, так і нараўцо…»

«Гэта самае… Як яго… Што я хацела сказаць?.. А! Увяла я сабе тую хвігнюлю. Якая з мінералу… Ні халеркі не ратуе. Толькі млявасць, згадкі нейкіх старых анекдотаў і неадольнае жаданне атрымаць загад. Ясна? Хочацца, каб нехта мне загадваў. Але няма каму. А сама сабе не магу. Дзіва, што да мікрафона дашлэпала. Бязмэтна швэндалася, а тут мікрафон. І я адразу, як сабака Паўлава, чыста на рэфлексе [крыўляецца]: “Дарагі мой дзённічак”. Доза яўна слабая».

«Я не хачу паміраць старой».

«Ягор, чаму ты мне не снішся? Любы».

«Не разумею, чаму я табе так і не расказала пра Ірландыю і тое, чаму я вырашыла тады цябе кінуць. А кінула я цябе толькі таму, што я ду… [не дагаворвае]. Але каму я гэта кажу? Табе ж гэта як мёртваму прыпаркі… Ой. Ты ж і так мёртвы. А як тады правільней сказаць? Ніяк. На чорта гэта каму ўсё патрэбна».

«Дальнім блуканнем Уліс трывожыў журбу Пенелопы».

«Такая доля, што ў небе столя».

«Марына, ідзі на “дальнякі” і…» [Запіс моцна пашкоджаны.]

23

Бесклапотна Марына і Марку больш сябе не адчувалі. Ні пад чужым прозвішчам, ні за каменнай сцяной лабараторнага мястэчка. Першае, застаючыся, згубіла свой практычны сэнс. Другая толькі пазначала мяжу, за якой магла таіцца яшчэ большая небяспека, чым сярод гэтых дамкоў, корпусікаў, клумбачак і чужых выдуманых гісторый. У горад выбірацца баяліся. А калі выбіраліся, то баяліся ўдубальт. Дакладней, за іх дваіх баялася Марына, а Марку абы з рук падыгрываў. Жонцы паўсюль мірсціўся Руткоўскі. У кавярнях. У парках. У метро. Часам гэта межавала з псіхозам.

Пыркэлаб дужа хацеў бы спаткацца з беларусам у ціхую цёмную ноч і сказаць: «Бачыце гэтае спляценне – вашае сонечнае спляценне, куды я вас б’ю?» Але хоцькі астывалі разам з нарастаннем пагрозы быць выкрытым беларускай міліцыяй. Зярністыя абрысы яго постаці на стоп-кадры з запісу камеры назірання віселі па ўсім Гомелі. Пра гэта дачцэ паведамілі старыя Гваздовічы. Марына ўжо нават і не здзівілася, што каханы мужанёк спанатрыўся цішком напартачыць падчас іх паездкі ў Беларусь. Марку ж не ведаў, як стрэсці з сябе збянтэжанасць. Нахітраваўшы з матацыклетнымі братамі, грэх было здумляцца, што яны ў першы ж грандыёзны шухер здалі яго, як шчарбатую антычную вазу ў пункт прыёму шклатары. Балазе, розуму хапіла не знаёміцца тады з імі па-сапраўднаму. Але ўсё адно наслядзіў. З гэтым збольшага было ясна. Не разумеў жа, бянтэжачыся, Марку іншага – чаму супраць яго ў міліцыю не пайшоў сведчыць жончын колішні, хаця і мог зрабіць гэта вельмі проста? Раней вычапіць нешта можна было праз Ройтшванец. Цяпер не засталося і гэтага. Задавальняўся думкай, што Ягор не бачыў за зваротам у міліцыю поўнай сатысфакцыі. «Хто звяртаецца да закона, часта губляе быка, каб завалодаць катом». Відаць, археолаг быў не з такіх. Тым мацнейшай уяўлялася небяспека, што таілася ў ім.

* * *

Ягор цалкам перастаў давяраць Насце. Развесціся адразу не меў права: закон стаяў на баку цяжарнай. Але і заставацца з ёю пад адным дахам мужчына не мог. Як ад гнёту ўсведамлення яе зусім нядаўняй хлусні, так і праз боязь зноў аказацца ў франтавых зводках для Марыны. І хоць Наста напрамілы бог абяцала, што з Марселем і ўсімі іншымі гарадамі ды вёскамі, куды лёс занясе яе сяброўку (былую сяброўку!), яна больш ніколі звязвацца не будзе, муж усё адно не верыў.

Сабраў самыя патрэбныя рэчы і перабраўся на лецішча, якім карыстаўся гады ў рады. З гэтага ўзніклі розныя нязручнасці: ад мусовасці ці не штодзень ездзіць у Гомель ранняй электрычкай, каб паспець на працу, да спартанскага сядзення ў паставе мысляра за дзвярыма пахкага буданчыка, што нагадваў старую касавую будку, але касай дакладна ніколі не быў. Дзеля ўцехі, праўда, Ягор мог сабе дазволіць суботнюю лазню з дымком. Але не заўсёды ўпраўляўся ўдосталь нацепліць жытло. Калі ж маразы сталі зусім падпіраць, пазычыў моцны каларыфер у сябра з універсітэта транспарту. Цёпла і небяспечна. Абы без Насты.

Ядранка, якая пасля поствясельных выбачэнняў доўга не нагадвала пра сябе, напярэдадні Новага года адзначылася паштоўкай. Руткоўскі забіраў карэспандэнцыю з абаненцкай скрыні ў Гомелі і са здзіўленнем выявіў святочную картку. Зірнуўшы на малюнак (Djed Mraz кідаў дзецям усмешлівы баскетбольны мяч) і прабегшыся вачыма па стройным пасланні з подпісам (фіёлкавыя фаеркі ў галаве ўспыхнулі ад зычэння мець wise blood – мудрую кроў), ён адразу ж скамячыў і адправіў віншаванні харваткі ў найбліжэйшую сметніцу. Няхай бы думала, што паштоўка не дайшла.

Патэлефанаваўшы бацьку, Ягор зарабіў на абаранкі за ўсе свае фортэлі. Сяргей Яўцехавіч рашуча не хацеў разумець сына, які збіраўся кінуць жонку дзеля нейкіх прывідных прынцыпаў. Не слухаў і яго тлумачэнняў пра хлусню. «Знаеш, Ягорка, дурны ты, як сала без хлеба, – па-простаму і без віхлянняў казаў яму стары. – Калі Настачка і лгала, дык адно каб табе, галаве яловай, спас быў. Дзеўка цябе за шкіркі ад чаркі адарвала. Вылюдзець заставіла. Унукам ці ўнучкай нарэшце мяне парадуе. А ты тут коней выкідаеш. Няможна так, браток». У выніку кожны застаўся пры сваім. Добра, што хоць не рассварыліся.

Перад Новым годам Ягор вымкнуў тэлефон. Не хацеў ні гасцей, ні ў госці. На лецішча не паехаў. Засеў на працы, зачыніўшыся ў факультэцкім музейчыку. Без святла. Але з каньяком і кавай. Пазіраў за акно, дзе было шумна ад выбухаў феерверкаў і петард. Дзе ўспыхвалі ракеты і мігцелі гірлянды. Дзе бязмэтна сноўдалі людзі, якім было калі не шчасліва, то дакладна весела, бо ім анічуць не здавалася, што яны швэндаюцца без мэты. Але як бы голасна яны ні крычалі пра Новы год, снягурку і чарку гарэлкі, усё адно свята за акном здавалася пустым і бязрадным.

Археолаг займаўся раскопкамі. Корпаўся ў сабе, сваім мінулым і нават замахнуўся на будучыню. Ён хоць і нагаварыў тады ў лабараторным мястэчку ўсяго і трохі, каб даць пстрычку сужэнцам Кавальскі, але не ведаў, што рабіць далей. Сачыць за хітрай парай не было ні моцы, ні грошай. Марына сапраўды была жураўлём у небе, дарма што Ягор не хацеў прызнаваць гэта.

Пра перамогу над сінтатадзінам на почут усім абвясціла Сусветная арганізацыя аховы здароўя. Прагучалі заявы, што «Coböl Engineering» згарнула ўсе праекты па прафілактыцы адзіноты. І калі раней Ягор як удзельнік аднаго з такіх праектаў рэгулярна атрымліваў рассылкі (у тым ліку друкаваныя) з навінамі пра бязлітасную барацьбу з хваробай, то пасля абвешчанай перамогі усё заглухла. Ён падазраваў, што ўжо да вясны на яго зусім забудуцца і такіх фінтоў, як камандзіроўка ў Мюнхен і экскурсія ў Марсель за кошт карпарацыі, больш не выгарыць. Крамка зачынялася.

Амаль неспадзявана азваўся Лабановіч-Аскерка. «Прабачце за позні адказ, – пісаў на «электронку» мазыранін. – Я ўвесь час у раз’ездах. Не паверыце, але цяжка бывае выкраіць вольную хвілінку. Якраз такі цуд надарыўся – сяджу на London Victoria Station і чакаю, калі скончыцца страйк дыспетчараў. Спадзяюся, гэта ў іх не рэцыдыў сінтатадзіну. Але да справы. Разумею Вашу нязгасную зацікаўленасць маім адкрыццём. Усцешаны, што нарэшце і Вы змаглі ўласнаручна дакрануцца да гэтага фенаменальнага дакумента. Спадзяюся, што трактат даў адказы на бальшыню Вашых пытанняў. Прашу не лічыць катэгарычнасць маіх высноў асабістым выпадам супраць Вас. Я спрабую навобмацак дабрацца да ісціны і зусім не выключаю, што знойдзены Вамі ці аналагічны яму паганскі стод у Юравічах мог быць адначасна прысвечаны і Марсу, і моцы кахання. Было б цікава працягнуць даследаванне, але ў наступныя тры гады я цалкам заняты працай над манаграфіяй па позніх судовых працэсах супраць вядзьмарак у кантэксце ўсяе Яўропы». «Яўропы», – завочна перадражніў Руткоўскі і адпісаў з кароткай падзякай, збольшага задаволены запазнелым, як рамонкі пад снегам, адказам.

* * *

Неўзабаве пасля адсвяткаванай перамогі над немаччу стагоддзя чалавецтва знайшло сабе новую тэму для штодзённых абмеркаванняў і спрэчак. З падачы «NewWikiLeaks» стала вядома, што за апошнія пяць гадоў на каляземнай арбіце пабудаваны нечуваных памераў касмічны карабель, які ад імаверных назіранняў з Зямлі схаваны за Месяцам. Тут жа на «Coböl Engineering» пасыпаліся абвінавачанні – быццам кліматычныя анамаліі па ўсёй планеце ёсць вынікам гэтага будаўніцтва, але карпарацыя здолела ад іх адбіцца. Пытанні, хто і для чаго насамрэч будаваў карабель, заставаліся без адказаў. Урады краін аднекваліся. Карпарацыі маўчалі. Замаўчаў і аўтар першапублікацыі: у Мексіцы яго забіла прастытутка, з якой ён нібыта не расплаціўся за ўсю лінейку добрасумленна выкананых ёю паслуг. Па свеце пракаціўся шум, што пчолачкі гудуць нездарма. Ківалі хто на ваенных, хто на іншапланетнікаў, хто на стрэчнай бабкі роднага Хведара. Аднак дакапацца да праўды так і не змаглі. Дарма, што ўтрапёна цвердзілі, маўляў, яна недзе побач.

Шумець пра нябачны з Зямлі касмічны карабель перасталі пасля таго, як у Паўднёвай Карэі за тры дні звольніўся мільён высакакласных спецыялістаў з розных галін. Кожны з іх тлумачыў свой крок адчуваннем адзіноты. Кіраўніцтва Сусветнай арганізацыі аховы здароўя сышло ў адстаўку. Некаторым чыноўнікам давялося прымерыць бранзалеты наручнікаў і адправіцца за краты. Сіндром татальнай адзіноты вярнуўся, каб пачаць сваё новае трыумфальнае шэсце па планеце. Нечым гэта нагадвала знакамітыя «100 дзён» Напалеона, толькі цяпер Ватэрлоа ў агляднай будучыні нават і блізка не маячыла.

У «Coböl Engineering» урэшце прызналі, што карабель за плячыма Месяца належыць ім. На ўвесь свет быў кінуты покліч пра набор каманды для палёту на Марс. Па ўсіх каналах сталі трубіць пра важнасць здабычы карыснага для барацьбы з сінтатадзінам марсіянскага мінералу. Актыўнасць добраахвотнікаў была нашмат меншай, чым у часы праекта «Mars One» – расцягнуўшыся на многія гады, той у выніку скончыўся пшыкам. Пра гэты пшык медыя не прамінулі нагадаць забыўліваму чалавецтву. Пайшла скептычная пагалоска, якая стрымала вялікую частку патэнцыйных вандроўнікаў да чырвонай планеты.

Зрэшты, адбор па праграме «Coböl» быў адметны амаль поўнай сакрэтнасцю. У прэс-рэлізах, якія спраўна агучваліся ў навінах асноўных інфармацыйных агенцтваў, звычайна было толькі дзве графы: а) колькі спецыялістаў і якога полу ўжо адабралі; б) колькі яшчэ патрабуецца. Ні імёнаў адабраных, ні краін іх паходжання. Сцвярджалася, што робіцца гэта з клопату пра псіхалагічнае здароўе будучай каманды, якое лёгка падарваць выпрабаваннем вядомасцю. Таму ніякіх здымкаў, інтэрв’ю, удзелу ў ток-шоу.

* * *

Грамадская думка пастаянна накручвалася. Жарсці вакол меркаванага палёту на Марс не аціхалі. Гэтая шуміха закранула і Ягора. Ён дзіваваўся некаторым супадзенням: першы ажыятаж вакол знаходкі на Марсе каштоўнага для фармацэўтыкі мінералу; вёска Марс, куды так і не паехала Наста; юравіцкі ідал, які можна было інтэрпрэтаваць як выяву боства, прысвечанага планеце Марс; мінская кнігарня, куды яго занесла перад вяселлем; сакрэтнасць падрыхтоўкі да палёту на Марс.

У гэтым сваім здзіўленні Руткоўскі напісаў для аднаго з папулярных парталаў нізку іранічных артыкулаў марсіянскай тэматыкі. Згадваў і «Обычай, анимуш а звыкливость балвохвалцев», і шаснаццацігадовыя высілкі знакамітага астранома Тыха Браге па назіранні за Марсам, і тое, як зямляне «адкрывалі» і «закрывалі» на Марсе каналы ды піраміды са сфінксам. Напісаў, як у 1937 годзе заходнебеларускі «Шлях моладзі» фельетонна прарочыў асваенне Марса і іншых планет палешукамі («і ўсюды занясуць сваю мову, свой звычай»), а сямюдзесяццю чатырма гадамі пазней венесуэльскі прэзідэнт Уга Чавэс пераконваў электарат, што цывілізацыя на Марсе загінула ад рук тамтэйшага капіталізму ў найвышэйшай стадыі яго развіцця: «Прыйшоў імперыялізм і знішчыў гэтую планету». Аднак больш за ўсё Ягор адарваўся ў артыкуле пра замбійскую марсіянскую праграму 1960-х. Гісторыя аб праекце катапульты, якая закінула б у космас алюмініевую ракету з сямнаццацігадовай Мату Мвамбву і двума коцічкамі на борце, выклікала ў інтэрнаўтаў найбольшы фурор, а рэдакцыя партала нават была гатовая плаціць аванс, толькі б дачакацца новых дасціпных допісаў гомельскага археолага.

Гомельскі археолаг раз на тыдзень тэлефанаваў Насце. Раз на месяц асабіста перадаваў ёй грошы. Перабіваўся з аспіранткі на лабарантку. Без сур’ёзных намераў. Адно дзеля сексу і назапашвання адмоўнай кармы, каб на судзе шчыра прызнацца, што сістэматычна здраджвае жонцы, але не раскайвацца ў гэтым ані на грам. Але разам з тым… Разам з тым яго часцяком прабівала на развагі, у якіх нярэдкімі госцямі былі думкі пра магчымасць наступіць сваёй песні на горла – жыць далей з Настай, ведаць, што недзе ёсць жывая Марына, змірыцца з гэтымі ведамі і лічыць, што яна існуе ў іншым вымярэнні, з прычыны чаго да яе ну ніяк не дацягнуцца.

На хвалі такіх разваг Ягор атрымаў па пошце акуратную капэрту з французскім штэмпелем. Зваротны адрас, як ён потым даведаўся, быў пазначаны абы-які (нейкі злавесны Death Coast). Унутры знаходзіўся аддрукаваны на матавай фотапаперы здымак, на якім прыпынілася прыўкраснае імгненне ўсмешлівай пары ў трэніровачных касцюмах з лагатыпам марсіянскай праграмы «Coböl Engineering». Марына і Марку нібыта насміхаліся з гомельскага адрасата, даючы зразумець, што ўсе яго ранейшыя метафары, гіпербалы і літоты вымятаюцца к чорту на ражон. Што сямейная пара здолела сягнуць на такую прыступку, да якой неўтаймоўнаму пераследніку сапраўды ну ніяк не дацягнуцца. Знямелы ад нечаканасці гамяльчанін зірнуў на зваротны бок фотаздымка. Там ад рукі незнаёмым почыркам па-французску выказваўся спадзеў, што адрасата здымак зацікавіць: «Ça pourrait vous intéresser». Ананімны добразычлівец, ятры яго шахматным канём.

Для Руткоўскага было б лепш, каб яны проста ўзялі і зляцелі пад балахонам таямнічасці. Ён успрыняў бы гэта як дадзенасць. Як тое, з чым ужо нічога не паробіш. Але ж балахон нехта сцягнуў. Руткоўскі ад гэтага, быццам з ланцуга сарваўшыся, адкінуў капітулянцкія настроі. Без увагі на сёмы месяц цяжарнасці жонкі ён рынуўся шукаць спосабы трапіць у марсіянскую праграму.

Ягору муляла ад аднаго толькі намёку на думку пра двух надта ж усмешлівых удзельнікаў будучай экспедыцыі на Марс. Ён прачытаў рэгламент адбору добраахвотнікаў. Зразумеў, што не ў стане прайсці праз гэтае сіта. Калі ўзрост яшчэ сяк-так з нацяжкай і заплюшчанымі вачыма адпавядаў правілам, то па ўсіх іншых параметрах нават Дыяген са свечкай не знайшоў бы ў ім прыдатнасці. Не выйшаў ні ростам, ні вагой. Меў спецыяльнасць, якая адсутнічала ў спісе патрэбных. Быў знаёмы з двума ўжо адабранымі ўдзельнікамі экспедыцыі. Сітуацыя іскрылася чысцюткай безнадзейнасцю. Але Ягор упарта не зракаўся свайго невыканальнага намеру. Пакруціўшы і так, і гэтак, ён – о божачкі! – звязаўся з Ядранкай. Казка мусіла нарэшце запрацаваць!

Харватка пазнала Ягора, з мілажальным подзівам успрыняўшы яго ініцыятыву выйсці на сувязь. Пасля наскрозь пустой прэамбулы ён перайшоў да сутнасці, якую стараўся данесці не прамым тэкстам, а паўтуманнымі вобразамі. Яна нічога не зразумела. Беларусу давялося напляваць на асцярожнасць і, умацаваўшы веру ў надзейнасць шыфравання месенджара, спытаць наўпрост: «Ці няма ў цябе магчымасці здабыць дакумент на імя якога-небудзь харвацкага геолага?» Здзіўлення па той бок смартфона прыкметна паболела. Руткоўскі сцісла абмаляваў становішча, чым адчыніў шлюзы, даўшы здзіўленню магчымасць накрыць харватку цалкам. «Ах, анёле мой ненаглядны, няўжо табе ажно так хочацца ўцячы ад мяне?» – толькі і знайшлася яна выдаць, хаваючы за іроніяй нешта іншае. Беларус спадзяваўся, што не каханне. Не пачуўшы ад яго ўцямнага адказу, жанчына сумна ўздыхнула і згадзілася дапамагчы. Адначасова паўшчувала, што Ягор звярнуўся да яе не праз ахвоту, а з нявыкруткі. Археолаг старанна выконваў ролю вінаватага абэлтуха, абы толькі жанчына адным узмахам рукі не ператварыла свае абяцанкі ў цацанкі.

Дакументы яму справілі. Грошай на чарговую камандзіроўку, палазіўшы па сусеках, ён наскроб сам. Ядранка сустрэла яго ў Заграбе. Упершыню ў яе вачах чыталася падкрэсленае абавязкам сяброўства, а не закаханасць. Гэта дазволіла беларусу трошкі разгрузіць сабе галаву. Жанчына з разуменнем выслухала яго гісторыю яшчэ раз. Большая колькасць дэталей, нюансаў і паваротаў толькі ўмацавалі яе рашучасць дапамагчы бедаку. Прынамсі, так яна казала, калі везла яго ў харвацкае аддзяленне касмічных праектаў «Coböl». Цвердзіла, што авантура будзе карыснай і для яе самой. Ягор не зразумеў. «Дапамагаючы табе ў гэтай бязглуздасці, я нібыта скідваю з сябе абрыдлы праклён», – шчыра, але цьмяна патлумачыла яна. Ён моўчкі кіўнуў, з усіх сіл намагаючыся не думаць пра логіку пачутага.

Руткоўскі ўсведамляў авантурнасць задуманага. Шанцаў прайсці тэсты было з антонаву слязу. Нават калі б з гэтым і пашэнціла, высокая верагоднасць правалу на наступных выпрабаваннях нікуды не знікала. Наваспечанага харвацкага геолага Горана Бунціча маглі падлавіць і выкрыць проста на кожным кроку. На веданні харвацкай мовы. На геалагічным тэрміне. На факце з біяграфіі. На бананавай лупіне. Але ён не адступаўся. Лічыў, лепш быць выкрытым падчас адбору, чым сядзець дома і шкадаваць, што так і не наважыўся хаця б паспрабаваць прарвацца ў каманду скаральнікаў Марса. Тым большымі былі яго здзіўленне і радасць, калі спачатку тэсты, а потым выпрабаванні прайшлі даволі гладка. «Сардэчна запрашаем у каманду, Горан».

Іванкавіч, якая чакала яго ў машыне, паведаміла, што найцяжэйшым было перанакіраваць пошукавы запыт экзаменатараў па біяграфіі Горана Бунціча на фэйкавыя старонкі.

– А тэлефанаванне ва ўніверсітэт?

– Міма майго знаёмага яны б не пазванілі.

Усцешаны поспехам, Ягор пагладзіў сваю ратаўніцу па плячы. Тая прыпыніла аўто. Павярнулася да яго, з выразным чаканнем зазіраючы ў вочы. І ўжо далей невядома што кіравала ім – радасць ад шанцавання ці харвацкія зоркі над галавой. У пацалунку, што ў сваёй дарозе не затрымаўся, палкасці было больш, чым сяброўскай удзячнасці…

Як прывід пастэльных тонаў, Руткоўскі ў жаночым халаце стаяў каля акна і глядзеў на плошчу Пятра Свачыча. Харватка, сушачы пасля ваннай валасы, тлумачыла, што трэба рабіць далей. Яна нядрэнна паспела вывучыць кухню марсіянскай праграмы «Coböl». Ён гэтаму анічуць не здзівіўся. Назіраючы за перасоўваннем людзей і машын за шыбкай, беларус накручваў на вус парады сваёй сяброўкі. Язык, дарма што за ноч паўдзельнічаў у розных прыгодах, не паварочваўся назваць яе палюбоўніцай. Сяброўскі секс, пане дабрадзею.

Яна нагадала, якія паперы яму варта аформіць у найбліжэйшы час. Асобна ўказала на пытанне пра ганарар. «Coböl» да адлёту экіпажа абавязваўся перавесці належныя грошы на рахунак любога чалавека, чыё прозвішча назаве астранаўт. Улічваючы афёру, дзякуючы якой Ягор аказаўся між удзельнікаў будучай марсіянскай місіі, перавод грошай камусьці ў Беларусь выглядаў бы падазрона.

– Ты хочаш, каб я ім назваў тваё прозвішча?

– Я абяцаю перавесці ўсю суму таму, каму ты пажадаеш. Сабе пакіну толькі адсоткі, якія за гэты час набягуць. Думаю, я заслужыла ўзнагароду не толькі ў выглядзе твайго мімалётнага чэлеса.

Калі б Ядранка сказала, што ёй ніякія грошы не патрэбныя, Ягору гэта здалося б няшчырым. А так яе прапанова выглядала і спраўнай, і сумленнай. І хоць ён усведамляў, што пасля адлёту на Марс праверыць яе сумленнасць будзе цяжка, а то і наогул немагчыма, з прапанаваным варыянтам цалкам пагадзіўся.

– Уся сума павінна з’явіцца на рахунку майго будучага дзіцяці.

– Малайчына. Ты ўжо ведаеш, хлопчык ці дзяўчынка?

– Ведаю, што плод здаровы. Астатняе для мяне не так істотна.

Руткоўскі не сказаў, што пабачыць дзіця яму ўжо не выпадзе: на момант Наставых родаў ён будзе ў трэніровачным цэнтры ў Аўстраліі, а то нават і ў космасе. Тое, што яго могуць адбракаваць на этапе трэніровак, чамусьці не абмяркоўвалася. Ці то ад упэўненасці ў перамозе, ці то ад боязі сурочыць. Шкурай незабітага мядзведзя спрадвеку распараджацца лягчэй – кладзі яе хоць у замку на масніцы, хоць пад працэнты ў банк.

Па вяртанні ў Гомель на працы запатрабавалі справаздачу пра вынікі камандзіроўкі. Замест справаздачы археолаг напісаў заяву, якой паведамляў, што збіраецца з пэўнага дня класціся на лячэнне. Ва ўніверсітэце гэта выклікала шум. Сярод выкладчыкаў і студэнтаў папаўзлі змяюкі самых неверагодных чутак – ад падазрэнняў на рак мозга да нетыповага віду сіндрому татальнай адзіноты. І калі першае пры сучасных дасягненнях медыцыны можна было вылечыць, то другому эскулапы ніяк не далі б рады. «З чым змагаўся, аб тое і зацяўся», – сыкалі злыя языкі, маючы на ўвазе, што песенькай пра возера Ліцвін выратаваць сябе Ягор Сяргеевіч няздатны.

Сябар з універсітэта транспарту дарма спадзяваўся атрымаць тлумачэнні асабіста ад Руткоўскага. Іх безалкагольнае пасяджэнне ў «Фасолі» пакінула болей пытанняў, чым дало адказаў. Па тым, як моцна археолаг ціснуў на развітанне руку і як нешматслоўна раіў сачыць за навінамі, можна было здагадацца, што з яго лячэннем нешта не так. «Эх, Ягорка, ясная зорка…»

Наста сядзела ў дэкрэтным. Жывот акругліўся настолькі, што яе фігуру было цяжка пазнаць. Ягору карцела падысці да яе і, як раней, за шчаслівым часам, апусціцца на калені і прыкласці вуха, каб пачуць будучае жыццё, схаванае ў гэтым дзівосным сасудзе – матчыным улонні. Аднак, у карак гнаўшы жаданне, ён гэтага не зрабіў. Нават не паведаміў жонцы, што блізкім часам цалкам знікне з яе жыцця. Пагатоў не сказаў і пра кірунак, у якім яго грэшнае цела неўзабаве павінна было адправіцца. Абвясціў толькі, што адпісвае кватэру на яе – з умовай, што па дасягненні іх дзіцём паўналецця жытло пяройдзе таму ва ўласнасць. Кватэрнае пытанне. Усе жончыны спробы праясніць сітуацыю Ягор адпрэчваў, баючыся выпусціць з рук хвост ухопленага ў небе жураўля.

Бацька сустрэў прызнанні Ягора без чаканай прахалоды. Але і ўхваляць рашэнне сына Сяргей Яўцехавіч не спяшаўся. У бацькоўскім сэрцы зліліся два супярэчлівыя пачуцці. З аднаго боку, ён хваляваўся за працяг роду Руткоўскіх і хацеў, каб у сына была трывалая сям’я з дзецьмі, ад выхавання якіх Ягор не ўхіляўся б. З іншага боку, старога цешыла, што менавіта яго сын стане адным з першых людзей на Марсе. Пра Марс сын наважыўся расказаць толькі яму і больш нікому. Намагаўся захоўваць сакрэт. Гэты давер дадаткова расчуліў Яўцехавіча. Аднак бацька паводзіўся збольшага стрымана. Не раз без злосці называў будучага астранаўта дурашлёпам, але націск рабіў на тое, што нават дурашлёп мусіць у такім веку прымаць рашэнне самастойна.

– Усё ж ты прыехаў не па бацькаву раду, а каб паставіць мяне перад фактам. Птушка не кінецца ў лёт, зліплыя маючы крылы – гэта ж не пра цябе.

– Ты ведаеш, што я не магу зрабіць інакш.

– Нічога я не ведаю. Дакладней, ведаю толькі адно: мы бачымся з табой апошні раз. Нават калі ты адтуль вернешся, то можаш мяне і не заспець жывым.

– Тата, не крыўдуй. Я ўсё цудоўна разумею, але гэтай цязе мне няма чаго проціпаставіць.

– Калі б захацеў, то проціпаставіў бы.

– А калі б ты захацеў, то мог бы яшчэ сына сабе зрабіць. Ты ж у нас такі няўломак.

– Балабол ты, Ягорка. Позна мне ўжо ў такія справы ўвязвацца. А вось унука не кіну. Не будзе знаць бацькаў, дык зазнае дзедаў клопат. Раз ты ў нас увесь з сябе такі марсіянін.

24

Як падумаць, то варта было б увесці свята Цуду ацалелага скафандра. Ды думаць пра гэта акурат і не выпадала. Ачомаўшыся, Ягор з цяжкасцю прыходзіў да цяму, дзе знаходзіцца і якімі скразнякамі яго туды задзьмула. Паволі высвятлялася, што амаль пяць солаў ён праваляўся пад абрынутымі абломкамі касмічнага карабля. Кволыя спробы вярнуцца яго прытомнасць рабіла за гэты час разоў колькі. Плёну з тым не мела – яе пробліскі натыкаліся на мізэрную колькасць кіслароду і змешваліся з какафоніяй трывожнага сну. Зямляніну ў пэўным сэнсе пашанцавала. Уманціраваны ў скафандр аксігенатар ліпеў, але выхітраўся працаваць на трусачцы энергіі, якую давалі сонечныя батарэі на левым рукаве. Рукаў шчасным выпадкам застаўся па-за завалам. Пылавая бура як наляцела, так і зляцела. Вецер паспеў ачысціць батарэю перш, чым у ёй узнікла сапраўдная патрэба. Аксігенатар, хоць і не беззаганна, але выпрацоўваў неабходны для жыцця мінімум дыхальнай сумесі.

Вецер жа, які разгуляўся раніцай пятага дня, вымеў пыл, у якім патанала другая частка нарукаўнай батарэі. Эфект ад гэтага з узыходам сонца не змусіў сябе чакаць. Прагна дыхаючы, Руткоўскі расплюшчыў вочы. Яму страшэнна хацелася піць. За час непрытомнай «пяцісолкі» звычайны для скафандра аварыйны запас вады нікуды не знік. Прагнаўшы смагу, мужчына разважліва пастанавіў пітво ашчаджаць. Зварухнуцца з месца не атрымлівалася. Болевых адчуванняў, акрамя таго, што жудасна трашчала галава, ён для сябе не адзначыў. Паспрабаваў актывізаваць сувязь. Усведамляў, што гэта адбярэ лішак энергіі, так важнай для работы аксігенатара. Перадатчык не быў пашкоджаны, але выклікаць Марыну не ўдалося. Слабое прыстасаванне. Дый да базы далекавата.

Ведаючы, што вада дзень пры дні скончыцца, а на адной сумесі доўга не пратрываеш, Ягор стаў мазгаваць, як выбавіцца з накінутай абломкамі пасткі. Павярнуць галаву ў адзін ці другі бок не мог. Бакавыя камеры не працавалі. Але працаваў бакавы зрок, які здолеў ухапіць, што леваруч, зусім блізка, нешта ляжала. Мужчына пастараўся скасавурыцца – так, што вочы ледзь не павыпадалі. Але старанне не засталося без узнагароды: разабраў, што прадмет побач з ім – рыдлёўка. Тая самая рыдлёўка, якая да абрушэння дапамагла яму выняць з-пад пылавых замецяў незгаральную шафку. Цяпер шанцы выкараскацца істотна павялічваліся. Загваздка крылася ў драбніцы – дацягнуцца да інструмента. Разважыўшы, зямлянін нетаропка падняў левую руку, пасля чаго паспрабаваў адначасова апусціць яе і, наколькі магчыма, павярнуць корпус у бок знаходкі. Кончыкі пальцаў у пальчатцы скафандра толькі чыркнулі аб дзяржанне рыдлёўкі, не пасунуўшы яе ні бліжэй, ні далей. Змагаючыся з расчараваннем, Руткоўскі вярнуўся ў пачатковае становішча. Вытворчая гімнастыка па-марсіянску.

Праз немалы час супакоіўся. Стабілізаваў дыханне. Сканцэнтраваўся на паўторным дзеянні. Рабіў усё як і папярэднім разам. Але цяпер кожны рух быў больш плаўным і адточаным, быццам у атлета, які прэтэндаваў на алімпійскі медаль у дадопінгавую эру. Старанні апраўдаліся: ён з запасам перасягнуў лінію, дзе ляжала рыдлёўка, грабнуў пясок і схапіў інструмент. Ад радасці, якую адчуў апасля, зямлянін засмяяўся і дазволіў сабе глыток вады па-за графікам.

Моцы было не горы варочаць. Столькі часу без харчу і на мізеры вады не магло мінуць бясследна. Аднак рашучая прага выжыць давала добры лішак напорнасці. Самым цяжкім быў пачатак працы. З рыдлёўкай, якую трымаў у левай руцэ, Ягор ледзь упраўляўся. Перакідваць каштоўную прыладу ў правую руку да часу не мела сэнсу. Завал шчыльна прылягаў да скафандра, і капаць там было праўдаістай марнасцю марнасцей – лязо рыдлёўкі непазбежна натыркалася на абломкі, не дастаючы да грунту.

Але ўлягаць у роспач Руткоўскаму таксама было не з рукі. Паціху абкопваў сябе з левага боку. Праца часам нагадвала спробы вычарпаць мора дзіравай конаўкай. Але плён усё-ткі быў. Дый надвор’е спрыяла: вецер дзьмуў на поўнач, адносячы ўзнятыя зямлянінам пыл і пясок прэч. Гэта натхняла капача – у думках ён заводзіў песню, асобныя словы якой, аднак, зрываліся раз-пораз з вуснаў: «Разбушуйцеся, буйны ветрыкі». Думаючы песню, ён верыў, што не накліча тым самым чарговае прышэсце пылавой буры. Яму сапраўды пашанцавала. Марс даўно не ставіўся з такой спагадай да яго забабонаў.

Капанне доўжылася тры солы. Вады засталося, што і Дзюймовачка не напілася б. Скафандр адстрэліў палову мочазаборных капсул. Страўнік зводзіла ад голаду. Аднак не гублялася яснасць думкі, а нязводная стойкасць духу не дазваляла забыцца на мэту. Засынаць, праўда, было надзвычай складана. Даводзілася хітраваць, наладжваючы падачу кіслароду так, каб у пэўны момант папросту знепрытомнець. Начное зорнае неба, на якое Ягор удосталь нагледзеўся праз забрала шлема, выклікала і радасць, і тугу. Недзе там, паміж россыпаў зорак і гузікаў планет, пульсавала святло роднай Зямлі. Не ведаючы дакладна, якая менавіта з гэтых зіхоткіх перлінак і ёсць яна, мужчына пачынаў гуляць у здагадкі, падбіраючы аргументы «за» і «супраць», чаму вунь той светлячок мог быць або не быць яго роднай планетай. Занятак і суцяшаў, і дапамагаў наблізіць шчаслівы момант засынання.

На Марыну не наракаў. Сам жа зрабіў так, каб цяжкавоз адвёз яе на «прыстанішча» – далей ад небяспекі. Але цяпер, калі яўных пагроз не было, ён спадзяваўся, што жонка, палічыўшы яго памерлым, захоча выбрацца на пошукі парэшткаў, каб па-чалавечы пахаваць. Насуперак надзеям, яна не з’яўлялася. Ён шукаў ёй апраўданні і не хацеў нават думаць, што яе магла напаткаць бяда. «Можа, там яшчэ бушуе бура». «Можа, у Марынкі фрустрацыя». «Можа, Божанька ахвоты не даў». Апошнюю думку гнаў у плечы, але яна ўсё наравіла вярнуцца – ні ў дзверы, дык у фортку свядомасці.

Калі Ягор не проста здолеў паварушыць нагамі, а вызваліў іх з-пад абломкаў, стала зразумела, што намаганні не былі пустымі. Саслабелы, ён усё ж устаў. Разгледзеўшыся, непадалёк ад крушні каркаса «насавіка» ўбачыў тое, што заўважыў за імгненне да абвалу, калі пашыбаваў шукаць Варгіна. За дні непрытомнасці і цяжкай працы зямлянін папросту забыўся на ўбачанае. Вобраз быў выцеснены на ўзбочыны свядомасці і, цьмяна ўсплываючы, дагэтуль успрымаўся часткаю трывожных сноў, выкліканых кіслародным галаданнем.

Не наважваючыся зрабіць і кроку наперад, мужчына з трымценнем і цікавасцю разглядаў дзіўны аб’ект. Гэта была яміна, накшталт «чорных адтулін» у правінцыі Фарсіды, якія з даўняй зямной завядзёнкі называліся калодзежамі. Аднак, у адрозненне ад даўно адкрытых калодзежаў, гэтага на мапах не было. Відаць, праз значна меншы дыяметр і адметнасці самой мясцовасці. Зрэшты, здзіўляў зусім не калодзеж, а пірамідальнае ўзвышэнне, якое вызірала з яго нетраў. Складана было дапяць, што гэта такое – апрацаваны кавалак скалы ці абломак касмічнага карабля. Нягледзячы на запыленасць аб’екта, у правільнасці яго форм сумневаў не было.

«Няўжо нешта рукачыннае?» Павагаўшыся, Руткоўскі насмеліўся падысці бліжэй. Ступаў вельмі асцярожна. Прырода і структура марсіянскіх калодзежаў заставаліся слаба даследаванымі. Ніхто не мог паручыцца, што чарговы крок не стане апошнім і пад нагамі не абрынецца парода, цягнучы за сабой чалавека ў бездань. Але чалавек працягваў ісці, з кожным новым імгненнем пераконваючыся, што не памыліўся ў сваёй здагадцы.

Не падступаючы зусім блізка, зямлянін абышоў калодзеж па беражку. На дапамогу зноў прыспелі марсіянскія буйны ветрыкі, здзьмуўшы пыл з большай паловы знаходкі. Ягор ясна адрозніў матавую паверхню. Прыкмеціў сіметрычна размешчаныя пукатыя круглякі і ўстаўкі з сонечнымі батарэямі. Сэрца мужчыны шалёна закалацілася. Памылкі быць не магло: у яме знаходзіўся вялізны робат-мех. «Робат-мех – машына, якая перасоўваецца з дапамогаю механічных ног і зазвычай пілатуецца чалавекам з кабіны ўсярэдзіне», – мімавольна зварухнуліся вусны, даючы азначэнне паводле векапомнай «Энцыклапедыі юных суркоў».

«Няўжо і праўда іншапланетнікі?» – даўшы рады адзервяненню, спытаў сябе зямлянін. Зрабіць яшчэ адзін круг, каб больш уважліва разглядзець меха, моцы не заставалася. Праз продзімень боязі Ягор наблізіўся да робата. Абраў месца, дзе агромністае плячо машыны тулілася да краю яміны, нагадваючы мост. На плячы, нібы татуіроўка, красавала эмблема экспедыцыі – сава з раскінутымі крыламі. Нанесеная рознымі адценнямі шэрага, яна не праглядвалася здалёк. Таму своечасова і не зняла пострахі мужчыны, якога ўсхвалявала адкрыццё. Што праўда, палёгка ад апазнання эмблемы – «Гэта ж наша тэхніка!» – была не дужа адчувальнай.

Пра махіну гэтую ні падчас падрыхтоўкі, ні ў палёце ніхто нават словам не абмовіўся. Ягор паспрабаваў усталяваць з мехам сувязь. Сістэма ўвесь час выдавала памылку: «Пратаколы доступу не супадаюць». Выдавала голасам Марыны. Такія налады калісьці дзеля прыклёпу паставіў сам Ягор. Паслухаўшы фразу з дзясятак разоў, ён зразумеў, што ідэя з агучваннем была не самай лепшай. Што цяпер, у няўдалую часіну, гэта толькі раздражняла. Але мусіў трываць. Трываць і перабіраць у памяці варыянты пазыўных, каб адшукаць адзіны слушны.

Вушы мала не звялі ад чутага ў соты раз апавяшчэння. Пані Роспач нашэптвала непрыстойную прапанову, замінаючы роздумам. Калі не пралезці ва ўнутраныя адсекі робата, то вяртацца на базу давялося б пешкі. Без сувязі з Марынай гэта было раўназначна смерці. Адужаць адлегласць «пешкарусам» галоднаму і сасмягламу чалавеку здавалася зусім нерэальным. У змяшаных пачуццях ён пару разоў ударыў кулаком робату ў плячо. Відарыс эмблемы павольна адсунуўся ўлева, вызваляючы ўваход у шлюзавы адсек, пра што паведаміла сістэма самога робата. Яна, як высветлілася пазней, таксама шукала спосабы адолець несупадзенне пратаколаў дасягу. Баяцца зямляніну было і запозна, і бязглузда.

Ягор, прайшоўшы праз знаёмую паслядоўнасць адсекаў, апынуўся ў памяшканні, якое менш за ўсё нагадвала кабіну. Яно складалася з некалькіх блокаў – стырнавога, жылога, гаспадарчага і тэхнічнага. Зразумеў па маркіроўцы на адпаведных дзверцах. Пляцоўку паміж імі і створкамі фільтрацыйнага адсека, на якой у роздуме прыпыніўся Руткоўскі, асвятляла цьмяная лямпа, якая ўключылася акурат з яго з’яўленнем там. Сістэма скафандра аўтаматычна зрабіла неабходныя замеры. На борце меха і паветра ставала, і ціск быў у норме, і тэмпература трымалася на аптымальнай для жывога чалавека адзнацы. Чалавек, аднак, не спяшаўся скідваць шлем. Пад нагамі валялася шмат рознага смецця – раздзёртыя пакункі, кавалкі скрынак, бруд Варшавы і гразь Масквы, як гэта назваў беларус, цытуючы на ўласны капыл славутага ўкраінца ў пераказе іншага беларуса, які хоць і не лятаў на Марс, але жыццёвы шлях скончыў дакладна ў палёце. Гэткая паралель прымусіла горка ўхмыльнуцца. Гармідар жа на пляцоўцы штурхаў да думкі, што на борце мог перабываць нехта жывы. Жывы і неахайны.

Руткоўскі рушыў у стырнавы адсек. Запалілася ўжо знаёмае цьмянае святло. Гармідар панаваў яшчэ большы, але камп’ютар быў цэлы. Разгледзеўшыся, ці не стаіўся тут хто, даследчык падышоў да камп’ютара. Выявілася, што борт мае пастаянную крыніцу паветра дзякуючы непашкоджанаму працоўнаму аксігенатару. Мужчына нарэшце зняў шлем. Рабіў гэта з пэўным трымценнем. Быў упэўнены, што зараз зможа шчасліва ўдыхнуць на поўныя грудзі. Але першым, што давялося зведаць, стаўся смурод! Смурод, які ўдарыў па носе, уварваўшыся ў спраглыя па дастатковай колькасці паветра наздрыны! Бяздольнік прычмурэў ад неспадзяванкі. Мусіў затрымаць дыханне, а потым дыхаў цераз раз, пакуль не скеміў, як увамкнуць вентыляцыю. Смурод гэты нельга было ні з чым пераблытаць – якраз так смярдзела кацінае лайно.

– Варгін? – гукнуў Ягор, спалучаючы інтанацыі няўпэўненага запытання і гранічнага здзіўлення.

– Мур-мяў-яў, каў-няў-курняў, – пачуўся пазнавальны, але вельмі ціхі голас, які выдаў нязвыклую для гаспадаровага вуха трасянку.

Кот ляжаў на панэлі навігацыі. Схуднелы, брудны, пляшывы. Са слядамі крыві, якая запяклася. З заплюшчаным левым вокам, якое загнаілася. Але жывы, што само па сабе было больш чым неверагодна. Калі чалавека без скафандра на паверхні Марса старая з касой напаткае цягам пятнаццаці секунд, то яе кашэчы пабрацім мусіў бы расправіцца з катом яшчэ шпарчэй. Увесь выгляд Варгіна сведчыў, што расправа яго зачапіла дабрэнна, але ён спрамогся даць ад яе лататы. Як? Чалавек не разумеў.

Ад цяжкавоза, з якога выскачыў тады каток, да робата-меха было метраў дваццаць адлегласці. За які час жывёлінка адужала гэтыя метры? Ягор недзе чытаў, што свойскія каты ў рыўку могуць дасягаць хуткасці пад пяцьдзясят кіламетраў за гадзіну. Калі гэта праўда, то Варгін, скочыўшы з марсахода, мог дабегчы да меха літаральна за дзве-тры секунды. Але чаму ён апынуўся ўнутры робата? Не маючы адказу, зямлянін залез у базу звестак меха. Знайшоў, што санары тут працавалі на выяўленне любой актыўнасці вакол калодзежа, а сістэма была гатовая пусціць зямных гасцей у кабіну. Гэтай гатовасцю ўдала скарыстаўся шылахвост Варгін. Мяркуючы з запісу, кот сапраўды імчаўся з шалёнай хуткасцю, нібыта дакладна ведаў, што ўцякае ад смерці і дзе трэба шукаць паратунак.

– Ты самы шчаслівы кот у нашай частцы Сонечнай сістэмы, – з усмешкай прамовіў Ягор. – А можа, і ў цэлым Сусвеце…

– Мяў, – не пярэчыў бедачына, пераключыўшыся на звыклы дыялект.

Мала таго, што ён унік смерці на адкрытай паверхні Марса, тут, унутры робата, яму пашчасціла знайсці запасы ежы. Пашкуматаныя пакункі, шматкі якіх паўсюль валяліся, былі пакункамі ад галет ды іншых прадуктаў сухога пайка. Тое, што Варгін умее карыстацца кранам для вады, гаспадар і так даўно ведаў. Руткоўскі мусіў прызнаць, што ў выратаванні чатырохногага прайдзісвета няма нічога містычнага. Прызнаўшы, супакоіўся. Супакоіўшыся, выпіў вады і ўзяўся за сувязь з Марынай. Але база маўчала.

Зямлянін зрабіў усё, каб збольшага навесці парадак усюды, дзе наброіў кот. Сухога пайка пры эканомным спажыванні хапіла б на пару тыдняў. Запасы вады былі не надта вялікімі, а аквагенатарам тут месца не знайшлося. Вяртанне на базу станавілася першаснай мэтай. Кіраваць робатам Руткоўскі не ўмеў, а інструкцый нават у камп’ютары бракавала. Не кажучы ўжо пра грунтоўны падручнік. Таму галоўны спадзеў на вяртанне звязваўся з прыбыццём Марыны. Марыны, да якой было не дакрычацца. І другая, і трэцяя, і сорак трэцяя спробы наладзіць сувязь з «прыстанішчам» заканчваліся правалам.

Змагаючыся са змрочнымі думкамі, адбіваючыся ад чорных здагадак, археолаг чарговы раз узяўся засвойваць веды з чужой для сябе парафіі. Урэшце ж, гэта ён, распускаючы хвост перад каханай, выхваляўся, што абыходжанне з раней незнаёмай тэхнікай для яго на Марсе зрабілася рэччу простай, чыстай дробяззю. Вось і абыходзіўся. Спрабаваў і памыляўся. Памыляўся і спрабаваў. Шмат лаяўся, выклікаючы паблажлівае мружанне Варгіна. Калі ж прынцып кіравання робатам паддаўся яго разуменню, узнікла іншая праблема: як выбрацца з яміны?

Працуючы над яе вырашэннем, Ягор адзначыў для сябе, што мех не быў баявым робатам, а прызначаўся для працы. Навуковец не сумняваўся, што ў ідэале гэтая машына стала б зарукаю ў здабычы дысбуэндыю. Але з вядомых прычын не стала. Папоркаўшыся, ён адшукаў функцыі карыстання свідрам і разаком. Выразанне парод дзеля вызвалення з калодзежа робата ўяўлялася радаснай, хоць і няхуткай дзеяй. Асабліва на тле поўнай глухаты базы. Калі ж праз тры солы праца скончылася, Руткоўскі з дрыжыкамі ў далонях пачаў кіраваць перасоўваннем машыны. Асцярожна падымаючы ногі, мех пераадолеў выразаныя ў пародзе прыступкі і апынуўся на паверхні. Кот, адчуваючы эйфарыю чалавека, падтрымаў яго ўсцешлівым вуркатаннем.

Адсутнасць сувязі да моманту вываду робата з пасткі Руткоўскі тлумачыў збоем, выкліканым знаходжаннем у яміне. Аднак і пасля вызвалення сувязь не наладзілася. Правяраючы кіраванасць, зямлянін «выгуляў» машыну па наваколлі. Павадзіў каля разбітага беспілотніка, чый палёт перарваў хіжы невідочны віхор. Падступаўся да калодзежа, у пастцы якога робат-мех калісьці страціў сваю аўтаномію. Глядзеў на адбіткі, што дзе-нідзе пакідалі ступакі механічных ног. «Гэта ж не віхры хадзілі. Гэта ён да нас у буру бегаў, – без радасці дапяў археолаг і нязграбна прыхрабрыўся: – Во Гваздулька здзівіцца!»

Храбрыцца была прычына. Адчуванне трывогі няспынна нарастала, калі-нікалі набліжаючыся да панічнай атакі, якіх Ягор не зведваў нават у сваіх колішніх алкагольных вандроўках. Утаймоўваючы прыкрае насланнё, ён закончыў «прагулянку» і павёў робата да «прыстанішча». Цяпер яго менш за ўсё цікавілі краявіды. Хацелася як мага хутчэй вярнуцца на базу, каб абняць жонку, добра памыцца, выпіць удосталь чыстай вады і з’есці дранік з соевай скваркай. Але чым бліжэй мех быў да пункта прызначэння, тым мацнейшым рабіўся неспакой. Малюнкі ідыліі саступалі месца страху не атрымаць у выніку нічога з жаданага, а толькі хапнуць жалезнага бобу шклянымі зубамі.

Калі на даляглядзе замаячылі абрысы базы, сэрца пачало сябе паводзіць так, быццам у ім, стоячы на вузенькім мастку, сутыкнуліся варожыя войскі. Кожны новы крок робата пацвярджаў, што з базай усё добра. Ніякіх пашкоджанняў. Сонечныя батарэі цэлыя. Ветракі круцяцца. Нават зонд лунае дагэтуль. Неба пяшчотнага адцення карычневага. Калі, вядома, у карычневага можа быць пяшчотнае адценне. Адначасова ж грыз сумнеў. Бо пашкоджанні маглі быць і няяўнымі. Адной маленькай непаладкі хапіла б, каб вынішчыць жыццё ўсярэдзіне ўсіх адсекаў базы.

Сляды цяжкавоза ледзь заўважаліся. Іх парадкам замяло. Запыленымі былі і камяні на межах пралягання водаправода. Яшчэ адна спроба выйсці на сувязь. Яшчэ адна няўдача. Ягор хацеў спадзявацца, што на гэта была нейкая вытлумачальная прычына. Ягор не хацеў напалохаць Марыну з’яўленнем невядомай для яе гаргары. З іншага боку, ён разумеў, што набліжэнне робата ўжо мусілі б зафіксаваць як санары і сканеры базы, так і камеры зонда. Калі яны, канешне, заставаліся ўключанымі. Жанчына, убачыўшы меха, магла спужацца і затаіцца, чакаючы разгортвання падзей.

Руткоўскі спыніў машыну. Калі ўжо не было сувязі, то падаць сігнал трэба было нейкім іншым чынам. Задумаўшыся, даследчык праз якую хвіліну заўсміхаўся і стаў клацаць па клавіятуры. Задаваў алгарытм незвычайных рухаў. Вельмі рызыкаваў памыліцца. Адзін недакладны параметр – і робат мог грымнуцца вобзем, як мех з бульбай. «Смешны карамбуль». Абеглы прагляд задання відавочных памылак не выявіў. Зямлянін націснуў «увод». Робат пачаў рухацца, выконваючы адзін з элементаў танца падэспань. Таго самага танца, якому Ягор навучыў Марыну ў першае лета іх знаёмства. Яго яны танчылі на закрыцці раскопак у Юравічах. Ён быў перакананы, што забыць гэтыя рухі яна не магла. Чакаў рэакцыі. Дарэмна чакаў.

Вярнуўшы меха ў звычайны рэжым, мужчына наблізіўся да базы яшчэ на колькі метраў. Сістэма адразу ж запытала ў яго дазвол на спробу стыкоўкі, высвеціўшы на маніторы меркаванае для гэтага месца – аканцоўе «дальнякоў». «Дык вось чаму ён туды так шчаміўся і грукаў!» – здзівіла зямляніна адкрыццё. Запыт адхіліў. Спыніўшы робата каля ангара, гаспадар змясціў незадаволенага Варгіна ў адшуканы ў гаспадарчым адсеку смарт-бокс – разумную скрыню для «ручнога транспартавання біялагічных узораў зямнога паходжання» (прынамсі, так было пазначана дробным шрыфтам на ёй) – і без лішніх цырымоній скіраваўся вонкі.

Перашкод па дарозе не сустрэў. Хутка апынуўся ў ангары, а потым і ў асноўным блоку базы. Ніякіх сведчанняў разгерметызацыі ці іншага кшталту аварый. Выпусціў ката. Зняў шлем і паклікаў Марыну. Яна не азвалася. Тады ён асцярожна пачаў абыходзіць базу. Адсек за адсекам. Ні табе фатальных змен, ні слядоў барацьбы, ні яшчэ чагосьці такога гэткага. Але звычайнага ладу не было. Сям-там у вочы кідалася смецце. Нямыты посуд не толькі грувасціўся на кухні, але і стаяў ці ляжаў абы-дзе па іншых памяшканнях. «Цяпліцы» мадзелі ў занядбанні – чарговы ўраджай агуркоў загінуў несабраным. Разам з тым, «Біясфера-М» працавала ў штатным рэжыме.

«Дзе ж гаспадыня?» – з цяжкасцю вымавіў мужчына, адрасуючы пытанне сабе і нікому. Кот млява соўгаўся за ім, нібы баяўся, каб яго не пакінулі аднаго. «Варгін, ты чуеш, дзе Марына?» – ад невымоўнай роспачы Ягор звярнуўся да гадаванца. Той абдарыў гаспадара сумным позіркам і папрасіўся ў калідор. Ігнаруючы складскі, тэхнічны ды іншыя адсекі, кот пакульгаў на «дальнякі». Разам яны ўперліся ў задраеныя і заблакаваныя дзверы. «Зялезныя замкі не размыкаліся. Цісовыя дзверы не расчыняліся». Бяздушная сістэма выдала ветлівае папярэджанне, патлумачыўшы, што адсек нельга адкрыць праз крытычна высокі ўзровень вады ў ім. Сэрца зямляніна абарвалася, упала на падлогу і стракатым мячыкам пакацілася па калідоры ў апраметную.

25

Шкаленне апошніх абраннікаў ішло на ўвесь скач і доўжылася сто дваццаць дзён. Засвойваючы асноватворныя веды з геаграфіі, геалогіі і кліматалогіі Марса, навучаючыся карыстацца абсталяваннем, зведваючы штодзённыя фізічныя нагрузкі ў спортзале, басейне і на палігоне, Ягор не меў моцы і часу задумацца, ці столькі ж гадзін інструктары выдаткавалі на яго будучых калег па палёце, каго адабралі ў першых шэрагах. Бо яму і парачцы незнаёмцаў, якімі нарэшце закрылі папярэдні экспедыцыйны спіс, рыхтавацца да выправы на Марс даводзілася ў галопе па Еўропе, а дакладней – у аўрале па Аўстраліі.

Падрыхтоўку арганізавалі так, што вольнага часу не было. Што ні дзень, то распісаны да хвіліны графік. Што ні дзеянне, то неабходнасць гранічнай засяроджанасці. Сняданак ці мыццё ў душы, чытанне кніжак ці прабежка праз паласу перашкод – усё магло раптоўна перарвацца сігналам вучэбнай трывогі з абвяшчэннем пэўнай праблемы. І яе, усё кінуўшы, трэба было тэрмінова вырашыць! За час шкалення трывога мела спрацаваць не менш за дзвесце разоў. Далейшы лёс адабранага залежаў ад таго, якому адсотку заяўленых праблем ён даў рады.

Руткоўскі сяк-так агораў сотню выпрабаванняў: пагроза разгерметызацыі, прарыў каналізацыі, абясточванне, перагрэў рухавіка марсахода і яшчэ богвед што з буслом на хвойцы. Але ўсё адно не дацягваў да прахаднога мінімуму. Без увагі на гэта яго ўнеслі ў канчатковы спіс. У адказ на шчырае здзіўленне абыходліва патлумачылі, што вынікі развязання ім паловы праблемных сітуацый перагледзела кантрольна-арбітражная камісія і вызначыла ўпярэджанае стаўленне з боку асобных інструктараў. «Там жа эйджызм чыстай вады», – выбачаючыся за прыкрае непаразуменне, глыбакадумна заўважыла адказная прадстаўніца. «Мне яўна шанцуе. А здавалася, што вытураць, як дрывасека з панскага саду», – дзяцінна цешачыся, падумаў Ягор, але палічыў за лепшае прамаўчаць. «Ці мала якую камісію на тваю неасцярожную рэпліку могуць гэтыя гаўрыкі сабраць».

Нікога з іншых прэтэндэнтаў ён не бачыў. Умова поўнай аўтаномнасці падрыхтоўкі выконвалася дужа строга. Пазнаёміцца ўсе павінны былі ўжо ў космасе, на борце «Навухаданосара». Пры падлёце да Марса. Вынятак складала сямейная пара. Гэта арганізатары не замоўчвалі, хаця прозвішчамі шчасліўцаў не раскідваліся. Халасцякі і халасцячкі мусілі цягаць з сабой хатулі, напханыя важкім запасам цярплівасці. Вынікі падбору ім абяцалі агучыць неўзабаве пасля агульнага знаёмства. Якую жанчыну псіхолагі накартавалі Руткоўскаму, ён ведаць не мог. Дый не хацеў. Бо не з прызначанай абранніцай марыў жыць. Дзе заўгодна. У любым куточку Сусвету. Проці ліха на ўзгорку, дзе кратар на каньён брэша. Часта ён уяўляў, як цешацца сваімі ўцёкамі Марына і Марку. Як за сваёй усцешанасцю яны нават блізка не могуць памысліць, што недзе тут, у трэніровачным цэнтры пасярод Вялікай пустэльні Вікторыя, рыхтуецца той, ад каго ўласна і наважыліся задаць лататы аж на «планиту лоску черчатого».

Як толькі быў паспяхова атэставаны апошні шанцоўнік, удзельнікаў экспедыцыі сталі звозіць на касмадром Вумера на поўдні Аўстраліі. Яго фармальна закрылі яшчэ ў 1976 годзе. Рэальна ж ён быў даўно пераабсталяваны пад патрэбы «Coböl Engineering». Па-сапраўднаму зорнага часу яму давялося чакаць больш за паўстагоддзя.

Удзельнікаў, апроч сямейных, дастаўлялі паасобку. Змясцілі ў анабіёзныя капсулы. Цягам тыдня трыма транспартнікамі перапраўлялі ў космас. На «Навухаданосары» чакала каманда пілотаў. Яны размеркавалі «бляшанкі» па каморах у прыстасаваным для падтрымання анабіёзу адсеку. Задраены за апошняй капсулай люк стаў сігналам для пачатку адліку старту карабля.

Пра старт інфармацыйныя агенцтвы паведамілі толькі на трэці дзень палёту. Ва ўсіх выпусках навін, дзе апавядалі пра гэта, на здымках красавалі ўсмешлівыя абліччы пілотаў. Пра навукоўцаў казалі мімаходзь. Без імёнаў, жыццяпісаў, фотаздымкаў. Дый само слова «навукоўцы» ў паведамленнях амаль ніколі не ўжывалася, саступіўшы месца цьмянаму выразу «тэхнічныя работнікі».

«Тэхнічныя работнікі» спалі сем месяцаў. Пілоты спалі пазменна. Бутэльку з анабіёзам адкаркавалі не дзеля іх. Дзеля іх прызапасілі пляшачку з пільнасцю. Яны пільнавалі, каб па рэчачцы касмічнай карабель ішоў слушным курсам. Ой, ды слушным курсам! Абавязак рэагаваць на надзвычайныя сітуацыі таксама быў за імі. У гісторыі даследаванняў Марса не аднойчы здараліся канфузы. Не аднойчы адпраўленыя з Зямлі апараты папросту не даляталі да мэты, губляючыся ў касмічных нетрах. Страціць такую аграмадзіну, як «Навухаданосар», было б нават для «Coböl» недаравальнай раскошай.

* * *

На шкаленні інструктары бажыліся, што ў анабіёзе мозг будзе адпачываць напоўніцу дзякуючы абсалютнай адсутнасці сноў. Аднак Марыну сны даймалі ўсю дарогу. Гэта быў бясконцы суплёт сюррэалістычных жахаў, ідылій і дакукі. Гэта быў рух па вялізным лабірынце, сатканым з Гомеля, Канстанцы, Марселя… Там пацалунак з каханым мог ператварыцца ў баруканне з мінатаўрам, а яно само – у валтузню бактэрый пад мікраскопам. Там незнаёмы мог сказаць, што фараон вяртаецца з грыбоў, як у трыццаць сёмым каля мікрараёна драконаў, а дзяўчыне, якая часцей за ўсё (але не заўсёды!) атаясамлівалася з Марынай, шчасціла не проста верыць у пачуты абсурд, а яшчэ і памятаць пра трыццаць сёмы каля мікрараёна драконаў – што б гэтыя словы ні значылі.

Яна часта блукала па гомельскім парку, усведамляючы, што парк разросся не толькі на ўвесь горад, але і на свет цэлы. Калі яна ішла схіламі, штораз міма яе імчаліся то раварысты, то вершнікі апакаліпсісу. Калі выпадала ісці роўнымі сцяжынамі, вакол увесь час мільгацелі людзі, сярод якіх яна намагалася адшукаць каханага, маючы на ўвазе Марку, а знаходзіла, канец канцоў, Ягора. З’яўляючыся ў сне, Ягор быў амаль заўсёды няголеным. Пасуе мужчынам нядбальства. Шчэць іншым разам нагадвала іголкі дзікабраза і не дазваляла толкам цалавацца. Хаця ўсё адно цалаваліся, дарма што Марына зазнавала тады жахлівыя прыступы віны перад мужам, спяшалася збегчы да бліжэйшага люстэрка (цэлага і не крывога), каб зірнуць на свой паколаты ў пацалунку твар, а бачыла то друшляк, то шлем брамніка галактычнай хакейнай лігі.

Любіла моманты, калі трывога спадала. Калі можна было захутацца ў плед і, седзячы ва ўтульным фатэлі бясчасся, паглядаць на нерухомы, скаваны лёдам Сож. Але падобнае ў сне было надзвычайнай рэдкасцю, якая шмат каштавала. Пра астранамічныя цэны на моманты без трывогі дзяўчына дазналася ад гандляра ў букіністычнай краме, які раіў ёй набыць што-небудзь больш практычнае, называючы такім то ticket to the Moon для пешай вандроўкі да Lacus Gaudii, то калекцыю засушаных белых мух, якія напраўду выяўляліся сняжынкамі, здранцвелымі ў фанабэрыі сваёй унікальнасці.

Надвор’е ў сне змянялася і спалучалася як хацела. Здаралася, што ліў дождж, а зямля заставалася ўкрытай пухнатым снегам, які зусім не размывала. Бывалі і жудасныя снежныя завірухі, калі даводзілася знемагаць ад спякоты і прасіць у букініста вялікую шклянку гарэлкі з мармеладнымі мядзведзікамі, што мерна плёхкаліся ў ёй, намагаючыся ўзняць буру. Адна такая бура знесла Марыну на Марс. Без дамка ў вёсцы і нядоенай казы.

На Марсе пахла журавінавым кісялём і ружовымі шкарпэткамі. Густы чырвоны марсіянскі Сож цёк у бок даліны Марынер. У вадзе занадта весела нырцавалі дэльфіны і думкі пра шчаслівае сямейнае жыццё. Па рацэ ішоў белы карабель, за стырном якога стаяў інкогніта ў скафандры. Павязаўшы банцікі, маладзіца сядзела на беразе і праводзіла судна позіркам. Песні Суднага дня самі зрываліся з вуснаў, а радыеактыўны пруток у руцэ крэмзаў па вільготным пяску: «No Fate».

Надпіс на карме ўвесь час змяняўся, нібыта граў у прамянях шчодрага начнога сонца. Карабель мог называцца і «Горны казёл абзу», і «Арго», і нават «Пінта». Аднак, хутчэй за ўсё, зваўся ён проста «БЕДА», страціўшы каля берагоў Нартумбрыі зусім не вялебным чынам істотную частку свайго эга. Параўняўшыся з Марынай, карабель спыніўся. Голас з ніадкуль запрасіў усіх ахвочых здзейсніць захапляльную рачную прагулянку. Але навокал не было ні душы, апроч Марыны. Апусціўшы ў жэрла аўтамата свае тры грошыкі, яна атрымала на турнікеце рознакаляровы квіток і лёгкім подбегам паднялася на борт. Стала поруч з незнаёмцам. Павагалася і абняла яго за талію. Той зірнуў на яе свавольства праз гранёнае шкло скафандра і ўсміхнуўся. Маладзічка ўсмешкі не бачыла, але адчувала, што без гэтага не абышлося.

Дзьмуў самы гарачы з усіх халодных вятроў. Дэймас падміргваў Фобасу. Карабель павольна рухаўся праз чырвань, насычанасць якой нарастала і нарастала. Марыне аж да крыку хацелася маўчаць, але вусны, зноўку не слухаючыся яе, варушыліся. «Если бы на Марсе были города», – ціхутка спявала яна, не разумеючы, што замест бравурнае мелодыі нью-рамантычнага постсавецкага аўтэнтыку песня льецца на пануры душавымальны матыў, які дымам далёкіх таемных цяпельцаў герыльі прыплываў з-пад старэнькіх лембергскіх дубоў.

Захапляльная рачная прагулянка доўжылася вечна. Песня ніяк не магла скончыцца. Радкі расцягваліся на гады, а куплеты – на стагоддзі. Толькі Марына заставалася маладой. Толькі невядомы не адступаў ад стырна. На берагах, як і па першым часе, нічога, апроч камення, не было. І калі на тысяча сто сорак другі год на даляглядзе завіднеўся гмах элеватара, маладзіца ад нечаканасці сфальшывіла і кінула пяяць, так і не дабраўшыся да канца песні.

– Што гэта? – спытала яна ў свайго вечнага незнаёмца.

– Прыстанішча гулкага лёсу, – адказаў ён, дазволіўшы ўпершыню за час прагулянкі пачуць свой голас. Без СМС і рэгістрацыі.

Пазнаўшы ў ім Ягора, вандроўніца расхвалявалася. Адхінулася і зацялася, задыхаючыся ад павышанай канцэнтрацыі незадаволенасці ў паветры. Над элеватарам сінхронна ўзняліся дымавыя палосы – з сіласаў вылецелі баявыя ракеты і памкнуліся да карабля. Ягор рэзка закруціў стырно, каб у іх не пацэлілі балістычныя верацёны. Марына, знямеўшы ад жаху, аберуч трымалася за фальшборт. Выбухі грымелі то злева, то справа, то па той бок люстэрка. Здавалася, стырнавы здолеў зрабіць немагчымае. Аднак ухіліцца ад вастрыя апошняй ракеты, як ён ні выжыльваўся, не атрымалася. Карабель заняло карамельным полымем і кавалкамі раскідала па наваколлі. Падкінула ўгару і Ягора з Марынай. У палёце ён ухапіў яе, і праз вогненную феерыю гулкага лёсу цяжкім сардэчным грузам яны ўдваіх увайшлі ў падагрэтую пажарам каламуць.

Апроч скафандра спадарожніка, пад вадой, як праз шум перашкод, жанчына бачыла васьміногаў, офісны планктон, губку Боба і ўсюдыісных дэльфінаў, што спрытна абміналі іржу паравозіка і парэпаную эмаль матацыкла. Дэльфіны, гуляючыся, выштурхнулі тапельцаў на паверхню – на спакойную паверхню возера Ліцвін каля Юравічаў. Сонца хавалася за даляглядам. Вада была як сырадой. Лёгкі цёплы ветрык фліртаваў з хвоямі, якія не рызыкавалі наблізіцца да возера, пастаўшы на пясчаным прыбярэжным узгорку. У жывым эфіры азёрнага радыё ціўкала безназоўная вечаровая птушка. З боку сядзібы далятала водгулле свята з песняй пра дождж і пра Віку. Марына і Ягор, трымаючыся на вадзе і не зважаючы ні на што, зліваліся ў пацалунку. Яна не жадала ўцякаць ад яго, хаця на дне свядомасці і трымцела губка, набрынялая нязгодаю і адпрэчваннем. Рэжучы вострымі храпамі сутонне, пад схілам сонца дыбіліся шыракавокія сабакі.

* * *

Расплюшчыўшы вочы, Марына ўбачыла Марку.

– Кудзеры светлыя твае галінкамі зорак акрыю. Прачынайся, любая. Да Марса застаўся месяц лёту. Нас усіх абуджаюць. Неўзабаве знаёмства з калегамі. Спадзяюся, ты добра ператрывала анабіёз, – закаханым дуронікам балабоніў ён, хіба што не прапаноўваючы сняданак у пасцель.

– Ён тут, – выслізгваючы з капсулы, пахмурна сказала яна і папнулася адшукаць позіркам кагосьці пэўнага сярод постацей, што сноўдалі па пляцоўцы.

– Ягор? – адмёўшы іншыя варыянты, з няўцямным кіславатым выразам твару перапытаў муж.

– Так, – працягнуўшы руку, пацвердзіла жонка і паспрабавала ўзняцца на ногі, што далося не так проста, як калісьці абяцалі інструктары.

– Адкуль яму тут узяцца? Гэта немагчыма! – дапамогшы ёй усесціся на лаву між дзвюма капсульнымі камерамі, рашуча, ужо без кіслаты, запярэчыў Марку. – Нават калі б ён неяк даведаўся пра нашы планы і захацеў далучыцца да каманды, яго немінуча адсеялі б. Не дурні ж нас адбіралі. Падбалі пра псіхалагічную сумяшчальнасць. Дый біяграфіі павінны былі адкапаць. Інакш адразу канфліктны асяродак утвараецца. А гэта супярэчыць прынцыпам адбору. Ты ж залікі здавала. Мусіш памятаць.

– А сем месяцаў дакучлівых сноў у анабіёзнай капсуле ніякім прынцыпам не супярэчаць? – з’едліва ўдакладніла яна і, не чакаючы рэакцыі мужа, дадала: – Увесь гэты час я не проста бачыла сны з яго ўдзелам, але і адчувала яго прысутнасць.

– Але азірніся яшчэ раз, тут няма нікога, хто б яго нагадваў! – жвава жэстыкулюючы, рэкнуў Марку.

Каб цалкам пераканацца ў слушнасці сваіх слоў, ён абвёў пільным поглядам усіх небарак, кожнага з якіх на свой капыл трэсла і перасмыкала па выхадзе з анабіёзу. Мужчыны і жанчыны неахвотна пакідалі капсулы. А тыя, хто пакідаў, спяшаліся, як і Марына, хутчэй прымасціцца на лаўках і хваравіта ўспрымалі нават цьмянае святло, што лена тачылася з лямп на панэлях. З усёй масы абуджаных гутарылі толькі Марку з Марынай. Іншыя ж панура маўчалі, нібыта гэта была адна з найгоршых раніц, калі іх паднялі на працу, забыўшыся, што ўчора пахавалі.

Ніхто і блізка не быў падобны да Ягора. Для канчатковага заспакаення жонкі і ўтаймавання ўласнай трывогі (дзе ж ты яе схаваеш, як не за выпхнутай напаказ легкадумнай смеласцю!) Марку узяўся пералічыць суседзяў. Як ні стараўся, лічба з заяўленай колькасцю не супадала. Бракавала аднаго чалавека. Зрэшты, «рахункавода» гэта не бянтэжыла. Ён памятаў пра парны прынцып фармавання каманды. Колькі мужчын – столькі ж і жанчын. Далічыцца не мог акурат жанчыны. Яе адсутнасць лёгка тлумачылася доўгім агоўтваннем ад анабіёзу. Гаротніца магла яшчэ ляжаць у капсуле, збіраючыся са змарнаванымі ў сне сіламі. Марку таропка, быццам баючыся, што хліпкая рацыя рахубы рассыплецца, як палац з пяску і цукру, падзяліўся падлікамі з жонкай.

– Ён тут, – заставалася яна пры сваім.

– Ды няма яго тут! Няма! – усхадзіўся муж. – Ну не наважыўся б ён змяніць пол…

Слізганула засаўка дальняй камеры. Праз секунду адтуль выехала капсула. Расшчаперыліся пялёсткі купала, пад якім спаў нябачны дасюль насельнік. Цьмянае святло змусіла напружыць зрок. Нехта порстка выскачыў з «бляшанкі» і адразу ж бразнуўся на падлогу, не падгадаўшы моцы. «Пасядзі тут», – прашаптаў Пыркэлаб наструненай жонцы і са знібеннем сэрца пакрочыў да крайняй камеры, дарма што і сам трымаўся на нагах не вельмі ўпэўнена.

Апошні з абуджаных няўклюдна целяпаўся на падлозе, як перакулены на спіну кафкіянскі жук. Заўважыўшы набліжэнне Марку, ён на міг знерухомеў, каб потым шчодра абдаць таго халадзёнкай яхерыстыга бляску ашклянелых вачэй і злаўцешна зарагатаць. Марына ўздрыгнула і знехаця азірнулася на знаёмы смех. Ягор сапраўды быў на караблі.

«Я прыйшоў бы да цябе ўвечары, ды перад сабакамі сорамна», – зашыпеў Марку і, не даючы гэтаму ёлупню ачомацца, лёцьма на яго накінуўся. Хацеў добра пакачаць па пляцоўцы, латаючы бакі нагамі. Але пры першай жа спробе ўдарыць страціў раўнавагу і грымнуўся каля сваёй ахвяры. Ягораў смех ад гэта зрабіўся гучнейшым, быццам нехта падкруціў адпаведную ручку. Мінула яшчэ з хвілю, перш чым яны – не, не сышліся! – спаўзліся ў бітве і пачалі валтузіцца пад абыякавыя погляды незнаёмцаў, якія не толькі не спяшаліся іх разнімаць, а нават заўваг зрабіць не парупіліся.

Калі ўжо ў бітве не змаглі сваімі нагамі сысціся, то і сечы лютай паміж даўнімі сапернікамі не атрымалася. Хіба толькі сечка. Дый яна скончылася, толкам не пачаўшыся. Праз гучную сувязь капітан «Навухаданосара» запрасіў усіх у кают-кампанію. Дзверы адсека расчыніліся. Постанабіёзная грамада ціхай хадою рушыла ў прахон, дарогай успамінаючы планіроўку карабля, па якой зусім нядаўна трымалі іспыт. Штучная гравітацыя ў калідоры не дзейнічала – бязважкасць сталася для многіх сюрпрызам. Яны віталі адкрыццё воклічамі цэлай гамы эмоцый. «Досыць вылягацца, хлопцы», – кінуў Ягору і Марку адзін з калег, усмешліва ківаючы на прахон, дзе віравала ўзрушанае шматгалоссе. Ён выглядаў такім радасным, натхнёным і выспаным, што міжволі хацелася назваць яго шчасліўцам.

Капітан Смолет павітаў навукоўцаў. Сцісла нагадаў пра місію, выконваць якую выпаў гонар такой цудоўнай камандзе. Старшы памочнік капітана казаў пра асаблівасці рэжыму і яго абавязковасць для ўсіх без вынятку. Ён жа ўрачыста, нібы раздаваў медалі «За ўзяцце Каралеўскай Гавані», узяўся агучыць размеркаванне па каютах. Адразу ўсплыло пытанне пра колькасную перавагу мужчын. «З дзесяці пілотаў – шэсць жанчын. Адна з нашых каляжанак – фройляйн Айсберг – складзе пару харвацкаму геолагу Горану Бунцічу. Другая – міс Гамп – стане абранніцай падданаму Вялікага Княства Вестарктыка спелеолагу Элвісу Дампу. Мы ж адна каманда», – патлумачыў капітан, запэўніваючы, што ўсё прадумана, што ўсё ўрэшце будзе добра, варта толькі прайсці праз кароткі адаптацыйны перыяд. Пад поўнае маўчанне калег Дамп, той самы бадзёры шчаслівец, усцешана падзякаваў за выдатную арганізацыю палёту і цудоўныя ўмовы на караблі.

Хібы, аднак, сталі вытыркацца, як заечыя вушы з бабінай капусты, ужо неўзабаве. Без увагі на штодзённыя гутаркі з капітанам, дэманстрацыю прыгожых ролікаў пра кожнага з удзельнікаў, супольнае выкананне гімна місіі («When I heard the learn’d astronomer» на словы Уітмена і музыку Лінча), праявы каманднага духу было днём з агнём не знайсці. Зрэшты, які там, у космасе, дзень!

Бальшыня навукоўцаў глядзела на сваіх жа калег скоса. Кожны крок захрасаў у балоце падазронасці. Кожны позірк быў прасякнуты недаверам. Справядлівасць вынікаў адбору ставілася пад сумнеў. Куды ні сунься, нешта абавязкова ішло не так. Насуперак абяцаным прынцыпам! Камандаванне клялося, бажылася і ледзьве не на «Марсіянскіх хроніках» прысягала, што такія настроі часовыя, што адбор адпавядаў самым высокім стандартам, што недавер і падазронасць – толькі непрыемны старонні эфект разладу сну падчас анабіёзу. Гэтае балабонства нікога не задавальняла.

Марына і Марку паводзіліся досыць абачліва. Самазванца не выдалі. Між сабой пра яго перамаўляліся адно паўшэптам. А што, бывала, зыркалі на Горана Бунціча незадаволена ці нават раздражнёна, то тут амаль усе так рабілі ў дачыненні да калег. Ягор тым часам ніякімі рашучымі захадамі, выпадамі, падвыпадвертамі не адзначыўся. Не ўважаць жа за такое яго шматзначныя ўсмешкі, адрасаваныя парачцы, якая часцяком траплялася навідавоку! На тле ўсяго, што дзеялася на «Навухаданосары», залатое маўчанне зачараванага трохкутніка было вавілонскай вежай выверанай у насцярозе лагічнасці.

Скаргі камандаванню навукоўцы складалі ці не штодня. А як не рабілі таго афіцыйна, дык паміналі разнастайныя дакукі і ад’яды няўпынным бурклівым лапатаннем у сталоўцы, трэнажорцы, кубрыках. Камусьці не падабалася, што яго суседзямі былі афрыканец і кітаянка. Рэагуючы, капітан правёў вялікую гутарку пра расавую цярпімасць, а адным махам, каб два разы не бегаць, і пра рэлігійную талерантнасць.

Кіберінжынерка выказала незадаволенасць і нават прасіла перадаць на Зямлю пратэст з нагоды прысутнасці ў камандзе прафесара, які некалі быў не проста апанентам на абароне магістарскай работы, але ўсяляк выжыльваўся, каб заваліць яе – і з работай, і з жаночай нязгодлівасцю. Ёй паабяцалі пераслаць усю інфармацыю ў цэнтр касмічных палётаў «Coböl». Ад свайго імя капітан Смолет заявіў, што падобная сітуацыя ўзнікла ненаўмысна. Што і скаржніца, і абвінавачаны ёю прайшлі праз механізм сумленнага адбору. Што, на вялікі жаль, нават самая дасканалая сістэма можа даць збой. За апошняе ён і папрасіў прабачэння, выказаўшы спадзяванне, што далейшае супрацоўніцтва дзеля карысці ўсяго чалавецтва змусіць абодва бакі забыцца на старыя крыўды.

Між тым, шапачных знаёмых на караблі знайшлося дастаткова. Але і гэтаму давалася рацыянальнае тлумачэнне. Нават два. Па-першае, шчыльнасць навуковага свету. Па-другое, правіла пяці рукапацісканняў. Гэта ўсё можна было б прыняць і супакоіцца, калі б раптам не выявілася, што адзін з навукоўцаў толкам табліцу множання не ведаў. Калегі добра дадзелі яму пытаннямі. У адказ ён шчыра прызнаўся, што не скончыў нават сярэднюю школу, а адзінай навукай, якую найлепш засвоіў, быў догляд поля стадыёна «Вікторыя» на Гібралтары. Але і пад такое капітан меў у запасніку мудры довад: маўляў, гэта частка эксперыменту, нікому пра яго не паведамлялася, збіраліся высветліць, як хутка падсадны чалавек будзе выкрыты. «Брава! Вы зрабілі гэта яшчэ нават да прыбыцця на Марс!» – рассыпалася ў лёстках камандаванне, напінаючы на твары прыязныя ўсмешкі.

Жанчыну, якой выпала доля быць невуку парай, гэта анічуць не цешыла. Калі фізічна даглядчык футбольнага поля ёй і падабаўся, то за інтэлектуальны складнік стасункаў яна дужа пераймалася. «Як я буду жыць з чалавекам, які не адрозніць Канта ад Шапэнгаўэра?» – змучана абуралася яна пад кплівыя позіркі непрыязных калег, якія самі, аднак, вельмі проста адрознівалі нават К’еркегора ад Ясперса. Мёртвая літара часцяком уздзейнічае больш, чым восевы час, узяты за адпраўны пункт.

Жанчына, што дасталася Ягору, яму не спадабалася. Нават калі б ён дапусціў, што яго канчатковай мэтай перастала быць адваяванне сэрца Марыны, пілатэса да густу яму не прыпала. Здавалася, што фройляйн Айсберг цалкам складалася з рыс і якасцей, супрацьлеглых яго упадабанням. Нібыта куратар, з якім яшчэ на Зямлі аж дзве з паловай гадзіны гутарыў пра гэта, быў глухі, як ляснуты савою пень.

Айсберг не аднойчы спрабавала завязаць размову і нават намякала, што не супраць задзіночыцца з ім у каюце. Ён на кожную яе атаку аднекваўся, пераводзіў пачутае ў жарты ці ківаў на нясцерпныя цяжкасці адаптацыі, свідруючы позіркам падлогу. Адначасова заўважыў, што нярэдка атакі здараліся пры Марыне. Выпадковасць. Але гэта яшчэ мацней адпрэчвала ад «сасватанай» яму любачкі. У тыя моманты ён пачуваўся нягеглым героем камедыі сітуацый. Асабліва калі на чарговае «а не хаціце лі прайцісь», даводзілася плесці анекдот катэгорыі «Б» («Заходзяць аднойчы ў бар Марс, Фобас і Дэймас, а бармен ім кажа: “Марцовага піва да грэцкіх календаў не наліваем”.») і пачынаць задорыста рагатаць, ловячы на сабе чырвоныя кропкі прыцэлаў паблажлівых позіркаў калег. Позірк Марыны з усіх вылучаўся адметна.

Словам, як капітан Смолет і яго памочнікі ні дэманстравалі старанні спаяць з удзельнікаў экспедыцыі сапраўдную каманду, выглядала тая спайка, мякка кажучы, драннюсенька. Назіраючы, Руткоўскі нават прыгадаў найгоршыя раскопкі пад сваім кіраўніцтвам. Тады ў Юравічах сабралася настолькі стракатая кампанія, што ні ў думцы ўздумаць, ні ў казцы сказаць. Студэнты і валанцёры толькі з прынукі вытрымлівалі супольныя справы, а ў нефармальнай абстаноўцы збіваліся ў невялічкія групкі, якія між сабой амаль не кантактавалі. Адзіным, што іх умоўна гуртавала, была праца. Але нават яна не страсала з многіх зорнага пылу фанабэрыі, якая змушала пазіраць на астатніх адметным чынам: «Той Гвідон, а той Дадон. Я ж есьм віконт дэ Бражэлон».

На борце «Навухаданосара» Ягор убачыў нешта падобнае. Групкі і адзінкі. Агульная насцярожанасць, нервознасць, пастаяннае адчуванне дыскамфорту. Нязводныя спрэчкі, якія часам перарасталі ў сутычкі і бойкі. Абыходзілася, дзякуй богу, без цяжкіх наступстваў. Але пару-тройку насоў за месяц набліжэння да Марса ўсё ж растаўклі ў юшку. Кепска жартавалі, што гэта такая ахвяра богу вайны. Камандаванню можна было толькі паспачуваць. Зрэшты, з пілотаў ніхто і ніколі ў цэнтры скандалаў не аказваўся. Археолаг тлумачыў гэта і іх асаблівай разважлівасцю, і ўсведамленнем важнасці даручанай місіі. У гэтым сэнсе яму хацелася б быць сярод пілотаў. Аднак чарговае падміргванне фройляйн Айсберг ураз гэткія хоцькі ахалоньвала. Гледзячы на такое, Элвіс Дамп пастаянна пакепліваў і прапаноўваў яму афіцыйна адмовіцца ад змучанай няўвагай жанчыны на карысць палігамных звычаяў Вестарктыкі. Ягор адказваў ухіліста.

Яму самому нязнаным дзівам шанцавала балансаваць паміж узніклымі групкамі і асобнымі завадатарамі, якія наравілі спусціць з ланцуга і нацкаваць на кагосьці ганчакоў нянавісці. У думках ён называў іх загонам вар’яцкіх блазнаў. Не жадаў, каб у іх несціханых ростырках пацярпела Марына. Не верылася, што Марку ў разе чаго здолее яе абараніць, уратаваць, выцягнуць з бяды. Непакоіў Ягора і лёс экспедыцыі. Не адпускала думка, што канфлікты не скончацца нават па прылёце на Марс.

26

Ягор надумаў пахаваць Марыну недалёка ад базы. Разлічыў, каб, зірнуўшы светлаю парою ў ілюмінатар, можна было бачыць яе магілу. Маючы пад рукою робата-меха, выкарыстоўваць яго не стаў. Адмовіўся і ад экскаватарнай насадкі для марсахода. Узяўся толькі за адбойны малаток і рыдлёўку. Меркаваў, што апошняе прыстанне для каханай ён павінен зладзіць ці не літаральна ўласнымі рукамі. Бачыў у гэтым асабісты абавязак як мужа. Успрымаў як неад’емную частку рытуалу аддання пашаны нябожчыцы.

Ходаючыся з успамінамі пра нядаўнія дні, калі атрымлівалася толькі звар’яцела раўці і ў безнадзейнасці лупцаваць кулакамі па мокрай падлозе «дальнякоў», Руткоўскі вымераў крокамі і пазначыў лязом рыдлёўкі межы будучай магілы. Узяўся нетаропка здымаць грунт. Пласт за пластом. Самыя тужлівыя раскопкі за ўсю яго даследчыцкую практыку. І ніводнай знаходкі, акрамя ледзяной падушкі – працягу той, што залягала пад базай. Археолага гэта не бянтэжыла. Адбойным малатком ён нарабіў расколін у лёдзе. Рыдлёўкай выкінуў ледзяныя кавалкі з раскопу. Выкінуты лёд паволі раставаў у прамянях вечаровага сонца…

Выбраўшыся на паверхню па наўмысна выразаных ледзяных і грунтавых прыступках, Ягор сеў у марсаход і паехаў да найбліжэйшага россыпу камянёў. Наладаваўшы імі бакавы грузавы адсек, вярнуўся да магілы. Выгрузіў прывезенае. Потым зрабіў яшчэ адзін рэйс. І яшчэ. І яшчэ… Спыніўся, калі заспеў сябе на думцы, што возіць каменне звыш патрэбнага дзеля таго, каб адцягнуць час развітання з Марынай.

Распяты тугою мужчына на руках нёс да магілы загорнутае ў поліэтыленавы саван цела каханай. Параўняўшыся з ілюмінатарам, ён азірнуўся, бо ведаў, што за шклом сядзіць кот і назірае за гэтай самотнай працэсіяй. Варгін, вырачыўшы вочы, у сваёй манеры паварушыў галавою. Ягор ямчэй абхапіў ношу і, не зважаючы на нязручнасці, павольна пацягнуўся далей.

Сонца амаль схавалася. Сутонне ахутвала даліну. Аднак Руткоўскі не спяшаўся ўключаць ліхтар – перасякаў паўцемру, напружваннем зроку выхопліваючы з яе абрысы звыклых краявідаў. Яму хацелася гаварыць. Уголас. Гучна. Ды ён маўчаў, зноў і зноў ашчаджаючы дыхальную сумесь і нагрузку на аксігенатар. Усё, што хацелася сказаць ці, дакладней, пракрычаць, гучала ў яго галаве. Прасіў у Марыны прабачэння за тое, што сваёй навязлівасцю і неадчэпнасцю загнаў у тупік, выйсцем з якога сталі яе ўцёкі ў Марсель і адлёт на Марс. Калі б ён ад пачатку прызнаў сваю паразу і даў Марыне з Марку спакою, яна засталася б жывою. Хай сабе і чужой. «Здравствуй, чужая милая», – па-здрадніцку грымела з захлеўя свядомасці.

Святло запаліў пры самай магіле. Апускаючыся па ацвярдзелых прыступках, адчуваў, нібы сягае ў тагасветны край, на ўваходзе якога, што праўда, не было ні трохгаловых сабак, ні карузлікаў у танцы. Ягор на колькі секунд абхапіў Марыніну руку, на якой заставаўся заручальны пярсцёнак, сціснуў памерлую ў развітальных абдымках, а потым асцярожна паклаў у загадзя падрыхтаваны жолаб, што нагадваў човен. «Плыві, мілая. Плыві. І даруй за не вельмі мяккую магілу», – прамовіў ён, мяркуючы неўзабаве выбрацца наверх.

Што адбылося ў наступны міг, мужчына не зразумеў. Павеў ветру, асыпанне пароды, танок святла і ценяў, стомленасць ад перажытага – усё гэта спарадзіла немагчымую карцінку. Здалося, што цела ў саване здрыганулася і злёгку выгнулася, перш чым вярнуцца ў пачатковы нерухомы стан. «Не», – толькі і патрапіў вымавіць Ягор. Відзежа прымусіла яго на імгненне здранцвець, а потым рэзка развярнуцца і, колькі дазваляў скафандр, прыпусціць угору. Выбіраючыся, ён двойчы спатыкнуўся і ледзьве не ўпаў на дно магілы, быццам апавітая саванам Марына не хацела, каб ён сыходзіў. Думкі ў галаве віравалі і мяшаліся. Але адна з іх прыкметна выбівалася з кубла астатніх, ліхаманкава б’ючы па свядомасці. Адна думка. Адна роспачная думка – прыняць відзежу за знак, не пакідаць магільную зеўру, хоць бы збольшага супакоіцца, каб урэшце легчы побач з каханай і, вымкнуўшы ў скафандры рэгулятар ціску, запрасіць у госці смерць. «Даўно цябе не было».

Руткоўскі з цяжкасцю, але ўсё ж аксціўся ад наслання. Апынуўшыся на паверхні, ён хутка, нібыта баяўся перадумаць ці ўбачыць яшчэ штосьці неверагоднае, стаў засыпаць яміну. Спачатку туды паляцелі кавалкі лёду, потым грунт, а следам дайшла чарга і да камення. За часам ён не сачыў. І калі аксігентар апавясціў, што ўжо выдыхаецца, пасяленец выйшаў за межы кокана сваёй пазачасавай зацятасці, не без здзіўлення адзначыўшы, што мінула цэлая гадзіна. Над магілай яго стараннямі ўтварыўся прыкметны каменны грудок, які нельга было ні з чым зблытаць. Удавец (гэтае слова тады толькі-толькі спала яму на розум) быў перакананы, што яшчэ не аднойчы прыйдзе сюды ў часіны радасці і смутку. Што будзе даглядаць месца апошняга спачыну Марыны. Што не дазволіць неадступнаму пылу прыхаваць гэты капец.

Вярнуўшыся на базу, зямлянін ускрыў для Варгіна, які падлабуньваўся і целяпаўся пад нагамі, першую-лепшую бляшанку з кансервамі. У самога ж не было жадання ні на ежу, ні на што іншае. Ён нават душ прымаць паленаваўся – даплёўшыся да ложка, заваліўся спаць, змораны згрызотамі і цяжкай працай.

Колькі наступных дзён з пусткай у сэрцы адзіны чалавек на Марсе парадкаваўся на базе. Прыбіраў смецце. Мыў падлогу і праціраў панэлі. Рамантаваў зламаную мэблю. Пераважна маўклівы. Гранічна ўтрапёны. Кот, адчуваючы настрой гаспадара, амаль не чапляўся, але быў заўсёды побач, быццам не жадаў пакідаць таго на самоце.

Ягору дужа хацелася даведацца, што спрыгодзілася тут за час яго адсутнасці і чаму Марына наважылася на самагубства. Упершыню з моманту пасадкі ён шкадаваў, што ў свой час яны з каханай дэмантавалі ўнутранае відэаназіранне. Знаходка сярод хлуду цыдулкі-напаміну і мікрафона вывела на запісы з голасам жонкі. Гэта часткова праясніла трагічнасць становішча жанчыны, якая пераканала сябе ў тым, што засталася на чужой планеце адна. Але атрымаць адказы на ўсе пытанні, што хвалявалі ўдаўца, аўдыёзапісы не дазвалялі. Прынамсі, адразу.

Ён вяртаўся да іх шмат разоў. Падыходзіў як даследчык. Гараваў, што там шмат недагаворак. Што ў пэўных месцах Марына спынялася і не агучвала да канца тое, з чаго пачынала. Што адзін з самых важных трэкаў пашкоджаны і большасці слоў на ім не разабраць. Між тым, не было сумневаў, што яна забіла сябе пад уздзеяннем нейкага рэчыва, якое сама стварыла з дысбуэндыю. Гэта вынікала з абрыўкаў яе фраз. На карысць версіі сведчыла і імклівае нарастанне неадэкватнасці, якое лёгка прасочвалася па ўсёй чародцы запісаў.

У знойдзенай цыдулцы не было чагосьці надзвычайнага. На шматку паперы сваім пазнавальным почыркам Марына вывела для сябе напамін – праслухаць апошні запіс. Даследчык за яго і ўхапіўся, палічыўшы, што акурат у ім хаваецца ключ да разгадкі гібелі жонкі. «Марына, ідзі на “дальнякі” і…», – чарговы раз слухаў ён цвярозыя словы каханай, працяг якіх патанаў у шумах, якія сведчылі пра сапсаванасць гукавой дарожкі – выпадковую ці наўмысную.

Руткоўскі браўся яе чысціць – звесці шумы да мінімуму, а гучнасць голасу падняць. Нічога сэнсоўнага з гэтага не выходзіла. Слоў усё адно нельга было разабраць. Хіба толькі часткова. Аднак нават такі, пачышчаны, варыянт запісу Ягор упарта працягваў слухаць, занатоўваючы пачутыя гукі, якія маглі быць фрагментамі неразабраных слоў: «здр», «ры», «клч», «вд», «чка», «дкнц». З імі давялося працаваць, нібы з фрагментамі тэксту на пашкоджанай берасцяной грамаце ці з пагрызенай мышамі і гісторыяй старонкай актавых матэрыялаў. Што праўда, тут праца ўскладнялася няпэўнасцю, ці правільна спалучэнні гукаў удалося пачуць і перадаць на пісьме. Як след засяродзіцца замінала і струна абарванай фразы з іншай дарожкі. Раз-пораз усплываючы ў памяці, яна зводзіла мужчыну з глузду: «А кінула я цябе толькі таму, што я ду…». «Што значыць гэтае “ду”? “Думала”? “Дужа хацела”? “Дубочка маладога знайшла”?» – варажыў археолаг, пасля чаго з цяжкасцю пераключаўся на іншы клопат.

Іншым клопатам быў змест бартавога самапісца «Навухаданосара». З яго вынікала, што пілоты на караблі сапраўды пачуваліся найвышэйшай кастай, смяяліся з нязручнасцей і нявыкрутак навукоўцаў і прыпісанага да іх красуна, які не ведаў табліцу множання. Не паўсюль кантэкст прамоўленых капітанам ці яго памочнікамі фраз быў пэўным. Але іх сэнс часта зводзіўся да таго, што мэтай палёту на Марс ад пачатку з’яўлялася не толькі здабыча мінералу, але і правядзенне нейкага эксперыменту.

З аўдыёдзённіка жонкі Ягор ужо ведаў яе стаўленне да гэтай інфармацыі. Аднак звесткі самапісца нідзе наўпрост не паведамлялі, што эксперымент збіраліся ставіць менавіта над пераможцамі адбору. «Як там нашы пацучкі? Ужо грызціся пачалі?» – рэпліка старпама, якую цытавала Марына, магла тычыцца сапраўдных грызуноў, прысутнасць якіх на караблі рабіла з’яўленне Варгіна не такім і дзіўным. «На кімсьці ж мы павінны былі выпрабоўваць дзеянне мінералу! А кот спатрэбіўся на ўсялякі выпадак», – рэзонна пераконваў Руткоўскі самога сябе, усё яшчэ адмаўляючыся верыць, што пацукамі пры ўдалым для місіі раскладзе мусілі б стаць усе ўдзельнікі экспедыцыі, акрамя брахманаў пілатавання касмічнай пасудзіны. Істотным адкрыццём стала пацвярджэнне, што ў момант катастрофы капітан загадваў знішчыць менавіта скрыню, а не адсек. Праўда, на гэтым моманце запіс абрываўся…

На ўскрыццё сейфа давялося змарнаваць цэлы дзень. Ніводны інструмент на базе для гэтага не прыдаўся. Ягор мусіў скарыстацца «хітрымі спружынамі» меха. Запраграмаваў робата, каб зрабіць максімальна акуратны надрэз. Падгадаў з часам, каб змесціва не пашкодзіла атмасферай. Слушнай парою выцягнуў сейф на пляцоўку перад «прыстанішчам». Сумняваўся ў поспеху да апошняга. Але, на шчасце, усё атрымалася як мае быць.

Унутры знайшлося колькі тэчак дакументаў. Усе пад грыфамі «Толькі для пілотаў» і «У разе пагрозы першай і найвышэйшай ступені – знішчыць». Ужо адно гэта ўражвала. Руткоўскі прагна кінуўся вывучаць з цяжкасцю здабытыя паперы. У яго руках быў сапраўдны план правядзення экспедыцыі. План, што істотна адрозніваўся ад прапагандысцкага лушпіння, якое абраннікі старанна завучвалі на памяць у часы шкалення.

У абсяжных уводзінах нагадвалася, што група адбіраецца паводле адмысловага алгарытму незгасальных агмянёў канфліктнасці. Характарызаваліся асабістыя якасці, называліся болевыя кропкі, якія маглі прывесці да канфліктаў з іншымі, а таксама пазначаўся рэальны ўзровень адукацыі і прафесійнай падрыхтоўкі кожнага.

У звестках пра сябе ён са здзіўленнем знайшоў свае сапраўдныя імя і прозвішча, факты біяграфіі, а разам з тым і прагноз вузла праблем, якія ён патэнцыйна мог стварыць у палёце і на Марсе. Яшчэ больш здзівіўся, калі пабачыў графу з часам сваёй рэкрутызацыі – за чатыры гады да падачы заяўкі на адбор! Падумаў, што памылка. Зірнуў дасье Марыны і Марку – тыя ж год і дата. Ягор нервова пракаўтнуў сліну. Рабілася ніякавата. Дакументы цвердзілі, што ў поле ўвагі «Coböl» іх трохкутнік трапіў яшчэ за год да канферэнцыі ў Канстанцы. Псеўданім куратара, пазначаны там жа, ні пра што не казаў. «І што гэта за Хазар?» – няўцямна прасапеў беларус. Не разумеў ён таксама і вылучанай зорачкай рэмаркі: «Пры спробе ўхілення рэкрута ад канфліктнасці выкарыстаць пратакол “Паштоўка”». Яшчэ адна цікавостка тычылася фройляйн Айсберг. Жонку з ліку пілотаў прыставіць да яго меркавалі з дзвюх прычын. Па-першае, імкнуліся справакаваць актыўны канфлікт, падазраючы бурлівую рэакцыю Ягора. Па-другое, намагаліся падтрымаць ілюзію згуртаванасці каманды, паказаць рэкрутам, што падзелу між удзельнікамі місіі няма. Руткоўскі памкнуўся параўнаць, ці падобным жа чынам абгрунтоўвалася прывязка шчасліўца Дампа да іншай пілатэсы. Аднак адпаведных дакументаў у тэчках не знайшлося.

Што да мінералу, то асноўны цяжар працы па яго здабычы ўскладаўся на робата-меха. Кіраваць ім абавязваўся нехта з пілотаў. Абраннікам жа, якія ў паперах паслядоўна называліся рэкрутамі, на першы час адводзілася дапаможная роля – упарадкаванне базы і часткова «імітацыя працы па спецыяльнасцях». А вось пасля здабычы «дастатковай колькасці дысбуэндыю» рэкрутаў планавалі нашпігаваць сыроваткай на яго аснове і заблакаваць усіх у дальніх адсеках, што мусілі ператварыцца з казармы ў вязніцу. «Вось табе і для “дальнякоў” сапраўднае прызначэнне», – агаломшана прамармытаў Руткоўскі, намагаючыся ўтрымаць у галаве вусціш ад таго, што збіраліся зрабіць з ім і яго калегамі па адборы.

Лёс паддоследных пацукоў усё-ткі рыхтаваўся для іх! Уласцівасці мінералу павінны былі выпрабоўваць на іх! Адзінота ніводным словам у дакументах не згадвалася. Складальнікі плана ўказвалі, што мінерал прыгнятае волю. Далучаная да тэксту шкала ацэнкі паспяховасці эксперыменту сведчыла, што ідэальным вынікам лічылася «сітуацыя поўнага знікнення канфліктнасці на тле безумоўнага падпарадкавання рэкрутаў пілотам». Пад безумоўным падпарадкаваннем разумелася «здатнасць беспярэчна кіравацца любымі, нават самымі абсурднымі, загадамі».

Зачапіўшыся за апошні факт, Ягор нечакана ўсвядоміў, што разгадаў паводзіны Марыны перад смерцю. У сваім розуме здзейсніць самагубства яна не магла, таму запісала адрасаваны самой сабе загад, які праслухала і выканала, папярэдне прыгнёўшы ўласную волю саматужна вырабленым з мінералу прэпаратам. «Здр», «ры», «клч», «вд», «чка», «дкнц» – мізэрныя мэтлахі самазгубнага загаду, які ў арыгінале мог гучаць так: «Задрай дзверы! Уключы ваду! Чакай да канца!» Ёлкая рэканструкцыя.

Ачмурэлы ад разгадкі, Ягор насілу астояўся ў асадах развагі і не напароў гарачкі, што на гэтай прыўкраснай планеце № 4 магло каштаваць жыцця, губляць якое, насуперак зеўранню адзіноты, ён тут і цяпер дакладна не планаваў. Пляснуў разоў колькі далонню аб стол, міжволі змусіўшы ката спалохана схамянуцца і адскочыць далей за далёкае.

Абмазгоўваючы зробленыя з усяго высновы, можна было вельмі проста папсавацца ў розуме. Мужчына ясна разумеў гэта і магутнымі намаганнямі волі адмахваўся ад гнятлівых подумаў. Рабіць сабе смерць, не абраўшы яе на дне холаду магілы Марыны, ён лічыў учынкам недаравальным. Чыстым грахом. Грахом перад самім сабой і ўласнымі прынцыпамі. Праявай маладушнасці. Трэба было заставацца жывым. Ужо хаця б дзеля таго, каб папярэдзіць чалавецтва пра небяспечныя гульні дзялкоў «Coböl Engineering».

Пасяленец увамкнуў сістэму сувязі, але з пасланнем жыхарам Зямлі не спяшаўся. Трэба было ўсё прадумаць, падрыхтаваць доказную базу, каб не выглядаць у вачах зямлян вар’ятам. Перадатчык па-ранейшаму прымаў біблейскія абрыўкі. Іншых пасланняў з роднай планеты не было.

Дні міналі імкліва. Ягор, каб не было лішніх ці то пагроз, ці то спакус, ачысціў лабараторыю ад усяго, звязанага з дысбуэндыем, запхаў у засцерагальны кантэйнер, вывез да чорта на рогі, дзе і закапаў, паставіўшы над капцом знакі хімічнай і біялагічнай небяспекі. «Ці мала хто з зямлян сюды яшчэ пасунецца ў будучыні!» – разважыў ён. Працягваў даводзіць да ладу ўсё, што пацярпела за час трагічнай Марынінай самоты. Аднавіў нават «цяпліцы». Стараўся не ігнараваць спорт. Чытаў. Даглядаў жончыну магілу.

Варгін, дзе было можна, завіхаўся паблізу. Яго раны загойваліся. Праплешыны зарасталі новай поўсцю. Каточку шанцавала як нікому. Разважаючы пра гэта, мужчына лавіў сябе на думцы, што яму самому ў сухой астачы пашанцавала не меней. У вольную хвілінку яны любілі сядзець каля ілюмінатара і ўзірацца ў амаль нязменныя далягляды. Кот то вуркатаў, то тыцкаў носам у шкло. Гаспадар, бывала, пачынаў спяваць:

Пад марсіянскімі травамі

шэранню высланы дол.

Дзе зноў сустрэнемся з вамі мы –

у шуме якіх гарадоў?

Варгін пад гэтую песню звычайна пачынаў носам вадзіць і ўрэшце засынаў.

«Bog Blueberry Station! Bog Blueberry Station! I am Coböl-1! I am Coböl-1! – выразна загучалі словы, што ішлі з Зямлі. – Two ships Leviathan and Polyphemus have been sent without delay to help you! Say over! Two ships Leviathan and Polyphemus have been sent without delay to help you! This request has been formed for correction the rescue mission. The ships will arrive in 7-8 months since the first communication session. Please, give an answer at the first opportunity!» – «Станцыя “Bog Blueberry”! Станцыя “Bog Blueberry”! Вам на дапамогу неадкладна скіраваныя два караблі – “Левіяфан” і “Паліфем”! Паўтараю! Вам на дапамогу неадкладна скіраваныя два караблі – “Левіяфан” і “Паліфем”! Гэты запыт сфармаваны дзеля карэкцыі ратавальнай місіі. Караблі прыбудуць праз 7-8 месяцаў з моманту першага сеанса. Калі ласка, пры першай жа магчымасці дайце адказ!»

Упершыню за доўгі час паведамленне прагучала цалкам, адразу ж абдаўшы пасяленца раптоўным адкрыццём: ніякіх біблейскіх радкоў штаб на Марс не трансляваў! Інтэрпрэтацыя, якую раней прапанаваў Ягор, была памылковай! Выходзіла, што ён сваімі развагамі і аблуднай прывязкай зямнога паслання да зместу псалма выбіў з-пад ног Марыны грунт надзеі на паратунак. Калі б ён не ўцямяшыў ёй у галаву гэтую безнадзейнасць, калі б пастараўся зразумець сэнс паслання, усё магло б скласціся зусім інакш. Марына не ўпала б у дзікую роспач, не стала б вырабляць і ўжываць тое жудаснае рэчыва і не зрабіла б сабе смерць. Сядзела б на базе. Гаравала б (ці не) пра страту мужа. Але і жыла б далей, чакаючы караблёў. Не судзіла доля.

Не здымаючы з сябе адказнасці, Руткоўскі, праўда, падумаў і пра іншы бок медаля: невядома, які лёс напаткаў бы жонку, калі б яна ўсё-ткі дачакалася «Левіяфана» і «Паліфема». Мужчына меў цяпер найлепшыя шанцы на ўласным карку праверыць намеры зямлян. З таго, што даведаўся пра сапраўднае аблічча місіі, карціна праступала дужа няўцешная.

27

Канфлікты на «Навухаданосары» то згасалі, то разгараліся з новай сілаю. Аднак Ягор заставаўся самым бесканфліктным чалавекам на караблі. Ён нікога знарок не правакаваў і на чужыя правакацыі не паддаваўся. Праўда, нерваваў сваёй прысутнасцю паўсалодкую парачку, хоць аніякіх актыўных захадаў дзеля разбіцця лучнасці Марыны і Марку не рабіў. Зрэшты, для іх, асабліва для матацыкліста, каб расхвалявацца не на смех, было дастаткова адно мімалётнага позірку Руткоўскага, не кажучы ўжо пра лёгкае пёрка ўсмешкі. Калі лічыць такое правакацыяй, то Ягор сапраўды быў вытанчаным правакатарам.

За ім самім неадступна ўлягала прызначаная жанчына. Цягнула ў ложак. Ціснула на мужчынскае самалюбства. Пагражала падаць рапарт спачатку капітану, а потым, калі муж не паразумнее, звярнуцца са скаргай да галоўнага камандавання на Зямлю. Кранальныя скаргі жанок, ласкавых забаў лепятанне. Руткоўскі пускаў яе закіды па лёгкай калейцы. Ніякіх рапартаў у выніку яна не падала, а сур’ёзнага канфлікту вакол гэтай пракудлівай сітуацыі не выбухнула. Ягор разводзіў рукамі, у мяккай форме характарызуючы ўсе гэтыя выверты як цырк на дроце ці кепікаў наруглівых спакмень. Зразумець іх логіку ён не мог. Дый, па шчырасці, надта не тлуміў гэтым галаву, больш разважаючы, як пачне дзейнічаць па прыбыцці на Марс, каб негвалтоўным чынам вывесці Марку з гульні і вярнуць Марыну сабе. «Мэчтацель, панымаеш».

Удзельнікам экспедыцыі калі-нікалі прыходзілі вестачкі з Зямлі. Відэапасланні ад тых, хто ведаў з самага пачатку ці дазнаўся пазней, што іх сваяк, сябар ці гетманавай казы дудар таемна ад шырокай грамадскасці выправіўся скараць (а што ж яшчэ, як не скараць!) чырвоную планету. Нехта паспеў атрымаць і па два такія лісты. Бальшыня цешылася адным. Ягору не прыйшло аніводнага. З нечаканай для сябе скрухай ён усвядоміў, што ні бацька, ні Наста такой магчымасцю скарыстацца не маглі, бо хто яны, урэшце, такія для харвацкага геолага Горана Бунціча? Давялося мірыцца са становішчам, куды ён сам сябе запраторыў. Але часам вельмі хацелася зірнуць, хоць бы і праз манітор, на дзіцятка, народжанае Настай…

Калі сувязіст паведаміў, што Горану прыйшоў ліст, той адразу не паверыў. Палічыў недарэчным жартам. «Гэта вы там у сябе можаце без памяці адно з аднаго жартаваць. А ў нас усё сур’ёзна, – заявілі яму без найменшага пробліску смеху. – Таму, калі ласка, прайдзіце ў відэарубку і пазнаёмцеся з пасланнем». Збянтэжаны і заінтрыгаваны Ягор скіраваўся да рубкі.

Цуду не адбылося. На экране ён убачыў Ядранку. Без лішніх дэталей яна дала справаздачу па грашах. Запэўніла, што сваё абяцанне стрымала. Выказала спадзяванне, што ў Ягора ўсё добра, што палёт спраўдзіў яго чаканні, што ён ані капкі не шкадуе пра сваё рашэнне ляцець на Марс. Потым на колькі секунд замаўчала, пільна гледзячы ў аб’ектыў камеры, быццам бачыла перад сабой адрасата, і грымнула велягурыстай фразай: «Мой дом – цішыня. Мая страва – маўчанне. Я сяджу ў сваіх ведах, як дзяцел у дупле. Заснуць не маю моцы – савою цябе ненавіджу».

Навальны боль галавы, які затрымцеў прыгожай, хоць і бруднай, пранізлівай мелодыяй, не дазволіў адрасату даслухаць любоўны спіч, змусіўшы кулём выкаціцца з відэарубкі. У моцным прыступе Ягор з жудасным крыкам кідаўся ад сцяны да сцяны, б’ючыся галавой аб панэлі. Звыклыя да пастаянных разборак калегі не вельмі зважалі на крык. Першымі да яго рынуліся пілоты, да якіх неспадзеўкі далучыўся шчаслівец Дамп. Руткоўскі адразу ж усіх адштурхнуў. Яго давялося круціць, вінціць і ўціхамірваць усім пілоцкім кагалам. Дамп завіхаўся побач, быццам выслужваўся і спадзяваўся, што атрымае за гэта слоік сочыва, кошык печыва і каліўца палігаміі. Апроч яго з навукоўцаў на месцы здарэння матэрыялізаваўся толькі Марку. У гамарні ён пазнаў голас канкурэнта і, патураючы неразвейнай цікаўнасці, не ўседзеў на сваёй купіне.

Канкурэнту акурат меліся нешта ўкалоць. Аднак у гэты момант пачуўся пачварны скрыгат, нібы нехта мільёнам іржавых цвікоў узяўся чыркаць аб гіганцкае шкло. Карабель штурханула і пачало трэсці. За пультам кіравання на той момант заставаўся толькі адзін чалавек – міс Гамп. Яна не ўпоралася з раптоўным выпрабаваннем – неспадзяваным з’яўленнем невядомага аб’екта, што вынырнуў літаральна з ніадкуль і адчувальна церануўся па днішчы насавой часткі «Навухаданосара». Дамп, выперадзіўшы ўсіх, першым памчаўся да сваёй любачкі, якой бесцырымонна адмераў важкую поўху. Капітан і іншыя чальцы экіпажа мусілі кінуць Горана Бунціча і падыбалі следам. Трэба было неадкладна выпраўляць становішча. Ды вярнуць карабель на ранейшы курс ніяк не атрымлівалася. У навушніках унутранай сувязі чулася, як пілоты марна перабіралі розныя варыянты. Выткнуўся з языком і Элвіс – дзелавіта прапаноўваў свае спосабы суняць трасяніну і, як здалося Ягору, нават двойчы беспакарана абмацюкаў капітана.

Бядой забавязаліся савецкай аўтаматычнай міжпланетнай станцыі «Фобос-2», якая яшчэ ў 1989 годзе змоўкла і чый лёс заставаўся невядомым. У стрыманым здзіўленні пілоты яе ідэнтыфікавалі. Унутраная сувязь пачала глючыць. Руткоўскі не разабраў, на што перакінулася размова каля пульта кіравання караблём. Карабель трэба было ратаваць, а пілоты пасля шэрагу няўдалых спроб выраўняць судна стаялі і плялі языкамі лапці. Відаць, чакалі, калі сістэма жыццезабеспячэння ацэніць ступень пашкоджанасці. Ад выніку, які яна цягам колькіх хвілін павінна была выдаць, залежала многае. Абышлося без разгерметызацыі. Але пазітыўнай навіной гэта яшчэ не выглядала. Пазітыў з лішкам перакрываўся некіраванасцю карабля і няспыннай трасянінай.

Пілоты не парупіліся патлумачыць сітуацыю навукоўцам. Чутае ў навушніках адказу не давала. Дрыжэнне карабля не спрыяла ні спакою, ні добрым думкам, ні здароваму страваванню. Не дзіва, што ўдзельнікаў экспедыцыі агарнула паніка. Ніхто з іх і блізка не ведаў, як трэба было дзейнічаць у падобным становішчы. У трэніровачным цэнтры ім сто разоў казалі і яшчэ дзвесце падкрэслівалі, што «Навухаданосар» – надзвычай надзейны карабель, якому не страшныя ні сонечны вецер, ні выпраменьванне Гокінга, ні Харыбда са Сцылай. Практыка засведчыла адваротнае.

«У насавой частцы выявілася крытычна вялікая колькасць дробных пашкоджанняў, сукупнасць якіх цягам бліжэйшых дзвюх гадзін прывядзе да катастрафічных наступстваў, – агучвала сістэма несуцяшальны вынік. – Праз трыццаць хвілін пасля абвяшчэння адліку насавая частка будзе прымусова адстыкаваная. Пераходныя люкі заблакуюцца за хвіліну да адстыкоўкі. Базавая частка працягне палёт аўтаномна. Пасля набліжэння да Марса яна здзейсніць пасадку ў запланаваным квадраце. Увага! Пачынаецца зваротны адлік! Увага! Пачынаецца зваротны адлік! 1800, 1799, 1798…»

Апавяшчэнне падкінула лішак бярвенцаў у вогнішча панічнага настрою. Навукоўцы таўкліся ў жаданні хутчэй перабрацца ў бяспечную частку касмічнага судна. Пратачыцца туды было не так проста: карабель калаціла, а людзі ў імкненні эвакуяваць уласную дупу гублялі рэшткі чалавечнасці, не прапускаючы наперад кагосьці з сабе падобных. Калі пілоты ўрэшце паспрабавалі суняць панічную хвалю, ім папросту ўсыпалі на блохі – самыя адчайныя абраннікі пасунуліся на іх з бойкай. На тле цісканіны гэта толькі ўскладняла і азмрочвала сітуацыю.

Ачомаўшыся, Ягор заклапаціўся іншым: у куламесе не было Марыны. Ён імкліва скіраваўся ў гушчу вар’яцтва і шаленства, дарма што сам перад тым быў як у бога за печчу – знаходзіўся ў цалкам бяспечным сектары. Але каханне гнала яго з запечка ў ведзьміну тоню небяспекі, дзе царавала «не обчее якое, але свое власное вколостоянье». На подступах да размежавальнай лініі, куды неўзабаве мусілі апусціцца цяжкія дзверы-заглушка, утварыўся груд-грудок з барацьбітоў за няясныя перспектывы, і толькі пара чалавек збольшага ўдала прашмыгнулі паўз яго.

Не могучы спыніць агрэсіўныя выпады панікёраў, пілоты – двое мужчын і пяць жанчын – не проста трымалі абарону, а намагаліся абы-якім коштам не пусціць тых да запаветнай адзначыны. «Ды вы хіба падурэлі! – не разбіраючыся, чыя праўда, а чыя крыўда, пракрычаў Руткоўскі. – Дайце людзям уратавацца і ратуйцеся самі!» На гэта яму адказалі рэзкім рухам і спробай выцяць па твары. Ён здолеў, аднак, ухіліцца, схапіць нападніка за шкумлацце і шпурнуць, як эпічны сноп пад былінны цэп. Марку паблізу стрымліваў націск калегі, з якім яны ад нядаўняга часу былі на нажах, бо румын няправільна масла на хлеб мазаў. Марына барукалася з няўдалай жонкай Горана Бунціча. Фройляйн Айсберг заваліла Марыну і сашчапіла свае рукі на яе шыі, прымаўлячы: «Будзеш ты ў мяне жаніхоў адбіваць». «Пардон, мадам», – крумкнуў Ягор і кулаком заехаў душыльніцы паміж вачэй – хітрамудра і нядорага, каб выцягнуць каханую з бяды. Дакладней – з паўбяды.

Ён узяў яе за руку і дапамог падняцца. Яна тут жа папнулася вырвацца, быццам не жадала ад яго ні дапамогі, ні нават проста клапатлівай увагі. «Ачомайся! Трэба ісці, калі не хочаш загінуць!» – намагаўся ён перакрычаць злюцелы гоман паўсюднай валтузні. Марына ўжо раскрыла рот, каб выказаць усё накіпелае на душы і сэрцы. Але не змагла: карабель страсянула так, што адным махам усіх чыста збіла з ног, перакруціла, перамяшала і склала ў кучу каля ўваходу ў пультавы адсек. Нехта знепрытомнеў. Нехта енчыў ад болю. Нехта выблытваўся з клубка цел. Пілоты мітусіліся. Капітан аддаваў загады. Заклікаў саслужбоўцаў не наракаць на лёс. «Што б з намі ні здарылася, бокс не павінен ацалець. Трэба зрабіць усё, каб ён згарэў да падзення карабля на паверхню, – наказаў ён старпаму. – Я вас правільна зразумеў, сэр?» – Апошняе пытанне было адрасавана Дампу, які жарслівымі пацалункамі суцяшаў нядаўна бітую ім жа міс Гамп.

Змагаючы звон увушшу, Руткоўскі ўстаў. Здзіўлена азірнуўся на пілотаў, бо не разабраў слоў капітана. Імгненнем пазней унутраная сувязь прапала. Адлік перасягнуў далёка за палову. Карабель трэсла. Ягор позіркам вылавіў паўпрытомную Марыну. Узяў яе на рукі і, стараючыся не згубіць раўнавагу, няўклюдна патупаў да базавай часткі карабля. Крок. Другі. Трэці. Паціху. Патроху. Толькі б уратаваць каханую. Пачуўся прыглушаны гук. Беларус, нібыта аступіўшыся, апусціўся на адно калена, але ношу ўтрымаў. З-пад ног пакацілася шкляная бутэлька – забароненая на караблі пасудзіна. Хто яе шпурнуў яму ў спіну, безнадзейнасць гнала кідальніка ці ліхая задума – высвятляць не было як. Запахла спіртам, які выліваўся з рыльца. За плячыма выразна прагучаў зларадны смяшок. Нехта чыркнуў запалкай – яшчэ адным забароненым тут прадметам.

– Што ты робіш?! – гаркнуў Пыркэлаб, манячыся выбіць запалку з рукі гібралтарскага красуна.

– Тое, што люблю рабіць змалку, – ганарлівасцю серыйнага падпальшчыка пыхнуў красун, спрамогшыся пстрычкай адправіць занятую полымем драўляную саломінку ў лужынку спірту.

– Бяжы! Хутчэй! Ратуй Марыну! – звяртаючыся да Ягора, загарлаў Марку, чым толькі падагрэў бажавольны посмех пірамана.

Ягор і без старонніх падказак учуў нядобрае. Словы саперніка прыспелі яго на ўздыме. Полымя шуганула, калі Руткоўскі хваравітым подбегам агораў пару метраў. Машынальна ўвабраўшы галаву ў плечы, замарудзіўся на дробныя долі секунды, каб потым паскорыцца і слізгануць у жаданы бяспечны лапік.

Новая хваля панікі накрыла людскую мітульгу. Людзі разумелі, што смерць, падышоўшы да іх усутыч, раскінула рукі для абдымкаў. Пыркэлаб у прыступе роспачы, памножанай на гнеў (якія толькі не здараюцца кактэйлі!), счапіўся з агняным маньякам. Біў па твары, нібыта тоўк баксёрскую грушу. Але падпальшчык нават трохі не супраціўляўся. Прымаў удар за ўдарам і няспынна рагатаў, як вар’ят, раз-пораз паўтараючы: «Хто тут брандмайстар?» Агонь не спадаў. Навукоўцы, ашалелыя ад блізкіх абдымкаў кашчавай, хапаліся за брытву прывіднага шанцу на ратунак. Намагаліся стаць на ногі і прашыцца паўз языкі полымя. Але тут жа падалі, бо іншыя, не такія ўвішныя, скубалі іх за лыткі, перашкаджаючы зрабіць хоць два крокі.

Пілоты са званіцы сваёй сумятні на гэта ўжо мала зважалі. Знішчэнне змесціва сейфа выявілася няпростай справай, бо дзверцы заклініла – замок адмаўляўся рэагаваць на кодавую фразу, прывязаную да голасу капітана. Прыкмеціўшы няўцямнае вазёканне, пракідкі смялец з ліку навукоўцаў падхапіў гарачае рыльца разбітай бутэлькі, наляцеў на іх і ў сляпой ярасці пачаў тыцкаць шкляной «ружачкай» абы-куды. Адарваны ад вычварнага мілавання Дамп памкнуўся асадзіць «тыцкалу» ўдарам кулака. Але той учасна падставіў рыльца проста пад удар. Парэзаўшы сабе руку, Дамп застагнаў ад нечаканасці і болю. Залітай крывёю далонню ён міжволі абапёрся на сейф. Старпам суняў нападніка электрашокерам. Самлеламу ад току навукоўцу абражаны калега Дамп помсліва піхнуў нагой па рэбрах і, паблажліва зірнуўшы на безнадзейнасць з сейфам, задумліва прарыпеў: «Праект праектуе, а бог выракуе».

Проціпажарная сістэма не спрацоўвала. Нейкі шаляніца крутнуў кран аўтамата кіслароднай сумесі. Прыток кіслароду дазволіў агню яшчэ больш разрасціся. Шлях да пераходных люкаў з боку насавой часткі быў амаль цалкам адрэзаны. Заставаўся толькі вузкі прагал між дзвюх сцен – сцяной карабля і сцяной агню.

На гэтым прагале Ягор засяродзіў сваю ўвагу. Яму ўжо давялося памітусіцца, каб прыкуць Марыну кайданкамі да трубы, падумаўшы, што так для яе жыцця будзе больш бяспечна. Кайданкі ён своечасова намацаў у нарукаўнай кішэні фройляйн Айсберг, кагадзе дапамогшы ёй здзейсніць мяккую пасадку на падлогу. Цяпер, калі каханая не магла наброіць з глупствамі, Руткоўскі быў гатовы перацягнуць, пераправіць ці справадзіць у базавую частку хоць усіх бедакоў-навукоўцаў. Не здолеўшы прыйсці да згоды раней, у час катастрофы яны пагатоў не збіраліся замірацца. Кожны, хто заставаўся ў найменшай змозе нешта рабіць, штурхаў і цяў бліжняга свайго. І калі б смерць і агонь літасціва дазволілі ім пайсці на абедзенны перапынак, то ці не кожны, хто ўзяўся б накрываць на стол, адзначыўся б аднолькавым наборам фірмовых страў: камень замест хлеба, а замест рыбы – змяя.

Гваздовіч агоўталася. Згледзела «бранзалет» на руцэ. Няўцямна ўдыхнула пагарачэлага паветра і перавяла позірк на колішняга каханка, што шапортаўся каля полымя. Стала верашчаць, праклінаючы яго, як маскавіт Крапіўну. Руткоўскі чуў, але не рэагаваў. Вырваўся на вольную ад агню пляцоўку. Заўважыў Марку, які ўпарта поўз наперад, дарма што ззаду яму зноў і зноў чынілі перашкоды. Каго ратаваць? Ваганняў не было. Ягор падхапіў найбліжэйшага ад сябе.

– Хочаш мяне забіць? – Пыркэлаб загарнуў сваё нясмачнае пытанне ў падгарэлы блін фаталізму.

– Ты мяне з кімсьці блытаеш, – апатычна запярэчыў археолаг, дапамагаючы таму падняцца, каб давесці да збавеннага прагалу.

– Можа, і блытаю. Але ж гэта яшчэ да нас павялося. Калі час станавіўся часам, чалавек зрабіўся чалавекам, бо вырашыў забіваць, каб жыць, – несла канкурэнта ў беспрасвецце філасофскай бездані.

– Ты мяне хутчэй сваімі мудрагелікамі даканаеш…

– Калі ты мяне ўратуеш, яна будзе табе абавязана. Гэта значыць, што ты не знікнеш з яе думак, дакуль яна будзе жыць, – канкурэнт заўпарціўся, няўпэўнена выдзіраючыся.

– Мяркуеш, у адваротным выпадку ўсё будзе інакш? – крыючы сумневам, спакойна выдаў Ягор.

– Не чапай яго! Не забівай майго мужа! – верашчала Марына за вогненнай кулісай.

Карабель ізноў страсянула. Не слабей, чым у іншыя разы. Беларус, як ні намагаўся, выстаяць не змог. Яго штурхнула проста ў пажарышча. Падаючы, згадаў адну з трэніровак у Аўстраліі і, згрупаваўшыся, клубком пракаціўся праз вогнішча, каб даць нырца ў пераходны люк. Ягорава форма ў колькіх месцах запалала. Рэагуючы на гэтыя вогненныя шкуты, у базавай частцы карабля прачнулася «проціпажарка». Пасыпаўся парашок. Марку перад тым знесла да прагалу. Многіх калег закінула ў полымя. Лямант, енк, стогны. Брудна лаючыся, Гваздовіч ад душы з’ездзіла вольнай рукой Руткоўскаму па твары. Апроч няўчаснай згадкі старабеларускага «полички задавати», гэта на ім ніяк не адбілася. Ён бачыў, як паўзе, чапляючыся за агонь і надзею, муж каханай.

«Увага! З прычыны пагрозы перакідвання пажару ў базавую частку пераходныя люкі зачыняюцца праз тры хвіліны!» – пачулася новае апавяшчэнне. Гэта прыспешыла Ягора ў яго нязменным жаданні дапамагчы Марку і яшчэ каму. За агнём забахкала. Ягор не зразумеў прыроду пачутых гукаў і значна пазней, калі ўсё мінулася, нават не памятаў, што чуў тады нешта такое. Праз нервовую напругу і шум, што панаваў у «насавіку», ён не адрозніў чараду стрэлаў. Элвіс Дамп, па-свойму разумеючы выйсце, без ваганняў расстраляў экіпаж. Жыццё пакінуў толькі ўдакон пераляканай міс Гамп. Шаптаў ёй ласкавыя словы, старанна перазараджаючы пісталет.

Пыркэлаб, не адпускаючы кволую трэску жыцця, працягваў паўзці. «Мы ўсе несмяротныя», – апантана паўтараў ён. Яго правіца гарэла. Марына крычала не спыняючыся. Руткоўскі наблізіўся да яе мужа і падаў левую руку. Той больш не ўпарціўся. Іх пальцы амаль сашчапіліся. Заставалася толькі ўзяць далонь у далонь. Агонь патроху набліжаўся да кіслародных бакаў. За вогненнай заслонай зноў забахала. Ведучы з сабой заплаканую пілатэсу, шчаслівец Дамп стрэламі расчышчаў дарогу. Замарудзіўся, калі ўбачыў дзве постаці ў прагале, куды ўжо меціў быў выправіцца. Зразумеўшы, хто гэта такія, ён ашчэрыўся і глуха, як дораны конь у базарны дзень, заржаў. Ускінуў пісталет і завагаўся, каго забіць першым, быццам выбар быў вельмі прынцыповым. Азірнуўся, каб запытаць у жанчыны. Адказ атрымаў, не задаўшы пытання – міс Гамп вымеркавала момант і пусціла яму ў твар кулю з пісталета, цішком прыхопленага з кабуры мёртвага Смолета. Далонь Марку слізганула па далоні Ягора. Кіслародныя бакі разарвала. Магутны грымотны выбух заглушыў сабою і гук стрэлу, і галасы паабапал размежавальнай лініі. Вогненны шар, сляпы і люты ў сваёй ненажэрнасці, вокамгненна праглынуў Марку і ўсіх, хто заставаўся за яго плячыма. Жывых і мёртвых. Як і не было. Выбуховая хваля, нібы клапатлівая рука лёсу, адкінула Ягора назад, вяртаючы да каханай.

«Увага! У сувязі з рэзкім павелічэннем канцэнтрацыі агню ў насавой частцы карабля пераходныя люкі зачыняюцца праз тры секунды!» – выдала сістэма, без адліку блакуючы пераходы і рэшткі спадзяванняў. Насавая частка адстыкавалася неўзабаве. Базавая перайшла ў поўны аўтаномны рэжым.

Плячо да пляча мужчына з жанчынай сядзелі перад задраенымі люкамі. Ён утрапёна зерыў у нікуды. Яна скуголіла.

– Я цябе ненавіджу, Ягор…

– У нас будзе час паразмаўляць пра гэта.

28

Ціша даймала. Балела пустэчай. Вядома, яна не была абсалютнай. І абсталяванне гуло. І курняўкаў Варгін. І знадворку часам пашумліваў вецер. Але Ягору ўсё гэта здавалася цішай, бо нідзе не звінеў голас каханай. Жывы голас жывой жанчыны. Зямлянін спяшаўся схавацца ў марсіянскіх турботах. Бывала, што мог забыцца і пытаўся ў Марыны пра нешта. Яна не адказвала. Тады ён, схамянуўшыся, знаходзіў сябе ў безнадзейнай журбе сярод зледзянелай цішы. Прыдумаў ратавацца музыкай. Песні круціў не толькі па адсеках базы, але і трансляваў на прылеглую пляцоўку – бяздротавы «звон» рэпрадуктара дарэчна адшукаўся на «складах». Марыну гэта не вяртала, але стварала ілюзію абжытасці планеты.

Паўсядзённыя клопаты разбаўляліся працаю над відэаролікам. Ягор вырашыў падаць у ім доказы сапраўдных мэт місіі на Марс, выкрыць фальш і цынічнасць яе арганізатараў. Па сутнасці, ролік мусіў стаць абвінаваўчым актам супраць «Coböl Engineering». Навуковец разумеў, што сам ён для мноства зямлян можа і не быць маральным ці якім іншым аўтарытэтам. Пасля ўсяго, што адкрылася дзякуючы матэрыялам самапісца і дакументам з шафкі, у ім клекаталі сумневы наконт таго, ці ведае на Зямлі нехта, акрамя вузенькага кола, пра яго ўдзел у палёце на Марс. Гэтая думка змушала да яшчэ большай стараннасці ў фармулёўцы аргументаў і падборы дакументальных пацвярджэнняў.

Грэўся надзеяй, што на роднай планеце яшчэ засталіся цікаўныя і неабыякавыя людзі. З досведу працы калумністам пераканаўся, што тысячы аматараў па ўсім свеце сочаць зоры – у тым ліку слухаюць Марс чым бог паслаў. На іх ён і разлічваў. Што зловяць яго сігнал. Што атрымаюць ролік. Што страпянуцца ад жаху. Не быўшы рамантыкам, спадзяваўся запаліць розумы цэлых народаў. Мроіў, што справядлівы людскі гнеў прадзярэцца з браніраванай вясёлкавай бурбалкі неўтаймоўнага спажывецтва і абрынецца на хіжую, непераборлівую ў сродках карпарацыю карпарацый. Абрынецца настолькі магутнай хваляй, што і «coböl», і «engineering» будуць змытымі ў метафізічныя прадонні, дзе некалі спачыла легендарная ў сваёй напышлівасці Атлантыда. Хіба мала для закіпання гневу даведацца, што крывадушныя хцівыя дзялкі задумалі маштабнае злачынства – прыгнечанне волі сваіх супрацоўнікаў, а то і ўсяго чалавецтва?! Атрымаць адказ можна было, толькі запусціўшы страшную праўду на Зямлю. Ягор меркаваў, што для гэтага прыдасца дзейны канал сувязі. Калі маленечкія марсаходзікі ў недалёкай мінуўшчыне спраўляліся рэгулярна перадаваць на Зямлю масу інфармацыі, то чаму гэта немагчыма зрабіць з рубкі сувязі выдатна абсталяванай базы? Павінна было атрымацца!

Гатовы і адшліфаваны да бляску ролік Руткоўскі прымацаваў да кароткага паслання: «Зямлянам ад адзінага ацалелага на Марсе пасяленца». Актывізаваў канал сувязі. Адразу ж прыйшоў дубль знаёмага паведамлення пра новыя караблі. Ягор пакорпаўся ў наладках і націснуў «Адправіць». Ролік пусціўся ў міжпланетнае падарожжа. Пастаяўшы ў пустой задуменнасці, мужчына збіраўся быў вымкнуць сувязь, каб больш не слухаць пра «Левіяфана» з «Паліфемам». Аднак у апошняе імгненне адняў руку ад пульта, бо паведамленне пра караблі раптоўна згарнулася. Замест яго пайшоў больш выразны сігнал: «Левіяфан» выклікаў марсіянскую базу. Мужчына забавіўся ў сумневах, ці варта азывацца. Але ўрэшце наважыўся.

З карабля даволі суха прывіталі пасяленца і паведамілі, што перадаюць слова кіраўніку выратавальнай місіі. Руткоўскі паблажліва кашлянуў, рыхтуючы вушы для ладнай порцыі хлусні і маніпуляцый, што даўней называлі грушамі на вярбе.

– У цябе цудоўны хлопчык, – пачуўся знаёмы голас, які нельга было не пазнаць.

– Ядранка?! Ты з імі?! – не даўшы веры, учадзела выгукнуў Ягор і схапіўся за галаву, у якой запульсаваў агменьчык колкага болю.

– «Не хвалюйцеся, душа мая», – прамовіла жанчына і пацікавілася: – Цяпер стала лягчэй?

– Лягчэй? – не разумеючы, на аўтамаце перапытаў той і тут жа адчуў, як імкліва згасае боль.

– Праехалі. Лепей скажы, колькі дысбуэндыю вы ўжо здабылі.

– Я ўсё ведаю! Мы выкрылі вашы сапраўдныя планы! Што вы хочаце зрабіць з Зямлёй?! – нервовым кулямётам слоў застракатаў ён.

– Ат… Ну што ты за чалавек! Цябе нават уласны сын не зацікавіў. Пра брата тады можна і не казаць, – пастаўленым ментарскім тонам прамаўляла кіраўніца. – Раскрычаўся тут. Вялікі выкрывальнік. Супакойся лепш па-добраму. А то зараз два-тры словы ад мяне – і галава твая зноў пачне выкідваць коней.

– Ты ад пачатку за нос мяне вадзіла. Са сваім інтарэсам да мяне. Са сваім чортавым праклёнам, – здавалася, мужчына зусім яе не слухаў.

– Не проста вадзіла, а стаяла ці не за кожным тваім крокам і крокамі тваіх галубкоў, – нібыта хвалячыся, паправіла яго жанчына.

– Але навошта ўсё гэта? З дакументаў я ведаю, што мяне і іх рэкрутавалі яшчэ да канстанцкай канферэнцыі. Чым мы так прывабілі тваіх босаў?

– Значыць, паперы ацалелі… – яна нібыта збянтэжылася, але праз міг вярнула ўпэўнены тон гаспадыні становішча: – Нічога ты не ведаеш, Джон Сноў! Цябе заўважылі яшчэ ў пачатку стагоддзя. Тады пад прыкрыццём адукацыйнай праграмы Еўрапейскага Саюза «Coböl» праводзіў тэсціраванне беларускіх школьнікаў. Твае вынікі адразу прыцягнулі ўвагу. Цябе ўключылі ў базу звестак карпарацыі. Ужо тады вяліся пэўныя даследаванні па маніпуляцыйным уздзеянні на свядомасць. На той час існавала думка, што ўкараніць неабходныя для маніпуляцый алгарытмы магчыма праз музыку. Эксперыментавалі з даб-стэпам і з вітч-хаўзам. Некаторыя слухачы здагадваліся, што з гэтымі жанрамі электроннай музыкі нешта не так. Але даказаць не маглі. Вось жа, вітч-хаўз, які ты, быўшы юнаком, нібыта ўпадабаў, насамрэч быў табе навязаны. Ты, як і многія смаркатыя маладзёны ў свеце, стаў часткай грандыёзнага эксперыменту. Чаканага выніку эксперыментатары тады не атрымалі. Дый вітч-хаўз не знайшоў сярод слухачоў сапраўды значнага распаўсюду. Выявілася, што танней і эфектыўней маніпуляваць свядомасцю праз лацінаамерыканскую папсу ці «грустный русский рэп про тёлку». Але цалкам бясплённымі напрацоўкі па вітч-хаўзе назваць нельга – асобныя схемы паказалі сваю дзейснасць. Пазней «Coböl» іх не аднойчы выкарыстоўваў, у тым ліку ў музычным праекце песень ад адзіноты.

– На Марс вы таксама адбіралі па той самай базе звестак? – ігнаруючы яе лірычнае адступленне, спытаў беларус.

– З кожным была свая гісторыя. Пра тваю сітуацыю даведаліся амаль выпадкова. Пабачылі твой кліп. Нарылі інфармацыю. Акурат рыхтаваўся праект па зборы канфліктных груп, удзельнікі якіх павінны былі «самастойна» прыняць рашэнне пра палёт на Марс. Канферэнцыя ў Канстанцы стала своеасаблівым палігонам, бо варыянтаў разглядалася процьма. Сабралі з паўсотні мікрагруп з розных канцоў Зямлі. Ваша тройца выявілася адной з самых яскравых. Твой харызматычны выступ. Выразы твараў Марыны і Марку ў тыя хвіліны. Іх спецыяльна бралі на прыцэл камер, каб зафіксаваць і вывучыць рэакцыю. Выяўлялася, лёгка не будзе нікому. Пагатоў, вылічылі, што дзяўчына хавала і падмяняла свае сапраўдныя пачуцці. Каардынатары праекта прымалі рашэнне ў рэжыме рэальнага часу. Калі ў перапынку я падышла да цябе, ваша група ўжо была зацверджана. Мы пачалі дзейнічаць. Шэрагам сваіх рэплік я задала код, дзякуючы якому ў цябе можна выклікаць галаўны боль. Але даволі хутка праявіўся пабочны эфект. Код наклаўся на схему, запраграмаваную вітч-хаўзам. Наступствы былі абсалютна неспадзяванымі: рэагуючы на кодавую інтанацыю, а часам і проста на мой голас, ты стаў прыцягваць сітуацыі, калі табе даставалася па галаве.

– А шлем ты мне навошта падарыла? І што за відзежу я перажыў на вяселлі?

– На нейкім этапе адкрылася, што калі-нікалі ты правакуеш падзеі, небяспечныя для сябе і для іншых, нават без майго ўздзеяння. Не хацелі губляць такога каштоўнага рэкрута. Мусілі карэктаваць – баксёраў у тваёй галаве развялі ў розныя куткі. І ўсё з дапамогай шлема. Калі б я не прымусіла цябе яго надзець, твая відзежа магла б стаць рэальнасцю.

– Мяркуючы па тым, як спрацаваў пратакол «Паштоўка» і што сталася з насавой часткай касмічнага карабля, з вашым карэктаваннем адбыўся пракол. Рэкрута карэктавалі-карэктавалі, ды не выкарэктавалі. Так, пані Хазар? – з несхаванай з’едлівасцю пырснуў Ягор, баксёры ў галаве якога скінулі пальчаткі і супольнымі намаганнямі склалі яшчэ адзін фрагмент мазаікі.

– Паслухай, – незадаволена выдыхнула Ядранка. – Ты добра там у вас на Марсе пагуляў у сапраўднага дэтэктыва. Цяпер даведаўся нават болей, чым мусіў бы ўвогуле ведаць. Таму…

– Але ты так і не сказала, навошта вам насамрэч патрэбны мінерал, – нядбала перабіў яе «дэтэктыў».

– А ты не сказаў, якую яго колькасць вы здабылі, – амаль па-дзіцячы адбрыкнулася ад заўвагі жанчына.

– Дастаткова, каб зразумець, што вы там задумалі… Прызнайся, сіндрому татальнай адзіноты як хваробы не існуе.

– У класіфікатары хвароб яе сапраўды няма.

– Ды я не пра класіфікатар! Я пра тое, што, як бы вы гэтую з’яву ні называлі, якія б новыя цэтлікі на яе ні навешвалі, яна не мае нічога супольнага з захворваннямі! Насамрэч гэта паўстанне. Маўклівае паўстанне супраць той пачвары, якая за апошнія дзесяцігоддзі паглынула мільёны рук і мазгоў, каб бясконца множыць неймаверную колькасць прадукцыі. Яна, гэтая пачвара, толькі і можа існаваць у няспынным множанні тавараў і паслуг. Яна змушае нас ствараць шмат таго, без чаго мы і як біялагічныя, і як сацыяльныя істоты змаглі б цудоўна абысціся. Але яна не трывае ўмеркаванасці, ашчаднасці, стрыманасці ў сваіх жаданнях. Пачвара нашымі ж рукамі і мазгамі штурхае нас да новых і новых маштабаў спажывання. Канс’юмерызм па-над усім! Але ці сталі людзі ад гэтага шчаслівейшымі? Ці паболела ў свеце гуманнасці? Ці ёсць у чалавецтва ўцямнае бачанне мэты свайго развіцця, акрамя як заставацца ў чэраве левіяфана канс’юмерызму? Той, хто задумваецца над гэтымі пытаннямі, зведвае кагнітыўны дысананс. Адчувае татальную адзіноту. І часта адзіным выйсцем з усвядомленага тупіка, апроч самагубства, становіцца акурат выцягванне сябе з вантробаў ненавіснага монстра. Калі гэта рабілі адзінкі, монстр мог заставацца паблажлівым да дзівакоў, што памянялі офісы на хацінкі ў вёсцы. Калі ж дзівакоў стала крытычна шмат, монстр вынайшаў спосаб пераканаць свет, што віной усяму хвароба. Не здолеўшы нічога змяніць старымі праверанымі спосабамі, верныя ахоўнікі няспыннага спажывання ўчапіліся за ўласцівасці марсіянскага мінералу. Замест таго, каб канчаткова вырашыць праблему голаду і нястачы пітной вады на Зямлі, угацілі кучу грошай у палёты на Марс. І ўсё дзеля таго, каб марсіянскай хіміяй змусіць людзей да пакорлівасці і паслухмянасці.

– Нам тут абрыдла слухаць твае разважанні, – не каментуючы сутнасці пачутага, раздражнёна пырхнула Іванкавіч. – І ўвогуле, чаму са мной размаўляеш толькі ты? Дай нарэшце слова Марыне. Спадзяюся, з ёю мы пагутарым больш плённа. А то апроч цябе і водгулля музыкі, я нічога не чую. Што там у вас за песня грае? Наш «Shazam» ніяк не можа вызначыць.

Стала зразумела, што Ягору дазволілі выдаць абсяжную рэпліку адно дзеля таго, каб мець магчымасць расслухаць іншыя гукі базы.

– Песня гурта «Океан Ельзи». Ты наўрад ці ведаеш. Што да Марыны… – дыханне пасяленца збілася, у горле засеў даўкі камяк.

З дынамікаў вырываўся знаёмы хрыплаваты голас украінскага спевака: «Вставай, мила моя, вставай!» Стрымліваючы слёзы, Ягор збіраўся з думкамі. Ядранка яго прыспешвала. Ягор не сказаў, што пахаваў яе. Ядранка наноў запатрабавала звестак па здабычы мінералу. «Вставай, мила моя, вставай!»

Ягор грымотна ўбіваў цвікі ў труну «Coböl». Ядранка ў лёгкім прыступе гібрыднай шчырасці прызналася, што яна насамрэч сербка.

– А ўся твая містыка – лухта? – горка пасміхнуўся беларус.

– Мяшанка з Павіча і амерыканскіх жахалак, – нібыта палагаднела ўладная дама. – Але пэўная містыка ўсё ж ёсць. У 1929 годзе мой прапрадзед Влайка Ігнатавіч, буйны сербскі антыквар, прыйшоў на бялградскую станцыю бяздротавага тэлеграфа, каб даць тэлеграму на Марс: «Жыхары Марса, ці ёсць у вас старадаўнія рэчы на продаж? Адказ аплочаны». Праз паўгадзіны тэлеграму адправілі. Прапрадзед выклаў за яе дзве тысячы дынараў, але назаўтра ўся Сербія ведала з газет пра яго краму. І вось у нашы дні я працягваю яго марсіянскія справункі…

Пасяленец уважліва слухаў, не разумеючы, на што васпані ўрэшце выйдзе ў сваёй быццам бы шчырасці.

– Дык што ў вас там адбываецца? Не маўчы! Кажы! Як бы ты да нас ні ставіўся, мы можам дапамагчы. Што здарылася? – шалёнай вавёркай закруціліся рэплікі прапраўнучкі буйнога бялградскага антыквара.

– Если бы на Марсе были города… – адсутным тонам выдаў археолаг, вымыкаючы канал сувязі.

* * *

Ён перастаў сачыць за часам. Яму стала ўсё адно, чым кіравацца – марсіянскімі соламі, умоўнымі днямі і начамі, заточанымі пад зямныя рытмы, ці ўласнымі зменлівымі праўдамі. Але сачыў за сігналамі з караблёў, каб ведаць пра іх набліжэнне. Яму то пагражалі трыбуналам, то ўлагоджвалі абяцанкамі. Яго то страшэнна бэсцілі за адпраўлены на Зямлю відэаролік, то лісліва хвалілі за здабытыя ім на Марсе ўменні. А ён, няхітрым алгарытмам задаўшы глушэнне голасу Ядранкі, маўчаў. Маўчаў у неймавернай зацятасці і бясконцай утрапёнасці. Нічога не казаў нават самому сабе, каб падбадзёрыць ці паўшчуваць.

Сваю роспач Ягор сцішваў працай. Упартымі стараннямі на месцы магілы каханай паступова вырас каменны абеліск – вялікая копія Юравіцкага ідала. Археолаг зрабіў усё магчымае, каб падабенства было максімальным: ад скрыўленасці да арнаментоўкі. Да гатовай пабудовы, мэтазгоднасць якой колькімі тыднямі раней ён папросту б высмеяў, хадзіў часта. З невымоўнымі гутаркамі да божышча кахання, якое для сябе з пэўнага часу стаў называць Марсам. І хоць усе гэтыя гутаркі адбываліся ў форме маналогу (бо што табе адкажа ідал-абеліск!), часцяком пасяленец вяртаўся на базу, не проста выгаварыўшыся, але і маючы пры сабе ясныя ідэі і схемы вырашэння істотных пытанняў.

Міжвольны марсіянскі язычнік шмат чытаў. Мастацкіх твораў у спісе літаратуры на восень не было. Фізіка і ядзерная фізіка. Праблемы атамнай энергетыкі. Тэхнічны бок гісторыі стварэння і выкарыстання ядзернай зброі. Аналіз прычын аварый на атамных электрастанцыях. Нешта ўспаміналася са школы. Нейкая частка схоплівалася ўлёт за чытаннем. Але большасць інфармацыі даводзілася прапускаць праз сябе зноў і зноў, каб зразумець не агульныя абрысы, а спасцігнуць усе дэталі да драбніц. Часам галава ад гэтага пухла. Ягор тады ці адпраўляўся пад водны душ, ці пакідаў базу, дазваляючы сабе пазачарговы шпацыр да абеліска. На языку почасту круцілася пацешка, якою ў мінулым жыцці ў гомельскім бары няўрокам пацвяліў грывастага наведніка: «Не влюбляйся, не пей вина и на лбу у себя высеки: “Жизнь тебе для того дана, чтобы ты посвятил её физике”». Закахацца не меў у каго. Да алкаголю, якога на базе і не было, цягі не адчуваў. А вось фізіка наўсцяж захінула яго жыццёвыя далягляды.

Калі крытычная маса кніг і артыкулаў была засвоена, а да прыбыцця касмічных караблёў заставалася тры зямныя месяцы, Руткоўскі ўзяўся за гуж. За штодзённую шэрую працу, якая забірала шмат часу і сіл. Працу, будучы плён якой не выглядаў такім відавочным. У корпанні, дзе дробныя поспехі суседзілі з вялікімі праваламі, міжволі згадваўся Сізіф. І калі згадкі пра яго рабіліся зусім роспачнымі і нясцерпнымі, пасяленец суцяшаўся словамі Альбэра Камю: «І адной барацьбы за ўзыход да вяршыні досыць, каб напоўніць чалавечае сэрца». Ягор паўтараў сабе гэтыя словы, імкнучыся вярнуць часова страчаную асэнсаванасць механістычнай чарадзе ўласных дзеянняў. Бо не хацелася думаць, што наперадзе яшчэ да халеры аперацый, кожная з якіх можа стаць апошняй. Не хацелася адчуваць сябе мурашом, што наважыўся зрушыць вялізны каменны блок ці нават цэлую піраміду з іх. У мураша Сізіфа не было шанцаў. У сізіфавай працы Ягора была натхняльная мэта, з якой ён найбольш і жывіўся ў прамежках між адпачынкам і зваротамі да бога кахання. «Твоя любовь – небесный дар, огонь, воспламеняющий солому».

* * *

Караблі наблізіліся да Марса. Прысталі на каляпланетную арбіту. Іх манеўраванні былі як на далоні. Перамовы паміж экіпажамі не шыфраваліся і лавіліся лягчэй за матылькоў на Суматры. «Левіяфан» і «Паліфем» выгадвалі магчымасці зручнай пасадкі ў наваколлі базы. Ягор прыняў кантрасны душ. Апрануўся ў чыстае. На стол у кают-кампаніі накрыў згатаваны перад тым абед. Халаднік, соевая катлета з печанай бульбай і марынаванымі лісічкамі, халодны мятны ўзвар. Для Варгіна ўскрыў цэлую бляшанку ялавічыны. Кот еў без апетыту. Час ад часу азіраўся на гаспадара.

Гаспадар спакойна пад’еў. Вымыў посуд. Адным вокам зазірнуў у «Дзве душы» Гарэцкага, другім – у «Двайніка» Сарамагі («Іншыя натуры, каб жыць далей і мець нейкі спакой, чуюць пільную патрэбу ў яснай і добрай цямнасці ва ўсім, што ёсць навокал, але разумны сэнс занадта разумны, каб сапраўды быць сэнсам.»). Паглядзеў фрагменты колькіх фільмаў. «Vertigo». «The Matrix». «Inception». «Mulholland Drive». «Moskva slezam ne verit».

Гадаванца на базе Руткоўскі не пакінуў. Пад акампанемент перамоў з арбіты ён перабраўся разам з катом усярэдзіну робата-меха. Варгін да чарговай вандроўкі ў разумнай скрыні паставіўся адмоўна. На вяртанне ў кабіну меха ён рэагаваў дуркаватым сычэннем. Чалавек з заміраннем сэрца адладжваў дыстанцыйнае кіраванне, каб кантраляваць і базу, і ўсё тое, з чым паспеў навядзьмачыць у чаканні караблёў. Караблі ўсё манеўравалі. Іх манеўраванні былі для Ягора, лічы, навідавоку. Час ні таяў, ні цягнуўся. Час правальваўся на дно душы. Пасадка ратавальнікаў была не за гарамі. Але помнілася – не заўсёды караблям вее Зефір спадарожны.

Ягор падвёў меха да абеліска. Задаў алгарытм, каб робат апусціўся перад ідалам на калені ў малельнай паставе. Варгін няўхвальна яўкнуў. Гаспадар зірнуў на яго з крывой усмешкай, перавёў позірк на спаруду і стаў чытаць – хто б мог падумаць! – малітву: «Марсе! Божа! У язычніцтве маім беспрытульным зноў малітву сваю складаю табе! Складаю як богу кахання. Сёстры твае – Венера, Іштар і нават Савуска – не здольныя даць рады ў клопатах, надзеях і наважаннях маіх. Малюся толькі табе, божа Марсе, чыім заступніцтвам і натхненнем я здолеў вярнуць каханне, што заблудзіла ў трох соснах. Не адной прыгажосці і асалоды цела ў каханні шукаў я, як намаўляла б Венера. Не ўцехамі цела і вайною мірсцілася мне каханне, як вымагала б Іштар. Не зазіраў пад расхрыстаны покрыў Савускі, каб слепа пераняць вайну і разбурэнне ў каханне маё. Ты ў дарозе маёй праявіўся. Таемнай знаходкай. Загадкавымі абставінамі. Ты стаў для мяне богам праведнае вайны за каханне. Вайны, у якой ні ўцехі цела, ні разбурэнні не былі вызначальнамі мэтамі… Кожны закаханы – язычнік па сутнасці сваёй. Бога адзінага адхінаючы, пачынае ўшаноўваць суквецце багоў: каханага чалавека, уласнае пачуццё да яго, заўсёдную боязь страты. Але не ў кожным з гэтых бостваў – нават у каханым! – трывалае апірышча знайсці выпадае. І добра, што ў дарозе праяўляешся ты, Марсе! Добра, што…»

На маніторы з’явіліся яркія кропкі, якія імкліва набрынялі. Караблі заходзілі на пасадку. Руткоўскі спыніў малітву напаўслове. Узіраючыся ў экран, ён натомлена ўцягнуў у ноздры паветра і выразна прамовіў: «Вайна зусім не феерверк». Рука пацягнулася да клавіятуры. Кот раззлавана ўдарыў па руцэ лапай, пусціўшы пад скуру кіпцюры. З глыбокіх барознаў драпін пырснула кроў. Незадаволена войкнуўшы, гаспадар наводліў выцяў ката па пысе і адкінуў прэч. Праз імгненне Варгін ізноў кінуўся на яго, зыркаючы нерэальнымі ў сваім мігценні вачыма. Але нават імгнення чалавеку было досыць, каб здзейсніць задуманае. Адзін за другім, заходзячыся полымем, пачалі выбухаць адсекі базы. Тое, што доўгія марсіянскія месяцы было прытулкам для Ягора з Марынай, ператваралася ў вычварнае ашмёцце, вартае сюррэалістычных інсталяцый. Рэплікі ў перамовах між караблямі зрабіліся ўзбуджанымі, але не было заўважна, каб нехта з астранаўтаў да знямогі спалохаўся разбуральнай актыўнасці.

Праз хвіліну новы шнур выбухаў вырынуўся з-пад зямлі, раскідваючы камяні і начынне водаправоду. Вогненная кветка забуяла і над шэрым кальцом тэхнічнага калодзежа. Сузіраць саву смаленую замінаў абрыдлы кацяра. Яго даводзілася суцішаць новымі кухталямі. На караблях ацанілі выбуховы ланцуг россыпамі квяцістае лаянкі. Але нішто не перашкодзіла ажыццявіць пасадку амаль роўна там, дзе і меркавалася – абапал узгорка з радовішчам дысбуэндыю. Пілоты з гэтай нагоды дужа цешыліся. Цешыўся і Руткоўскі, лічачы да дзесяці. «За каханне», – нібы прамаўляючы кароткі, але душэўны тост, з фірмовай усмешкай абвясціў ён, калі раўнюсенька між караблямі выбухнуў падрыхтаваны ім дзеля гэтага ядзерны рэактар.

Усё выйшла не так маляўніча, як марылася. Без зыркага пошугу і кудлатага грыба. Але неакрэсленая светлавым суправаджэннем ударная хваля была настолькі магутнай, што лёгка перакуліла і скамечыла абодва караблі, знесла абеліск і, несучы рой яго шматлікіх аскепкаў, паглынула робата ружовым агніскам, якое раптоўна ўзнікла ў разрэджаным паветры. І тады, у тыя неймаверна кароткія долі секунды, калі робат-мех абяртаўся ў прысак, а спаралізаваны электрамагнітным імпульсам кот канчаткова звяў, Ягор шырока расплюшчыў поўныя чырвонага вільготнага жвіру вочы і, дзівячыся з запозненага адкрыцця, праскавытаў:

– Дурпэцала?!

– Перамога, Юрачка, перамога, – апошняе, што на парозе нябыту, дзе шчоўкаў дзюбай нечы цень, пачуў археолаг, так і не ўведаўшы, ці сапраўды вікторыя за ім.

Сноски

1

Чорт цябе пабірай! (ідыш)

2

Няма за што (ідыш).

3

Трошкі (ідыш).

4

Ягор памыляўся. Назва расшыфроўваецца як «Пуцявая машынная станцыя». Акурат да яе прылягае згаданы ім кар’ер.

5

Пераклад Васіля Сёмухі.

6

Даслоўна: іскра ў паравозе (ідыш), г. зн. штосьці зусім неістотнае.

Content

Сяргей Балахонаў
Бог кахання Марс

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Сноски